Przedmowa

Jadwiga Żylińska postawiła przed sobą zadanie, jakiego dotychczas nikt się nie podjął. Mamy liczne poczty władców Polski, ale nikt dotychczas nie napisał pocztu pań należących do dynastii Piastów. Nie znaczy to, że nie badano i nie odtwarzano dziejów polskich księżniczek. Istnieje cały szereg naukowych opracowań poszczególnych dam, ale dopiero Jadwiga Żylińska opisała dzieje niemal wszystkich najważniejszych Piastówien i żon Piastów. W pracy swej oparła się na przekazach kronikarskich, żywotach świętych, czasem na dokumentach średniowiecznych, a także na opracowaniach historyków.

Książkę Żylińskiej otwiera rozdział poświęcony Rzepce. Wraz z przedstawieniem tego, co o Rzepce i Piaście napisał Gall Anonim, postarała się Autorka zaznajomić czytelnika z tym, co o owych czasach miała do powiedzenia nauka.

W następnym rozdziale omówiona została Biała Knegini, czyli Adelajda. Żylińska opisała tę postać, ale też pokazała wątpliwości uczonych jej dotyczące. Dawniejsza literatura naukowa bowiem widziała w niej siostrę Mieszka I i żonę węgierskiego księcia Gejzy, obecnie uważa się jednak, że żona Gejzy zwana Białą Kneginią nie była siostrą polskiego księcia.

W fascynujący sposób przedstawiła Autorka następną swoją bohaterkę, siostrę Bolesława Chrobrego Sygrydę Storradę, noszącą zapewne słowiańskie imię Świętosława. Choć mamy sporo wiadomości na temat tej postaci, jej życie i dokonania oplecione zostały licznymi wątkami legendarnymi przekazanymi nam przez sagi skandynawskie. Żylińska ukazała tę Piastównę, wykorzystując zarówno kroniki średniowieczne, jak i wiadomości uzyskane z sag. Zaznaczyła jednak wyraźnie, co należy traktować jako ścisłą wiedzę, a co nie musi być prawdą, gdyż zostało nam przekazane przez sagi.

Spośród dalej opisanych księżniczek szczególnie interesujące są: pochodząca z rodu cesarskiego żona Mieszka II Rycheza oraz córka tej pary – Gertruda. Pierwsza z nich nie miała zbyt dobrej opinii wśród Polaków, z tą złą opinią stara się polemizować Autorka. O Gertrudzie natomiast polscy kronikarze zapomnieli, choć osiągnęła ona w życiu bardzo dużo, a jej losy były tak ciekawe, że mogłyby stanowić scenariusz filmu.

Na kolejnych kartach swojej książki omawia Żylińska zasiadające na polskim tronie księżniczki ruskie, księżniczki niemieckie, a także panie pochodzące z innych krajów. Zwracają uwagę fragmenty książki poświęcone żonie Krzywoustego, Salomei z Bergu, a także Agnieszce, żonie Władysława Wygnańca. Obie te panie stały w przeciwnych obozach politycznych, obie walczyły o przyszłość swych dzieci. Tylko cel Salomei został osiągnięty i jej synowie zdobyli władzę w Polsce, a Agnieszka z mężem i dziećmi musiała uchodzić z kraju. Jako przeciwniczka książąt, którzy zdobyli i utrzymali władzę w kraju, nie ma ona zbyt dobrej opinii w oczach polskich dziejopisów. Mimo to Żylińska widzi racje obu kobiet i nie potępia Agnieszki.

Początek opowieści o polskich księżniczkach w dużej mierze opiera się na legendach lub hipotezach. Wraz z upływem lat wiedza nasza staje się coraz bogatsza i pewniejsza. Jednak żywot następnej bohaterki tej książki, Ryksy, córki Władysława Wygnańca i Agnieszki, przypomina legendę. Ryksa bowiem została cesarzową Hiszpanii. Żylińska opisała jej trudną wczesną młodość na tułaczce w Niemczech, a potem małżeństwo z Alfonsem VII, królem Kastylii i cesarzem Hiszpanii. Opisała też jej dalsze dzieje, gdy po śmierci Alfonsa wyszła za mąż za hrabiego Prowansji. Ryksę czekało jeszcze jedno małżeństwo. Po śmierci swego drugiego męża związała się z jednym z niemieckich hrabiów.

Bardzo interesująco opisane zostały święte i błogosławione trzynastowieczne księżniczki. Żylińska przedstawiła nam żywot świętej Jadwigi śląskiej, która była żoną Henryka Brodatego, potem ukazała królową halicką, a następnie klaryskę Salomeę. Wiele miejsca poświęciła Autorka żonie Bolesława Wstydliwego, Kindze, a przy niej także jej siostrze Jolencie, żonie Bolesława Pobożnego, księcia Wielkopolski.

Z książki Żylińskiej możemy też poznać dramaty, jakie rozegrały się na polskich dworach. Zajęła się ona bowiem Ludgardą, żoną księcia wielkopolskiego Przemysła II, którą mąż kazał udusić, gdyż była bezpłodna. Opisała też tragedię, do jakiej doszło na dworze księcia mazowieckiego Siemowita III, który podejrzewając żonę o niewierność małżeńską, kazał ją zamordować, gdy tylko urodziła syna. Po latach okazało się że syn ten był do ojca bardzo podobny, ale nie wróciło to życie jego matce. Zupełnie inaczej wyglądało małżeństwo księcia kujawskiego Władysława Białego. Ten niezbyt wybitny i nie najlepiej zapisany w historii książę naprawdę kochał swą żonę, jednak żył z nią tylko rok, potem księżna zmarła.

Pod koniec książki znalazła się opowieść o siostrze Kazimierza Wielkiego, a żonie króla Węgier Karola Roberta, Elżbiecie. Choć królowa ta nie dała sobie rady ze sprawowaniem regencji w Polsce, to jednak Żylińska przedstawia ją jako wytrawnego polityka i osobę, która bardzo się przyczyniła do sukcesów dynastii Andegawenów węgierskich. W rozdziale dotyczącym Elżbiety została też opisana jej wnuczka, nasza królowa Jadwiga.

W ostatnim rozdziale ukazała Autorka ostatnie Piastówny, to znaczy córki Kazimierza Wielkiego. Ostatnie, gdyż Piastowie przestali być królami Polski. Ponieważ jednak dynastia Piastów nadal istniała, Żylińska wspomniała jeszcze o wnuczce Kazimierza Wielkiego, Annie cylejskiej, a także o księżniczce mazowieckiej Cymbarce, która jest prababką wszystkich Habsburgów. Dodać muszę, że w pracy Żylińskiej znalazły omówienie nie tylko te panie, które figurują w tytułach rozdziałów, ale też wiele innych księżniczek. Dzięki temu poznać możemy większość Piastówien i żon Piastów.

Książka Żylińskiej to nie tylko dzieje kolejnych pań związanych z domem polskich książąt. Opisując działalność księżnych, Autorka potrafiła także przedstawić dzieje Polski i jej sąsiadów oraz zaznajomić nas z meandrami średniowiecznej polityki. Ukazała również osiągnięcia kulturalne kolejnych epok, fundacje klasztorne, wznoszone wtedy budowle. Pisząc o dziejach cesarzowej hiszpańskiej Ryksy, poświęciła sporo miejsca kulturze dwunastowiecznej Europy, ideom krucjatowym, twórczości trubadurów. Czytając tę książkę, możemy poznać prądy religijne porywające ludzi opisywanych czasów, a także szerzące się wówczas herezje. Dzięki temu publikacja ta nie jest tylko zbiorem życiorysów, ale pozwala poznać wiele problemów opisywanych czasów, pomaga poczuć klimat średniowiecza. Dodam może jeszcze, że Autorka potrafiła wpleść do swej opowieści plotki z czasów, o których pisze, dzięki czemu jej opowieść jest bardzo zajmująca i żywa.

Jadwiga Żylińska swą książkę pisała w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Od tego czasu nauki historyczne poczyniły duże postępy, nastąpiły znaczące odkrycia. Zwłaszcza archeologia pozwoliła nieco inaczej spojrzeć na początki państwa polskiego. Pozwolę więc sobie teraz uzupełnić wiedzę na temat historii Polski, a także sprostować to, co należy.

W pierwszym rozdziale Żylińska przedstawiła znane z kroniki Galla Anonima legendarne dzieje Piastów. Pisze wprawdzie, że zarówno Rzepka, jak i Piast to postacie legendarne, ale z legendy tej stara się wyłuskać ziarna prawdy. W oparciu o wyniki ówczesnych badań archeologicznych pisze o początkach Gniezna, które lokuje w wieku VII. Pozwala jej to, jak zresztą niejednemu historykowi, widzieć w Gnieźnie przedpiastowską dynastię i przewrót dokonany przez protoplastę polskich władców. Tymczasem obecnie wiemy, że gród w Gnieźnie powstał w czterdziestych latach X wieku. Wiemy też, że niemożliwe było istnienie tam księstwa, początki przełomu państwowego obserwować możemy dopiero w pierwszych dziesięcioleciach X wieku. Wszystko to wskazuje, że Piastowie byli pierwszą polską dynastią, że przed nimi na terenie późniejszej Wielkopolski nie było żadnego księstwa. Wyniki najnowszych badań ukazują zdolności protoplastów późniejszych władców Polski, spośród których Rzepkę i Piasta należy uznać za postacie legendarne, natomiast wydaje się, że znany z Galla Siemowit jest już postacią historyczną.

Żylińska przyjmuje istnienie Adelajdy, siostry Mieszka I, władczyni węgierskiej. Obecnie jednak większość historyków uznaje ją za postać fikcyjną. Pragnąłbym także sprostować stwierdzenie, że margrabia Guncelin, przyjaciel Chrobrego, zmarł w roku 1009. Guncelin w tym roku został przez króla niemieckiego Henryka zamknięty w więzieniu, zapewne przyczyną uwięzienia były jego bliskie kontakty z Bolesławem Chrobrym. Kontakty utrzymywane w czasie wojny polsko-niemieckiej. Można też wskazać, że biskupstwo w Kruszwicy powstało dopiero w XII wieku, za czasów Bolesława Krzywoustego. Nie funkcjonowało długo, prędko diecezja ta zaczęła podlegać biskupowi włocławskiemu.

Wiadomości z pierwszych wieków istnienia naszego państwa nie zawsze są ścisłe i pełne; nie wiemy, kiedy zmarła trzecia żona Władysława Hermana, Judyta. Wszystko jednak wskazuje, że przeżyła swego męża i zakończyła swe życie nie w 1100 roku, lecz po roku 1105. I że to ona występuje w nadaniu dla Tyńca, a nie żona Bolesława Śmiałego. Można natomiast przyjąć hipotezę, którą przyjmuje Żylińska, że żona Śmiałego nazywała się Wyszesława. I żeby już zakończyć problemy XI wieku dodam, że ani Mieszko II, ani książę czeski Udalryk nie zostali zamordowani.

Następna garść sprostowań dotyczy już XIII wieku. Napisała Autorka, że Bolesław Wstydliwy był o trzy lata młodszy od swej żony Kingi. Tymczasem był on od niej o siedem lat starszy. Zapewne też w roku 1271 na Wawelu jeszcze nie organizowano turniejów.

Do księżniczek, które zostały zakonnicami, zaliczyła Autorka także Gryfinę, wdowę po Leszku Czarnym. Tymczasem Gryfina, choć po śmierci męża na kilka lat osiadła w Sączu, klaryską nie została. Była tylko panią sądecką.

Można się też zastanawiać, czy rzeczywiście pozycja kobiet w Polsce była niższa niż kobiet w zachodniej Europie. Autorka pisze, że na Zachodzie przysługiwały księżniczkom prawa do korony, a w Polsce nie. Wydaje się jednak, że prawa te wyglądały podobnie. Zarówno w Polsce, jak i w innych państwach Europy tron dziedziczył najstarszy syn zmarłego władcy, kobiety dziedziczyły dopiero wtedy, gdy nie było męskich następców. A tak przecież było i w Polsce, tyle że do drugiej połowy XIV wieku zawsze znajdowali się męscy następcy. Gdy jednak tylko zabrakło męskiego następcy zmarłego króla, koronę przekazała swemu synowi kobieta, siostra Kazimierza Wielkiego. Wiadomo natomiast, że w Polsce kobiety dziedziczyły majątki na równych prawach z mężczyznami, mamy na to dowody, od XI wieku poczynając.

Mimo tych kilku drobnych uwag, które wynikły przede wszystkim z postępu wiedzy, stwierdzić należy, że Jadwiga Żylińska napisała wspaniałą książkę, dzięki której można poznać zarówno dzieje żon i córek Piastów, jak i rozszerzyć wiedzę na temat historii nie tylko polskiej.

Marek Kazimierz Barański

Rzepka

Zacząć wypada od Rzepki, żony Piasta, założyciela pierwszej dynastii polskiej. Synem ich miał być Siemowit, który wstąpił na tron po księciu Popielu.

Ale kroniki znają dopiero prawnuka Siemowita, Mieszka I, którego Widukind mieni królem Słowian i „przyjacielem cesarza”.

Praprababka Mieszka I jest postacią legendarną, której imię pojawia się po raz pierwszy w dwunastowiecznej kronice Galla sławiącego gesta Krzywoustego i opisującego dzieje jego przodków i księstwa. Być może jednak imiona założycieli dynastii panującej żyły w tradycji dworskiej i przechodziły z pokolenia w pokolenie. „Wszelkie mity zanalizowane w świetle faktów odsłonić mogą rąbek prawdy, która w nich tkwi” – mówi Witold Hensel, archeolog. Tak było w wypadku Schliemanna i Evansa, którzy idąc po tropach Homera, odkopali Troję i Knossos, weryfikując legendarne podania Achajów. Podobnie odkrycia archeologiczne dokonane w ostatnich dziesiątkach lat na ziemiach polskich rzucają nowe światło na początki państwa polskiego i jeśli nawet nie są w stanie potwierdzić imion przekazanych przez legendę – Popiela, Piasta, Rzepki, Siemowita – osadzają je w konkrecie historycznym.

Przypomnijmy zatem, co mówi tekst Galla, naszej najstarszej kroniki, i spróbujmy iść jego tropami.

„Był mianowicie w mieście Gnieźnie, które po słowiańsku znaczy tyle co «gniazdo», książę imieniem Popiel, mający dwóch synów. Przygotował on zwyczajem słowiańskim wielką ucztę na ich postrzyżyny, na którą zaprosił bardzo wielu swych wielmożów i przyjaciół. Zdarzyło się zaś z tajemnej woli Boga, że przybyli tam dwaj goście, którzy nie tylko że nie zostali zaproszeni na ucztę, lecz nawet odpędzeni w krzywdzący sposób od wejścia do miasta. A oni, oburzeni nieludzkością owych mieszczan, skierowali się od razu na przedmieście, gdzie trafili zupełnym przypadkiem przed domek oracza wspomnianego księcia, który urządzał ucztę dla synów. Ów biedak, pełen współczucia, zaprosił tych przybyszów do swej chatki i jak najuprzejmiej roztoczył przed nimi obraz swego ubóstwa […] Mieszkańcami gościnnego domu byli: niejaki Piast, syn Chościska, i żona jego imieniem Rzepka”.

Oszczędna relacja Galla stwarza plastyczną wizję grodu z siedzibą książęcą i podgrodzia, wizję dostatecznie sugestywną, ażeby szukać dowodów na jej egzystencję.

Jakoż wykopaliska archeologiczne w Gnieźnie poświadczają, że istniał tam na tzw. Górze Lecha warowny gród, którego powstanie datowane jest na wiek VIII.

„Wał obronny grodu wzniesiony był w konstrukcji tzw. rusztowej, tj. w technice typowej dla wałów Słowian północno-zachodnich […] Fortyfikacje te w ciągu IX i początkach X wieku nieraz naprawiano i ulepszano” (W. Hensel).

Kolejne warstwy umocnień i zabudowań grodu spoczywają jedna na drugiej, świadcząc o ciągłości ośrodka władzy, co niewątpliwie przemawia na korzyść relacji Galla. W świetle wykopalisk nie tylko Ziemomysł, Leszek i Siemowit, ale nawet „postacie Popiela i Piasta zaczynają nabierać rumieńców rzeczywistości” (W. Hensel).

Z pomocą archeologii przychodzą również wiadomości z innych dziedzin nauki. I tak prof. H. Łowmiański stwierdza, że na wiek VII przypada wielki przełom gospodarczy na ziemiach Polski i przejście od systemu wypaleniskowego do systemu ornego, z czego wynikają ważkie konsekwencje natury społecznej i politycznej. Stabilizacja gospodarza doprowadziła do rozpadu wspólnoty rodowej: „Ród był zapewne konieczny przy organizacji w dobie techniki wypaleniskowej – cytuję H. Łowmiańskiego – która wymagała kooperacji większej liczby rąk, niż mogła dostarczyć rodzina”. Z chwilą, kiedy powszechna stała się uprawa ziemi przy zastosowaniu radła zaprzężonego w woły lub konie, ród przestał pełnić swoją podstawową funkcję zapewnienia utrzymania. Funkcję tę bowiem mogła spełniać rodzina. Jednocześnie z rozkładem ustroju rodowego następuje w toponomastyce zanik nazw patronimicznych, najstarszych chronologicznie. Gniezno powstało – jak świadczy nazwa grodu, niepatronimiczna, i jego metryka: najstarsze umocnienia z wieku VIII – kiedy podstawy gospodarcze tak już okrzepły, że możliwe było uformowanie się władzy książęcej i powstanie zalążka państwa.

Pierwszym księciem Gniezna, którego imię tradycja przekazała, był Popiel żyjący w połowie IX wieku. Był on zarazem ostatnim z dynastii Popielidów, po której nastąpili Piastowie.

Pierwotna władza książęca wynikała „z dobrowolnego układu między czynnikami plemiennymi a protoplastą panującej dynastii” (H. Łowmiański). Ogół ludności stanowili ludzie wolni, a stosunki między panującym i jego poddanymi były poufałe, co znajduje swoje odbicie w Kronice Galla.

Wróćmy zatem do Galla, który w dalszym ciągu opowiada, że Piast i Rzepka „z całego serca starali się według możności zaspokoić potrzeby swoich gości, a widząc ich roztropność, gotowali się pewien poufny zamysł, jaki mieli, wykonać za ich doradą”.

Kim byli podróżni, Gall nie mówi. Istnieje hipoteza, że byli to misjonarze z Moraw, uczniowie św. Metodego. Być może właśnie dlatego nie zostali wpuszczeni do grodu. Zapewne książę rezydujący w Gnieźnie wiedział, że książę Wiślan został zmuszony przez Świętopełka morawskiego do wyrzeczenia się religii przodków i przyjęcia nowej wiary. A może stało się to z poduszczenia miejscowych kapłanów, gdyż uczeni przyjmują, że Gniezno było również miejscem pradawnego kultu. Z Kroniki dowiadujemy się jedynie, że wędrowcy wyrzekli do Piasta i Rzepki enigmatyczne słowa: „Cieszcie się zaiste, żeśmy przybyli, a może nasze przybycie przyniesie wam obfitość dobra wszelakiego, a z potomstwa zaszczyt i sławę”.

A właśnie Piast, korzystając z uroczystości na dworze książęcym, postanowił był urządzić postrzyżyny swego syna, przy czym goście przymnożyli – jakoby w sposób cudowny – piwa i mięsiwa z jednego prosiaka, którego mięsem napełniono „dziesięć naczyń – zwanych po słowiańsku «cebry». Piast i Rzepka tedy na widok tych cudów, co się działy, przeczuwali w nich jakąś ważną wróżbę dla syna i już zamierzali zaprosić księcia i jego biesiadników, lecz nie śmieli, nie zapytawszy wpierw wędrowców. Po cóż zwlekać? Za radą więc i zachętą gości pan ich, książę, i jego wszyscy współbiesiadnicy zaproszeni zostali przez kmiotka Piasta”.

Czy Piast był rzeczywiście oraczem, jak przekazuje Gall, czy też pełnił jakąś funkcję dworską, jak sugerują niektórzy historycy – trudno rozstrzygnąć. Niewątpliwie między Piastem i księciem istniały jakieś kontakty, skoro Piast i Rzepka „zamierzali zaprosić księcia i jego biesiadników” – i w rzeczy samej to zrobili, a co ważniejsze, Popiel do nich przybył, co zapewne wywołało hipotezę, że Piast był jakąś ważniejszą osobistością. Samemu Gallowi ta wizyta wydała się niezwyczajna, toteż opatrzył ją komentarzem, że „książę kraju nie wynosił się jeszcze taką pychą i dumą i nie występował tak okazale, otoczony tak licznym orszakiem wasali”. W epoce Galla było więc wiadome, że w dawniejszych czasach był mniejszy dystans między panującym księciem i poddanymi, a obyczaje były raczej patriarchalne.

Relacja Galla, wsparta przez wykopaliska, pozwala nam poprzez grube warstwy ziemi, jakimi zostało przysypane podgrodzie, wskrzesić wizję chaty, w której gospodarzyła Rzepka. Dom Piasta był – jak inne domy na podgrodziu – bardzo mały: 3 x 3 m. Ściany z bierwion sosnowych, uszczelnione mchem. Okno przesłonięte błoną lub cienko wyprawioną skórą zwierzęcą. Chata miała drewniany strop i dach kryty słomą lub trzciną. Drzwi umieszczone od ulicy zamykały się na drewniany zamek, klucz był drewniany lub żelazny. Pośrodku izby znajdowało się kamienne palenisko. Wzdłuż ścian stały ławy, na których mieszkańcy chaty sypiali. Jeżeli Rzepka była dobrą gospodynią, zapewne mieli zagłówki z pierza kaczek lub gęsi. Sienniki były zasłane prześcieradłami, a przykrywali się kilimami utkanymi przez Rzepkę. W chacie znajdowały się może krosna i żarna. Były też pewnie police, na których stały garnki i misy, a na podwórku znajdowały się cebry, o których wspomina Gall.

„Skoro więc urządzono zwyczajową ucztę i pod dostatkiem przyrządzono wszystkiego, goście owi postrzygli chłopca i dali mu imię Siemowita na wróżbę przyszłych losów” – kończy Gall swoją relację o uczcie.

W następnym rozdziale dowiadujemy się, że Siemowit został księciem Polski. Jak do tego doszło, Gall nas nie informuje. A raczej informuje w sposób niedostateczny: „Po tym wszystkim młody Siemowit, syn Piasta Chościskowica, wzrastał w siły i lata i z dnia na dzień postępował i rósł w zacności do tego stopnia, że król królów i książę książąt za powszechną zgodą ustanowił go księciem Polski, a Popiela wraz z potomstwem doszczętnie usunął z królestwa. Opowiadają też starcy sędziwi, że ów Popiel wypędzony z królestwa tak wielkie cierpiał prześladowanie od myszy, że z tego powodu przewieziony został przez swoje otoczenie na wyspę, gdzie tak długo w drewnianej wieży broniono go przed owymi rozwścieczonymi zwierzętami, które tam przypływały, że opuszczony przez wszystkich, ze zabójczego smrodu [unoszącego się z] mnóstwa pobitych [myszy] zginął śmiercią najhaniebniejszą, bo zagryziony przez [te] potwory”. Późniejsze kroniki uzupełniły to podanie wiadomością, że Popiel schronił się do Kruszwicy, a raczej na wyspę na jeziorze Gopło.

Poza konwencjonalną relacją Galla ukrywa się jakiś zapomniany dramat, w którego wyniku nastąpiła zmiana dynastii w Gnieźnie. Znamienne jest w niej zdanie, że Siemowit został księciem „za powszechną zgodą”, z czego wynikałoby, że Popiel nie miał oparcia w swoich gnieźnieńskich poddanych. Zapewne nigdy nie dowiemy się, jak naprawdę doszło do przejęcia władzy z rąk Popielidów przez Piastów. Ale nie mogę się powstrzymać od roztoczenia urzekającej wizji Witolda Hensla wysnutej na podstawie wykopalisk archeologicznych, zapisków Geografa Bawarskiego i – Kadłubka.

Wśród słowiańskich plemion wyliczonych przez Geografa – źródło z IX wieku – Lędzianie zostali zidentyfikowani jako Polanie, a Glopeani jako Goplanie, czyli plemię mieszkające nad Gopłem. Polanie mieli według Geografa 70 grodów, a Goplanie aż 400 albo więcej. Witold Hensel wysuwa hipotezę, że potężni Goplanie podbili częściowo Polan i narzucili im swoją dynastię. Głównym grodem Goplan była Kruszwica, głównymi grodami Lędziców, czyli Polan, Gniezno i starszy od Gniezna Ostrów Lednicki. Popiel byłby więc księciem Goplan, którzy drogą podboju zajęli Gniezno. Lędzice wyparci z Gniezna zrekompensowali swoje straty, zdobywając tereny aż do Warty, i założyli gród Poznań. „Polanie wzmocniwszy się na zachodzie przystępują do akcji na wschodzie”, w rezultacie czego Popiel zostaje usunięty z Gniezna i wraca do swego rodowego grodu – Kruszwicy. Na tron gnieźnieński wstępuje właśnie „za powszechną zgodą” jakiś włodyka czy woj rodzimego pochodzenia. Na imię miał Siemowit.

O samym Siemowicie dowiadujemy się jeszcze od Galla, że „osiągnąwszy godność książęcą młodość swą spędzał nie na rozkoszach i płochych rozrywkach, lecz oddając się wytrwałej pracy i służbie rycerskiej. Zdobył sobie rozgłos zacności i zaszczytną sławę, a granice swego księstwa rozszerzył dalej niż ktokolwiek inny”.

Gwałtowny wzrost znaczenia Polan potwierdzają również wykopaliska: w ciągu IX i X wieku w Wielkopolsce powstał potężny system grodowy świadczący o umacnianiu się władzy książęcej.

Nasuwa się jednak pytanie, gdzie Siemowit, syn oracza, nabył zaprawy rycerskiej i gdzie zaznajomił się ze sztuką rządzenia. Wolno się domyślać, że na dworze Popiela. Że wizyta księcia w chacie na podgrodziu miała swoje bezpośrednie konsekwencje. Być może wrażenie, jakie Popiel wyniósł podczas postrzyżyn, może jakieś tajemnicze słowa wędrowców zadecydowały, że młodego Siemowita zabrał na swój dwór. Nie było to w tamtych czasach żadną niezwykłością. W wieku IX większość wojowników pochodziła ze stanu wolnych kmieci. Jeszcze o Kazimierzu Odnowicielu słyszymy, że podczas bitwy uratował mu życie rycerz nie ze szlachetnego rodu.

„Penetracja czynników ludowych do arystokracji była z pewnością zjawiskiem starej daty – pisze Henryk Łowmiański. – W tym kontekście ukazują się w nowym świetle legendy o genezie dynastii polskiej i czeskiej, powołanej jakoby spośród chłopów – oraczy. Nie będziemy traktować tych wskazówek zbyt dosłownie, jednak w zasadzie mogą one zawierać odbicie rzeczywistości”.

Legendarna uczta u Piasta, na którą przybył książę, jest też zupełnie prawdopodobna.

Możemy być pewni, że Rzepka zrobiła wszystko, co było w jej mocy, ażeby księcia godnie przyjąć. Stół z dranic zasłała białym płótnem, po czym ustawiła misy z mięsiwem i dzbany z piwem. Do tego mogła podać placki owsiane, ogórki, fasolę, owoce – wiśnie albo śliwy czy brzoskwinie, których pestki cierpliwi archeologowie wydłubali z najstarszej warstwy na gnieźnieńskim podgrodziu.

W ten sposób odkrycia archeologiczne uzupełniają zwięzłą relację Galla o postrzyżynach Siemowita, wypełniają ją konkretem codziennego życia i wydobywają z mroku legendy postać Rzepki, żony Piasta, matki Siemowita, i nowej dynastii, która panowała w Polsce przez lat pół tysiąca.

Redaktor prowadząca

Elżbieta Brzozowska

Korekta

Bernadeta Lekacz

Projekt okładki i stron tytułowych Barbara Ćwik

© Copyright by Jadwiga Żylińska, 1967

© Copyright by Państwowy Instytut Wydawniczy, 2018

Księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

Książka dostępna także jako e-book

Wydanie szóste, Warszawa 2018

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

piw@piw.pl

Skład i łamanie: Agata Mościcka / biały-ogród.pl

ISBN 978-83-06-03537-7

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl