Original English language edition first

published by Penguin Books Ltd, London

Tytuł oryginału: How Spies Think

Przekład: Jolanta Sawicka

Projekt okładki: Katarzyna Grabowska/andvisual.pl

Redaktor prowadzący: Bożena Zasieczna

Redakcja techniczna: Sylwia Rogowska-Kusz

Skład wersji elektronicznej: Robert Fritzkowski

Korekta: Słowne Babki

Text copyright © David Omand 2020

© for the Polish edition by MUZA SA, Warszawa 2022

The autor and illustrator has asserted his moral rights.

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, przechowywana jako źródło danych i przekazywana w jakiejkolwiek formie zapisu bez pisemnej zgody posiadacza praw.

ISBN 978-83-287-1894-4

MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2022

fragment

Keirowi, Robertowi, Beatrice i Adzie

w nadziei, że będziecie dorastali w lepszym świecie

Spis treści

Wprowadzenie: Dlaczego dążenia do niezależności umysłu, uczciwości i prawości musimy się uczyć

Część pierwsza: SEES – model analitycznego myślenia. Cztery lekcje poświęcone porządkowaniu myśli

Lekcja 1. Świadomość sytuacyjna Nasza wiedza o świecie jest zawsze fragmentaryczna i niekompletna, a czasami błędna

Lekcja 2. Wyjaśnianie Fakty wymagają wyjaśnienia

Lekcja 3. Ocena sytuacji Prognozy wymagają zarówno modelu wyjaśniającego, jak i właściwych danych

Lekcja 4. Wnioski strategiczne Niespodzianki nie muszą nas zaskakiwać

Część druga: Trzy lekcje poświęcone kontroli procesów myślowych

Lekcja 5. Najbardziej wprowadzają nas w błąd nasze własne demony

Lekcja 6. Wszyscy jesteśmy podatni na obsesyjne stany umysłu

Lekcja 7. Zobaczyć, nie zawsze znaczy uwierzyć: miejmy się na baczności przed manipulacją, oszustwem i fałszywkami

Część trzecia: Trzy lekcje poświęcone inteligentnemu wykorzystywaniu informacji

Lekcja 8. Postawmy się w sytuacji osób po drugiej stronie barykady

Lekcja 9. Wiarygodność podstawą trwałego partnerstwa

Lekcja 10. Działania wywrotowe i podburzanie są dziś zdigitalizowane

Część czwarta

Lekcja ostatnia, która powinna nas natchnąć optymizmem

Podziękowania

Przypisy i literatura uzupełniająca

Wprowadzenie

Dlaczego dążenia do niezależności umysłu, uczciwości i prawości musimy się uczyć

Westminster, marzec 1982. „To bardzo poważna sprawa, nieprawdaż?”, powiedziała Margaret Thatcher. Zmarszczywszy brwi, spojrzała znad raportów wywiadowczych, które jej wręczyłem. „Tak, pani premier”, odparłem, „te informacje można odczytać tylko w jeden sposób: argentyńska junta jest na ostatnim etapie przygotowań do inwazji na Falklandy, najprawdopodobniej stanie się to w najbliższą sobotę”.

Rozmowa ta miała miejsce w środę po południu 31 marca 1982 roku.

Byłem sekretarzem osobistym (Principal Private Secretary) ministra obrony Johna Notta. Znajdowaliśmy się w jego biurze w Izbie Gmin, gdzie pracowaliśmy nad projektem przemówienia, kiedy do Whitehall przybiegł oficer ze Sztabu Wywiadu Obronnego (Defence Intelligence Staff) z zamkniętą na klucz torbą zawierającą kilka charakterystycznych teczek. Ujrzawszy czerwone ukośne krzyże na ich ciemnych okładkach, wiedziałem natychmiast, że są to materiały ściśle tajne opatrzone specjalnym kryptonimem (UMBRA), wskazującym na to, że pochodzą z Centrali Łączności Rządowej (Government Communications Headquarters – GCHQ).

W teczkach znajdowały się rozszyfrowane informacje przechwycone z systemu łączności marynarki wojennej Argentyny. Wynikało z nich, że w okolice Port Stanley, stolicy Falklandów, został wysłany na tajny rekonesans argentyński okręt podwodny i że ma miejsce przegrupowanie floty argentyńskiej, która odbywała manewry w tymże regionie. Kolejne przejęte informacje dotyczyły oddziału do zadań specjalnych; miał się on stawić w miejscu, którego nazwy nie podano, we wczesnych godzinach porannych w piątek 2 kwietnia. Na podstawie współrzędnych okrętów marynarki wojennej analitycy GCHQ wywnioskowali, że celem tym mógł być tylko Port Stanley[1].

Spojrzeliśmy z Johnem Nottem na siebie, mając w głowie jedną jedyną myśl: utrata Falklandów wywołałaby poważny kryzys w rządzie Margaret Thatcher: trzeba poinformować panią premier natychmiast. Ruszyliśmy czym prędzej i szybko przemierzywszy korytarz Izby Gmin, wpadliśmy do jej gabinetu.

Zgodnie z ostatnią analizą sytuacji, jaką otrzymała z Połączonego Komitetu Wywiadu (Joint Intelligence Committee – JIC), Argentyna nie chciała użyć siły w celu zabezpieczenia swoich roszczeń do Wysp Falklandzkich. JIC ostrzegał jednak, że w razie prowokacyjnych działań Brytyjczyków wobec obywateli Argentyny, którzy wylądowali nielegalnie na Georgii Południowej, brytyjskiej wyspie na południowym Atlantyku, junta mogłaby użyć tego jako pretekstu do akcji. Jako że Zjednoczone Królestwo nie miało zamiaru prowokować junty, analiza została przez Whitehall błędnie zinterpretowana jako uspokajająca. Z tego powodu najnowsze raporty wywiadowcze brzmiały tym bardziej dramatycznie. Była to pierwsza oznaka wskazująca, że argentyńska junta gotowa jest użyć siły, aby zabezpieczyć swoje roszczenia.

Znaczenie logicznego myślenia w życiu każdego z nas

Szok, jakiego doznałem, uświadomiwszy sobie, że nasz kraj znienacka pogrążył się w kryzysie falklandzkim, wrył się głęboko w moją pamięć. Widziałem w tym dowód na to, jak istotny wpływ na rozwój wydarzeń mogą mieć błędy w myśleniu. Dotyczy to w równej mierze życia we wszelkich jego odsłonach, jak i umiejętności rządzenia państwem. Dlatego, pisząc tę książkę, postawiłem sobie ambitny cel: chcę wyposażyć ludzi w narzędzia umożliwiające podejmowanie lepszych decyzji, czemu ma służyć zapoznanie się ze sposobem myślenia analityków informacji. Przedstawię sytuacje z naszej przeszłości, z których wypływa nauka wskazująca, że o tym, z czym przychodzi nam się mierzyć w niezwykłych czasach, w jakich żyjemy, można wiedzieć więcej, że wyjaśnienia mogą być pełniejsze, a oczekiwania śmielsze.

Śledząc sposób rozumowania analityków zatrudnionych w służbach wywiadowczych, można się wiele nauczyć. Obserwując, co robią analitycy informacji, kiedy zmagają się z problemami, podpatrując ich w prawdziwych sytuacjach z niedawnej historii, dowiemy się, jak porządkują swoje myśli, jak odróżniają to, co prawdopodobne, od tego, co nieprawdopodobne, dzięki czemu są w stanie dokonywać lepszej oceny sytuacji. Nauczymy się, jak metodycznie sprawdzać alternatywne wyjaśnienia i oceniać, na ile należy zmienić zdanie, kiedy napływają nowe informacje. Ludzie potrafiący myśleć rozsądnie starają się zrozumieć, na ile ich nieświadome odczucia, zarówno na poziomie jednostki, jak i członka grupy czy osoby działającej w ramach instytucji, mogą wpływać na ocenę sytuacji. Zobaczymy również, jak łatwo paść ofiarą myślenia spiskowego czy dać się wciągnąć w umyślne oszustwo.

Wszyscy jesteśmy zmuszeni do podejmowania decyzji i dokonywania wyborów, w domu, w pracy, w trakcie zabawy. Mamy dziś coraz mniej czasu na zastanawianie się. Żyjemy w erze cyfrowej, jesteśmy bombardowani sprzecznymi, fałszywymi i mylącymi informacjami napływającymi z większej liczby źródeł niż kiedykolwiek w przeszłości. Informacje otaczają nas ze wszystkich stron i czujemy się w obowiązku reagować w tempie, w jakim do nas docierają. Poprzez media społecznościowe oddziałują na nas potężne siły skierowane przeciwko naszym interesom, narzucające nam określone wiadomości i opinie. Czy, przytłoczeni tymi wszystkimi informacjami, wiemy mniej, czy więcej, niż w czasach minionych? Dziś bardziej niż kiedykolwiek dotychczas lekcje z przeszłości mogą okazać się przydatne.

Dlaczego analitykowi informacji warto zajrzeć przez ramię

Na przestrzeni wieków generałowie uczyli się w sposób naturalny, jakie korzyści może przynosić wywiad. W dzisiejszych czasach rządy, licząc, że pomoże im to w podejmowaniu lepszych decyzji, z pełną świadomością zatrudniają wyspecjalizowane agencje zajmujące się zdobywaniem i analizą informacji[2]. Brytyjska Służba Wywiadu, znana pod nazwą MI6 (Secret Intelligence Service – SIS) nadzoruje działalność agentów za granicą. Służba Bezpieczeństwa (Security Service – MI5) wraz ze swymi partnerami z organów ścigania bada zagrożenia wewnętrzne i prowadzi inwigilację podejrzanych. Centrala Łączności Rządowej (Government Communications Headquarters – GCHQ), agencja nasłuchu elektronicznego, przechwytuje wiadomości i zbiera informacje cyfrowe. W gromadzeniu informacji wywiadowczych swój udział mają też siły zbrojne, które wykorzystują do tego operacje zagraniczne (między innymi dostarczają informacji fotograficznych z satelitów wywiadowczych i dronów). Zadaniem analityków informacji jest połączenie wszystkich tych elementów w jedną całość, a następnie dokonanie oceny sytuacji; celem przygotowywania takich ocen jest zmniejszenie ignorancji osób podejmujących decyzje. Analitycy ustalają, co się dzieje, wyjaśniają, dlaczego się to dzieje, i przedstawiają przewidywania co do rozwoju sytuacji[3].

Im lepiej rozumiemy okoliczności związane z decyzjami, które musimy podjąć, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że uchylimy się od ich podjęcia, że dokonamy niewłaściwych wyborów albo że coś nas poważnie zaskoczy. Wiele potrzebnych nam informacji pochodzi ze źródeł dostępnych dla każdego, trzeba tylko zadbać o to, aby analizując dane, krytycznie myśleć.

Dążenie do zmniejszania ignorancji decydentów niekoniecznie oznacza upraszczanie. Często ocena informacji wywiadowczych musi zawierać ostrzeżenie, że położenie jest bardziej skomplikowane aniżeli się wcześniej wydawało, że motywy przeciwników budzą obawy i że sytuacja może rozwinąć się w niewłaściwym kierunku. Ale lepiej to wiedzieć, niż nie wiedzieć. Żywienie się złudzeniami w takich sprawach prowadzi do słabych, wręcz katastrofalnych decyzji. Zadaniem oficera wywiadu jest powiedzieć władzom, jak się sprawy mają, niczego nie ukrywając. Kiedy podejmujemy swoje osobiste decyzje, sami musimy to sobie powiedzieć.

Praca oficerów wywiadu wiąże się z kradzieżą tajemnic dyktatorów, terrorystów i przestępców, którzy mają wobec nas złe zamiary. Aby to osiągnąć, narusza się prywatność osobistej korespondencji lub rozmów, wykorzystując zasoby ludzkie lub środki techniczne. Dlatego udzielamy oficerom wywiadu pozwolenia na działanie według innych standardów etycznych niż te, których stosowanie chcielibyśmy widzieć w życiu codziennym, co jest uzasadnione możliwością obniżenia tym sposobem poziomu zagrożenia dla społeczeństwa[4]. Państwa autorytarne mogą uważać, że tego rodzaju kwestie etyczne wolno im pomijać, w związku z czym zachęcają swoich oficerów, aby robili to, co uważają za niezbędne, bez względu na prawo czy etykę, aby tylko osiągnąć wyznaczone cele. W demokracjach takie zachowania szybko podważyłyby zaufanie zarówno do rządu, jak i do służb wywiadowczych. W konsekwencji praca wywiadu jest dokładnie uregulowana prawem krajowym, co gwarantuje zachowanie proporcji i daje pewność, że wykonywane jest tylko to, co niezbędne. A zatem muszę jasno określić swoje cele. Ta książka nie uczy, jak szpiegować innych ani nie powinna do tego zachęcać. Chcę natomiast pokazać, że, analizując sposób myślenia tajnych służb wywiadu, wiele można się nauczyć i że skorzystać na tym możemy wszyscy. Ta książka to przewodnik logicznego myślenia, a nie podręcznik złego zachowania.

Co więcej, myślenie logiczne nie oznacza pozbawionego emocji, chłodnego kalkulowania. Poeta John Keats nazwał „zdolnością negatywną” umiejętność realizowania przez pisarza wizji artystycznego piękna, nawet kiedy prowadzi to do niepewności, zamętu i wątpliwości intelektualnych. Dla myślących analitycznie równoważnikiem tej zdolności jest tolerowanie bólu i zamętu wynikających z niewiedzy zamiast przyjmowania gotowych czy omnipotentnych pewników tam, gdzie pojawiają się sytuacje dwuznaczne lub wyzwania emocjonalne. Aby myśleć logicznie, musimy mieć naukowe, poparte dowodami podejście, które jednak mimo wszystko pozostawia przestrzeń do „zdolności negatywnej” niezbędnej dla zachowania otwartego umysłu[5].

Analitycy informacji lubią patrzeć w przyszłość, ale nie udają jasnowidzów. Zawsze dzieje się coś niespodziewanego, bez względu na to, jak bardzo staramy się przewidzieć rozwój wydarzeń. Nie można z góry wiedzieć, kto będzie zwycięzcą wyścigu konnego Grand National czy samochodowego Indy 500. Faworyt tłumów nie zawsze wysuwa się do przodu. Wydarzenia czasami łączą się w taki sposób, jakby chciały pomieszać nam szyki. Co ważne, ryzyko może również stwarzać możliwości, jeżeli tylko potrafimy spożytkować informacje i ustawić się tak, aby te możliwości wykorzystać.

Co upoważnia mnie do wypowiadania się
w tych kwestiach?

Agencje wywiadowcze wolą zachowywać w tajemnicy swoje sukcesy, aby móc je powtarzać, ale o niepowodzeniach potrafi być bardzo głośno. Opisałem w tej książce i jedne, i drugie; zamieściłem także kilka przykładów z mojego własnego doświadczenia – obejmującego okres, w którym nastąpił zadziwiający rozwój świata cyfrowego. Otrzeźwiająco może podziałać wspomnienie z mojej pierwszej płatnej pracy, w 1965 roku, w dziale matematycznym firmy inżynieryjnej w Glasgow, gdzie uczyliśmy się pisać kody maszynowe dla dostępnych wówczas wczesnych komputerów wykorzystujących pięcioznakowe papierowe taśmy perforowane do kodowania danych wejściowych. Obecnie mam w kieszeni urządzenie mobilne zapewniające mi natychmiastowy dostęp do większej mocy obliczeniowej niż ta, która w tamtych czasach istniała w całej Europie. Digitalizacja naszego życia przynosi ogromne korzyści. Ale jest również najeżona niebezpieczeństwami, co zbadamy w rozdziale 10.

W 1969 roku, świeżo po zakończeniu nauki w Cambridge, zostałem zatrudniony w GCHQ, brytyjskiej agencji wywiadu radioelektronicznego i bezpieczeństwa komunikacyjnego, i dowiedziałem się o prowadzonych przez nią pionierskich pracach nad zastosowaniem matematyki i informatyki w wywiadzie. Porzuciłem plan uzyskania doktoratu z (bardzo) teoretycznej dziedziny ekonomii oraz kuszącą ofertę pracy w charakterze doradcy ekonomicznego w Ministerstwie Skarbu Państwa (HM Treasury). Zamiast tego wybrałem karierę w służbie publicznej, co wprowadziło mnie w świat wywiadu, obrony, spraw zagranicznych i bezpieczeństwa. W Ministerstwie Obrony jako specjalista ds. polityki wykorzystywałem informacje wywiadu, przygotowując materiały dla ministrów i szefów sztabu. Przez trzy kadencje urzędowałem w prywatnym gabinecie sekretarza stanu ds. obrony (pracowałem dla sześciu z nich: od Lorda Carringtona w 1973 do Johna Notta w 1981) i widziałem, jak ciężkim brzemieniem jest na szczeblu politycznym podejmowanie decyzji w kryzysie. Zobaczyłem, jak cenne mogą być dobre informacje wywiadowcze i jakie problemy powoduje ich brak. Kiedy pełniłem funkcję brytyjskiego doradcy ds. obronności w NATO w Brukseli, było jasne, że to wywiad kształtuje kontrolę zbrojeń i politykę zagraniczną. Wreszcie jako zastępca podsekretarza stanu ds. politycznych w Ministerstwie Obrony byłem wysokim rangą gorliwym klientem wywiadu operacyjnego w kwestii kryzysu w byłej Jugosławii. W tej roli zostałem członkiem Połączonego Komitetu Wywiadu (JIC), najważniejszego w Zjednoczonym Królestwie organu oceniającego dane wywiadowcze, gdzie pracowałem łącznie przez siedem lat.

Kiedy w połowie lat dziewięćdziesiątych odszedłem z Ministerstwa Obrony i wróciłem do GCHQ jako dyrektor tej służby, informatyka zmieniała możliwości przetwarzania, przechowywania i wyszukiwania danych i była to zmiana na szeroką skalę. Wciąż pamiętam inżynierów triumfalnie informujących mnie o wypracowaniu po raz pierwszy stabilnego rozwiązania do przechowywania danych, szybko dostępnej pamięci o pojemności jednego terabajta – wówczas był to wielki krok, dziś połowę tej pamięci ma mój mały laptop. Co jeszcze istotniejsze, Internet stawał się ważnym narzędziem pracy profesjonalistów, system World Wide Web zyskiwał coraz większą popularność, a nowa usługa Microsoftu o nazwie Hotmail uczyniła z e-maila szybką i niezawodną formę komunikacji. Wiedzieliśmy, że technologie cyfrowe przenikną ostatecznie do każdego aspektu naszego życia i że organizacje takie jak GCHQ będą musiały zmienić się radykalnie, aby sobie z tym poradzić[6].

Tempo transformacji cyfrowej było większe niż przewidywano. Smartfonów jeszcze nie wynaleziono i oczywiście nie słyszano też o Facebooku, Twitterze, YouTubie ani jakichkolwiek innych mediach społecznościowych czy współpracujących z nimi aplikacjach. To, co dziś znamy pod nazwą Google, znajdowało się wówczas na etapie projektu badawczego w Stanford. Podczas tego fragmentu mojego pracowniczego życia widziałem, jak wszystkie te rewolucyjne rozwiązania wkraczają w nasze życie, jak zaczynają dominować nad naszym światem. W ciągu niespełna dwudziestu lat nasze wybory w życiu ekonomicznym i społecznym stały się zależne od tego, czy posiadamy dostęp do sieciowej technologii cyfrowej i czy umiemy żyć z tym bezpiecznie. Z tej drogi odwrotu już nie ma.

W 1997 roku nieoczekiwanie powierzono mi funkcję stałego sekretarza w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (Home Office), co pociągnęło za sobą bliskie kontakty z MI5 i Scotland Yardem. Organizacje te wykorzystywały wywiad, prowadząc rozpoznanie zagrożeń krajowych i podejmując działania mające te zagrożenia zniweczyć, co między innymi dotyczyło ugrupowań terrorystycznych i mafijnych. W tym właśnie okresie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych przygotowało ustawę o prawach człowieka i przepisy regulujące uprawnienia dochodzeniowe i umożliwiające ich nadzorowanie, aby zapewnić zachowanie stałej równowagi pomiędzy naszym fundamentalnym prawem do życia i bezpieczeństwa a prawem do prywatności w życiu osobistym i rodzinnym. Po zamachach z 11 września przez trzy lata w dalszym ciągu pełniłem funkcję stałego sekretarza, tym razem w Gabinecie Premiera (Cabinet Office), jako pierwszy koordynator ds. bezpieczeństwa i wywiadu (UK Security and Intelligence Coordinator). Na tym stanowisku, ponownie dołączywszy do JIC, byłem odpowiedzialny za zapewnienie właściwej kondycji wspólnoty wywiadowczej Zjednoczonego Królestwa i za opracowanie pierwszej brytyjskiej strategii antyterrorystycznej CONTEST, wciąż obowiązującej w roku 2020, kiedy piszę tę książkę.

Prezentuję w niej wybór lekcji opracowanych na podstawie informacji zaczerpniętych ze świata wywiadu obserwowanego zarówno od środka, jak i z perspektywy decydenta wykorzystującego wywiad. Przekonałem się na własnej skórze, że informacje wywiadowcze trudno zdobyć i że zawsze są fragmentaryczne i niekompletne, a czasami nie takie jak trzeba. Wiem jednak, że kiedy wykorzystuje się je konsekwentnie i ze zrozumieniem ich ograniczeń, zwiększa się szanse państwa na korzystny rozwój sytuacji. Sprawdza się to również w przypadku każdego z nas.

SEES: model analitycznego myślenia

Obecnie jako profesor wizytujący uczę metod analizy wywiadowczej na wydziale sztuk wojennych w King’s College w Londynie, w Instytucie Nauk Politycznych (Sciences Po) w Paryżu i Akademii Obrony (Defence University) w Oslo. Z mojego doświadczenia wynika, że w procesie dokonywania oceny sytuacji naprawdę pomaga systematyczne podejście i ustalenie właściwego poziomu zaufania do własnych osądów. Model, jaki opracowałem – jego nazwa, SEES, to akronim odnoszący się do tego, co robią analitycy, patrząc na świat – prowadzi przez cztery typy informacji, które składają się na produkt pracy wywiadowczej, będący efektem różnych poziomów analizy:

• Świadomość sytuacyjna (Situational awareness), czyli zrozumienie, co się dzieje i w obliczu czego stoimy

• Wyjaśnianie (Explanation), dlaczego widzimy to, co widzimy i jakie są motywy wszystkich zainteresowanych

• Ocena sytuacji (Estimate) i prognoza rozwoju wypadków z uwzględnieniem różnych założeń

• Wnioski strategiczne (Strategic notice) dotyczące przyszłych problemów, które w długim okresie mogą stanowić dla nas wyzwanie.

W tym czterostopniowym sposobie myślenia kryje się logika.

Weźmy przykład dochodzenia w sprawie skrajnie prawicowej, ekstremistycznej przemocy. W pierwszym kroku należy dowiedzieć się, najdokładniej jak to możliwe, co się dzieje. Punktem wyjścia dla policji będą doniesienia o popełnionych przestępstwach, przesłuchania świadków i zebranie dowodów. W dzisiejszych czasach liczne informacje są też dostępne w mediach społecznościowych i w Internecie, ale wiarygodność tych źródeł będzie wymagała starannej oceny. W rzeczy samej nawet dobrze potwierdzone fakty można różnie interpretować, co może prowadzić do przesady lub niedocenienia problemu, a co za tym idzie, do błędnych wniosków.

Aby móc wyjaśnić, co się naprawdę dzieje, musimy znaleźć w tym wszystkim jakiś sens. Robimy to w drugiej fazie SEES, konstruując najlepsze wyjaśnienie zgodne z dostępnym materiałem dowodowym, uwzględniające zrozumienie motywów osób zaangażowanych. Obserwujemy ten proces podczas każdej sprawy karnej rozpatrywanej przez sąd, kiedy oskarżenie i obrona przedstawiają ławie przysięgłych swoje alternatywne wersje prawdy. Dlaczego na przykład na butelce po piwie użytej do przygotowania koktajlu Mołotowa są odciski palców oskarżonego? Czy dlatego, że to on rzucił butelkę, czy może została ona wyciągnięta z jego pojemnika na śmieci przez gang szukający materiałów do produkcji broni? Sąd musi zweryfikować te opowieści, a członkowie ławy przysięgłych muszą następnie wybrać wyjaśnienie, które według nich najbardziej zgadza się z dostępnym materiałem dowodowym. Dowody rzadko mówią same za siebie. W wypadku badania przemocy ekstremistycznej musimy w drugiej fazie zrozumieć, co zbliża do siebie osobników łączących się w tego rodzaju ugrupowania. Musimy dowiedzieć się, jakie czynniki mają wpływ na ich gniew i nienawiść. Budujemy tym sposobem model wyjaśniający, co pozwala przejść do fazy trzeciej SEES, w której oceniamy, jak sytuacja może się zmienić z upływem czasu, na przykład po fali aresztowań dokonanych przez policję i skazaniu przywódców ekstremistów. Możemy spróbować określić, jakie jest prawdopodobieństwo, że aresztowania i skazania doprowadzą do ograniczenia groźby użycia przemocy i ogólnie rzecz biorąc, zmniejszą zaniepokojenie opinii publicznej. To właśnie ten trzeci etap dostarcza substratu wywiadowczego do kształtowania polityki opartej na dowodach.

Model SEES ma istotny czwarty komponent: sformułowanie wniosków strategicznych na temat długoterminowego rozwoju wydarzeń. W naszym przykładzie moglibyśmy chcieć zbadać dalszy rozwój ruchów ekstremistycznych w innych częściach Europy czy wpływ, jaki mogłyby mieć na takie ugrupowania zasadnicze zmiany w układzie przemieszczania się uchodźców w rezultacie nowych konfliktów lub zmian klimatycznych. To tylko jeden przykład, ale jest bardzo wiele innych, w których przewidywanie przyszłych trendów ma znaczenie istotne, ponieważ pozwala sensownie się przygotować na tę przyszłość.

Czteroczęściowy model SEES można zastosować w każdej sytuacji, która nas dotyczy, kiedy chcemy zrozumieć, co się stało i dlaczego, i co jeszcze może się wydarzyć – od zestresowania się w pracy po sromotną porażkę naszej ulubionej drużyny sportowej. SEES odnosi się do dowolnej sytuacji, kiedy posiadamy informacje i chcemy na ich podstawie podjąć decyzję o tym, jak działać, aby osiągnąć najlepsze efekty.

Nie powinniśmy być zaskoczeni, stwierdzając, że podczas rozpracowywania kolejnych składników modelu SEES ustawicznie powtarzają się błędy różnego rodzaju. Oto przykład:

• Świadomość sytuacyjna cierpi z powodu trudności w ocenie tego, co się dzieje. Istnieją luki informacyjne, które często wywołują niechęć do zmiany podejścia w obliczu nowych dowodów.

• Wyjaśnianie cierpi z powodu słabego rozumienia innych ludzi: ich motywów, wychowania, kultury i środowiska.

• Ocena tego, jak będzie wyglądał rozwój wypadków, może zostać niespodziewane odrzucona w wyniku zaistnienia wydarzeń, których nie wzięto pod uwagę w prognozie.

• Wnioski strategiczne są często pomijane z powodu zbytniego zawężenia tematu i braku wyobraźni co do możliwego rozwoju wydarzeń w przyszłości.

Czteroetapowe podejście SEES przydaje się nie tylko do oceny sytuacji w sprawach państwowych. Jest to w istocie rzeczy apel o racjonalność myślenia we wszelkich okolicznościach. Nasze wybory, nawet jeżeli trzeba wybierać między możliwościami trudnymi do przełknięcia, będą rozsądniejsze, kiedy nabierzemy wprawy w rozumowaniu w sposób uporządkowany. Obejmuje to umiejętność odróżniania tego, co wiemy, od tego, czego nie wiemy, a także od tego, co się nam wydaje, że wiemy. Tego rodzaju myślenie jest trudne. Wymaga rzetelności.

Zgodnie z naukami buddyjskimi istnieją trzy trucizny upośledzające mózg: gniew, przywiązanie i ignorancja[7]. Musimy być świadomi, że emocje takie jak gniew wypaczają percepcję tego, co jest prawdą, a co fałszem. Przywiązanie do starych poglądów, z którymi czujemy się komfortowo i które upewniają nas, że świat jest przewidywalny, może czynić nas ślepymi na zagrożenia. Z tego powodu bywamy nieprzyjemnie zaskakiwani. Jednak to ignorancja jest najbardziej niszczącą mentalną trucizną. Celem analizy wywiadowczej jest zmniejszenie ignorancji, a tym samym zwiększenie możliwości podejmowania rozsądnych decyzji i dokonywania lepszych wyborów w życiu codziennym.

Pamiętnego marcowego dnia 1982 roku Margaret Thatcher natychmiast zorientowała się, o czym mowa w raportach wywiadu. Zrozumiała, co planuje argentyńska junta i jakie mogą być konsekwencje tych planów dla jej urzędu. Następne słowa pani Thatcher pokazały, że potrafi wykorzystać swoje rozeznanie w sytuacji: „Muszę natychmiast skontaktować się z prezydentem Reaganem. Tylko on może przekonać Galtieriego [generała Leopoldo Galtieriego, przywódcę junty], aby powstrzymał to szaleństwo”. Zlecono mi dopilnowanie, aby ostatnie informacje przechwycone przez GCHQ zostały udostępnione władzom USA, z Białym Domem włącznie. Urzędnicy z Downing Street No. 10 błyskawicznie przygotowali osobistą wiadomość od Thatcher dla Reagana, w której premier prosiła prezydenta USA, aby porozmawiał z Galtierim i uzyskał od niego potwierdzenie, że nie zezwoli na lądowanie na Falklandach, nie mówiąc już o działaniach wojennych; zapowiedziała również, że Wielka Brytania nie ustąpi przed jakąkolwiek inwazją. Argentyńska junta zagrała na zwłokę i tak długo blokowała prośby Reagana o rozmowę z Galtierim, aż zrobiło się stanowczo za późno, aby inwazję odwołać.

Zaledwie dwa dni później, 2 kwietnia 1982 roku, doszło zgodnie z planem do argentyńskiej inwazji na Falklandy, która rozpoczęła okupację wojskową. Na wyspach stacjonował tylko mały oddział brytyjskiej piechoty morskiej (Royal Marines) i słabo uzbrojony okręt patrolowy HMS Endurance wykorzystywany na tym obszarze jako lodołamacz. O jakimkolwiek skutecznym oporze nie mogło być mowy. Wyspy są położone zbyt daleko, aby w ciągu dwóch dni, jakie dał nam wywiad, posiłki mogły do nich dotrzeć drogą morską, a jedyne znajdujące się tam lotnisko nie miało pasa startowego, który mógłby przyjąć samolot dalekiego zasięgu przeznaczony do transportu żołnierzy.

Zabrakło nam świadomości sytuacyjnej i na podstawie informacji wywiadowczych nie rozpoznaliśmy, co szykuje junta. Nie zrozumieliśmy znaczenia tego, co wiedzieliśmy, i z tego powodu nie zdołaliśmy przewidzieć rozwoju wypadków. Co więcej, na przestrzeni lat nie opracowaliśmy wniosków strategicznych, które pozwoliłyby wyobrazić sobie, że do takiej sytuacji w ogóle może dojść i w związku z tym nie podjęliśmy kroków, które powstrzymałyby argentyńską inwazję. Porażka w każdym z czterech etapów analizy SEES.

Ze wszystkich tego rodzaju błędów należy oczywiście wysnuwać wnioski.

Układ książki

Cztery rozdziały w pierwszej części książki są poświęcone wyżej wspomnianemu modelowi SEES. W rozdziale 1. mowa jest o tym, jak uzyskać świadomość sytuacyjną i jak sprawdzić źródła informacji. Rozdział 2. traktuje o przyczynowości i wyjaśnianiu zjawisk oraz o tym, jak zastosowanie metody naukowej zwanej wnioskowaniem bayesowskim pozwala wykorzystać nowe informacje, aby zmienić nasz stopień zaufania do wcześniej wybranej hipotezy. Tematem rozdziału 3. jest proces opracowywania ocen i prognoz. W rozdziale 4. opisane zostały korzyści z posiadania wniosków strategicznych dotyczących długookresowego rozwoju sytuacji.

Nauka płynąca z tych czterech etapów analizy ma pozwolić uniknąć różnego rodzaju błędów wynikających z niedostrzegania tego, co mamy przed oczami, błędnego rozumienia tego, co widzimy, niewłaściwej oceny tego, co prawdopodobnie nastąpi i braku umiejętności wyobrażenia sobie, co może przynieść przyszłość.

Część druga książki ma trzy rozdziały, z których nauczymy się, jak zachować trzeźwość myślenia i kontrolować swoje rozumowanie.

W rozdziale 5. zobaczymy, że błędy poznawcze mogą prowadzić do podświadomego znajdowania złych odpowiedzi (albo wręcz do niemożności znalezienia jakiejkolwiek odpowiedzi na pytanie). Uzmysłowienie sobie zawczasu tych bardzo ludzkich słabości pomaga wyczuć moment, kiedy być może jesteśmy o krok od popełnienia poważnego błędu interpretacyjnego.

W rozdziale 6. zapoznamy się z niebezpieczeństwami, jakie stwarza poruszanie się w zamkniętym układzie konspiracyjnego sposobu myślenia. Zastanowimy się nad tym, jak to się dzieje, że, mając do czynienia z dowodami, które powinny uruchomić dzwonek alarmowy, potrafimy aż nazbyt często wygodnie to sobie wytłumaczyć.

Rozdział 7. dostarczy nam wiedzy, że należy mieć się na baczności przed rozmyślnym wprowadzaniem nas w błąd i fałszywymi wiadomościami, co ma na celu zmanipulowanie naszego sposobu myślenia. Rozróżniamy trzy rodzaje zaburzenia informacji[a]: misinformacja polega na udostępnianiu informacji fałszywych bez zamiaru wyrządzenia krzywdy; malinformacja dotyczy informacji prawdziwych, ale ujawnionych i rozprowadzanych złośliwie; dezinformacja to rozprowadzanie informacji fałszywych, o których wiadomo było, że są fałszywe, kiedy postanowiono je udostępnić w celu uzyskania określonego efektu. Łatwość z jaką można współcześnie zmanipulować teksty i obrazy cyfrowe, sprawia, że obecnie jest to problem poważniejszy niż w przeszłości.

W części trzeciej eksplorujemy trzy dziedziny życia, które domagają się inteligentnego wykorzystania informacji wywiadowczych.

Nauki płynące z rozdziału 8. dotyczą pertraktowania z innymi, czyli czegoś, co wszyscy robić musimy. Źródłem wykorzystanych tu przykładów są niezwykłe przypadki, kiedy to tajne informacje pomogły ukształtować postrzeganie tych, z którymi rządy muszą negocjować lub przyczyniły się do zbudowania wzajemnego zaufania – niezbędnego, aby możliwa była realizacja kontroli zbrojeń czy porozumień międzynarodowych – czy też do wykrycia oszustwa. Zobaczymy, jak informacje wywiadowcze mogą pomóc rozszyfrować i uporządkować skomplikowane wzajemne relacje, jakie wynikają z negocjacji i konfrontacji.

W rozdziale 9. sprawdzimy, jak tworzyć trwałe związki i jak je utrzymać. Przykładem będzie udane długoletnie porozumienie między Stanami Zjednoczonymi, Wielką Brytanią, Kanadą, Australią i Nową Zelandią dotyczące wywiadu radioelektronicznego, tak zwany Sojusz Pięciorga Oczu, które wypracowało zasady nadające się do zastosowania w biznesie, a nawet w życiu osobistym.

Z lekcji w rozdziale 10. dowiemy się, że cyfrowy świat stwarza nowe możliwości wykorzystywania nas przez wrogo nastawionych i pozbawionych skrupułów osobników. Możemy skończyć w kabinie pogłosowej, w której niczym echo odbijają się wyłącznie atrakcyjne informacje, co wpływa na nasze podświadome wybory, bez względu na to czy dotyczy to produktów, czy polityki. Opinię mogą kształtować kontrolowane źródła informacji korzystające z ukrytego finansowania i tajnych opiniotwórców. Kiedy w późniejszym czasie zostaje ujawnione, że świadomie udostępniano fałszywe informacje, topnieje zaufanie do procedur i instytucji demokratycznych.

Rozdział 11., ostatni, jest wezwaniem do otrząśnięcia się i uświadomienia sobie, że za pomocą technologii cyfrowych można wykorzystać każdego. Lekcje zamieszczone w tej książce składają się na plan, którego celem jest podtrzymanie wartości uzasadniających istnienie liberalnej demokracji, takich jak rządy prawa, tolerancja, posługiwanie się rozsądkiem w sprawach publicznych i poszukiwanie racjonalnego wyjaśnienia, jak działa otaczający nas świat i wreszcie możliwość dokonywania wolnych i świadomych wyborów. Kiedy pozwalamy sobie, aby nadmiernie oddziaływali na nas ci, którzy mają jakieś sekretne zamiary, ograniczamy naszą wolną wolę, a to oznacza stopniowe ograniczanie społeczeństwa otwartego. Nikt nie powinien pozostawać bezbronny wobec argumentów demagogów lub oszustów wciskających cudotwórcze mikstury. I dlatego ostatni rozdział i cała książka kończą się optymistyczną nutą. Ucząc się na błędach i wysnuwając wnioski, możemy żyć bezpiecznie w otaczającym nas cyfrowym świecie.

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy i literatura uzupełniająca

Wprowadzenie

[1] Lawrence Freedman, The Official History of the Falklands Campaign, tom. 1, London: Routledge, 2005, rozdz. 19. John Nott, Here Today, Gone Tomorrow, London: Politico, 2002. Henry Leach, Endure No Makeshifts, London: Pen and Ink Books, 1993.

[2] Jeden z najlepszych krótkich opisów natury i sposobu wykorzystywania wywiadu został włączony jako rozdział 1. do raportu Butlera badającego niepowodzenia wywiadu przed inwazją na Irak w 2003 roku. Został napisany przez doradcę ds. śledczych, nieżyjącego już Petera Freemana, byłego kolegę i wysokiego rangą urzędnika GCHQ. Robin Butler, Review of Intelligence on Weapons of Mass Destruction, London: HMSO, 2004, rozdz. 1.

[3] W oficjalnym języku Połączonego Komitetu Wywiadu jest to „proces zapoznawania się ze znanymi informacjami na temat istniejącej sytuacji oraz podmiotami o znaczeniu strategicznym, operacyjnym lub taktycznym, i opisywanie podejmowanych w takich sytuacjach akcji, obecnie i w przyszłości”.

[4] Etyka wywiadu jest tematem dialogu pomiędzy politologiem profesorem Markiem Phythianem a mną, byłym praktykiem, w naszej książce Principled Spying, Oxford: Oxford University Press, 2018.

[5] Używam tu terminu „zdolność negatywna” w takim sensie, w jakim zastosował określenie Keatsa dwudziestowieczny brytyjski psychoanalityk Wilfred Bion, aby zilustrować postawę polegającą na posiadaniu otwartego umysłu i umiejętności przebywania w stanie niepewności, które uważał za szczególnie ważne nie tylko podczas sesji psychoanalitycznej, lecz w życiu jako takim. Patrz Diana Voller, “Negative Capability”, Contemporary Psychotherapy, t. 2, nr. 2, 2010.

[6] Atmosferę wyzwań, w obliczu których staliśmy w tamtym czasie, można wyczuć w książce Richarda Aldricha, GCHQ, London: Harper Press, 2010, rozdz. 24 oraz w autoryzowanej historii GCHQ opracowanej na zlecenie agencji dla uczczenia jej stulecia: John Ferris, Behind the Enigma, London, Bloomsbury, 2020.

[7] Ringu Tulku Rinpoche, Living without Fear and Anger, Oxford: Bodhicharya, 2005.

[a] Terminy malinformacja (malinformation) i misinformacja (misinformation) nie są jeszcze w języku polskim rozpowszechnione, ale już używane w materiałach specjalistycznych – przyp. tłum.

MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz