Arkadiusz Morawiec – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filologiczny Katedra Literatury Polskiej XX i XXI wieku, ul. Pomorska 171/173, 90-236 Łódź

RECENZENT

Krzysztof Dybciak

REDAKTOR INICJUJĄCY

Urszula Dzieciątkowska

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Katarzyna Gorzkowska

SKŁAD I ŁAMANIE

MUNDA – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Studio 7A

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Zofia Romanowiczowa, początek lat 50

ze zbiorów Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersyteckiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

© Copyright by Arkadiusz Morawiec, Łódź 2016

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.07071.15.0.M

Ark. wyd. 23,6; ark. druk. 31,125

ISBN 978-83-7969-537-9

e-ISBN 978-83-7969-941-4

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

„Romanowiczowa urosła nie tylko na wielką damę polskiej literatury, dziś można chyba nazwać ją pierwszą damą, first lady, naszej beletrystyki i nie tylko emigracyjnej”

(Józef Wittlin, Sono felice…, 1975)

Moim Bliskim

Wstęp

Prezentowane opracowanie poświęcone jest życiu oraz, w głównej mierze, pisarstwu Zofii Romanowiczowej, z domu Górskiej (1922–2010). Składają się na nie trzy zasadnicze części. Pierwszą stanowi szkic biograficzny, oparty na wypowiedziach pisarki, rozmowach z nią i jej korespondencji oraz uwzględniający różnorodne opracowania. Wykorzystano w nim zarówno źródła publikowane, jak i niepublikowane (m.in. zawarte w toruńskim Archiwum Emigracji)1. Część druga dotyczy recepcji szeroko rozumianej twórczości pisarskiej Romanowiczowej: literackiej, paraliterackiej, metaliterackiej i przekładowej2 (ujęcie to, w zamierzeniu obiektywne, nie jest wolne od komentarzy, względnie dopowiedzeń autora niniejszego opracowania)3. Natomiast część trzecia zawiera możliwie pełną bibliografię podmiotową oraz przedmiotową życia i twórczości Romanowiczowej.

Część bibliograficzna opracowania zasadniczo nie obejmuje materiałów odnoszących się do życia i działalności męża pisarki, Kazimierza Romanowicza (1916–2010). Zestawienia dotyczące stworzonych i kierowanych przez niego w Paryżu instytucji: składnicy książek i księgarni Libella (1946–1993), wydawnictwa płytowego Pavilon Record Company4 (1953–1968), oficyny wydawniczej Libella (1956–1990) oraz Galerie Lambert (1959–1993) już istnieją5. Spośród materiałów dotyczących wymienionych instytucji, a także traktujących o córce pisarki, Barbarze Romanowicz (ur. 1950), wybitnej uczonej oraz jej mężu, Marku Jonikasie, wykazano w bibliografii wyłącznie te pozycje, które bezpośrednio odnoszą się do Zofii Romanowiczowej, zawierając przynajmniej wzmiankę na jej temat, lub, jeśli wzmianki nie zawierają, w istotny sposób oświetlają jej życie oraz działalność zawodową i artystyczną. W części bibliograficznej nie uwzględniono również manuskryptów i maszynopisów, szerzej, materiałów niepublikowanych, zarówno autorstwa Romanowiczowej, jak i do niej się odnoszących. Ich najbogatszy zbiór znajduje się w Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W jego skład wchodzi m.in. Archiwum Zofii Romanowiczowej6 (zawierające pośród licznych materiałów niedrukowane, młodzieńcze wiersze pisarki oraz rękopis nieukończonej powieści Uwertury), Archiwum Libelli i Galerie Lambert. Materiały związane z Romanowiczową znajdują się także w kolekcjach osobowych: Wacława Iwaniuka, Konstantego Aleksandra Jeleńskiego, Tamary Karren-Zagórskiej, Olgi Scherer oraz w Archiwum „Wiadomości”7. Część archiwum Libelli i Galerie Lambert przechowuje ponadto Biblioteka Polska w Paryżu8. W bibliografii nie ujęto też – znajdujących się w archiwum twórczości obozowej Aleksandra Kulisiewicza (stanowiącego od 1990 r. własność United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie) – rękopisów wierszy skomponowanych przez Romanowiczową (wówczas Górską) w obozach koncentracyjnych Ravensbrück i Neu-Rohlau9.

Bibliografię Zofii Romanowiczowej, zarówno podmiotową, jak i przedmiotową, uporządkowano chronologicznie, z podziałem na poszczególne lata. W obrębie roku zastosowano układ alfabetyczny, przy czym w przypadku bibliografii podmiotowej jest on realizowany w ramach następujących, wyodrębnionych działów:

Proza literacka10

Poezja10

Teksty paraliterackie i nieliterackie11

Programy telewizyjne i radiowe12

Prace redakcyjne

Twórczość przekładowa (na język polski)

Przekłady utworów pisarki

Wywiady i rozmowy z pisarką

Nagrody, wyróżnienia, odznaczenia13

W bibliografii przedmiotowej uwzględniono polskie i obcojęzyczne publikacje dotyczące życia i twórczości Romanowiczowej: książki, rozdziały książek, artykuły, recenzje i noty, ponadto zaś audycje radiowe, filmy oraz materiały ikonograficzne.

Bibliografię sporządzono za okres od 1937 r., tj. od debiutu pisarki utworem Uśmiechasz się, Markizo…, ogłoszonym pod pseudonimem „Claudia” na łamach radomskiego czasopisma młodzieży szkół średnich „Głosy Sztubackie”, do końca roku 2013.

Podstawą prezentowanego opracowania są następujące źródła bibliograficzne14:

Bartelski Lesław M.: Polscy pisarze współcześni 1939–1991. Leksykon. Warszawa 1995, PWN (hasło Romanowiczowa Zofia);

Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut”. Słownik współczesnych pisarzy polskich. Seria 2. Oprac. zespół pod red. Jadwigi Czachowskiej. T. 2. Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe (hasło Romanowiczowa Zofia); t. 3. Warszawa 1980, Państwowe Wydawnictwo Naukowe (hasło Romanowiczowa Zofia);

Bibliografia literatury tłumaczonej na język polski wydanej w latach 1945–1976. Red. nacz. Stanisław Bębenek. [T.] 1. Warszawa 1977, Czytelnik;

Bibliografia publikacji poświęconych Libelli, Galerie Lambert oraz Zofii i Kazimierzowi Romanowiczom (bez prac na temat pisarstwa Zofii Romanowiczowej). Oprac. Aleksandra Olszewska. Uzup. Anna Supruniuk. W: Archiwum Emigracji. Źródła i materiały do dziejów emigracji polskiej po 1939 roku. Pod red. Stefanii Kossowskiej i Mirosława A. Supruniuka. T. 3: Libella. Galerie Lambert. Szkice i wspomnienia. Red. i oprac. Mirosław A. Supruniuk. Toruń 1998, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika;

„Bibliografia Województwa Radomskiego” [za lata 1975–1998]. Radom 1976–2004, Radomskie Towarzystwo Naukowe.

„Bibliografia Zawartości Czasopism”. Warszawa 1948–2004, Biblioteka Narodowa; „Artykuły z czasopism polskich (MARC 21, 2005–)”[online], http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/makwww.exe?BM=25 [dostęp 31.12.2014];

„Bulletin Critique du Livre Français” [za lata 1961, 1971, 2001, 2002];

Czachowska Jadwiga, Dorosz Beata: Literatura i krytyka poza cenzurą 1977–1989 (Bibliografia druków zwartych). Wrocław 1991, Wiedza o Kulturze;

Czachowska Jadwiga, Maciejewska Maria Krystyna, Tyszkiewicz Teresa: Literatura polska i teatr w latach II wojny światowej. Bibliografia. T. 2. Wrocław 1984, Zakład Narodowy im. Ossolińskich (hasło Romanowiczowa Zofia);

Danilewicz-Zielińska Maria: Bibliografia: „Kultura” (1958–1973), „Zeszyty Historyczne” (1962–1973), działalność wydawnicza (1959–1973). Paryż 1975, Instytut Literacki;

Danilewicz-Zielińska Maria: Bibliografia: „Kultura” (1974–1980), „Zeszyty Historyczne” (1974–1980), działalność wydawnicza (1974–1980). Paryż 1981, Instytut Literacki;

Danilewicz–Zielińska Maria: Bibliografia: „Kultura” (1981–1987), „Zeszyty Historyczne” (1981–1987), działalność wydawnicza (1981–1987). Paryż 1989, Instytut Literacki;

Inwentarz Archiwum „Wiadomości” (1946–1981) oraz archiwów: „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich” (1940–1944), Nagrody „Wiadomości” (1958–1990) i Mieczysława Grydzewskiego (1939–1971). Oprac. Mirosław Adam Supruniuk, Aneta Jadowska i Marta Karpińska. Wstępem opatrzył Mirosław A. Supruniuk. Toruń 2006, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika;

Jamrozek-Sowa Anna: Życie powtórzone. O pisarstwie Zofii Romanowiczowej. Rzeszów 2008, Stowarzyszenie Literacko-Artystyczne „Fraza” (część Bibliografia (obszerny wybór));

Kandziora Jerzy, Szymańska Zyta, przy współudz. Tokarzówny Krystyny: Bez cenzury 1976–1989. Literatura, ruch wydawniczy, teatr. Bibliografia. Pod red. Jerzego Kandziory. Warszawa 1999, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich;

Klimaszewski Bolesław, Nowakowska Ewa R., Wyskiel Wojciech: Mały słownik pisarzy polskich na obczyźnie 1939–1980. Praca zbiorowa. Pod red. Bolesława Klimaszewskiego. Warszawa 1993, Interpress (hasło Romanowiczowa Zofia);

Kłossowski Andrzej: Instytucja spełnionej nadziei. Paryska Libella i Galeria Lambert Zofii i Kazimierza Romanowiczów. Warszawa 1994–1995, Biblioteka Narodowa;

Kowalik Jan: „Kultura” 1947–1957. Bibliografia zawartości treści, działalność wydawnicza (1946 – maj 1959). Paryż 1959, Instytut Literacki;

Kozarynowa Zofia: Przekłady z języków obcych. W: Literatura polska na Obczyźnie 1940–1960. Praca zbiorowa. Wyd. staraniem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie pod red. Tymona Terleckiego. T. 2. Londyn 1965, B. Świderski;

„Kultura” [Paryż] 1996–2000 (zawartość poszczególnych tomów);

Kultura paryska [online], http://kulturaparyska.com [dostęp 31.12.2014];

Literatura polska w przekładach 1990–2000. Pod red. Danuty Bilikiewicz-Blanc i Tomasza Szubakiewicza przy współpr. Beaty Capik i Anny Kozłowicz. Warszawa 2000, Biblioteka Narodowa;

Polonica zagraniczne. Bibliografia za okres od września 1939 do 1955 roku. T. 1–5 (t. 1 oprac. zespół pod red. Janiny Wilgat, t. 2–5 zred. Danuta Bilikiewicz-Blanc). Warszawa 1975–2003, Biblioteka Narodowa;

„Polonica Zagraniczne. Bibliografia” [za lata 1956–2006]. Warszawa 1960–2010, Biblioteka Narodowa; „Polonica zagraniczne (1993–)” [online], http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/makwww.exe?BM=11 [dostęp 31.12.2014];

„Polska Bibliografia Literacka” [za lata 1944–1988]. Wrocław 1957, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Warszawa 2000, Instytut Badań Literackich; „Materiał dostępny za lata 1988–2000” [online]: http://pbl.ibl.poznan.pl/dostep/ [dostęp 31.12.2014];

Polskie Radio – serwis archiwalny „Radia Wolności” [online], http://www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci [dostęp 31.12.2014];

„Przekłady literatury polskiej (1971–)” [online], http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/makwww.exe?BM=29 [dostęp 31.12.2014];

„Przewodnik Bibliograficzny. Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. 1944–1947”. Warszawa 1955, Biblioteka Narodowa – Instytut Bibliograficzny; „Przewodnik Bibliograficzny. Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej” [za lata 1946–2000]. Warszawa 1946–2001, Biblioteka Narodowa – Instytut Bibliograficzny; „Przewodnik bibliograficzny (MARC-21, 1973–)” [online], http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/makwww.exe?BM=23 [dostęp 31.12.2014];

„Rocznik Literacki” [za lata 1955–1984]. Warszawa 1956–1991, Państwowy Instytut Wydawniczy;

Ryll Ludomira, Wilgat Janina: Polska literatura w przekładach. Bibliografia 1945–1970. Słowo wstępne Michał Rusinek. Warszawa 1972, Agencja Autorska (hasło Romanowiczowa Zofia);

Słownik pisarzy polskich na obczyźnie. „Pamiętnik Literacki”, t. 3 (1980) (hasło Romanowiczowa Zofia);

Słownik pseudonimów pisarzy polskich XV w. – 1970 r. Oprac. zespół pod red. Edmunda Jankowskiego. T. 4. Wrocław 1996, Zakład Narodowy im. Ossolińskich (hasło Romanowiczowa Zofia);

Supruniuk Anna, Supruniuk Mirosław Adam: Bibliografia: „Kultura” (1988–1996), „Zeszyty Historyczne” (1988–1996), działalność wydawnicza (1988–1996). Paryż 1997, Instytut Literacki;

„Wiadomości” [Londyn] 1946–1981 (Wykaz treści za poszczególne lata);

Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Oprac. zespół pod red. Jadwigi Czachowskiej i Alicji Szałagan. T. 7. Warszawa 2001, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne (hasło Romanowiczowa Zofia); t. 10. Warszawa 2007, Fundacja „Akademia Humanistyczna”, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich (hasło Romanowiczowa Zofia);

Zbiory i prace dotyczące emigracji i Polonii w Bibliotece Uniwersyteckiej oraz Książnicy Miejskiej w Toruniu. Informator. Całość oprac. Mirosław Adam Supruniuk. Autorzy i współaut. Anna Bogołowska [i in.]. Toruń 1999, Biblioteka Narodowa, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika;

Zieliński Jan (Kowalski Jan): Leksykon polskiej literatury emigracyjnej. Wyd. 2 popr. i poszerz. Lublin [1990], FIS, Unipress (hasło Romanowiczowa (Górska) Zofia);

„Życie” [Londyn] 1947–1959 (wykazy treści za poszczególne lata – zawarte w numerze ostatnim niektórych roczników).

Autor opracowania przeprowadził kwerendy w Bibliotece Narodowej, Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, Bibliotece Publicznej m. st. Warszawy, Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu i znajdującym się w niej Archiwum Emigracji, w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi, Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Józefa A. i Andrzeja S. Załuskich w Radomiu. Niemal całość materiału zawartego w prezentowanej bibliografii została opisana z autopsji.

Opis bibliograficzny książek został sporządzony według przepisów normy PN-82/N-01152.01 (z późniejszą zmianą PN-N-01152-1/A1: 1997), opis wydawnictw ciągłych – według PN-N-01152-2: 1997, opis dokumentów dźwiękowych – według PN-85/N-01152.07, opis filmów – według PN-N-01152-12: 1994, opis dokumentów elektronicznych – według PN-N-01152-13: 2000. Występujące w opisie skróty wyrazów i wyrażeń typowych zredagowano zgodnie z PN-85/N-01158; rozwinięcie skrótów zamieszczono na początku bibliografii.

W zakończeniu książki znajdują się trzy indeksy: indeks utworów Zofii Romanowiczowej, indeks utworów przez nią przetłumaczonych oraz indeks osób. Indeksy pierwszy i trzeci uwzględniają utwory oraz nazwiska pojawiające się we wszystkich partiach książki, tj. we Wstępie, w Szkicu biograficznym, w Recepcji twórczości i w Bibliografii, natomiast indeks drugi wyszczególnia jedynie utwory zawarte w części bibliograficznej.

Teksty pisarki podpisywane były – zarówno przez nią samą, jak i przez redaktorów oraz wydawców – następująco: Zofia Górska, Z. Górska, Z. G., Zofia Górska-Romanowiczowa, Zofia Gorska-Romanowicz, Zofia Romanowicz-Gorska, Z. R., najczęściej jednak Zofia Romanowiczowa, przy czym przekłady jej książek opatrzone są podstawową formą nazwiska: Romanowicz. Ponadto, publikując swoje pierwsze teksty, autorka używała pseudonimu „Claudia” oraz być może „Claudius”, zaś nieliczne recenzje wystaw prezentowanych w Galerie Lambert podpisała jako „Galerniczka”15. Nie znamy, niestety, o czym już wspomniano, pseudonimów, którymi Romanowiczowa opatrywała drukowane w odcinkach opowieści kryminalne.

W przypisach do części pierwszej i drugiej opracowania nie podano miejsca wydawania czasopism; odpowiednie informacje zawarte są w części trzeciej – w Wykazie uwzględnionych czasopism.

* * *

Autor pragnie podziękować dr Annie Jamrozek-Sowie – za rozmowę na temat twórczości Zofii Romanowiczowej; prof. Krzysztofowi Dybciakowi – za uwagi zawarte w recenzji wydawniczej; prof. Barbarze Romanowicz – za cenne materiały ikonograficzne; Ewie Rutkowskiej z Biblioteki Polskiej w Paryżu oraz Jadwidze Szmidt z Biblioteki Polskiej POSK w Londynie – za pomocne informacje. Za dostęp do materiałów związanych z pisarką oraz wyrażenie zgody na zamieszczenie w niniejszej książce ich reprodukcji autor wyraża wdzięczność dr. hab. Mirosławowi A. Supruniukowi z Archiwum Emigracji w Toruniu oraz Wojciechowi Sikorze ze Stowarzyszenia „Instytut Literacki Kultura”. Dziękuje też Bliskim – za wszystko, najserdeczniej.

1 Wśród dokumentów biograficznych uwzględniono również korespondencję autora niniejszej książki z Zofią Romanowiczową oraz przeprowadzoną przez niego, 7 XII 2002 r. w Paryżu, kilkugodzinną rozmowę z pisarką, opublikowaną tylko we fragmencie: O wojnie, obozach i pisaniu. [Z Zofią Romanowiczową] rozm. Arkadiusz Morawiec. „Odra” 2010, nr 6, s. 28–34. Oba te dokumenty, zbiór listów pisarki oraz zapisana na taśmie magnetofonowej rozmowa, są w posiadaniu autora.

2 W części tej nie uwzględniono natomiast, niezbyt obfitej, twórczości radiowej pisarki, albowiem praktycznie nie zyskała ona rezonansu. Jego zaledwie skromne ślady stanowią: uzyskane przez Romanowiczową w 1954 r. wyróżnienie w konkursie Radia Wolna Europa „Głos Wolnej Polski” na słuchowisko radiowe dla Teatru Wyobraźni (za napisany wspólnie z Władysławem Wantułą utwór Świnka przeszła Pireneje) oraz ta oto opinia Janusza Kowalewskiego: „Nie pozwoliła się [Romanowiczowa] zwieść pokusom radiowym, idzie swoją drogą. I osiąga [jako pisarka] doskonałe wyniki” (tenże: Emigracyjny polonez poezji i prozy. „Dodatek Literacki »Ostatnich Wiadomości«” 1968, nr 6, s. 1).

3 W tym miejscu autor, niegdyś zdecydowany literaturoznawca-antypozytywista, winien jest wyjaśnienie. Otóż pierwotnym jego zamierzeniem było stworzenie monografii twórczości Zofii Romanowiczowej – praca, w której rolę zasadniczą odgrywałby czynnik interpretacyjny. Autor nie zarzucił całkowicie tego zamysłu, czego śladem są wspomniane komentarze, jednak przede wszystkim, nieco na przekór – w związku z dominującymi w ostatnim czasie w literaturoznawstwie, by tak rzec, „przerostami interpretacyjnymi” (niegdyś Janusz Sławiński pisał o „zwłokach metodologicznych”) – postanowił ostatecznie skupić się na dokumentowaniu, nie zaś na interpretacji. Stosunkowo łatwo bowiem, dzisiaj chyba nazbyt łatwo, być interpretatorem, a właściwie użytkownikiem rozmaitych ideologicznych „maszynek interpretacyjnych”, coraz trudniej natomiast być „pozytywistą”, w najlepszym tego słowa znaczeniu, tj. badaczem, który ponad przemijające (literaturoznawcze i ideologiczne) mody przedkłada fakty. Współcześni literaturoznawcy zdają się nazbyt lekceważyć to, co dostrzeżono już i odczytano przed nimi, często nie chce im się nawet zajrzeć do „Polskiej Bibliografii Literackiej” czy „Bibliografii Zawartości Czasopism”, o archiwach i zakurzonych bibliotecznych półkach nawet nie wspominając. W konsekwencji odkrywają… lądy od dawna już znane. Szkoda, że tak się dzieje…

4 Jego współzałożycielem był Władysław Wantuła.

5 Ich autorką jest Aleksandra Olszewska. Są to publikacje: Wydawnictwo „Libella” – bibliografia; Wieczory autorskie w księgarni Libella; Pavilon Record Company – wytwórnia płyt; Wystawy w Galerie Lambert (lata 1959–1988) (współaut. Mirosław Adam Supruniuk); Bibliografia publikacji poświęconych Libelli, Galerie Lambert oraz Zofii i Kazimierzowi Romanowiczom (bez prac na temat pisarstwa Zofii Romanowiczowej) (uzup. Anna Supruniuk). W: Libella. Galerie Lambert. Szkice i wspomnienia. Red. i oprac. Mirosław A. Supruniuk. Toruń 1998, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Zestawienia te wymagają jednak weryfikacji i uzupełnień – zob. Mirosław A. Supruniuk: Nowe rozdanie. Polskie artystki w Galerie Lambert Zofii i Kazimierza Romanowiczów. „Archiwum Emigracji” 2012, z. 1/2, s. 149.

6 Dokumenty pochodzące z Archiwum Zofii Romanowiczowej oznaczane są w niniejszej książce zgodnie z konwencją przyjętą przez Archiwum Emigracji: AE – Archiwum Emigracji, ZR – Archiwum Zofii Romanowiczowej, cyfra rzymska – numer segregatora. Całe archiwum pisarki zawarte jest w pięćdziesięciu segregatorach.

7 Zob. Zbiory i prace dotyczące emigracji i Polonii w Bibliotece Uniwersyteckiej oraz Książnicy Miejskiej w Toruniu. Informator. Oprac. Mirosław Adam Supruniuk. Toruń 1999, Biblioteka Narodowa, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika; Inwentarz Archiwum „Wiadomości” (1946–1981) oraz archiwów: „Wiadomości Polskich, Politycznych i Literackich” (1940–1944), Nagrody „Wiadomości” (1958–1990) i Mieczysława Grydzewskiego (1939–1971). Oprac. Mirosław Adam Supruniuk, Aneta Jadowska i Marta Karpińska. Wstępem opatrzył Mirosław A. Supruniuk. Toruń 2006, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

8 Zob. Zofia Romanowicz: Resumé. W: Libella, Galerie Lambert. Szkice i wspomnienia, dz. cyt., s. 235; Ewa Rutkowska (kierowniczka działu rękopisów i archiwów Biblioteki Polskiej w Paryżu): listy elektroniczne do Arkadiusza Morawca z 19 IX i 1 X 2013 r. (w posiadaniu adresata; w drugim z tych listów Rutkowska pisze: „Archiwum Galerii zawiera dokumentację wystaw i korespondencję wzajemną dotyczącą ich organizowania, wycinki prasowe, zdjęcia, zaproszenia… Są to materiały z lat sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych”).

9 W archiwum tym znajdują się rękopisy (odnotujmy je w tym przypisie) następujących wierszy Górskiej: Jesienią, Modlitwa, Tak ciężko mi… (powst. w Ravensbrück, 1942, rps na podst. zeszytu obozowego Heleny Soleckiej, sygn. PO/49), Choinka, Co dzień z pracy wracając, Nie gaśnij we mnie, W ogródku (powst. w Ravensbrück, ok. 1942–1943, rps na podst. zeszytu obozowego Marii Masłowskiej, sygn. PO/49), Nie pamiętam (powst. w Ravensbrück, ok. 1942–1943, sygn. PO/49), *** [Obudź się serce moje rano…] (powst. w Neu-Rohlau, 15 IV 1945, sygn. PO/37), *** [Zamilkła nuta mazurka – otośmy stanęli…] (powst. w Neu-Rohlau, Wielkanoc [1 IV] 1945, sygn. PO/37).

10 Pod pojęciem „prozy literackiej” rozumie się tutaj utwory stricte literackie, tj. posługujące się fikcją, względnie z wyeksponowaną funkcją estetyczną. Należy też dodać, że Romanowiczowa ma w swoim dorobku opowieści kryminalne, drukowane pod pseudonimami, w odcinkach, w ukazującym się w Brukseli w latach 1949–1950 tygodniku „Co tydzień powieść”. Były to małego formatu zeszyciki, liczące 18 stron każdy i zawierające jeden romans i jeden kryminał, ciągnące się przez kilka kolejnych numerów (przykładowe tytuły: Wieczór na przedmieściu, Morderca w jasnym palcie). Romanowiczowa nie była jedynym autorem publikującym w tej serii. Tychże dokonań pisarki w bibliografii nie odnotowano, gdyż nie udało się rozszyfrować używanych przez nią pseudonimów („każda moja powieść była pod innym pseudonimem” – stwierdza Romanowiczowa w niepublikowanej rozmowie z Arkadiuszem Morawcem przeprowadzonej 7 XII 2002 r. w Paryżu). Jadwiga Szmidt, kierowniczka Biblioteki Polskiej w Londynie, informuje (w liście elektronicznym do Arkadiusza Morawca z 11 III 2003 r., w posiadaniu adresata), iż niemożliwe jest odgadnięcie, pod którym z nazwisk ukrywała się Romanowiczowa. W przywołanej rozmowie z Morawcem pisarka nie zechciała ich ujawnić, względnie nie potrafiła tego uczynić; wprawdzie nie wyparła się tych publikacji, ale uznała je za nieistotne, tworzone dla zarobku. Danuta Kossowska stwierdziła jednak (w 1985 r.): „Szły do czytelników pod różnymi pseudonimami i dziś autorka rozpytuje wokoło i szuka tych niedocenionych »dzieci«. Jeżeli ktoś ma gdzieś na półce taką niby brukową, a na pewno dobrze napisaną powieść (dobry pisarz nie może pisać źle) niech ją prześle do »Libelli«. Zrobi przyjemność autorce” (taż: O paryskiej „Libelli”. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1985, nr 28, dod. „Tydzień Polski”, nr 5, s. 9). W Archiwum Zofii Romanowiczowej znajdują się listy Zdzisława Jagodzińskiego z 1 i 10 III 1993 r., adresowane do pisarki, potwierdzające, że – istotnie – próbowała ona dotrzeć do tych publikacji sprzed lat (AE/ZR/XLVII).

11 W tym teksty metaliterackie: naukowe i popularnonaukowe.

12 Odnotowano programy radiowe zrealizowane przez Romanowiczową, programy radiowe z jej udziałem, a także radiowe i telewizyjne adaptacje jej twórczości – zarówno oryginalnej, jak i przekładowej.

13 Tutaj (tj. w dziale IX), nie zaś w bibliografii przedmiotowej, wymieniono również źródła dokumentujące owe wyrazy uznania.

14 Wykazano tu pozycje najważniejsze, przy tym wyłącznie te, w których znaleziono jakiekolwiek zapisy dotyczące Romanowiczowej.

15 Pseudonimem „Claudius” sygnowane są dwa wiersze (w niniejszej bibliografii nieuwzględnione) wydrukowane w numerze 3 (11) „Głosów Sztubackich” z 1937 r.: Ludzie oraz Przyjdźcie słowa. W liście do Arkadiusza Morawca z 17 X 2002 r. (list w posiadaniu adresata) Romanowiczowa stwierdza: „»Claudia« i »Claudius« to faktycznie mój pseudonim”, jednak w rozmowie przeprowadzonej z nią przez Morawca 7 XII 2002 r. przyznała, że nie ma absolutnej pewności, czy „Claudius” należy do niej (zapis rozmowy w posiadaniu autora). Wiele lat wcześniej, w szkicu Moje „Próby i zamiary” („Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1965, nr 253, dod. „Tydzień Polski”, nr 43, s. 5) Romanowiczowa stwierdziła, że „Claudia” to jedyny pseudonim, jakiego kiedykolwiek używała (nie jest to jednak stwierdzenie ścisłe, o czym przekonują wspomniane, opublikowane w 1964 r., recenzje podpisane: „Galerniczka”). Pseudonim „Claudius” najprawdopodobniej należy do jej szkolnej koleżanki, Wandy Polakowskiej (po wyjściu za mąż w 1942 r. – Szczawińskiej).

Część I

SZKIC BIOGRAFICZNY

Radom

Felicja Zofia Romanowicz, z domu Górska, na co dzień używająca drugiego imienia1, przyszła na świat w Radomiu 18 października 1922 r. jako córka Zygmunta Górskiego (ur. 10 grudnia 1897 r. w Radomiu), urzędnika w przedsiębiorstwie prywatnym i Marianny ze Stolińskich (ur. 1 grudnia 1898 r. we wsi Goździków, położonej między Przysuchą a Opocznem). Została ochrzczona 3 grudnia tego samego roku w miejscowym kościele pw. Opieki Najświętszej Maryi Panny. Jej rodzicami chrzestnymi byli Kazimierz Stoliński (brat matki) oraz Feliksa Lisicka (siostra ojca)2. Felicja Zofia3 miała dwie siostry – Helenę (ur. 1925)4 i Barbarę (ur. 1928) – oraz trzech braci: Tadeusza (ur. 1932), Andrzeja (ur. 1938)5 i Zygmunta (ur. 1941), urodzonego już po śmierci ojca.

Ojciec przyszłej pisarki od najmłodszych lat związany był z ideą niepodległości Polski. W 1905 r. uczestniczył w strajku szkolnym, w roku 1914 został członkiem Radomskiej Organizacji Niepodległościowej. W czasie pierwszej wojny światowej działał w Polskiej Organizacji Wojskowej. Do 1921 r. służył w szeregach Wojska Polskiego, kształcąc się w trakcie służby w Szkole Oficerów Rachunkowych. Następnie, w cywilu, pracował jako urzędnik, najpierw prawdopodobnie w radomskim magistracie, później zaś, od drugiej połowy lat dwudziestych, jako główny buchalter w radomskiej fabryce Wyrobów Szamotowych i Kamionkowych „Marywil”. Matka Zofii ukończyła Szkołę Ochroniarek (tj. przedszkolanek).

Fot. 1. Zygmunt i Marianna Górscy z córkami, Barbarą i Zofią (z prawej), ok. 1929 r.

Rodzice Zofii mieszkali w Radomiu w kamienicy przy ulicy Żeromskiego 82 (budynek ten dziś już nie istnieje). W 1936 r. zakupili we Wrzeszczowie, w gminie Przytyk, pochodzący z początku XVIII w., odbudowany po pożarze z 1914 r., dwór wraz z majątkiem.

Wczesne dzieciństwo Zofia Górska spędziła głównie na wsi u dziadków, rodziców matki, w modrzewiowym dworku w Goździkowie. W Radomiu zamieszkała na stałe, gdy rozpoczęła edukację szkolną. Ukończywszy szkołę powszechną, w 1934 r. podjęła naukę w Gimnazjum Państwowym im. Tytusa Chałubińskiego w Radomiu, mieszczącym się przy ulicy Traugutta 61. W 1938 r. uzyskała małą maturę, po czym kontynuowała kształcenie w mającym tego samego patrona i ulokowanym w tym samym miejscu liceum. W chwili wybuchu wojny dysponowała promocją do drugiej klasy.

Jako uczennica Zofia w latach 1937–1939 ogłaszała na łamach czasopisma młodzieży szkolnej „Głosy Sztubackie”6 swoje pierwsze teksty, głównie wiersze, niektóre sygnowane własnym nazwiskiem, inne opatrzone pseudonimem „Claudia”. Nazwisko Górskiej widnieje w składzie komitetu redakcyjnego numerów 13. i 14. tego periodyku. Oto jak po latach wspominał swoją młodszą koleżankę Przemysław Sadowski:

pamiętam [ją], blondyneczkę taką z warkoczem, trochę jak od Stryjeńskiej. Wiedziałem od Wandy [Polakowskiej, od 1942 r. Szczawińskiej, wspólnej koleżanki obojga, redaktorki „Głosów Sztubackich” – przyp. A.M.] czy od kogoś innego, że rośnie taka poetka7.

Próbująca swoich sił na polu literatury Zofia czytywała wówczas „Wiadomości Literackie”, znała wiersze Staffa, Leśmiana, Tuwima, Wierzyńskiego i Lechonia. Przepisywała je do albumu i uczyła się ich na pamięć. Opłaciło się to. Kilkadziesiąt lat później wspomni, przywoławszy wiersz ostatniego z wymienionych tu poetów: „»Mochnacki jak trup blady siadł przy klawikordzie« – niejedną dodatkową pajdkę chleba zawdzięczam mu w czasie »występów« […] w obozie Ravensbrück”8. W grudniu 1937 r. Górska uczestniczyła w Radomiu w wieczorze literackim Marii Kuncewiczowej. Znana pisarka wpisała do albumu utalentowanej gimnazjalistki słowa: „Zosi Górskiej życzę wszystkiego dobrego”9. Jako już spełniona pisarka Romanowiczowa stwierdzi: „Boże – jak byłam zaszczycona i szczęśliwa! Potem nikt już taki do Radomia nie zawitał, w każdym razie nasza polonistka już nikogo nam nie sygnalizowała. I zaraz zrobiła się wojna”10.

Tuż przed wybuchem wojny, w czerwcu 1939 r., Górska uczestniczyła w obozie Przysposobienia Wojskowego w podradomskiej wsi Gózd11. W napisanym parę tygodni później, 25 sierpnia, wierszu Burza – trudno jednoznacznie stwierdzić, czy będącym nade wszystko lirycznym opisem pejzażu, czy raczej wyrazem dyktowanego przez wydarzenia polityczne niepokoju – zanotowała:

Cicho. Strach przysiadł w mroku i świeci oczyma – A w górze – niebo milczy – grozą napęczniałe – A w górze – żywioł chmurny kłębi się i wzdyma I za chwilę wybuchnie wściekłością i szałem12.

Wrzesień 1939 r. zastał Zofię Górską we Wrzeszczowie13. Jej szczególną reakcją na wrześniową klęskę jest, powstały w połowie października, nastrojowy i nieco egzaltowany liryk Czas umierania, w którym można przeczytać następujący dwuwers:

Nadszedł czas, przyszła chwila – nic tego nie zmieni, A więc zamknij powieki – i utoń w jesieni…14

Fot. 2. Zofia Górska, 20 listopada 1940 r.

W początkowym okresie okupacji Górska przebywała w Radomiu. W listopadzie ponownie podjęła naukę. Najpierw uczęszczała do miejscowej szkoły handlowej, na której funkcjonowanie Niemcy wyrazili zgodę15, a następnie, po rychłym cofnięciu przez okupanta zezwolenia na działanie tej instytucji, uczestniczyła w tajnych kompletach. Jednym z jej konspiracyjnych nauczycieli była Elżbieta Jackiewiczowa, polonistka. Oto jak zapamiętała ona swoją uczennicę: „Jej ogromne oczyska błękitniały smutkiem, na czoło spadały kosmyki jasnozłotych włosów. Wyglądała jakoś bezbronnie, krucho, dziecięco”16. Górska jednak nie tylko się uczyła; brała również udział – jako łączniczka – w konspiracyjnej działalności Związku Walki Zbrojnej. Zaprzysiągł ją, wraz z jej kolegami, ojciec, który dowodził grupą podlegającą komendantowi głównemu dywersji ZWZ na powiat radomski. Nad ranem 25 stycznia 1941 r. Zofia została razem z ojcem aresztowana przez gestapo w ich radomskim mieszkaniu. Matka, Marianna Górska, przebywała w tym czasie z pozostałymi dziećmi we Wrzeszczowie; gestapo pozostawiło ich w spokoju17. Oto wspomnienie pisarki dotyczące aresztowania:

Niemcy przyjechali po mojego ojca, który należał do ZWZ. Mnie nie było na liście. Miałam wtedy wprawdzie osiemnaście lat, ale byłam bardzo mała i szczupła. Nie mogłam patrzeć się, jak esesman znęca się nad moim ojcem, który nie rozumiał, o co jest pytany, więc zaczęłam mówić po niemiecku. Jakoś tak nawet dzielnie zachowałam się wtedy. Przestali go wtedy bić. Oficer zauważył książkę Horacego, leżącą przy moim łóżku. Obejrzał ją i cytował, po czym stwierdził, że skoro tak dobrze znam niemiecki, może zechcę towarzyszyć ojcu, nie znającemu tego języka. Wsadzili nas do samochodu z budą18.

Akcję planowych, masowych aresztowań w Radomiu, których ofiarą padli Zofia i jej ojciec, rozpoczęto o godzinie czwartej nad ranem. Stosując zasadę zbiorowej odpowiedzialności, aresztowano całe rodziny, w tym kilkunastoletnie dzieci. Wojnę udało się przeżyć tylko nielicznym spośród zatrzymanych wówczas przez policję bezpieczeństwa paruset osób19. W domu Górskich Niemcy znaleźli radio, powielacz i broń20.

Aresztowano nas – wspomina pisarka – przed świtem, a poprzedniego dnia do późnej nocy wpisywałam do nowego brulionu wiersze bardzo niezgrabne, ale w których, jak się to okazało, była z góry opisana historia, która mi się miała zaraz przydarzyć. Opis tej nocy i naszego z ojcem aresztowania umieściłam prawie podobnie w opowiadaniu Gąska21.

To wydarzenie – aresztowanie – Romanowiczowa uznała po latach za najważniejsze w swoim życiu22.

Skarżysko-Kamienna – Kielce – Pińczów

W dniu aresztowania Zofia Górska została przewieziona samochodem ciężarowym do Skarżyska-Kamiennej, bowiem radomskie więzienie było już przepełnione. Osadzono ją w tymczasowym areszcie gestapo, w piwnicach Szkoły Powszechnej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego. Śledztwo trwało od 27 stycznia do 21 lutego. Każdy z więźniów był w tym czasie co najmniej trzykrotnie „badany”23. Wspomina pisarka: „[przez] cały luty nas potwornie męczyli – bili nas Ukraińcy i gestapowcy”24. W piwnicznym korytarzu, dzięki życzliwości, pochodzącego z Kilonii, niemieckiego żandarma, Zofia spotkała się z ojcem. Zdołała zamienić z nim kilka słów, uzyskując istotne informacje. Stwierdziła po latach: „To było decydujące – wiedziałam jak mam zeznawać, gdy przyszła na mnie kolej. Dlatego żyję”25.

Fot. 3. Portret Zofii Górskiej narysowany przez Marię Hiszpańską w więzieniu w Pińczowie, marzec 1941 r.

Przybyły do skarżyskiego aresztu sąd doraźny policji bezpieczeństwa wydał na Górską 22 lutego wyrok śmierci. Identyczną sentencję usłyszeli wszyscy, którzy byli tego dnia sądzeni. Górską wraz z dwudziestoma pięcioma współwięźniarkami przewieziono dwa dni później do więzienia w Kielcach, zaś stamtąd, po niedługim czasie, do więzienia w Pińczowie. Tutaj większość jej towarzyszek została rozstrzelana w trzech kolejnych egzekucjach. Przebywając w kieleckim więzieniu, Górska czytała przeszmuglowany dla niej Nowy Testament26, a także komponowała wiersze; tworzyła je również w Pińczowie.

Ojciec Zofii, wraz z innymi uwięzionymi w Skarżysku-Kamiennej mężczyznami, został 24 lutego deportowany do KL Auschwitz. Transport dotarł do obozu następnego dnia. Zygmunt Górski otrzymał numer obozowy 10530. Dnia 14 marca 1941 r. rozstrzelano go na oświęcimskim żwirowisku. Niedługo potem Niemcy skonfiskowali rodzinie Górskich majątek we Wrzeszczowie.

Ravensbrück – Neu-Rohlau

Po przeszło rocznym pobycie w areszcie i więzieniach Zofia Górska 9 kwietnia 1942 r. została wraz z pięcioma więźniarkami deportowana z Pińczowa do obozu koncentracyjnego dla kobiet w Ravensbrück, z adnotacją „Rückkehr unerwünsch” („powrót niepożądany”)27. Transport dotarł na miejsce następnego dnia. W obozie nadano Górskiej numer 1021828. We Frauenkonzentrationslager Ravensbrück przebywała ona do jesieni 1943 r.

Ulokowano ją najpierw w jednym z najgorszych bloków, przeznaczonym dla więźniarek „asocjalnych”, w tym złodziejek i prostytutek. Gdy starsza obozu (Lagerälteste) Helena Korewa dowiedziała się, że Górska jest poetką, przeniosła ją, wraz z jej radomską koleżanką, Wandą Szczawińską, do mniej uciążliwego bloku kuchennego29. W niedługim czasie Maria Liberakowa, więźniarka prowadząca grupę roboczą (tzw. kolonka, Anweisunghäftling), przyjęła je do komanda Forst Neues Gut (tzw. Leśna Kolumna)30. Górska zajmowała się tutaj ścinaniem i sadzeniem drzew, dokonując przy tym drobnych aktów sabotażu. Wspomina: „Kiedy sadziłyśmy las, zawsze starałyśmy się urwać czubek świerczka”31. Było to jedno z najlepszych, z punktu widzenia więźnia, komand roboczych w lagrze: „Nie było żadną sztuką – stwierdza Romanowiczowa – uciec stamtąd. Która z nas nie miała tej pokusy? Ale [powstrzymywała nas] odpowiedzialność zbiorowa”32. Po ucieczce z Leśnej Kolumny Eugenii Kocwy33, niebiorącej w rachubę konsekwencji grożących współtowarzyszkom niedoli, Górska wraz ze współwięźniarkami została umieszczona w bloku karnym34. Po jego opuszczeniu pracowała w komandzie asenizacyjnym, a następnie w stosunkowo wygodnym komandzie krojczych, gdzie przerabiała, na potrzeby żołnierzy niemieckich walczących na Wschodzie, futra po zamordowanych Żydach (zaszyte w nich kosztowności starała się wyrzucać do kanału odpływowego). W trakcie pobytu w obozie Górska pracowała także przy budowie autostrady. Jej ostatnim zajęciem w Ravensbrück było sadzenie szałwi wzdłuż głównej ulicy obozowej, Lagerstrasse.

Fot. 4. Więźniarki obozu koncentracyjnego Ravensbrück przy pracy

Pomimo panującego w tym obozie terroru, pomimo chorób, egzekucji, rozwinęły się w nim różnorodne formy oporu. Jedną z nich byłą dywersja. Polegała ona nie tylko na niszczeniu sadzonek lub wyrzucaniu kosztowności, mających zasilić skarbiec Trzeciej Rzeszy. Inną jej formą, również praktykowaną przez Górską, było powiadamianie wolnego świata o popełnianych w Ravensbrück zbrodniach: „przenosiłyśmy przez bramę, poza obóz – wspomina Romanowiczowa – różne dokumenty, papiery zawierające informacje o doświadczeniach dokonywanych na naszych koleżankach-»królikach«”35. Także przejawy życia kulturalnego, duchowego, były formą oporu. Górska w obozie przygotowywała się do matury.

Być polską więźniarką polityczną w Ravensbrück – stwierdziła po latach – to była wielka sprawa. Istniało harcerstwo, komplety maturalne, odczuwało się patriotyczno-moralny nacisk kobiet, które były jakimś autorytetem36.

Górska ponadto komponowała oraz recytowała w obozie własne (i cudze) wiersze. Liczne więźniarki znały jej utwory: uczyły się ich na pamięć, wpisywały je do zeszycików sporządzanych ze skrawków papieru lub z marginesów niemieckich gazet37. Wiersze poetki recytowała w obozie m.in. Zofia Rysiówna, znana po wojnie – i ceniona – aktorka38. W Ravensbrück zdarzały się również, i to wcale nierzadko, przyjaźnie. Górska zaprzyjaźniła się tutaj na przykład z Margarete Buber-Neumann, działaczką komunistyczną, a w przyszłości pisarką39. Oto, jak jedna z ravensbrüczanek, Zofia Skalska, wspomina współwięźniarkę Zofię Górską:

Była serdeczną koleżanką, o ujmującym sposobie bycia w kontaktach koleżeńskich i choć było bardzo ciężko, starała się zachować pogodę, uśmiech. […] darzyła nas w trudnych sytuacjach rozbrajającym serdecznym uśmiechem, to było bardzo potrzebne40.

Górska, przebywająca w Ravensbrück z wyrokiem śmierci, obawiała się, że stanie się kolejną ofiarą wykonywanych tutaj egzekucji. Gdy z transportu, z którym przybyła do obozu, pozostały przy życiu już tylko cztery radomianki, zapisała się, dzięki pomocy polskich więźniarek funkcyjnych, na listę osób kierowanych do pracy poza Ravensbrück. We wrześniu 1943 r. przeniesiono ją do obozu pracy w miasteczku Nová Role opodal Karlowych Warów w Czechach. Arbeitskommando Neu-Rohlau, początkowo będące podobozem Ravensbrück, jesienią 1943 r. stanowiło już filię KL Flossenbürg. Panował tutaj zdrowszy niż w Ravensbrück klimat, praca zaś nie należała do szczególnie ciężkich. Górską zatrudniono w fabryce porcelany „Bohemia”, najpierw w komandzie „malarzy”: odbijając wzory na mokrej, niewypalonej jeszcze glinie, produkowała miski dla wojska. Następnie pracowała w komandzie zajmującym się pakowaniem – montowanych przy fabryce porcelany – układów elektronicznych do messerschmittów. Także tutaj dokonywała, wraz ze współwięźniarkami, sabotażu, niszcząc za pomocą środków chemicznych przewody elektryczne do silników samolotowych41. Szczęściem w nieszczęściu Górskiej było to, że podobnie jak w Ravensbrück, otoczyły ją opieką – młodą i niezbyt zaradną dziewczynę – starsze więźniarki. W Neu-Rohlau pieczę nad nią sprawowały, cieszące się wśród deportowanych Polek autorytetem, Wanda Błaszczyk i Maria Bielicka, nazywane przez współwięźniarki Kajtkami42.

W trakcie ewakuacji obozu, rozpoczętej 20 kwietnia 1945 r., Górska wraz z dwiema koleżankami zbiegła z kolumny marszowej43. Ucieczką tą kierowały Kajtki. Uciekinierki dotarły do szpitala w Karlowych Warach. Tutaj zajęły się nimi pielęgniarki, lokując je na oddziale dla nerwowo chorych. Następnie uciekinierki pomagały pielęgniarkom opatrywać rannych żołnierzy niemieckich. Usłyszawszy w radiu komunikat o zakończeniu wojny, ruszyły z powrotem do Neu-Rohlau, odległego od Karlowych Warów o jedenaście kilometrów. W wyzwolonym obozie powitały ich Kajtki.

Po latach Romanowiczowa wyznała: „obozy przeżyłam bez specjalnych szkód moralnych zapewne dlatego, że czuwały nade mną starsze koleżanki”44. Stwierdziła też rzecz nie mniej istotną:

mnie, jako pisarce, więzienie i obóz dały bardzo wiele. […] W momencie niebezpieczeństwa, zagrożenia, ludzie okazują się takimi, jakimi są naprawdę. Widziałam, jak dama okazywała się szmatą, a prosta dziewczyna wspaniałym człowiekiem. Mogę powiedzieć, że jako pisarka miałam szczęście. Obóz pozwolił mi zobaczyć człowieka obnażonego45.

Niemcy – Włochy

Z miasteczka Nová Role, znajdującego się w strefie nieobjętej jeszcze ani amerykańską, ani sowiecką jurysdykcją, Górska wraz grupą byłych więźniarek przedostała się (pokonując część drogi pieszo, zaś część ciężarówką) do Turyngii, do amerykańskiej strefy okupacyjnej. Spędziwszy około tygodnia w jednym z niemieckich miasteczek, została wraz z koleżankami odtransportowana przez Amerykanów do obozu dla dipisów (displaced persons) w Murnau am Staffelsee w Bawarii.

Stąd w czerwcu 1945 r. kierowniczka przedstawicielstwa Polskiego Czerwonego Krzyża na obszarze Niemiec i Austrii, Janina Rychlewiczowa, zabrała Górską do Rzymu46. We Włoszech planowano powołanie liceum, w ramach 2. Korpusu Polskiego. Niedawna więźniarka miała w nim kontynuować naukę. W Wiecznym Mieście Górska przebywała do lipca. Rychlewiczowa, zapewniwszy Zofii mieszkanie w klasztorze urszulanek przy via Nomentana, powiodła ją do kawiarni PCK, prowadzonej przez Jadwigę Beck, w nadziei, że znajdzie tutaj kogoś, kto się nią zaopiekuje. Poleciła ją Herminii Naglerowej, pisarce i redaktor naczelnej miesięcznika „Ochotniczka”; ta jednak ograniczyła się do sugestii, by Górska pojawiała się u niej, jeśli będzie czegoś potrzebować. „Pani Naglerowa była dla mnie miła, lecz specjalnie mną się nie zajęła”47 – stwierdziła po latach Romanowiczowa. Żywo natomiast zainteresował się nią, siedzący przy jednym z kawiarnianych stolików, Melchior Wańkowicz. Wybitny reportażysta wspomina:

Podjąłem ją niejako wyrzuconą na bruk rzymski. Siedziała bezradnie w świetlicy w Rzymie, a kiedy chodziła ze mną na piętro, musiała w drodze odpoczywać. Dziewczyna odchuchała się, odkrył się w niej piękny talent literacki48.

Autora Dziejów rodziny Korzeniewskich Górska zaintrygowała najpierw jako „temat”, jako była więźniarka kacetów. Romanowiczowa wyznała po latach: „Melchior od razu zastrzygł uszami. Byłam pierwszą jaskółką koncentracyjną we Włoszech, zaciekawiłam go”49. Wańkowicz zaopiekował się nią, zawiózł, chorą na egzemę, do źródeł siarczanych w Tivoli. Tutaj Górska poznała Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i Jana Bielatowicza50. Zainteresowanie reportażysty byłą więźniarką wzrosło, gdy dowiedział się, że ma ona w dorobku „jakieś wiersze i w dodatku pisane »tam«”51, to jest w obozie. Wańkowicz zaangażował ją do pracy przy redagowaniu pierwszego tomu Bitwy pod Monte Cassino (Górska odwiedziła Monte Cassino we wrześniu 1945 r.). Sporządziła sumiennie indeks, wykonała też korektę tekstu. W podarowanym jej tomie Wańkowicz zamieścił dedykację z życzeniem, aby na jednej ze stron książki znalazła sobie męża52. Znalazła go, tyle że – jak się okaże – w trzecim, ostatnim tomie.

Fot. 5. Zofia Górska na Monte Cassino, wrzesień 1945 r.

Wańkowicz, poprzez swoją osobowość, jak również poprzez konkretne gesty, w znaczący sposób ukształtował Zofię Górską. Nie tylko zaopiekował się nią, kupił jej ubranie – podarował jej też maszynę do pisania. Przekonał ją, że jeśli chce jako pisarka dawać świadectwo, winna uprawiać prozę, nie poezję. Za swój właściwy debiut Romanowiczowa uznała po latach opowiadanie Tomuś, opublikowane w 1945 r. na łamach „Orła Białego”, poprawiane przez Wańkowicza jeszcze w trakcie pisania. „Pierwsze opowiadanie – wspomina autorka – napisałam z czystego posłuszeństwa i żeby go nie zawieść”53. Znajomość z Wańkowiczem oparta była na relacji mistrz–uczeń, ale też była to przyjaźń przypominająca związek ojca i córki. Romanowiczowa stwierdza:

Dla mnie był po prostu drugim ojcem. Bo – poza byłą więźniarką, poza potencjalną pisarką, dostrzegł we mnie po prostu zagubione dziecko. Byłam akurat w wieku jego córek. Krysia zginęła w Powstaniu. Marta była w Ameryce. Obydwie daleko. Opiekując się mną po ojcowsku, myślał pewno też o tych, którzy jego córkom, gdy była potrzeba, zastępowali ojca54.

Zanim Górska ponownie zasiadła w szkolnej ławie – przypomnijmy, że dysponowała uzyskaną w 1938 r. małą maturą – Wańkowicz zabrał ją na wycieczkę do Niemiec: do Norymbergii i Dachau. W Dachau, w byłym obozie koncentracyjnym zamienionym w więzienie dla esesmanów, Górska ujrzała zamkniętą w celi Marie Mandel, „śliczną i okrutną prześladowczynię” z Ravensbrück. Spotkanie to Wańkowicz opisał, nieco przy tym fantazjując, w reportażu pt. W bestiarium55.

Dnia 7 grudnia 1945 r. w polskim Gimnazjum i Liceum dla Ochotniczek PSK 2. Korpusu w Porto San Giorgio opodal Ankony nastąpiła inauguracja roku szkolnego56. Uczennice mieszkały w internacie urządzonym w rezydencji należącej niegdyś do Hieronima Bonapartego. Regularna nauka rozpoczęła się jednak dopiero na początku stycznia57. Zofia Górska została uczennicą drugiej klasy, maturalnej. Jej wychowawczynią była Maria Włodkowska. Po latach Romanowiczowa przyznała, że opiece tej nauczycielki wiele zawdzięcza58. Naukę w liceum ukończyła na przełomie czerwca i lipca 1946 r.59 Maturę zdała z pierwszą lokatą. Wypracowanie z języka polskiego pisała na temat Słowacki i Mickiewicz w walce o idee narodowe60. Sukcesu gratulował jej osobiście generał Władysław Anders61. Maria Emich-Grąbczewska, wspominając licealne koleżanki wyróżniające się bądź intelektem, bądź wielką siłą wewnętrzną, wymienia „w pierwszym rzędzie” Górską:

Zosia była naszą współtowarzyszką niedoli w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück. Należała [w liceum] do naszej rodzinki obozowej. […] Niezwykle wrażliwa. Już od najmłodszych lat wykazywała zdolności literackie. […] Pani dyrektorka [szkoły i nauczycielka języka polskiego Maria] Dobek przepowiadała Zosi karierę pisarską62.

We wspomnieniu dotyczącym pobytu w liceum w Porto San Giorgio pisarka stwierdziła:

Dzięki tej szkole miałyśmy szansę odzyskać przerwaną młodość. […] dla niektórych z nas była to bardzo dobra psychiczna kuracja: móc znowu bać się klasówki, ale nie selekcji czy rozstrzelania63.

W okresie nauki Górska była członkiem Pomocniczej Służby Wojskowej Kobiet. W 1946 r., w związku z planowaną demobilizacją 2. Korpusu, postanowiła wyjechać do Anglii i podjąć tam studia. Od pomysłu tego odwiódł ją ks. Tadeusz Kirschke, duszpasterz 2. Korpusu (późniejszy kapelan Radia Wolna Europa), którego poznała jeszcze w obozie dla dipisów w Murnau. Pogratulowawszy jej uzyskanej matury, miał powiedzieć: „Po co masz, dziecko, jechać do Anglii? Na Sorbonie też jest germanistyka. A ja mam dla ciebie obiecane stypendium [Polskiej] Misji Katolickiej w Paryżu”64. Ksiądz, faktycznie, wystarał się dla Górskiej o stypendium, polecił ją opiece ks. Franciszka Cegiełki i wręczył adres klasztoru sióstr nazaretanek w Paryżu, w którym przyszła studentka miała zamieszkać.

Fot. 6. Zofia Górska (w pierwszym rzędzie, czwarta od lewej) wśród uczennic II klasy Liceum dla Ochotniczek PSK 2. Korpusu w Porto San Giorgio, 1946 r.

Już jako absolwentka liceum, w lipcu 1946 r. Górska przebywała na urlopie w Arco nad jeziorem Garda. Pod koniec miesiąca udała się do Rzymu. Stąd po kilku dniach powróciła do Porto San Giorgio. Następnie ponownie wyjechała do Arco65.

1 Romanowiczowa po raz pierwszy wspomniała o sobie jako o Felicji bardzo późno, w felietonie opublikowanym w 1999 r. (taż: List z Burgundii. Wybory europejskie. „Odra” 1999, nr 9, s. 121). Jeszcze później te faktyczne dane osobowe, dotyczące imion, uwzględnili badacze – zob. Katarzyna Chmielewska: Twórczość poetycka Zofii Górskiej-Romanowiczowej. „Studia Filologiczne Akademii Świętokrzyskiej”, t. 15 (2002), s. 171, przyp. 1; Małgorzata Ptasińska-Wójcik: Inwigilacja Instytutu Literackiego przez Służbę Bezpieczeństwa w czasach Gomułki. W: Aparat bezpieczeństwa wobec emigracji politycznej i Polonii. Pod red. Ryszarda Terleckiego. Warszawa 2005, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, s. 156; Anna Jamrozek-Sowa: Życie powtórzone. O pisarstwie Zofii Romanowiczowej. Rzeszów 2008, Stowarzyszenie Literacko-Artystyczne „Fraza”, s. 377; Alice-Catherine Carls: „In memoriam” Felicja Zofia Górska Romanowicz (1922–2010). „Archiwum Emigracji” 2010, z. 1/2, s. 343.

2 Zob. Anna Jamrozek-Sowa: Życie powtórzone…, dz. cyt., s. 377 (tutaj cytowany jest akt chrztu). Zawarty w książce Jamrozek-Sowy rozdział Zofia Romanowiczowa – biogram (s. 377–425) jest najrzetelniejszym z istniejących źródłem informacji na temat biografii pisarki. W prezentowanym w niniejszym opracowaniu biogramie wykorzystano ustalenia badaczki, zwłaszcza dotyczące rodzinnych koligacji oraz młodości Zofii Górskiej.

3 W dalszej partii prezentowanej książki w odniesieniu do pisarki używane jest imię Zofia.

4 Helena zmarła bardzo wcześnie, w 1926 r. (w akcie zgonu widnieje imię Halina, zaś na nagrobku Hania).

5 Zofia poświęciła temu, zmarłemu w 1940 r., bratu niezatytułowany wiersz: *** [Już umarł, oczy stygną…], opatrzony datą 9 III 1940 (maszynopis, AE/ZR/III).

6 „Głosy Sztubackie” miały zasięg regionalny, stopniowo coraz szerszy; numer pierwszy (z maja 1935 r.) opatrzony był podtytułem „Czasopismo Radomskich Szkół Średnich”, numer czternasty (z listopada–grudnia 1937 r.) to już „Czasopismo Młodzieży Szkół Średnich Radomia, Kozienic, Opatowa, Skarżyska i Suchedniowa”.

7 Przemysław Sadowski: wypow. W: Rozmowa o dawnych dniach [z Przemysławem Sadowskim rozm. Ilona Michalska]. W: Wanda Polakowska-Szczawińska. Wybór, oprac. tekstów i bibliografia Maria Kaczmarska [i in.]. Radom 2005, Miejska Biblioteka Publiczna im. Józefa A. i Andrzeja S. Załuskich w Radomiu, s. 240–241.

8 Zofia Romanowiczowa: O Grydzewskim i innych. W: „Wiadomości” i okolice. Szkice i wspomnienia. Red. i oprac. Mirosław A. Supruniuk. Toruń 1995, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 173.

9 Cyt. za: tamże, s. 174.

10 Tamże.

11 Zob. dopisek do maszynopisu zawierającego młodzieńczy niezatytułowany wiersz Zofii Górskiej: *** [Taka mała, mała mysza…] (AE/ZR/III).

12 Zofia Górska: Burza (maszynopis, AE/ZR/III).

13 Zob. Zofia Romanowicz: list do Władysława Macherzyńskiego. W: Anna Jamrozek-Sowa: Życie powtórzone…, dz. cyt., s. 392.

14 Zofia Górska: Czas umierania (maszynopis, AE/ZR/III).

15 Zob. Zofia Romanowicz: list do Władysława Macherzyńskiego, dz. cyt., s. 392.

16 Elżbieta Jackiewiczowa: Pokolenie Teresy. Warszawa 1965, Nasza Księgarnia, s. 71.

17 Zob. Zofia Romanowiczowa: Czy istnieje życie poobozowe (O Piotrze Rawiczu). „Kultura” 1999, nr 1/2, s. 28.

18 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Przypadek czyli prawdziwa fikcja. Rozm. Stanisław Bereś. Oprac. Anna Jamrozek-Sowa. „Fraza” 2000, nr 3, s. 104.

19 Zob. Adam Cyra, Sebastian Piątkowski: Transport radomski do KL Auschwitz 25 lutego 1941 roku. Geneza i przebieg aresztowań. Więźniowie i ich losy. „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego”, t. 34 (1999), z. 3/4, s. 78.

20 Zob. Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Fałdy czasu. Z Zofią Romanowiczową rozmawia Stanisław Bereś. [Cz. 1]. „Odra” 1990, nr 1, s. 12.

21 Zofia Romanowiczowa: Moje „Próby i zamiary”. „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” 1965, nr 253, dod. „Tydzień Polski”, nr 43, s. 5. Opowiadanie Gąska ukazało się na łamach „Wiadomości” (1956, nr 28, s. 1).

22 Zob. Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Przypadek czyli prawdziwa fikcja, dz. cyt., s. 104.

23 Szczegółowo o aresztowaniach w Radomiu i ich konsekwencjach informuje artykuł Adama Cyry i Sebastiana Piątkowskiego: Transport radomski do KL Auschwitz 25 lutego 1941 roku…, dz. cyt.

24 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Renata Gorczyńska: Portrety paryskie. Kraków 1999, Wydawnictwo Literackie, s. 73.

25 Zofia Romanowiczowa: Moje „Próby i zamiary”, dz. cyt., s. 5.

26 Zob. Zofia Górska: Dobijamy do portu San Giorgio. „Ochotniczka” 1946, nr 1, s. 30.

27 Zob. Księga bólu i pamięci. Więźniowie hitlerowskich obozów koncentracyjnych z dystryktu radomskiego w latach 1939–1945. Kol. red. Jan Franecki, Helena Kisiel, Jan Kosiec. Radom 1993, Radomskie Środowisko Byłych Więźniów Politycznych Obozów Koncentracyjnych, Mieszkańcy Ziemi Radomskiej, cz. 1, s. 247.

28 Por. Wykazy imienne Polek więźniarek politycznych. W: Wanda Kiedrzyńska: Ravensbrück. Kobiecy obóz koncentracyjny. Wyd. 2 popr. i uzup. Warszawa 1965, Książka i Wiedza, s. 388.

29 Zob. Wanda Polakowska-Szczawińska: Kacetowe progi. W: Wanda Polakowska-Szczawińska, dz. cyt., s. 43–52.

30 Zob. Zofia Romanowiczowa: Listy odnalezione. „Wiadomości” 1981, nr 3, s. 13. Por. też Zofia Górska: Króliki. „Ochotniczka” 1945, nr 12, s. 22.

31 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Fałdy czasu…, dz. cyt., s. 17.

32 Zofia Romanowiczowa: Wanda Szczawińska. „Odra” 1990, nr 9, s. 34.

33 Por. Eugenia Kocwa: Ucieczka z Ravensbrück. Kraków 1969, Znak.

34 Zob. Zofia Romanowiczowa: Listy odnalezione, dz. cyt., s. 13.

35 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Przypadek czyli prawdziwa fikcja, dz. cyt., s. 105.

36 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Fałdy czasu…, dz. cyt., s. 17. Zob. też Maria Miedzychowska: wypow. W: Urszula Wińska: Zwyciężyły wartości. Wspomnienia z Ravensbrück. Gdańsk 1985, Wydawnictwo Morskie, s. 150.

37 Zob. Wanda Kiedrzyńska: Ravensbrück…, dz. cyt., s. 289.

38 Zob. Zofia Romanowiczowa: Moja Wanda. „Miesięcznik Prowincjonalny” 2002, nr 8/10, s. 16.

39 Zob. Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Renata Gorczyńska: Portrety paryskie, dz. cyt., s. 66.

40 Zofia Skalska: list do Katarzyny Chmielewskiej. W: Katarzyna Chmielewska: Twórczość poetycka Zofii Górskiej-Romanowiczowej…, dz. cyt., s. 181.

41 Zob. Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Urszula Wińska: Zwyciężyły wartości…, dz. cyt., s. 322.

42 Por.: „Maria Bielicka […] rządziła Neu-Rohlau” (Zofia Romanowiczowa w rozmowie z Arkadiuszem Morawcem 7 XII 2002 r. w Paryżu).

43 O ucieczce z transportu i dalszych perypetiach Górskiej zob. Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Fałdy czasu…, dz. cyt., s. 13–14.

44 Tamże, s. 17. Z koleżankami tymi Romanowiczowa utrzymywała po wojnie bliski kontakt, o czym świadczy m.in. obfita korespondencja zawarta w Archiwum Zofii Romanowiczowej, w tym kartki i listy od Katarzyny Matei oraz Felicji Panak (AE/ZR/XXXVI, XXXVIII).

45 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Krystyna Wojtasik: Dama polskiej literatury. „Nowy Dziennik” 1975, nr z 5–6 IV, dod. „Tydzień Polski”, nr 215, s. 11.

46 Zob. m.z. [Maria Danilewicz-Zielińska]: Nagroda Literacka im. Zygmunta Hertza: Zofia Romanowiczowa. „Kultura” 1986, nr 1/2, s. 193.

47 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Fałdy czasu…, dz. cyt., s. 15.

48 Melchior Wańkowicz: Chusta św. Weroniki. Na walny zjazd kombatantów w New Yorku. „Nowy Świat” 1955, nr 121, s. 3.

49 Zofia Romanowiczowa: Moje „Próby i zamiary”, dz. cyt., s. 5.

50 Zofia Romanowiczowa: wypow. W: Wańkowicz był dla mnie jak ojciec… Z Zofią Romanowiczową, pisarką emigracyjną, współwłaścicielką paryskiej „Libelli”, rozmawia Barbara Kazimierczyk. „Polska Zbrojna” 1995, nr 10, dod. „Magazyn Tygodniowy. Polska Zbrojna”, nr 2, s. X. Jednak Bielatowicz twierdzi, że Górska poznała go w Rzymie, w oficerskiej gospodzie „Bologna”, podczas kolacji urządzonej przez Wańkowicza z okazji wydania jednego z tomów Bitwy pod Monte Cassino (tenże: Zosia i Zofia. „Wiadomości” 1964, nr 11, s. 1).

51 Zofia Romanowiczowa: Melchior Wańkowicz. „Wiadomości” 1975, nr 15, s. 1.

52 Zob. tamże.

53 Tamże.

54 Tamże.

55 Melchior Wańkowicz: W bestiarium. „Orzeł Biały” 1945, nr 49, s. 9. Zob. też rozdział niniejszego opracowania poświęcony recepcji powieści Sono felice.

56 Zob. Renata Gorczyńska: Portrety paryskie, dz. cyt., s. 66.

57 Zob. Anna Jamrozek-Sowa: Życie powtórzone…, dz. cyt., s. 406.

58 Zofia Romanowiczowa: …i po latach ciąg dalszy… W: Nasza niezwykła szkoła. Porto San Giorgio – Foxley 1945–1948. Kom. red. Barbara Hęciak [i in.]. Londyn 1985, Koło Szkoły Porto San Giorgio – Foxley, s. 153.

59 Zob. Milena Koiszewska-Martyńska: W klasie II licealnej było nas 23. W: Nasza niezwykła szkoła…, dz. cyt., s. 186–187.

60 Zob. Zofia Górska: list do Wandy Szczawińskiej z 26 VI 1946 r. (AE/ZR/XLI).

61 Zob. Zofia Romanowiczowa: …i po latach ciąg dalszy…, dz. cyt., s. 154.

62 Maria Emich-Grąbczewska: A teraz o koleżankach. W: Nasza niezwykła szkoła…, dz. cyt., s. 229–230.

63 Zofia Romanowiczowa: …i po latach ciąg dalszy…, dz. cyt., s. 153.

64 Zofia Romanowiczowa: Profesor Jean Boutière. „Wiadomości” 1967, nr 16, s. 1.

65 Świadectwem pomaturalnych „peregrynacji” Górskiej są jej listy do Wandy Szczawińskiej z 13 i 30 VII oraz 7 i 14 VIII 1946 r. (AE/ZR/XLI).