Jacek Pałasiński

EXPRESS MÉDITERRANÉE

eLitera
Warszawa 2020

Spis treści

Karta redakcyjna

EXPRESS MEDITERRANÉE

BRAT DIONIZOS POCIĄGA WINO

Zawirowania czasu

NOWY JORK, MORZE ŚRÓDZIEMNE

Elektryczny Music Hall

JAK ŻYD Z POZNANIA WODZIŁ VASCO DA GAMĘ

Do Azji, do Azji

Ameryka, wypadek przy pracy, czyli most w nagrodę

UDANY SYN LADENA

Ja przy Józiu

LEW, OWCA I ŚWINIA

Ponurzy, kolorowi Fenicjanie

Wow!

NARÓD Z RZĄDEM?

Mały przewodnik po rządzeniu

KOLEBANIE CYWILIZACJI

Exposé w formie poematu, czyli o zbawiennej dewaluacji drachmy

Oświecona dyktatura, czyli jak Efialtes wymyślił a Perykles zrealizował

ZA ŁEB, ZA RĘCE I NA ZBITY BRUK

Ośmieszyłem prostą

Półkula

Kwiecisty Zenobiusz

BAWIMY SIĘ W PROROCTWA

Od katastrofizmu do neurastenii i z powrotem

Magiczny pstryczek

PATRZ, MAKIAWEL, NA NAS Z NIEBA

W anarchii siła

PIĘTNO MORDERCÓW, CZYLI BIBLIJNY KALI KRAŚĆ KROWĘ

Zwycięzca ma zawsze rację

Rehabilituję Heroda

Testament Heroda

„ODLEGŁA” ŚWIĄTYNIA SALOMONA

NIEBIAŃSKI SYNDROM SZTOKHOLMSKI

CZY JEZUS ŻYŁ W II W. P.N.E.?

PSIKUS PANA BOGA

A my, skądeśmy się tu wzięli?

Przepraszam, pan Licikawik?

Typowo polskie wartości

CO MA GOT DO GOTYKU

Tajemnica katedr

Obelga przepustką do historii

Apartheid Wizygotów

PRAÇA TO PLAC

Lizbona – Warszawa

Zbrodniarz Le Corbusier

ARIANIN TEODORYK A UNIA EUROPEJSKA

Chrześcijaństwo zaczyna prześladować

Strzeż się liżydupy!

Kolejką do gwiazd

ZMIENIMY SOBIE PRZYKAZANIA

KONIEC ŚWIATA!

Jak przyprawić rogi Mojżeszowi?

JAK ZOSTAĆ POLITYKIEM, CZYLI PROSTY PORADNIK DLA IDIOTÓW

Cudze pieniądze

TANIO KUPIĆ, DROGO SPRZEDAĆ

Nędza darem boskim

Żydzi odradzają Europę

Żyd zrobił swoje, Żyd może odejść

Powietrze miasta czyni wolnym

MIASTO = MIEJSCE

Miasta idealne

Wyznanie miłości do miast średniowiecznych

Renesans zabija miasta

Gdzie emigrować?

JERUSZALAIM

Pacyfista

Fides et ratio

JAN, SYN PIKI, ZWANY FRANCISZKIEM

Nemo profeta in orden

Bóg kocha ignorantów

LOCUM DLA PANA BOGA

Arka Przymierza

Świecznik bez świec

Tajemnica dewiru

KRÓLOWE...

...I LADACZNICE

Cudzoziemka cywilizuje dziką Polskę

Sumy neapolitańskie

CZYŚ PAN PRZYPADKIEM NIE KATAR?

LE RAGAZZE DI SANTA CROCE

OP VS OF

Chude kościółki

Ku uciesze gawiedzi

ETRUSKA ŚMIERĆ

CO ŁĄCZYŁO HITLERA Z LENINEM

CYWILIZACJE UMIERAJĄ I WCALE O TYM NIE WIEDZĄ

Kto zabił imperia Wschodu i Zachodu?

Gocie, ty Wandalu!

Państwa oparte na kradzieży

TROCHĘ STASZIC, TROCHĘ JARUZELSKI

Socjotechnik

Ameryka – w porządku, ale na czyj koszt?

Nemo profeta in patria

GRYMAŚNY KOSMA

Pitti buduje pałac

Eleonora chce mieszkać jak ludzie

Książęta różnią się pięknie

JACY SĄ ŻYDZI?

BAGDAD, NOWY JORK

ELEKTRYCZNA BARCELONA, STOŁECZNE TOLEDO

DAJ MI TWOJE KAJDANY

O, JAKŻE CHCIAŁBYM!

Zdjęcia

© Copyright for the text by Jacek Pałasiński, Rzym 2002

Projekt okładki: Maria Czerniewicz-Pałasińska

Redakcja i korekta: Zespół

Wszelkie prawa zastrzeżone. Publikacja ani jej części nie mogą być w żadnej formie i za pomocą jakichkolwiek dostępnych środków technicznych repredukowane bez zgody właściciela copyright.
Wykorzystywanie e-booka niezgodne z regulaminem dystrybutora, w tym nielegalne jego kopiowanie i rozpowszechnianie, jest zabronione.

Wydanie pierwsze, elektroniczne
Warszawa, 2020

ISBN 978-83-63732-09-7

Wydawca: eLitera s.c.

.

Autor pragnie podziękować wszystkim Przyjaciołom, a zwłaszcza Jarosławowi Reszczyńskiemu i Henrykowi Litwinowi za życzliwą i cierpliwą konsultację naukową.

.

Filozofować to nic innego, jak przygotowywać się do śmierci.

Cyceron

Polak jest olbrzym, a człowiek w Polaku jest karzeł – i jesteśmy jak karykatury, jesteśmy tragiczna nicość i śmiech olbrzymi... Słońce nad Polakiem wstawa, ale zasłania swe oczy nad człowiekiem.

Cyprian Kamil Norwid

EXPRESS MEDITERRANÉE

Nie wiem dlaczego, ale ostatnio dość często powraca mi pod powieki widok najbardziej bodaj kuriozalnego pociągu w Europie, tego, który łączy korsykańskie miasto Calvi z leżącą na wschodnim wybrzeżu Bastią. Dwa krzykliwie kolorowe wagoniki z grubej blachy, pozbawione szyb w oknach, jadące po torach położonych bez żadnych umocnień na wydmach. Wiatr od Golfe de Calvi wydmuchuje piasek spod spruchniałych podkładów i zdarza się, że ciuchcia ciągnie całą tę koślawą karawanę przez wiele metrów po szynach zawieszonych w powietrzu.

Wagoniki zostały sklepane byle jak, jeszcze w dziewiętnastym wieku. Główna korsykańska linia kolejowa, Bastia–Ajaccio, uruchomiona została w ubiegłym, nie – w przędubiegłym stuleciu, a dokładniej w 1894 roku. Odnoga do Calvi, łącząca się z głównym traktem w Ponte Leccia, może być nieco późniejsza. Ale swoje lata ma, widać to z każdego centymetra blachy.

BRAT DIONIZOS POCIĄGA WINO

Precyzuję stulecie, bo dzisiejsze czasy jakoś wariacko zawirowały i trudno o identyfikację z własną epoką. Nie to, co w przeszłości, kiedy nikt nie miał wątpliwości, do jakiej należy epoki. A dzisiaj?... Okazuje się, że z powodu błędu pewnego średniowiecznego (556) mnicha, niejakiego Dionizosa Exiguusa („Niewystarczającego”, „Nędzarza”, „Drobnego”, choć w Polsce nazywa się go po prostu „Małym”), prawdziwy rok 2000 był w roku znanym nam jako 1996. Albo też może nastąpi w r. 2007...

Dionizos ustalił, że data narodzin Jezusa pokrywa się z datą śmierci Heroda Wielkiego, najprawdopodobniej by nadać jakąś logikę opowieści o rzezi niewiniątek. Herod zmarł jednak w 4 r. p.n.e.

Natomiast z Ewangelii wynika jednoznacznie, że Jezus urodził się w roku spisu powszechnego przeprowadzonego w prowincjach podległych namiestnikowi syryjskiemu Kwiryniuszowi (zwanemu w polskich przekładach Cyrynusem), a więc i w Galilei. Spis ten odbył się jednak w latach 6 i 7 raszej ery.

Ale nawet ta data nie jest pewna; prawdopodobnie miała uzasadniać obecność Józefa w Betlejem. Według przepowiedni Micheasza, Mesjasz musiał się narodzić ze szczepu Dawidowego w Judzie, w Betlejem. Ponieważ jednak rodzina Józefa mieszkała znacznie bardziej na północ, w Galilei, gdzie Jezus się wychował, trzeba było jakoś miejsce narodzin pogodzić z proroctwem. I autor Ewangelii podał, że mieszkańcy Palestyny otrzymali nakaz, by bez względu na to, gdzie się znajdują, powrócili w miejsca, z których pochodzi ich ród. W rzeczywistości jednak namiestnik rzymski takiego rozporządzenia nigdy nie wydał.

Tak czy owak, jeśli jeszcze nie jesteśmy, to zaraz będziemy w XXI wieku. W XXI wieku, którego nie lubię, w którym nie mam czego szukać i który jest mi obcy. Nie pozostaje mi nic innego, jak pogodzić się z faktem, że jestem reliktem XX wieku. Kto by przypuszczał, że pewnego dnia poczuję na sobie łapę strachu przed nie swoim stuleciem?

Kto by przypuszczał, że pewnego dnia zasiądę w ostatnim wagoniku klownowskiej, operetkowej, anachronicznej kolejki wiozącej mnie znikąd do nikąd w towarzystwie stacjonujących w Calvi żołnierzy Legii Cudzoziemskiej z łbami zwieńczonymi idiotycznymi, białymi kepi?... Choć może to wysmukłe, ołowiane hełmy?... Dzidy w rękach... A może to pastorały?...

Kto by przypuszczał, że przez nieoszklone okno będą mi migać przed oczami dziwni ludzie, dziwne krajobrazy i budowle, aż na którejś z wydm pociąg wypadnie z szyn na przepróchniałym podkładzie i, pogwizdując nie wiedzieć czemu wesoło, wwiezie mnie prosto w otchłanie Morza Śródziemnego?...

ZAWIROWANIA CZASU

Całego tego zawirowania w czasie, z jego bezpośrednimi konsekwencjami, również dla przestrzeni, w ogóle by nie było, gdybyśmy nadal, za Rzymianami, mierzyli czas ab urbe condita, czyli od r. 753 p.n.e. Albo, jak Żydzi, od stworzenia świata, tj. od roku 3760 p.n.e. Coś ich jednak nienajlepiej poinformowano o dacie początku świata; a może sami coś poplątali? Ale nie masz to jak konsekwencja: świat został stworzony pięć tysięcy siedemset sześćdziesiąt kilka lat temu. Jeśli nie wierzycie, spytajcie pierwszego lepszego ortodoksyjnego żyda.

Żydzi poznali metodę układania swojego kalendarza dopiero na początku IV w. Przedtem kalendarz ogłaszany był periodycznie przez Sanhedryn. Po zniszczeniu świątyni, wygnaniu i rozproszeniu Żydów pod koniec I w. n.e. rolę Sanhedrynu przejął patriarcha, który ogłaszał miesiące, daty świąt i sezonów, wysyłając posłańców do wszystkich większych wspólnot żydowskich. W pierwszych wiekach naszej ery również chrześcijanie regulowali swe życie według tego kalendarza. Ta zależność nie spodobała się kapłanom zwycięskiej religii, którzy wymogli na Rzymie zakaz ogłaszania kalendarza przez patriarchę. Nie pozostało mu więc nic innego, jak ogłosić wszem i wobec zasady jego ustalania. Usiłowałem je zgłębić, ale nie na moją to głowę. Zrozumiałem tylko, że najbardziej feralny dla Żydów dzień 9 Av, data zburzenia pierwszej i trzeciej świątyni jerozolimskiej, a także data wygnania Żydów z Hiszpanii, może przypaść równie dobrze w maju, jak i w sierpniu.

Chrześcijanie od pewnego czasu nie upierają się już, że świat został stworzony 4004 lata przez Chrystusem, chociaż nic mi nie wiadomo, by data ta, przyjęta za oficjalną przez biskupa Usshera w r. 1650, sto pięćdziesiąt osiem lat po odkryciu Ameryki, została oficjalnie przez Kościół zdementowana.

Kościół przyznaje jednak oficjalnie, że brat Dionizos popełnił błąd. Nie wyjaśnia tylko, dlaczego. Niewykluczone, że nomen był w tym wypadku omen. Możliwe więc, że Dionizos – wierny swemu imieniu – czuł nadmierną skłonność do dobrego wina i że nie stało mu wiedzy, by brać się za układanie kalendarza.

W ogóle mamy pecha z liczeniem czasu. W najstarszej wersji obowiązującego do dziś (z niewielkimi zmianami) kalendarza rzymskiego było dziesięć miesięcy. To dlatego grudzień nazywa się december (decem – dziesięć), listopad – november (novem – dziewięć) a październik – october, proszę zgadnąć, dlaczego. Kiedy Urbs była condita dopiero od kilkudziesięciu lat, wprowadzono kalendarz oparty na fazach księżyca, dwunastomiesięczny, z wypadającym co jakiś czas miesiącem przestępnym, by fazy księżyca wyrównały się z ruchem ziemi dookoła słońca. Juliusz Cezar zlecił reformę tego kalendarza egipskiemu (choć zhellenizowanemu) astronomowi Sosigenesowi, który wprowadził podział czasu znany w jego ojczyźnie od kilku tysięcy lat. Dzięki niemu od 1 stycznia 45 p.n.e. zamiast przestępnych miesięcy mamy przestępne dni.

Powinniśmy się cieszyć, że nie żyliśmy za Juliusza Cezara. Z wielu powodów – między innymi z tego, że wprowadzenie kalendarza egipskiego spowodowało zamieszanie doprawdy astronomiczne. Wystarczy wspomnieć, że, aby wyrównać zebrane nadwyżki, rok 46 p.n.e. trwał o sześćdziesiąt siedem dni dłużej od pozostałych. Czyż można tak lekkomyślnie podważyć jeden z niewielu pewników, na których opiera się człowiek w swej wędrówce przez ten padół?

Ale nie koniec na tym. Po jakimś czasie okazało się, że i Egipcjanin Sosigenes popełnił błąd. Pomylił się zaledwie o 11 minut i 6,9 sekundy na rok. Ale kiedy w 1582 roku papież Grzegorz XIII zdecydował się skorygować tę pomyłkę, uzbierało się już prawie trzynaście dni.

Papież Grzegorz reformę przeprowadził, ale państwa pozostające w strefie wpływów Konstantynopola, a więc i obrządku prawosławnego, by zrobić mu na złość i udowodnić, że nie ma nad nimi żadnej władzy, nadal używały starego kalendarza. Najdłużej obowiązywał on w Rosji. Niektóre dzieci długo nie mogły zrozumieć, jak to możliwe, że rewolucja październikowa była w listopadzie...

NOWY JORK, MORZE ŚRÓDZIEMNE

Wciągu ostatnich dwudziestu lat jechałem autobusem lub innym naziemnym środkiem masowej komunikacji miejskiej może trzy, może pięć razy. Ostatni raz autobusem linii M1 w Nowym Jorku. Za dolara dwadzieścia pięć można się było przejechać od World Trade Center, a więc praktycznie od „dolnego” krańca Manhattanu, aż do Harlemu, przez Union Square i 5th Avenue, wzdłuż Museum Mile przy Central Park East. Za podobną przejażdżkę turystycznym autobusem z londyńskiego demobilu Gray Line żąda dwadzieścia dolarów, choć rano daje się wytargować piętnaście, a jak się jest z ukochaną kobietą, to nawet dziesięć na łebka. M1 jest na dodatek klimatyzowany, co upalnym nowojorskim latem, kiedy temperatura przekracza regularnie 100 stopni Fahrenheita, czyli koło 38 naszych, albo zimą, kiedy lodowaty wiatr od oceanu przenika przez najbardziej nawet puszyste kurtki, decyduje o ujściu z przejażdżki z życiem.

Wariat – pomyślisz. Książkę o Morzu Śródziemnym zaczyna od Nowego Jorku... No tak, ale czy dzisiaj da się cokolwiek zacząć gdzie indziej? Książka jest o Morzu Śródziemnym i okolicach. I wszystko się zgadza. Nowy Jork, chociaż WASP i coloured, wydaje mi się bardziej śródziemnomorski niż – dajmy na to – dzisiejsze Ateny. I co ja na to poradzę?...

Zresztą Nowy Jork nie jest już dzisiaj taki sam jak niegdyś. Ten, który poznałem, przeszedł do przeszłości – jak Jerozolima, Ateny czy Rzym. W Jerozolimie stoi jeszcze rząd kolumn okalających cardo, główną oś komunikacyjną rzymskiego miasta, zbudowanego na ruinach Jerozolimy Chrystusowej; nad Atenami góruje Partenon; w Rzymie zachowała się ruina Koloseum. A w Nowym Jorku wykopano dziurę w miejsce wież WTC, pod którymi latem można było posłuchać dobrego jazzu...

ELEKTRYCZNY MUSIC HALL

Nowy Jork. Miliony ludzi usiłowały określić jakimś odpowiednim przymiotnikiem to miasto, niewątpliwie jeden z cudów nowożytnego świata. Więc i ja spróbuję. Elektryczne.

W Nowym Jorku krew płynie z nowym wigorem, inaczej niż gdziekolwiek indziej. To miasto podnieca. Zachwyca i jednocześnie przeraża. Wzbudza miłość, a jednocześnie strach i nienawiść. Kocioł, w którym smaży się osiem milionów grzeszników, pełen miejscuś i zaułków, w których nie możesz się oprzeć wrażeniu, że jesteś na świecie zupełnie sam. Najeżone nie kończącymi się wieżami, San Gimignano XX wieku, pełne sielsko-bukolicznych pólek, domków i ogródków. Miasto krezusów, przy których bogactwie blaknie bogactwo starożytnych Myken, pełne tysięcy nieszczęśników śpiących zimą na kratach od metra, spod których płynie nieco ciepła. Latem rozżarzone i pozbawione powietrza; zimą lodowaty biegun ekumenosu.

Plączesz się któregoś wieczora po Upper West Side, wracasz z koncertu jazzowego w krzakach, bo trudno to nazwać parkiem, okalających Lincoln Center. Wchodzisz do pierwszego lepszego deli – ni to sklepu garmażeryjnego, ni to restauracji – w którym przy kasie stoi potężny Hindus w czerwonobrunatnym turbanie. Powoli napełniasz domagające się sprawiedliwości kiszki i zadowolony dajesz, wychodząc, quarter’a żebrzącemu młodemu Murzynowi, który natychmiast rozpoczyna swój griotowski taniec dziękczynienia. Opuszcza cię strach – do Harlemu stąd niedaleko – atmosfera robi się przyjemna, braterska, wesoła. Na odchodnym mówisz ciao. Murzyn rozpoznaje w tobie Włocha i rozpromienia się jeszcze bardziej. Ciao, italiano, Colombo, Verrazano, Pavarotti – krzyczy za tobą. Co za wieczór. Co za miejsce.

To wszystko należy już do przeszłości. Może kiedyś wróci, ale nieprędko. Nowojorczycy zgodnie przyznają, że po 11 września 2001 roku ich miasto stało się lepsze, bardziej ludzkie. Nie obowiązuje już zasada „nigdy nie patrz w oczy człowiekowi, który idzie ci naprzeciw”. Można nie tylko patrzeć w oczy, ale wręcz zagadać do nieznajomego w metrze, autobusie, na ulicy. Zmniejszyła się liczba przestępstw – i to nawet bez interwencji Giulianiego i jego następcy Bloomberga. W Nowym Jorku pojawiły się życzliwe uśmiechy. Mijają miesiące, a czar jeszcze nie prysł; ludzie nadal są dla siebie życzliwi! „Efekt zamachów był o wiele większy, niż się spodziewaliśmy” – powiedział Osama do swego saudyjskiego gościa w Kandaharze. O, tak.

Osama, syn Ladena nie mógł wybrać do zaatakowania lepszego miasta niż Nowy Jork, a w tym mieście lepszego obiektu niż World Trade Center, by silniej wstrząsnąć sześcioma miliardami istot ludzkich, by niebezpiecznie zakołysać światową ekonomią, ludzkimi przyzwyczajeniami, sympatiami, upodobaniami. Niektórzy sądzą, że skuteczniej można było doprowadzić do frontalnego starcia cywilizacji, kierując parę porwanych samolotów na kopułę św. Piotra. Sądzę jednak, że reakcja świata nie byłaby tak jednomyślna i stanowcza, a kto wie, czy wszystko nie rozeszłoby się po kościach. Tylko Ameryka jest w stanie zogniskować energię zachodniego świata i skierować ją ku realizacji określonego celu.

Dopiero atak z 11 września 2001 roku w całej jaskrawości rozwiał złudzenie Europejczyków, że ich kontynent jest centrum świata. Osama zaatakował stolicę planety, a w stolicy jej symbol. Od trzydziestu lat nie była nim już Statua Wolności, ale bliźniacze wieże World Trade Center. Rzym może się chlubić mianem stolicy chrześcijaństwa, ale tak naprawdę jest mało liczącym się peryferyjnym miasteczkiem, któremu statusu stolicy odmawia nawet połowa chrześcijan.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki