WARSZAWA 2012

Spis treści

Słowo do drugiego wydania

1. W sprawie konia

2. W oczach Zachodu

3. To London with love

4. Ukrainka

5. Przywoływanie

6. Wypadek

7. Nagonka

8. Przy orderach

9. Świadek

10. Garibaldi

11. Kategoria D

12. Mit

13. Z pokolenia „Zośki”

14. Oddał nas

15. Rada

16. Pochówek

17. Dwie siekierki

18. Pod młotek

19. Amu-daria

20. Dziadzia

21. Włada

22. Strażnicy

23. No Irish, no dogs, no Polish

24. Tropy

25. W roli

26. Krew generała

27. Kapelani

28. Adiutant

29. Córka

30. Syn

31. Stara generałowa

32. Bławatny interes

33. Żołnierze wyznania mojżeszowego, wystąp!

34. Kajko

35. W Warszawie

36. Los wybiera

37. Testament

38. Maisons-Laffitte

39. Gdyby zdążył

40. Inna wizja

41. Macie człowieka?

42. Ostatni

Życiorys Władysława Andersa

Metryczka książki

Słowo do drugiego wydania

Powiedzenie: „Czekasz na Andersa na białym koniu” – częste w rozmowach za stalinizmu – brzmiało jak groźba. Przelękłam się, słysząc je z ust kolegi należącego do ZMP. Oznaczało bowiem, że sprzeciwiam się obowiązującej władzy...

Piosenkę Czerwone maki na Monte Cassino znali wszyscy, ale w komunie śpiewano ją konspiracyjnie, jak zakazany hymn. Gdy orkiestra na dancingu odważyła się zagrać Maki, rozmowy milkły. Gdy ktoś próbował wyjść na parkiet i zatańczyć, ktoś inny podchodził z upomnieniem: – Tego się nie tańczy!

* * *

Zapomniane dzieje, zapomniane tematy. Tak myślałam do niedawna. Jednak dla porządku zrobiłam test wśród osób pierwszych z brzegu. Akurat po wypadku byłam poddawana ćwiczeniom, zwróciłam się więc do młodych rehabilitantów. – Czy ktoś z was zna Czerwone maki na Monte Cassino? – spytałam. Wszyscy znali. A więc, nie takie zapomniane.

* * *

Generał Władysław Anders, zdolny przedwojenny kawalerzysta, stał się po wojnie w Polsce symbolem Reakcji, Bęcwalstwa i głównego Politycznego Wroga na obczyźnie.

Mój Boże! Co za ironia losu! Bo Anders w powojennym Londynie nie mógł się odnaleźć. Znijaczał, choć nadal reprezentował typ męskiej urody i sprawności fizycznej. Grywał brawurowo (lecz fatalnie!) w brydża, jeździł równie fatalnie – po kawaleryjsku – autem, otwierał polonijne zjazdy, przewodniczył organizacjom, no i odbierał ukłony w Ognisku Polskim, w super eleganckiej dzielnicy Kensington, gdzie miał zarezerwowany stolik i gdzie jadał, ale to zdecydowanie nie on, lecz jego piękna druga żona tam brylowała i cieszyła się hołdami.

Generał najzwyczajniej cierpiał. Nadzieja, jaką żywiło jego wojsko, że po pokonaniu Niemców alianci ruszą na bolszewika, umarła szybciej, niż się narodziła. Pozostało mu marzenie, żeby po śmierci spocząć obok swoich żołnierzy spod Monte Cassino. Przynajmniej tyle! Dlatego rokrocznie w rocznicę Bitwy stawiał się na miejscu. W ostatnich latach, bardzo już słaby, siadał na krzesełku. Ale był. Ta obecność dawała mu gwarancję. Podobno kiedyś powiedział: „Jak tu umrę, to już mnie nigdzie nie zabiorą”.

Umarł w domu, ale spoczął pod Monte Cassino.

* * *

Po wojnie jego żołnierzom zaproponowano osiedlenie w Anglii. Nadspodziewanie dobrze dali sobie radę. Londyn leżał w gruzach, jego mieszkańcy byli w szoku, a tu nagle zjawiły się „złote rączki” z polskich Kresów. Nie znali angielskiego, ale ochoczo zamienili karabiny na łopaty.

Wtopili się w otoczenie, ale co charakterystyczne dla tej emigracji, nie zatracili języka. W trzecim pokoleniu (czyli wnuki andersowców), często ludzie wykształceni, profesjonaliści – mówią po polsku jak my, w kraju. No, może z lekka „śpiewając”. Zadziwiające!

Ale coś za coś. Zachowując „domowy” język i obyczaje, zachowali też pewną „zaściankowość” kresowych przodków. Cecha ta uderza przybysza z Polski, obojętnie czy z dużego, czy z małego miasta.

I jeszcze jedno: londyńscy Polacy żenią się między sobą. Małżeństwo z rdzennym Anglikiem, acz tolerowane (w końcu, w zaciszu sypialni i tak szepczą do siebie po angielsku, bo słownictwo w tym języku mają bogatsze!) – ale nie jest odbierane najlepiej.

No i jeszcze coś, co mnie uderza, gdy patrzę na igrzyska olimpijskie 2012 roku – ich patriotyzm sportowy. Mieli go zawsze; byli obecni na każdym meczu, na którym występowali Polacy. Na mecz siatkówki Polska – Włochy przynieśli biało-czerwoną flagę zakrywającą połowę trybun.

Piszę to w chwili, gdy olimpiada trwa. Polski Londyn będzie obecny na każdej polskiej konkurencji i nawet wobec przegranej będzie śpiewał: „Nic się nie stało, Polacy nic się nie staaało”.

* * *

A sam Generał? Już go o nic nie spytamy. Patrzy na swoje wojsko, ich dzieci i wnuki z niedostępnej nam jeszcze perspektywy.

Ewa Berberyusz

ROZDZIAŁ PIERWSZY

W sprawie konia

I

Andersa zrzucił z konia Wrzesień. Co prawda, Stalin i szach perski Mohammad Reza Pahlawi ofiarowywali mu potem wierzchowce, ale nawet jako zwykły jeździec na konia nie wrócił. Ułanów i Poleszuków zamienił w czołgistów. Stworzył nowoczesne, dorównujące alianckim wojsko.

„Zejście z konia” można też uznać za symbol przemiany mentalności. Jeździec, zdobywca hippicznych trofeów, żyjący w dość izolowanym świecie między garnizonem a własną stajnią wyścigową, mężczyzna w sile wieku i kariery dowódczej, w ciągu paru miesięcy przechodzi drogę w dół, do pozycji Hioba. W pierwszych dniach wojny ugodzony kulą, w kampanii wrześniowej ranny kilkakrotnie, w sowieckim więzieniu gnijący w sensie dosłownym, poniżany i kuszony zdradą.

Gdzieś tu, poprzez sprawdzenie siebie i gotowość na przyjęcie śmierci, należy szukać dojrzałości. Tego, co w człowieku nazywa się pełnią. Gdy w Moskwie w sierpniu 1941 roku wychodzi na wolność, jest człowiekiem gotowym do podjęcia życiowej odpowiedzialności. Nie włożył włosienicy, nie zmienił upodobań, nadal „kobiety, wino i śpiew”, ale w głębi skrystalizowało się poczucie, że to jemu jest pisane zadanie ocalenia ludzi. Stworzył armię więźniów dowodzoną przez więźnia. Zagrał swoją rolę: najpierw „uwiódł”, a potem „wykołował” Stalina. Wykorzystał do tego koniunkturę polityczną, bardzo krótką zresztą. No i – czego nie należy lekceważyć – swoją doskonałą znajomość rosyjskiego.

Wyprowadził armię ze Związku Radzieckiego i w świetle dokumentów można powiedzieć, że gdyby nie on, nikt by stamtąd nie uszedł. „Mojżesz”, wyprowadziwszy swój lud z domu niewoli, przywiódł go na Monte Cassino. Cokolwiek powiedzą historycy wojny, było to kolejne ocalenie – ducha, samopoczucia, morale, jak kto woli. Bitwa cassińska stała się nieuchronna, jak nieuchronne było Powstanie Warszawskie. Anders tej bitwy nie narzucił. Wszyscy jej chcieli. „Miała coś z pędu do oczyszczenia”, mówił Gustaw Herling-Grudziński, jej uczestnik. Bo nie można ludzi przez lata wdrażać, żeby byli gotowi do jednego celu, a potem powiedzieć: „koncertu nie będzie”. Istnieją procesy, które raz wprawione w ruch, nie dają się powstrzymać o krok od spełnienia bez ryzyka duchowej kapitulacji na długie lata. Historia AK zmierzała od początku ku Powstaniu, jak w historię II Korpusu wpisana była bitwa o Monte Cassino.

Stalin dopadł jednak Andersa rękami aliantów, gubiąc cel jego działań – wolną Polskę.

Anders „londyński” to już nie ten Anders. Miał dom i nową rodzinę, udzielał się społecznie i towarzysko, przemiły, czarujący, ale to już był koniec. Koniec kulminacji. Jego odpowiedzialność życiowa już się dokonała, jego dzień minął.

Relacje z tego okresu stają się nijakie, jak nijakie stawało się jego otoczenie, czynności i uwikłania. Przestało istnieć w nim to, co jest tajemniczą, iskrzącą się i przyciągającą dynamiką człowieka.

Gustaw Herling-Grudziński, spotkawszy Andersa w dwudziestopięciolecie bitwy o Monte Cassino, zanotował: „Patrzyłem na umieranie mojego dowódcy”. Był już chory, powłóczył nogami, mówił z „playbacku”, umarł rok później. Myślę, że jego umieranie zaczęło się dużo wcześniej.

II

Choć Anders ma już w kraju ulicę i szkołę swojego imienia, choć był film i przedstawienia teatralne, nie ma szczęścia do jasnego obrazu swojej osoby. Dla wielu ludzi pozostaje postacią dwuznaczną. Ot, watażka na białym koniu. Bezmyślny ambicjonał. Buntownik. Uosobienie ułańskości. Mimo że tylko on jeden – po Piłsudskim, który stworzył piłsudczyków – pozostawił andersowców. Grupę ludzi przyznających się do niego.

Był najbardziej i najdłużej zohydzanym emigrantem. Nawet już przy złagodzonym kursie, kiedy cichcem anulowano uchwałę Rady Ministrów z 1946 roku odbierającą obywatelstwo siedemdziesięciu pięciu wyższym oficerom polskich sił zbrojnych walczących na Zachodzie, „amnestia” ta nie objęła Andersa, chociaż już nie żył. Prasa reżimowa z 1970 roku nie oszczędziła mu nekrologów tej treści: „Odszedł w nicość człowiek narodowi obcy, tak jak obce narodowi były jego cele, które usiłował zrealizować. I prawdy tej nie zmienią nawet najbardziej chwalebne epitafia prokurowane przez Wolną Europę”. Albo: „Za obrzydliwość uważać należy próbę uczynienia z osoby zmarłego jakiegoś patriotycznego symbolu i przyznania mu rangi niemal bohaterskiej”.

Gdy dużo później, w roku 1987, Wojciech Jaruzelski podczas oficjalnej wizyty we Włoszech składał wieniec na Monte Cassino, demonstracyjnie pominął grób Andersa. Sztuka nie lada, jeżeli ktoś zna topografię tego cmentarza! A przecież wtedy zabiegał o kombatantów, głosił, że krew przelana za ojczyznę na wszystkich frontach jest równa. Więc dlaczego?

ROZDZIAŁ DRUGI

W oczach Zachodu

I

W 1960 roku toczył się przed sądem najwyższym w Londynie proces o zniesławienie wniesiony przez generała Andersa przeciw Adamowi Gasiowi oraz Michałowi Kwiatkowskiemu, redaktorowi „Narodowca”, pisma emigracyjnego wydawanego na północy Francji. Przyczyną pozwu był artykuł pióra Gasia, którego tezy z grubsza brzmiały tak: Anders w czasie I wojny światowej nie czuł się Polakiem, odmówił udziału w Bitwie Warszawskiej, a w czasie II wojny był wrogiem Sikorskiego i wierzył w zwycięstwo Hitlera.

Przygotowania techniczne sądu trwały cztery lata, obie strony musiały wpłacić depozyt na poczet kosztów sądowych. Andersa i pozwanych reprezentowało po trzech adwokatów, w tym panowie Rawlison i Faulks, którzy należeli do najwybitniejszych członków palestry, nosili tytuły Queen’s Counsel (QC). Sędziował sędzia Ashworth, ławników było dwunastu.

Dla Anglików proces był egzotyką większą, niżby stanęło przed nimi plemię Papuasów, tych przynajmniej znali, choćby jako kolonizatorzy, natomiast tereny między Związkiem Radzieckim a Niemcami stanowiły dla nich ziemię nieznaną. Nazwy geograficzne, jak i nazwiska stron, były dla warg anglosaskich niewymawialne. Pozwany Gaś zamienił się więc w „Mr. Gesa”, a Stanisława Mikołajczyka sędzia uparcie tytułował „Mr. Mikolayevitch”. Zapewne przez analogię z generałem jugosłowiańskim, w końcu Mihailović czy Mikołajczyk, co za różnica?

Niepotrzebnie ironizuję. Sędzia Ashworth rzetelnie starał się pomóc przysięgłym w zawiłościach materiału dowodowego i nie można go obarczać odpowiedzialnością za politykę jego kraju podczas wojny.

II

Przez prawie trzy tygodnie sala wrzała. Siedzieli na niej nie tylko stali bywalcy sądowi, ale też falująca, zmieniająca się publiczność. Jeżeli Anders wytoczył ten proces, by postawić sprawę powojennej Europy przed zwykłą angielską publicznością, to trzeba stwierdzić, że mu się udało. Spór wykroczył poza partykularne waśnie Polaków, sięgając do losów i rozstrzygnięć II wojny.

Wielkie dzienniki dawały sprawozdania, a że rozróżnienie między Bitwą Warszawską z roku 1920 a Wrześniem 1939 było ponad siły nawet „Timesa”, to już inna sprawa. Nie to jest ważne. Jeśli choć paru Anglikom proces dał do myślenia i nasunął wątpliwości co do porządku pojałtańskiego – spełnił swoją funkcję.

Polacy na emigracji mają Andersowi za złe „pranie brudów przed obcymi”. Mnie, przeciwnie, wydaje się, że słusznie zrobił. Dobrze jest bowiem przejrzeć się od czasu do czasu, jak w lustrze, w chłodnych i obojętnych oczach Zachodu. Dlatego streszczam to „odbicie”. Ironia losu polega na tym, że rozsądzali nas w tym sporze ci, którzy zawinili.

III

Proces rozpoczął się od zeznań Andersa, co – wliczając krzyżowy ogień pytań – trwało w sumie piętnaście godzin. Zeznaje po angielsku, „podpierając” się tłumaczem. Obalenie zarzutu o niepolskość wymaga przedstawienia Anglikom życiorysu. Anders składa go przed sądem.

Rodzina jest pochodzenia niemiecko-szwedzko-węgierskiego, od stuleci osiadła w Polsce. Przodkowie walczyli o niepodległość Polski w 1863 roku. Tu powód stwierdza, że wielu Polaków nosi obco brzmiące nazwiska. Ojciec, zawodowy administrator majątków ziemskich, zmieniał miejsca zamieszkania w zależności od pracy. Stąd on urodził się na Mazowszu, a studiował w Rydze. Jako student należał do kultywującej polskość korporacji Arkonia oraz do półkonspiracyjnej organizacji polskiej Sokół. Jako poddany carski ochotniczo odsłużył wojsko, gdyż był to sposób skrócenia przymusowej służby z trzech lat do jednego roku. Z chwilą wybuchu I wojny zmobilizowany, walczy u boku Rosjan, ale kiedy po rewolucji Kiereńskiego nadarza się sposobność, wstępuje do polskich oddziałów pod dowództwem generała Józefa Dowbora-Muśnickiego. Bierze udział w wojnie z bolszewikami w 1920 roku. Po wojnie wysłany na studia do Wyższej Szkoły Wojennej we Francji. W czasie zamachu Piłsudskiego w 1926 roku opowiada się za władzą legalną. Marszałek wielkodusznie – co godne podkreślenia! – przechodzi nad tym do porządku i po grach wojennych awansuje Andersa do rangi generała. W wojnie 1939 roku kilkakrotnie ranny, schwytany przez bolszewików, więziony. Po układzie polsko-radzieckim, naznaczony przez generała Władysława Sikorskiego na dowódcę tworzonej w Związku Radzieckim armii polskiej. Po roku prób zmontowania pełnowartościowego wojska, z powodu niedotrzymania umowy przez Stalina, z braku żywności i sprzętu, za zgodą Anglików wyprowadza swoje oddziały wraz z zagłodzoną ludnością cywilną przez Persję na Bliski Wschód. W kampanii włoskiej dowodzi II Korpusem Polskim u boku aliantów.

IV

Przy niepolskości Andersa upiera się w sądzie Franciszek Stawczyk, obywatel USA. Nie zna angielskiego, zeznaje kulawą polszczyzną, poprzetykaną wyrażeniami rosyjskimi. Służył w dwu wojnach światowych; w pierwszej pod Rosjanami, w drugiej „pod Andersem”. Ale nim do niego dotarł, bolszewicy, wypuszczając go z łagru, robią go podporucznikiem Armii Czerwonej.

Świadek rozpoznaje na sali generała Andersa i mówi, że to ten sam sztabs-rotmistrz Władimir Anders, którego widział w grudniu 1915 roku koło Mołodeczna w 3. pułku dragonów. Na prośbę sądu odtwarza z pamięci spotkanie.

Anders wyszedł z sieni chałupy chłopskiej, ubrany w długi płaszcz kawaleryjski, na naramiennikach cztery gwiazdki, oznaka oficera w stopniu sztabsrotmistrza. Stosownie do regulaminu Stawczyk zasalutował, podał nazwisko i przydział. Początkowo mówił po rosyjsku, a potem przeszedł na polski. Anders oburzył się i powiedział, że nie jest Polakiem i że nie mówi po polsku. Zagroził świadkowi, że jeżeli jeszcze raz odezwie się po polsku, odda go pod sąd. Świadek zeznaje dalej, że adiutant Andersa był rosyjskim kniaziem, zaprosił go kiedyś do ich kwatery, mówiąc, że jego szef jest bolszoj awanturist i że jest kurlandzkim baronem von Anders. Pokazywał też bilety wizytowe sztabsrotmistrza, jego książki, gazety oraz walizki, na których było imię Władymir.

W tym momencie adwokat Rawlison wręcza Stawczykowi książkę adresową Piotrogrodu z 1915 roku. Figuruje tam Anders, sztabsrotmistrz, ale Aleksander.

Zapytany na tę samą okoliczność generał Anders zeznaje, że nie było go w czasie określonym przez świadka pod Mołodecznem, że leżał wtedy ranny w szpitalu w Piotrogrodzie. W wojsku carskim nie był nigdy rotmistrzem, ale podporucznikiem.

Sąd i ława sprawdzają na mapie odległość między Mołodecznem a stolicą carskiej Rosji.

Prawdziwość danych, jak również polskość Andersa, stwierdzają cztery osoby, zgłaszające się do sądu samorzutnie: pułkownik Antoni Grudziński, Mieczysław Macdonald Jałowiecki, generał Marian Przewłocki oraz Jan Władysław Ossowski.

Wszyscy czterej znali Andersa. Antoni Grudziński odwiedzał go w szpitalu w Piotrogrodzie, Jałowiecki był z nim w Arkonii, do której mogli należeć tylko ludzie określający się jako Polacy. Kwestionowanie jego polskości uważają za śmieszne.

V

Zarzut o odmowę udziału w Bitwie Warszawskiej jest równie łatwy do odparcia. Trzeba tylko wyjaśnić przysięgłym, co to jest Bitwa Warszawska.

Sędzia tłumaczy ławie, że tak jak „my mamy dwie bitwy pod News-bury, Polacy mają dwie obrony Warszawy: w sierpniu 1920 roku i we wrześniu 1939”. Wykluczony zostaje sierpień 1920 roku, ponieważ w końcu lipca tego roku Anders został ranny pod Żabinką i leżał w szpitalu w Poznaniu, co zostaje dowiedzione. W grę wchodzi jedynie kampania wrześniowa.

Wobec sprzeciwu Adama Gasia, który obstaje, że wyczytał u generała Rybaka o niesubordynacji podpułkownika Andersa w 1918 roku (!), adwokat Rawlison nie wytrzymuje:

– Jakim żywym sposobem (how on earth) na tej podstawie mógł pan napisać, co Anders robił w 1920 roku?!

Gaś odpowiada, że utkwiło mu w pamięci, iż gdzieś w jakiejś bitwie Anders odmówił wykonania rozkazu...

Rawlison: – Czy było słuszne, czy nie było napisać, że Anders nie czuł się Polakiem?

Gaś: – Trudno mi na to odpowiedzieć.

Sędzia do tłumacza: – Niech pan mu powie, żeby próbował.

Gaś: – Nie mam przekonania, czy powiedzieć tak, czy nie.

Sędzia: – Kiedy się pan dowiedział, że generał Anders otrzymał krzyż Virtuti Militari za 1939 rok, to czy fakt ten nie wpłynął na pańskie poglądy?

Gaś: – Dał mi materiał do myślenia.

Sędzia: – Niech więc pan użyje tego materiału i powie przysięgłym, co pan myśli teraz.

Pozwany nie jest w stanie dać jasnej odpowiedzi.

Adwokat Rawlison, reasumując: – W swoim krótkim artykule opisał pan dość dokładnie całe życie Andersa. Czy pan nie rozumie, że jeśli to, co pan napisał, byłoby prawdą, to obdarłby pan generała z każdego strzępu dobrej reputacji?

Kolejnym świadkiem pozwanych jest pułkownik Ludwik Schweitzer, osoba, podobnie jak Stawczyk, z piętnem winy i poczuciem krzywdy zaznanej od swoich. Pułkownik Schweitzer w toku kampanii wrześniowej, w dramatycznej sytuacji znalezienia się nagle wobec dwu wrogów, za błąd został pod pistoletem pozbawiony dowodzenia. Teraz, myląc daty, dowodzi, że generał Anders we wrześniu 1939 roku uchylił się od udziału w obronie Warszawy.

Anders, relacjonując kampanię dzień po dniu, zbija argumenty Schweitzera. Wówczas Schweitzer odwołuje się do dokumentów zdeponowanych przez niego w przechowalni bagażu na Victoria Station w roku 1945 roku. Ma kwit, ale bagażu nigdy nie odebrał.

Następuje wręczenie kwitu sądowi. Sąd zleca odszukanie depozytu, co też się dzieje i do sądu dociera wiadomość, że rzeczona walizka po upływie przepisowego czasu została zlikwidowana zgodnie z obowiązującą procedurą.

Na tym sąd zamyka przewód o polskość i udział w Bitwie Warszawskiej generała Andersa.

VI

Pytanie, czy Anders był, czy nie był wrogiem Sikorskiego, i czy wierzył w zwycięstwo Hitlera, wyprowadza spór z „getta” polskiego w szerszy kontekst II wojny. Przed zgromadzonymi zarysowują się dwie odmienne postawy wobec sowieckiego totalitaryzmu: Sikorskiego z Mikołajczykiem oraz Andersa.

Generał Sikorski, zdaniem Andersa, był dobrym generałem i wielkim politykiem, ale nie znał Rosji. „Ja znałem Rosję dostatecznie dobrze, żeby nie ufać Sowietom. Wszyscy, którzy przeszli przez łagry i zesłanie, znali ich. Zakazywałem żołnierzom mówić, co myślą o Sowietach, ale zachodzi pytanie, czy ci żołnierze po tym, czego zaznali, dobrze by się bili u boku niedawnych katów”. Przeżuwali nieustannie doznane krzywdy. Nie mogło być inaczej w armii złożonej z ofiar i w większości z mieszkańców kwestionowanej przez Stalina części państwa polskiego.

Przed sądem angielskim przewija się jak film dokumentalny epopea armii polskiej w Związku Radzieckim, od zalążka po wyprowadzenie z jego granic.

Anders zeznaje, że był świadom, iż Stalin go „rozgrywał”. Demonstracyjnie wyróżniał go w rozmowach z Sikorskim i ambasadorem Stanisławem Kotem, zwracając się do niego, tamtych ignorując. Obdarowywał podarkami: dał mu dwa konie (nie białe, ale bułane), samochód i „osobiście amnestionowanego skrzypka”, jak się wyraził. Natomiast nie dawał, mimo umowy, uzbrojenia i żywności. Dość powiedzieć, że gdy stan wojska liczył sześćdziesiąt tysięcy, racje żywnościowe nagle zmniejszono do dwudziestu sześciu tysięcy. A przy wojsku żywiły się tysiące wyniszczonych do ostateczności kobiet i dzieci. 18 procent żołnierzy miało z głodu kurzą ślepotę, prawie wszyscy szkorbut. W ostatnich miesiącach pobytu w południowoazjatyckiej części ZSRR z wycieńczenia i chorób epidemicznych zmarło trzy tysiące siedmiuset żołnierzy w mundurach, podczas gdy we Włoszech straty poległych w boju wynosiły dwa i pół tysiąca osób. Trzeba też tu wliczyć porwania. Nie tylko wybitni działacze żydowscy, jak Henryk Ehrlich i Wiktor Alter z Bundu, wchodzący w skład polskiej ambasady, ale i zwykli żołnierze ginęli bez śladu, gdy tylko wychylali się poza teren obozu. „W Jangi-Jul musiałem przed sztabem wystawić wartę z karabinem maszynowym”. Był to też czas, kiedy w Libii dokonywał spustoszeń generał Rommel i Anglicy chętnie widzieliby wsparcie polskich wojsk. Należało wykorzystać moment. Wojsko wyszło z ZSRR zgodnie z dobrowolną umową z Sowietami, żegnane z honorami. Stalin miał już inne plany. „To, że nasze wyjście wykorzystał potem w swoich politycznych intrygach, to już jego taktyka”, konkludował Anders.

VII

Jak wyglądała sprawa w szczegółach?

Władysław Anders zeznawał: „Początkowo starałem się rzetelnie wprowadzać w życie umowę polsko-sowiecką, ale w świetle codziennych faktów nabierałem stopniowo przekonania, że bolszewicy nieszczerze przystępują do tworzenia armii polskiej. Nie wykonywano uczciwie tak zwanej amnestii, tysięczne rzesze nadal przetrzymywano w łagrach i więzieniach. Nie pozwalano transportom zwalnianych zatrzymywać się w bliskości rozlokowania naszych wojsk, szły bez zaopatrzenia w żywność na południe, skąd kierowano je na roboty w katorżniczych warunkach. Kategorycznie zabroniono przyjmować do wojska mniejszości narodowe. Wydawano odpowiednie instrukcje komisjom poborowym. Mam na to pismo generała Panfiłowa z 24 czerwca 1942 roku (...). Nie mogliśmy się zgodzić z takim postawieniem sprawy, gdyż umowa z 30 lipca 1941 roku mówiła wyraźnie o zwolnieniu obywateli polskich bez różnicy na pochodzenie. Obietnice Stalina wyposażenia dwóch dywizji w broń również nie zostały dochowane. Broń miała tylko 5. dywizja, a władze sowieckie naciskały, żeby wysłać na front wszystkich i poutykać ich w Armii Czerwonej. Oświadczyłem, że jeśli wbrew memu stanowisku generał Sikorski wyda taki rozkaz, sam obejmę komendę, ze względów moralnych. 4 lutego 1942 roku wysłałem depeszę do naczelnego wodza, prosząc o decyzję. Z prawdziwą ulgą przeczytałem odpowiedź, że podziela on całkowicie moje zdanie, i że armia polska może być użyta na froncie jedynie w całości, a nie w rozproszeniu.

W związku z niespodzianym zmniejszeniem racji żywnościowych poleciałem do Stalina. Podczas rozmowy dnia osiemnastego marca 1942 roku, z której mój szef sztabu pułkownik Okulicki zrobił stenogram, powstał wspólny szczegółowy projekt ewakuacji do Persji oddziałów, dla których brakowało racji. Już podczas bytności generała Sikorskiego na Kremlu w grudniu 1941 roku była mowa o wysłaniu lotników i marynarzy do Szkocji na szkolenie, jak również pewnej liczby wojska i rodzin do Persji. Byłem przy tej rozmowie Sikorskiego ze Stalinem i mogę potwierdzić, że takie było ustalenie. Teraz, w marcu, nastąpiło ukonkretnienie projektu, omówiliśmy ze Stalinem szczegóły. Główną bazą miał być Krasnowodzk, miano podstawić tabory kolejowe i statki dla przerzutu oddziałów. Stalin zaproponował mi samolot do Kairu dla dogrania sprawy z Anglikami. Ze strony sowieckiej odpowiedzialnym za ewakuację został generał Panfiłow. Gładkość załatwienia sprawy dała mi do myślenia, że rzecz została ukartowana już wcześniej. W kilka dni potem wyleciałem, via Bliski Wschód, do Londynu. Podczas wielogodzinnej rozmowy generał Sikorski potwierdził swoje stanowisko o konieczności ewakuacji. Powoływał się też na zgodę Churchilla w tej sprawie.

Wróciwszy na miejsce, zastałem sytuację gorszą od spodziewanej. O ile początkowo Stalin, nie dochowując przyrzeczeń, tłumaczył się trudnościami, o tyle teraz były to już jawne szykany. A co najistotniejsze, wstrzymano zupełnie rekrutację.

Tym bardziej depesza szefa sztabu w Londynie generała Tadeusza Klimeckiego nakazująca mi wstrzymać ewakuację wydała mi się niezrozumiała. Dotychczas wydawało mi się, że generał Sikorski podziela mój pogląd w tej sprawie. Myślę, że „Londyn” był permanentnie dezinformowany przez ambasadora Kota, który miał wpływ na naczelnego wodza, a obaj zupełnie nie znali Rosji. Cechowało ich typowe wishful thinking oparte na przywiązaniu do własnej koncepcji, ignorującej fakty. Klimecki tłumaczył się rzekomą niezgodą Anglików na przyjęcie Polaków, zwłaszcza ludności cywilnej, na Bliskim Wschodzie. Nawet jeśli początkowo była to prawda, później niezgoda została cofnięta przez Foreign Office. Nie kierowano się filantropią, ale wtedy istniało zapotrzebowanie na nasze oddziały w tym rejonie.

Tymczasem w nocy z dnia 7 na 8 lipca 1942 roku podpułkownik NKWD Tiszkow powiadomił mnie, że rząd sowiecki zgodził się na wyprowadzenie całej armii polskiej z ZSRR. Władze sowieckie nie zgadzały się jednak na wyjazd Białorusinów, Ukraińców i Żydów. Perfidia ich polegała na tym, że Żydów informowano, że to dowództwo polskie nie chce ich zabrać, a jednocześnie wojskowi sowieccy otrzymali instrukcje niedopuszczania Żydów do transportów ewakuacyjnych. Nie przyjąłem do wiadomości robienia selekcji wśród obywateli polskich, obojętnie jakiego pochodzenia”.

VIII

Zeznania generała Andersa potwierdza świadek generał Zygmunt Szyszko-Bohusz. Przybył do Moskwy z Anglii jako szef polskiej misji wojskowej, podlegał bezpośrednio Sikorskiemu i z jego ramienia podpisał polsko-sowiecki układ wojskowy. Wymienia fakty niedotrzymania umowy ze strony sowieckiej.

– Nie w tym rzecz – kończy – jakoby Anders w Rosji odmawiał pójścia na front sowiecko-niemiecki, lecz w tym, że z winy Sowietów iść nie mógł.

Tu adwokat Rawlison wyjaśnia przysięgłym, że „Narodowiec” przedstawił Andersa jako wroga Sikorskiego, ponieważ odmówił walki u boku armii sowieckiej i ponad głowami zwierzchników zwrócił się bezpośrednio do Stalina o ewakuowanie wojska polskiego na Bliski Wschód. Ława przysięgłych może jednak uważać, że generał Anders w ten sposób umożliwił ocalenie życia setkom tysięcy żołnierzy i ich późniejszą walkę przeciwko Niemcom hitlerowskim, i że była to w tym czasie jedyna rzecz, jaką powinien uczynić.

Adwokat pozwanych Faulks do Andersa: – Jednakże generał Klimecki, szef sztabu Sikorskiego, przesłał panu telegram nakazujący natychmiastowe wstrzymanie ewakuacji rodzin ze Związku Radzieckiego.

Anders: – Gdybym się do niego zastosował, skazałbym pozostałych na śmierć. Nie mogłem powiedzieć żołnierzowi: ciebie zabieram do Persji, ale twoja żona i dzieci zostają tutaj.

Sędzia: – Postanowił pan nie wykonać rozkazu przesłanego z Londynu, ponieważ znał pan sytuację na miejscu. Czy tak mam rozumieć pańską decyzję?

Anders: – Tak.

Faulks: – Na to otrzymał pan depeszę, że z powodu wyższej konieczności macie pozostać w ZSRR. To był rozkaz. Czy żołnierz może nie usłuchać rozkazu?

Anders: – W bitwie nie, ale w tamtej konkretnej sytuacji tak.

Faulks: – Czy zna pan nazwisko generała MacArthura?

Anders: – Tak.

Faulks przypomina, że MacArthur został usunięty ze stanowiska za to, że nie chciał się podporządkować rozkazom rządu.

Anders: – To nie jest to samo. Byłem podporządkowany generałowi Sikorskiemu jako naczelnemu wodzowi, ale nie jako szefowi rządu.

Tu adwokat Faulks odrywa się od omawianej sytuacji i, wybiegając w przyszłość, porusza pewien epizod na emigracji, kiedy to generał Anders wraz z grupą ludzi wymówił posłuszeństwo emigracyjnemu prezydentowi Augustowi Zaleskiemu. Faulks cytuje fragmenty listu, jaki wówczas Anders napisał do Zaleskiego: – „Każdy z nas ma w swoim życiu kilka przejść najważniejszych, które wspomina, kiedy sam ze sobą toczy walkę. I ja takich miałem parę. Jednym z nich było opuszczenie przez nas Rosji. Musiałem powziąć decyzję wyjścia stamtąd wbrew rozkazowi z Londynu”. Czy to prawda?

Anders: – Tak.

Faulks (czyta dalej): – „Drugą decyzję musiałem podjąć po Jałcie. Odruchem pierwszym było zaprzestać walki, bo nie było o co się bić, skoro Polska spod jednej okupacji przechodziła w drugą. Jednakże po zastanowieniu się zdecydowałem, że bijemy się dalej”. Czy pan to potwierdza?

Anders: – Tak.

Faulks (czyta dalej): – „Należało patrzeć w przyszłość, patrzeć po to, żeby Polska jako nazwa nie przestała istnieć w umysłach Zachodu. Ażebyśmy jednak, choć z trudem, tę przyjaźń zachodnich mocarstw mogli utrzymać, rozumiejąc, że jedynie po zwycięstwie ich nad Rosją my możemy odzyskać wolną Polskę”. To znaczy, że musimy mieć III wojnę światową, tak?

Anders: – Pan nie wie i ja nie wiem, co przyszłość nam przyniesie...

IX

Sąd powołuje na świadka Edwarda Raczyńskiego.

Był on jako minister spraw zagranicznych, członkiem rządu generała Sikorskiego przez osiemnaście miesięcy, to jest do śmierci premiera. Zna całość spraw polsko-sowieckich z tego okresu. Brał udział w posiedzeniach gabinetu i znał korespondencję. Mówi, że stosunek generała Sikorskiego do ewakuacji z Rosji ewoluował, zwłaszcza w sytuacji, gdy oddziały polskie mogły wzmocnić siły brytyjskie zaangażowane wówczas w walki w Afryce.

Raczyński: – To raczej ministrowie w Londynie chcieli, aby siły polskie pozostały w Rosji. Z wolna okazywało się jednak, że jest to niemożliwe. Z wolna też zaczynano rozumieć w Londynie rzeczywistość rosyjską; z wolna, gdyż ministrowie, podobnie jak ja, nie znali Rosji.

Świadek zeznaje tak dobrą angielszczyzną, że otrzymuje dodatkowe pytanie, jak rozumie słowo „wróg”. Raczyński odpowiada, iż znaczy ono w polskim coś więcej niż angielskie enemy.

Opinię tę popiera powołany również na świadka generał Stanisław Kopański. Dokonując na prośbę sądu ekspertyzy językowej inkryminowanego tekstu autorstwa Adama Gasia w „Narodowcu”, generał Kopański wyjaśnia, że słowo „wróg”, nie jest odpowiednikiem słowa adversary, które po polsku tłumaczy się jako „przeciwnik”. Wrogiem nie jest przeciwnik polityczny, wrogiem były Niemcy hitlerowskie.

Sędzia zwraca ławie uwagę na te różnice.

X

Czy więc Anders wierzył w zwycięstwo wroga, czyli Niemców?

Generał nie kryje, że do Stalingradu wierzył, że Związek Radziecki może paść: – Uważałem, że jeśli Niemcy użyją 75 procent sił, jakich użyli w pierwszej fazie, będą mogli przebić się przez Kaukaz. I wtedy byłby nasz koniec. Dlatego też lepiej się stało, że znaleźliśmy się na Bliskim Wschodzie, zdolni do walki.

Natomiast nigdy nie uważał, że Niemcy wygrają wojnę: – Czyż posyłałbym wówczas swoich żołnierzy na śmierć?

Opinię tę w pełni potwierdza świadek, marszałek Harold Alexander, w czasie wojny głównodowodzący armii alianckiej we Włoszech. Zeznaje, że generał Anders nigdy nie wyrażał opinii, że Hitler wygra wojnę. Wojska polskie w Iranie w sile siedemdziesięciu-osiemdziesięciu tysięcy żołnierzy stanowiły ważną pomoc dla obrony sprzymierzonych na Bliskim Wschodzie, strzegąc pól naftowych. W lutym 1944 roku we Włoszech świadek odbył z Andersem konferencję w sprawie uzupełnień. Chciał zmniejszyć Korpus, gdyż uważał, że Polacy nie mają skąd czerpać rezerw. Wówczas Anders, wskazując na pozycje wroga na północ, powiedział, że uzupełnienia przyjdą stamtąd. Anders musiał użyć dużej siły perswazji, żeby świadek się zgodził. Ale okazało się, że miał rację. Polscy jeńcy, wcielani przymusowo do Wehrmachtu oraz wywożeni przymusowo do Niemiec przez Organizację Todta, przekazywani pod rozkazy Andersa walczyli w II Korpusie, i walczyli bardzo dobrze.

Adwokat Rawlison: – Czy dowodzenie II Korpusem odznaczało się niepotrzebną brawurą, która powiększyła ilość strat w czasie natarcia na Monte Cassino?

Marszałek Alexander: – Z całą pewnością nie.

Zapytany przez adwokata Faulksa, o co Anders się bił, marszałek Alexander odpowiada: – O Polskę. Tylko i wyłącznie o Polskę.

Na okoliczność stosunków Sikorski – Anders zeznaje szef brytyjskiej misji łącznikowej przy II Korpusie generał Frederick Beaumont-Nesbitt. Świadek mówi, że stosunki te układały się różnie. Tak się składa, że był ostatnim, który żegnał Sikorskiego przy odlocie z Iraku przed jego tragiczną śmiercią w Gibraltarze i wówczas z tego, co mu powiedział Sikorski, wywnioskował, że uległy one zasadniczej poprawie.

XI

Sikorski zginął i stosunki – złe czy dobre – zostały przerwane. Z następcą Sikorskiego w premierostwie Stanisławem Mikołajczykiem dowódca II Korpusu skłócony był od początku do końca. Na zawsze.

Obaj nie zdobyli się na łut dobrej woli, żeby wzajemną niechęć pokonać. Mikołajczyk był człowiekiem bez wdzięku, ale konsekwentnym politykiem. Zachód cenił go za jego zdolność do kompromisu, tak jak Andersa za talent dowódczy. Mikołajczyk był łatwiejszy, bo uległy, podczas gdy Andersa się bano. Istniały obawy, że antysowieckość generała, który pod koniec wojny stał na czele potężnej i oddanej mu armii, może pokrzyżować plany aliantów związane ze wschodnim sojusznikiem.

Oczywiście, u źródeł konfliktu Andersa i Mikołajczyka stały dwie diametralnie różne koncepcje ratowania Polski, ale w sytuacji już wtedy beznadziejnej. Tragizm polega na tym, że spór w sądzie toczy się w czasach, kiedy obie strony wiedzą o przegranej obu opcji, ale nie mogą stłumić wzajemnej agresji. Czyli nie są zdolne do właściwej oceny i wniosków.

Fakt ten wydaje mi się w całej tej historii najbardziej przygnębiający i złowróżbny. Patrząc na teraźniejszość, nie mogę się opędzić myśli, że Polak raz skłócony z drugim Polakiem nie potrafi z kłótni wyjść. Że niechęć do osoby utożsamia się z niechęcią do tego, co każdy z nich myśli na tematy ogólne. To uniemożliwia wszelki dialog. Powstaje supeł nie do rozwiązania.

Trudno mi się też oprzeć wrażeniu, że Stanisław Mikołajczyk i Adam Romer zgodzili się świadczyć w tym procesie jedynie po to, by doznać wątpliwej moralnie satysfakcji wypowiedzenia publicznie opinii, że Anders był samowładcą i wichrzycielem. Opinii niewiele mającej wspólnego z bezsensownym artykulikiem Adama Gasia w „Narodowcu”.

Teraz, w boksie dla świadków, powołują się na dwa listy, jakie Anders wystosował do Sikorskiego i prezydenta Władysława Raczkiewicza na przełomie 1942 i 1943 roku. W liście do premiera Anders, odwołując się do nastrojów w wojsku, domaga się ustąpienia rządu na znak protestu wobec Rosji łamiącej porozumienia z Polską. W liście do Raczkiewicza stwierdza, że odtąd będzie słuchał tylko jego rozkazów.

Jako pierwszy zeznaje świadek Adam Romer. Był dyrektorem gabinetu u Sikorskiego i u Mikołajczyka.

Romer: – Generał Sikorski uważał armię polską za swój atut przetargowy w stosunkach ze Stalinem. Wyprowadzenie wojska z Rosji ten atut mu z ręki wytrąciło.

Rawlison: – Lecz w rzeczywistości zerwanie stosunków przez Sowiety nastąpiło po odkryciu grobów katyńskich, kiedy rząd polski wystąpił o interwencję Czerwonego Krzyża, tak?

Romer: – Tak.

Rawlison: – Czy więc Rosja nie szukała jedynie pretekstu, obojętnie jakiego?

Romer: – Być może.

Sędzia, retorycznie: – Skoro mnóstwo ludzi w wojsku było zdania, że rząd powinien ustąpić, czyż było czymś złym ze strony dowódcy, iż zawiadamiał o tym swojego naczelnego wodza i zarazem premiera?

Adwokat Rawlison rozwija temat, odczytując treść listu Andersa do Sikorskiego, w którym zawarta jest motywacja, jaką kierował się dowódca II Korpusu. Uważał mianowicie, że jasne przedstawienie sprawy polskiej jest „jedyną szansą uratowania Polaków, którzy zostali w Rosji, i otworzenia Anglosasom oczu na śmiertelne niebezpieczeństwo, które grozi nie tylko Polsce i wszystkim małym narodom, ale, być może, całej Europie”.

Rawlison, zwracając się do Romera: – Czy nie były to prorocze słowa?

Romer: – Były, ale treść i ton obu listów był niedopuszczalny.

XII

Stanisław Mikołajczyk, który na ten proces przyjechał specjalnie z USA, zeznaje po angielsku z silnym akcentem, włączając amerykanizmy typu yep zamiast yes oraz posiłkując się slangowym słowem sure.

Świadek brał udział w Powstaniu Wielkopolskim i w wojnie 1920 roku. Między wojnami był sekretarzem, a później przywódcą Stronnictwa Ludowego. W 1939 roku walczył ochotniczo przez cztery dni. Przedostał się na Węgry i zajmował stanowiska w rządzie Sikorskiego. Po jego śmierci był premierem.

Pytania zadaje adwokat pozwanych Faulks: – Czy generała Andersa można uważać za wroga rządu generała Sikorskiego?

Mikołajczyk: – Tak.

Faulks: – Dlaczego?

Mikołajczyk: – Prasa wojskowa pod Andersem atakowała Sikorskiego. Anders był odpowiedzialny za tę prasę.

Faulks: – Czy generał Anders wierzył w zwycięstwo Hitlera?

Mikołajczyk: – Wierzył w zwycięstwo Hitlera w Rosji.

Sędzia: – Generał Anders wierzył w zwycięstwo Hitlera w Rosji, a w artykule „Narodowca” jest powiedziane, że wierzył w zwycięstwo Hitlera w ogóle. Czy nie ma w tym różnicy?

Mikołajczyk: – W artykule wszystkiego się nie mówi.

Rawlison: – Czy widział pan list Andersa do Sikorskiego z lutego 1943 roku?

Mikołajczyk: – Nie pamiętam. Lecz było to przerażające wtrącanie się do spraw politycznych.

Rawlison: – Ale po tym Sikorski kazał mu dowodzić armią?

Mikołajczyk: – Tak. Było to ogromne głupstwo (the most foolish thing).

Mikołajczyk przypomina rozmowę z Andersem przed swoim wyjazdem do Polski. Anders mówił wtedy: „Niech pan nie jedzie. Za rok lub dwa będzie wojna z Rosją”.

Mikołajczyk: – Odpowiedziałem, że nie wierzę w wojnę, że moim obowiązkiem jest jechać do Polski, dokąd jestem wezwany przez moje Stronnictwo [Polskie Stronnictwo Ludowe].

Na porządku staje sprawa odebrania Andersowi obywatelstwa polskiego przez rząd warszawski. Mikołajczyk twierdzi, że nie głosował za nią. Na pierwszej liście osób pozbawionych obywatelstwa nie było nazwiska Andersa. Były nazwiska generałów Stanisława Kopańskiego i Stanisława Maczka.

Mikołajczyk: – Wystąpiłem przeciwko pozbawianiu ich obywatelstwa. Zapowiedziałem, że ja i moi koledzy ze Stronnictwa będziemy głosowali przeciwko uchwale, i zwróciłem uwagę, że na liście nie ma Andersa. Na to Berman oświadczył, że Andersa umieści się na osobnej liście. Później Osóbka-Morawski ogłosił, że Mikołajczyk głosował za uchwałą. Kiedy temu zaprzeczyłem, cenzura zabroniła ogłosić moje protesty.

Sala wybucha śmiechem. Mikołajczyk wyraża oburzenie wobec tej reakcji.

Adwokat Faulks pyta Andersa, czy nadal uważa, że to właśnie Mikołajczyk zaproponował uchwalę odbierającą mu obywatelstwo.

Anders: – Nie twierdzę, że Mikołajczyk ją proponował, lecz wiem, że za nią głosował, i jeśli teraz mówi, że było inaczej, to mu nie wierzę.

Adwokat Faulks wraca do czasów wojny: – Panie Mikołajczyk, w jaki sposób zamierzał Sikorski zmusić Sowiety, żeby szanowały swoje zobowiązania?

Mikołajczyk: – Na wiele sposobów: iść z nimi ramię w ramię i pomagać im propagandowo (give them a good propaganda value).

Faulks: – Jak się zachowywali Rosjanie po ewakuacji?

Mikołajczyk: – Zlikwidowali opiekę społeczną i ambasadę, uznali pozostałych w Sowietach Polaków za swoich obywateli i oświadczyli, że to myśmy pogwałcili umowy międzynarodowe. Chodziło przede wszystkim o zapewnienie możliwości dalszej rekrutacji w Rosji.

Adwokat Rawlison: – Więc pan zarzuca Andersowi nie to, że wyprowadził wojsko, lecz to, że nie pozostawił komórki rekrutacyjnej?

Mikołajczyk: – Absolutnie tak.

Rawlison: – Lecz wiedział pan, że w tym charakterze pozostaje na miejscu generał Szyszko-Bohusz? I że Sowieci ten układ zerwali? Nie dopuścili już do żadnej rekrutacji? Że skazali Polaków na pozostanie na miejscu?

Mikołajczyk: – Teraz wiem.

Na sali zapada długie milczenie.

XIII

Czytając sprawozdanie sądowe, myślę że ciszę podyktowała zebranym intuicja. Wyczuli, że w tym miejscu mowa jest o czymś ważnym, co przypieczętowało losy nie tylko Polaków. Że oto gdy został pokonany jeden totalitaryzm, światu zaczął zagrażać drugi, równie drapieżny.

– Teraz wiem – powtarza Mikołajczyk.

O czym myśli? Czy o tym, że wówczas ani on, ani Anders nie byli w stanie przewidzieć, a tym bardziej zapobiec temu, co stało się tragedią Polaków tej wojny? Przemilczaną, a godną narodowej epopei? Wtedy historia, jak cięcie siekierą, podzieliła zesłańców na dwie kategorie. Ci, którzy zdążyli do Andersa, stali się na emigracji ostoją myśli niepodległościowej. Ci, którzy nie zdążyli i musieli pójść do Berlinga, stali się w kraju trzonem ustroju totalitarnego; zasilili wojsko ludowe, milicję i UB. Podział dokonywał się często w obrębie jednej rodziny, dzieląc ojca od syna, matkę od dziecka, brata od brata, a decydował przypadek.

Przypominam sobie opisy. Kto był wtedy w Krasnowodzku, w ostatnim etapie bazy ewakuacyjnej z ZSRR, ten pamięta rozdzierające sceny czekania do ostatka na przybycie swoich, może zdążą; wahanie, czy wsiadać na statek, który może być ostatnim.

– Teraz wiem – powtarza jeszcze raz Mikołajczyk w zamyśleniu.

Może przychodzi mu na myśl, że jednak Anders miał cholerne wyczucie, zabierając wtedy z ZSRR kogo się dało?

XIV

Krzyżowy ogień pytań wyrywa go z zadumy.

Faulks: – Generał Anders w londyńskiej Albert Hall mówił o ludziach Jałty, mając i pana na myśli: „zdrajcy sprawy polskiej w służbie najeźdźcy”. Czy złamał pan kiedykolwiek złożoną przysięgę?

Mikołajczyk: – Nie.

Faulks: – Czy podpisał pan rozbiór Polski?

Mikołajczyk: – Sprawę granic podpisano już przedtem.

Adwokat Rawlison: – Czy pańskim zdaniem, jako polityka, należy w krytyce przeciwnika być fair?

Mikołajczyk: – Zawsze się starałem.

Rawlison: – Jakie miał pan powody ostrzegania przed generałem Andersem, zanim go pan po raz pierwszy spotkał w 1943 roku?

Mikołajczyk: – Miałem powody sprzed wojny.

Rawlison: – Przecież w 1926 roku stał po stronie rządu.

Mikołajczyk: – Tak, lecz później politycznie przeszedł na stronę Piłsudskiego.

Następnie Mikołajczyk wyraża pogląd, że moralnie za śmierć Sikorskiego odpowiada Anders, ponieważ gdyby naczelny wódz nie poleciał do II Korpusu, toby nie zginął.

Pogląd ten wywołuje duże zdziwienie.

Rawlison: – Czy naczelny wódz nie może jechać do swej największej armii? Pańska nienawiść do Andersa zapadła panu głęboko w serce.

Mikołajczyk: – Jedynie nienawiść do komunistów jest głęboko w moim sercu.

Rawlison: – Czy w 1942 roku też ich pan nienawidził?

Mikołajczyk: – Sure.

Tu mecenas wyraża pogląd, że mimo tych uczuć i wiedzy w jakiś sposób on sam stał się narzędziem w ręku komunistów.

XV

Jest godzina czternasta, 25 lutego 1960 roku. Czternasty dzień rozprawy. Adwokat Faulks, obrońca „Narodowca”, rozpoczyna kilkugodzinną mowę, którą zakończy dopiero nazajutrz.

Kładzie nacisk na stronę prawną, tak jak ją widzi obowiązujące prawo o zniesławieniu. A zniesławienie zachodzi wtedy, kiedy ludzie powodują się nie chęcią krytyki, może nawet niesprawiedliwej, ale złośliwością (malice). Sprawa, której przysięgli się przysłuchiwali, jest poważna. Jest to także smutna sprawa, z której skorzystać mogą komuniści rządzący w Warszawie. Przysięgli nie powinni brać pod uwagę niektórych okoliczności przemawiających na niekorzyść świadków. Na przykład tego, że Stawczyk, choć obywatel amerykański, nie mówi po angielsku. Może jednak pamięta fakty lepiej, niż je pamięta generał. Cóż z tego, że nie protestował, gdy go robiono podporucznikiem Armii Czerwonej? Czy któryś z was, w tych samych okolicznościach, miałby odwagę się przeciwstawić?

Czy Anders był „wrogiem” rządu Sikorskiego? W moim mniemaniu był, gdyż jego listy domagają się ustąpienia tego rządu.

Czy uwierzycie, że Mikołajczyk pojechał do Polski, by służyć komunistom? Anders nie cierpi Mikołajczyka do dziś, lecz sprawa toczy się przecież między generałem Andersem a panami Gasiem i Kwiatkowskim.

Gdy zaś chodzi o zarzut, iż Anders wierzył w zwycięstwo Hitlera, cóż w tym jest złego? To sprawa poglądu, Churchill nie wierzył, lecz marszałek Alan Brooke wierzył – czyż można mieć o to pretensje do Alana Brooke’a?

Zarzut, że generał Anders nie był Polakiem w I wojnie światowej. Nie wiem, czy jest coś ważnego w powiedzeniu na przykład, że ktoś przed czterdziestu laty nie czuł się Anglikiem, ale Walijczykiem.

Przemówienie uznano za mądre, wnikliwe, kurtuazyjne i słuchano go z wielką powagą.

Po Faulksie zabiera głos Rawlison: – W ciągu paru tygodni przewinęło się przed waszymi oczami pięćdziesiąt lat historii Europy. Zajrzeliście za jej kulisy. Bagna Polesia, kampania wrześniowa, Downing Street, Sahara, Syberia, Kreml...

Mamy obowiązki wobec narodu polskiego. Jego żołnierze, walcząc o swoją wolność, wywalczyli i nasze zwycięstwo. Ich sprawy wytoczone w sądzie nie są jakimś małym sporem między cudzoziemcami. I należy je osądzać tak, jakby się osądzało sprawy obywateli naszego kraju.

Były w tym procesie dwie strony. Z jednej – marszałek Alexander, generał Beaumont-Nesbitt, generał Kopański, ambasador Raczyński i przyjaciele Andersa z czasów młodości. Z drugiej – majaczący Stawczyk, pułkownik Schweitzer, człowiek urażony tym, że mu odebrano dowództwo, i grupa polityków, którzy wierzyli w to, co robili, ale byli w błędzie, jadąc do komunistów, o których Churchill mówił, że paszcza ich jest jak krokodyla – nigdy nie wiadomo, kiedy się uśmiecha, a kiedy chce cię połknąć.

I wreszcie „wróg”. Po polsku to nie oponent, to w naszym pojęciu ktoś podobny do Mosleya w czasie ostatniej wojny. Szczyt wszystkiego: Anders moralnie odpowiedzialny za to, że Sikorski zginął! Bo pojechał do swojej armii, co było jego obowiązkiem jako naczelnego wodza, bo wezwano go potem do Londynu i spotkał go tragiczny wypadek.

Nie zasłaniał generał Anders historycznej prawdy, że decyzję wyprowadzenia wojska ze Związku Radzieckiego podjąć musiał sam, wbrew woli rządu. Ale opozycja w stosunku do rządu generała Sikorskiego na tle polityki rosyjskiej nie oznaczała wrogości w stosunku do generała Sikorskiego jako do głównego dowódcy. Wyjaśnił to dostatecznie najbardziej zrównoważony, najbardziej szeroko patrzący ze wszystkich świadków, jakich tu słuchaliśmy – Edward Raczyński.

Wygnańcowi w życiu niedużo pozostaje, toteż poglądy, jakie wyznaje, są dla niego bezcenną wartością.

XVI

Ostatni przemawia sędzia Ashworth. Zwracając się do przysięgłych, reasumuje cały przewód: – Odnośnie do wyprowadzenia wojska ze Związku Radzieckiego pamiętać należy, iż generał Anders wyraźnie oświadcza i podkreśla, że podjął tę decyzję na własną odpowiedzialność, wbrew intencjom rządu. Do przysięgłych nie należy ocena, czy postąpił źle, czy dobrze, stwierdzić mają jedynie, czy można go określić w tym kontekście jako wroga premiera Sikorskiego.

Po blisko dwugodzinnej naradzie ława przysięgłych wróciła na salę. W atmosferze skupienia i napięcia zaczęto odczytywać tezy, pytania i odpowiedzi.

Generał Anders w czasie I wojny światowej nie czuł się Polakiem. Czy słowa te odpowiadają prawdzie?

Odpowiedź ławy przysięgłych: – Nie.

Czy słowa te są zniesławiające?

Odpowiedź: – Tak.

Generał Anders odmówił udziału w bitwie pod Warszawą. Czy słowa te oznaczają tylko bitwę z 1920 roku?

Odpowiedź: – Nie.

Czy słowa te oznaczają tylko bitwę z 1939 roku?

Odpowiedź: – Nie.

Czy słowa te oznaczają zarówno bitwę z 1920, jak i z 1939 roku?

Odpowiedź: – Tak.

Czy słowa te odpowiadają prawdzie?

Odpowiedź: – Nie.

Czy słowa te są zniesławiające?

Odpowiedź: – Tak.

Generał Anders w II wojnie światowej był wrogiem Sikorskiego.

Tu ława uznaje, że słowo „wróg” przetłumaczyć należy jako determined opponent, zdecydowany przeciwnik.

Czy słowa te są zniesławiające?

Odpowiedź: – Nie.

Czy odpowiadają prawdzie?

Odpowiedź: – Tak.

Generał Anders wierzył w zwycięstwo Hitlera.

Czy słowa te odpowiadają prawdzie?

Odpowiedź: – Nie.

Czy słowa te są zniesławiające?

Odpowiedź: – Tak.

Czy pozwani (lub jeden z nich i który) byli powodowani złośliwością (malice)?

Odpowiedź: – Tak, obydwaj.

Jakie odszkodowanie przyznaje się powodowi?

Odpowiedź: – Dwie trzecie ogólnej sumy.

Ponieważ w jednym punkcie ława przysięgłych przyznała rację pozwanym, w tym mianowicie, że uznała Andersa za zdecydowanego przeciwnika Sikorskiego.

Sędzia złożył serdeczne podziękowania przysięgłym za ich trud i zapowiedział zwolnienie ich od obowiązku ławniczego na piętnaście lat!

Uznanie i podziękowanie otrzymał również nieoceniony tłumacz Lew Sapieha, co spotkało się z największymi brawami.

Anders otrzymał siedem tysięcy funtów szterlingów, sumę na owe czasy dużą, której lwią część zjadły koszty sądowe przysądzone głównie jemu.

ROZDZIAŁ TRZECI

To London with love

I

Listopad 1990 roku. Wyjazd do Londynu zwolnił mnie z głosowania na prezydenturę Lecha Wałęsy. Jest po pierwszej turze. Bezpośrednie zagrożenie Stanisławem Tymińskim opadło, ale pewności nie ma. Wsiadam do samolotu, nie mogąc pozbyć się widoku jego oczu, zapadniętych w głąb, ruchu głową do tyłu, jakby kogoś słuchał.

Znajomy, który zajmuje miejsce obok mnie, jest psychologiem, wyjaśnia mi, że tak zachowują się paranoicy w chwilach lęku. Przez cały lot rozmowa o nim, o jego „klinicznym” obrazie. Mało o nas, wyborcach, czyli o przyczynach oszałamiającego powodzenia tej kandydatury.

Londyn zawsze żył Polską intensywnie, choć po swojemu. Istniał wyraźny przedział między emigrantami, reprezentującymi „ojczyznę prawdziwą”, a nami, „skażonymi”. Byliśmy napromieniowani PRL-em. Podział istniał nawet w ramach rodzin. Przybysz z kraju czuł, jak mu zaraz, przy przywitaniu narzucają na ramiona „płaszcz antybakteryjny”.

Teraz jednak czuję, że go nie mam. Odnajduję się na prawach równorzędności. Komuna z nas spadła. Nowość. Ulga.

II

Po raz pierwszy leciałam tu we wrześniu 1956 roku. Na londyńskim lotnisku wraz z kilkoma polskimi staruszkami stanowiliśmy niemal sportową sensację: pierwsi przybysze zza żelaznej kurtyny. Immigration z niedowierzaniem trudnym do przezwyciężenia przyjął, że znam angielski ze szkoły.

Ówczesny Londyn, z laburzystowskim rządem przeżywającym swój miodowy czas, z doskonałą i tanią komunikacją miejską, z herbatą za bezcen u Lyonsa na każdym rogu, z opiekuńczością wobec biednych, wydał mi się rajem na ziemi. A Polacy – Polakami. Mówili językiem, jakiego nie słyszałam od przedwojennego dzieciństwa: „śpiewali” po kresowemu, w pismach głosili suwerenność, pojęcie piękne, jak z bajki. Ale gdy zachłyśnięta lekturami i przepojona „nową miłością” napisałam do Juliusza Mieroszewskiego (mieszkał obok, na Chiswicku) i Mariana Hemara z prośbą o spotkanie, odpowiedzi nie było. Kuzyni pokiwali głowami, wiedzieli, że tak będzie. Sparzyłam się. Zaprowadzono mnie do Ogniska Polskiego w dzielnicy Kensington, pokazano stolik Andersa. Nawet nie spojrzałam. Nie czułam potrzeby.

Potem miałam paszportową przerwę.

W połowie lat siedemdziesiątych znalazłam się we Włoszech, w Rimini. Tani package tour organizowany przez londyńskich Polaków. Tani hotelik na wąskiej i niesamowicie brudnej plaży, w morzu kupy z pobliskiego burzowca. Moje zdziwienie, że wśród gości są generał Szyszko-Bohusz i komandor Bohdan Wroński, właśnie piszący historię II wojny. Z konieczności wszyscy ocierali się o siebie, ale nie podeszłam. Zablokowana poczuciem, że w jakiejś mierze uważają mnie jednak za nie swoją. Przecież przybywałam „stamtąd”.

W 1979 roku jechałam do Londynu w przeświadczeniu, że Wielka Zmiana, która już czaiła się w naszych duszach, a którą poczuliśmy namacalnie po wizycie Papieża, zniesie przedział. Nic takiego nie nastąpiło. Polski Londyn z trudem przyjmował do wiadomości, że to od nas idzie, że to krajowi Polacy mogą rozpocząć burzenie systemu.

W 1985 roku nieufność wobec krajowców zastąpiła niechęć. Jeszcze przyklejali znaczek „Solidarności” na szybach samochodów, ale raczej była to demonstracja wobec Zachodu. Roszczeniowa postawa emigracji postsolidarnościowej wywoływała oburzenie. Przypominali sobie własne początki, tak skromne, swoją postawę, tak przepraszającą, że żyją, mimo że oni lali krew...

Wolność zmieniła wszystko. Polska z pozycji nieznośnej ubogiej krewnej, do której posyła się mydło i kawę, przesunęła się na pozycję zwycięską. Jak za dotknięciem różdżki – przestano się polskości wstydzić. Młodzi podciągali polszczyznę, szukali kontraktów w Polsce i obiecywali dziecku, że w nagrodę za postępy w nauce pojedzie na wakacje do kraju.

III

Zgodziłam się na temat pod wpływem chwili. Był w Polsce taki „moment dla historii” w przełomowym roku 1989/1990. Przy wtórze burzenia pomników i odkrywania grobów odkłamywano postaci. Stawały w blasku...

I znalazłam się u Renaty Bogdańskiej-Anders, na Brondesbury Park. Po raz pierwszy; zawieziona autem. Na miejscu już pierwsze słowa, wypowiadane miękką śpiewną mową, wprowadzają mnie w świat Polski kresowej: Polski różnych tonacji, dla której Rzeczpospolita bywała i matką, i macochą; w cały ten supeł, który pamiętam jak przez mgłę z dzieciństwa. Nagle przestaje być historią, staje się czymś żywym. Uzmysławiam sobie tutaj, daleko od kraju, że jest to również nasz aktualny problem do załatwienia, bardzo ostrożnego, który „własnymi rękami” będziemy budować lub niszczyć.

W tym londyńskim domu, przy herbacie z biskwitami, ujrzałam jeszcze coś, czego przedtem nie dostrzegałam: że przecież cały ten polski Londyn, czyli nasza Wielka Emigracja XX wieku, jest od Andersa. To są ludzie przez niego wyprowadzeni, kawałek tamtej wielonarodowej Polski, przekazywany tutaj już trzeciemu pokoleniu.

Moja rozmówczyni, Iryna Jarosiewicz vel Renata Bogdańska, vel Irena Anders, żona generała, jest Ukrainką.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Ukrainka

I

Ojciec Iryny był księdzem greckokatolickim i kacapem – tak Ukraińcy przezywali Rusinów, którzy nie identyfikowali się z nacjonalizmem ukraińskim. Polacy w codziennym języku rozciągnęli tę nazwę na Rosjan w ogóle. Była wyzwiskiem.

Ślub rodzicom dawał zaprzyjaźniony z nimi późniejszy arcybiskup, a wtedy jeszcze opat bazylianów Andrzej Szeptycki. Jej matka po mieczu była Ukrainką, ze słynnej rodziny muzyków, Niżankowskich, po kądzieli – Polką. Ojciec proboszczował w Bryni, między Tarnopolem a Stanisławowem, obsługiwał duszpastersko trzy wsie. Generał Klemens Rudnicki zapamiętał jej rodziców jako przemiłych ludzi, z ojcem polował, gdy za młodu przyjeżdżał w konkury w sąsiedztwo do państwa Scazighino. „Dawniej, we wschodniej Galicji antagonizmy polsko-ukraińskie nie miały tego personalnego jadu, małżeństwa mieszane nie były dramatem. Dramat przyszedł później, za wolnej Polski”.

Zapamiętała z dzieciństwa taką scenę: ona koziołkuje na sianie, nagle widzi, że jej starsza siostra Tania idzie od strony stacji. Wraca do domu z Wiednia od Darii, dokąd ją rodzice wysłali za świetną maturę. Przechodzi przez podwórze, wchodzi na ganek. Mama mówi, że zabili jej narzeczonego Tadeusza. Tania zemdlała. On był Polak i ziemianin. Mogli to więc zrobić nacjonaliści polscy albo ukraińscy – z tej samej przyczyny. Wuja, księdza Ostapa Niżankowskiego, twórcę słynnego ukraińskiego chóru Bojana, zabili nacjonaliści polscy w Stryju. Później mówili, że omyłkowo. Na różne rzeczy jej oczy patrzyły, „dzień bez Żydów, dzień bez Ukraińców...”.

– Tylko czy właśnie ja powinnam o tym mówić...?

Gładzi kotkę syjamkę. Podobne, myślę.

Nie ma wyglądu Ukrainki. Ani czarnobrewa, ani ciemnowłosa. Zielone, nieco skośne oczy, bardzo jasna cera i jasna krótka fryzura. Zgrabna. Gracja w ruchach. Całość kiedyś taka, co to „chłopy szaleją”. Głos niski, powabny i ujmujący.

W rozmowie ze mną pełna zahamowań: czy należy publicznie przyznawać się do pochodzenia, kiedy jest się żoną Polaka-bohatera? Siostra powiedziała jej ostatnio przez telefon z Nowego Jorku: „Pamiętaj, że jesteś Ukrainką”. Też coś!

Ukraińskość to był dla niej zawsze smutek, łzy i zagryzanie zębów. A polskość – jak szampańska zabawa.

* * *

Siedzimy w kuchni, za oknem jesienny ogród. Dom kupili, jak się dziecko urodziło. Przedtem mieszkali w takim domeczku przyjemnym, robotniczym. Ten był dość drogi, bo „wolno stojący”, nie żaden wiktoriański szeregowiec, w dobrej dzielnicy – przedtem bogatych Żydów, teraz Irakijczyków. Odnajmuje górę, nie dałaby rady inaczej. Za życia męża zajmowali oczywiście całość. Bale odchodziły na jego imieniny w czerwcu, że aż ha! Po kilkaset osób w ogrodzie. Kruszon truskawkowy, niby nic, ale szedł w głowę... Mąż lubił gości, mimo że od wojny nie tańczył. Grywał w karty. W Ognisku wołał w stronę pokoju brydżowego: „Już do was dołączam, tylko żonę puszczę w tany”. Mogłaby się zatańczyć na śmierć. Chciała być tancerką albo zakonnicą; matka mówiła: „dobrze, kochanie, ale najpierw zdaj maturę”.

– Pani tak patrzy, że ja w tych kratach? Inaczej już nie umiałabym żyć. Trzynaście włamań. Zabrali pamiątki po mężu, medale, krzyże, tę słynną papierośnicę. Jest pani pewna, że nie chce śledzika? No to przejdźmy „na pokoje”.

Salon. Mrocznawo. Sztuczny kominek ze sztucznym żarem. Półokrągłe okno z małymi stylowymi szybkami. Na przeciwległej ścianie generał w gali pędzla Tadeusza Styki. Niedobry portret. Malarz nie uchwycił charakterystycznego magnetyzmu spojrzenia, bez którego Anders nie jest sobą, nie żyje. Pokój też jakby bez ducha, obcy, choć urządzony ładnymi antykami.

Te meble to second-hand, kupowała je po kryjomu na licytacjach. Jemu nie zależało, mógłby żyć w namiocie. Wpierw się myślało, że Zachód „runie na bolszewika” i wrócą do kraju. Potem już wiadomo było, że nie. Ale on i tak nigdy nie myślał o urządzaniu się. Inni w Egipcie kieszenie napychali „kasztanami” (złotymi funtami). Good luck to them. Kucharka Jadwisieńczak, bo mieli początkowo kucharkę, przeszmuglowała ich niewiarygodną ilość w żelazku. Ktoś zadenuncjował, przyszli Anglicy, zabrali; miała sprawę, mąż musiał interweniować.

W ogóle, służbę mieli. Siadywali zawsze wszyscy razem przy stole: ordynans, kucharka, ogrodnik, dwóch szoferów. Pewnego dnia to się skończyło. Anglicy zdjęli wartę sprzed domu, kucharka wyszła za ogrodnika i wyjechali do Kanady, szoferzy też rozjechali się w różne strony. Został ordynans, już jako cywil. Władek Kogut. Przedwojenny kelner ze Starachowic. Adiutant Romanowski odziedziczył go po pułkowniku Kiedaczu, który wyleciał na minie we Włoszech. A jak Romanowscy zdecydowali się na Amerykę, to przeszedł do nich. Przywiązany był do generała jak pies.

– Jak Władek umarł, to i on zaczął powoli umierać...

Przy ważnych gościach – a byli tu i Winston Churchill, i Dwight Eisenhower, i John F. Kennedy, jeszcze jako senator – ubierało się go w kitel, białe rękawiczki, i podawał do kolacji. Jak wchodził bez rękawiczek, wiedziała, że sobie golnął w kuchni. Raz zasnął przy gościach. Powiedziała mężowi: „Kogut albo ja”. Ileż razy dźwigała go na plecach pijaniutkiego na górę i stale powtarzała: „Kogut albo ja”. I Kogut zostawał, i ona zostawała.

Mąż kochał ten dom. Najchętniej tu spędzał wakacje, bawiąc się z córką. A mogli żyć jak pieczeniarze, od zaproszenia do zaproszenia po świecie.

Gdy wspomni ostatnie lata, kiedy żył... Polegiwał na górze, ona na dole przy maszynie do szycia. Miał potworne bóle w krzyżu od odłamków – pierwsza wrześniowa rana. Bano się go operować, bo groziło bezwładem nóg. Bagatelizował chorobę. „Znów coś z krzyżem”, mówił, ale były dni, kiedy nie mógł wstać. Zarzucał jej ręce na szyję i tak go przesuwała, a to było potężne chłopisko.

Mówi, że ma duszę „nursy”, potrzebuje się kimś opiekować. A dziś co, kot...? Kocha go, bo on jej nie kocha.

– Zobaczę, czy zapiekanka doszła.

Opowiadanie o domu rodzinnym. Było ich pięcioro rodzeństwa, rodzili się co siedem lat, ona przedostatnia. Ojciec bezkompromisowy dla siebie i ludzi, ale jak opuszczał Erynię (majątek), to go po nogach całowali. Matka nie lubiła wsi, całymi dniami grała na fortepianie, leciała do miasta jak na skrzydłach.

Dla niej, małej, Kulparków to był raj. Jakby teraz jechała do Polski, to prosto tam, i całuje ziemię! Choć z pewnością tego Kulparkowa już nie ma. Tego ideału. Tej wspólnoty ludzkiej zamkniętej w ogrodzie jak z bajki na przedmieściu Lwowa. Nigdy nie pomyślała o tym miejscu jako o zakładzie psychiatrycznym – to był dom. Może dlatego nie popadła w „chorobę rozdwojenia” z powodu podwójnej narodowości? W rodzinie była „Iryną”, zatrzaskiwała za sobą drzwi i stawała się dla dzieciarni, dla zakonnic, dla otoczenia „Irenką księdzówną”.

Ojciec był w Kulparkowie kapelanem greckokatolickim. Podobnie jak ksiądz Michał Rękas (ten, co prowadził w Lwowskiej Fali Skrzynkę Chorych) kapelanem rzymskokatolickim. Żyli w wielkiej przyjaźni.

Mieszkali pod kaplicą. Jej łóżko stało dokładnie pod chórem. Usypiała, gdy szarytki śpiewały, budziły ją ich pacierze. Należała do Stowarzyszenia Anioła Stróża, do Dzieci Maryi, a potem potajemnie do Strzelca. W niedzielę miała dwie msze: jedną obowiązkową u ojca, drugą dla przyjemności u księdza Rękasa. W tej samej kaplicy.

– I ta podwójność liturgiczna mi została. Mam zawsze dwie Wielkanoce, u bazylianów cudne widowisko.

Jednakże od zamążpójścia w rubryce „wyznanie” nie pisze już „gr.-kat.”, ale „rzym.-kat.”. Ślub brali w katolickiej parafii u Świętego Józefa na Wembley.

* * *

Kiedy rodzice przenieśli się do Kulparkowa, ona jako małe dziecko, starsze rodzeństwo było już ukształtowane. Daria, starsza od niej o dwadzieścia cztery lata, jeszcze w czasie I wojny wyszła za mąż do Wiednia. Brat Anatol, nie dostawszy się na Politechnikę Lwowską z powodu ukraińskiego gimnazjum, pojechał do Pragi. Czechosłowacja z prezydentem Edvardem Benešem nie miała oporów wobec Ukraińców. Anatol dorabiał tam na życie szoferką i graniem na fortepianie, ożenił się z Czeszką i został. Najmłodszy, Stefan, przepadł w czasie wojny. Gdzieś w Rosji. Może Sowieci wzięli go do wojska i zginął? Kiedyś podeszła do niej kobieta w Ognisku, poprosiła na bok i powiedziała: „brat pani żyje”. Kto wie...

Najcięższą cenę za ukraińskość zapłaciła Tania. Utrata narzeczonego, utrata marzeń o medycynie; nie dostała się na nią, ona, ozdoba gimnazjum. Stwardniała jak głaz. Trzęsła potem, co prawda, Narodną Torhowlą.

– Pani nie wie, co to była Narodna Torhowla? Przedsięwzięcie o daleko większym znaczeniu niż tylko wzorcowa spółdzielnia mleczarska, której produkty, obok produktów Masłosojuza, konkurowały z powodzeniem z holenderskimi. To była idea, pomysł na życie dla Ukraińców, dla społeczeństwa bez państwa.

Tania była tą osobą w rodzinie, która zarzucała jej zdradę narodową. Gromiła, kiedy wyłamała się z żałoby obchodzonej w gimnazjum – a stale trzeba było po kimś płakać – i poszła na potańcówkę do polskiego IV Gimnazjum męskiego. Szkoła objęła ją za to trzymiesięcznym bojkotem, nikt nie odezwał się do niej słowem. Rację mieli, wrednie postąpiła. Ale Tania po wkroczeniu Sowietów pracowała przy likwidacji polskich sklepów. Ile leków w domu miała (bo i apteki w to wchodziły), ile skór... A ojciec w łapciach chodził odprawiać mszę do Świętego Jura.

Chodzili do gimnazjum ukraińskiego ze względu na pozycję ojca. Szła codziennie pod Wysoki Zamek, osiem kilometrów pieszo, rodziców nie stać było na tramwaj tam i z powrotem, kosztował dwadzieścia pięć groszy. Ulgi uczniowskie im nie przysługiwały, bo gimnazja ukraińskie, a było ich we Lwowie kilka, nie miały praw publicznych, chociaż czesne było bardzo wysokie.

Po maturze poszła do konserwatorium. Muzyka zawsze była obecna w ich domu. Już jako dziecko dostała rólkę pazia w Lohengrinie: zupełny blamaż, pogubiła się w Wagnerowskiej muzyce i nie wydobyła głosu. Bierdiajew wpadł na scenę: „Gdie ona, ja jejo ubiju!”.

– Miałam malusieńki-milusieńki sopran, nie do opery.

Zdążyła jeszcze przed wojną zobaczyć Kraków i Zakopane, gdzie przystawiał się do niej Gwidon Borucki, śpiewak kabaretowy, piękny jak malowanka. Zdążyła zobaczyć Warszawę, dokąd zabrała ją ciotka z „linii” polskiej, żona profesora Adama Chmiela z Krakowa. Zdążyła jeszcze na Saskiej Kępie wziąć łopatę i pokopać rowy przeciwlotnicze, no bo już, już był wrzesień, wojna. I zaraz we Lwowie – Sowieci.

– Czy to będzie zrozumiałe, gdy powiem, że my byliśmy tak samo narażeni jak Polacy?

Represje szły nie po linii narodowej, ale środowiskowej. Ojca razem z księdzem Rękasem wyrzucili natychmiast z Kulparkowa. W piwnicy mama ukrywała brata, Jana Niżankowskiego, prezesa sądu w Chodorowie. Nie udało się, stróżka wydała, przyszli, zabili.

Żeby nie podpaść pod wywózkę, trzeba było mieć dobry „paszport”. Zgłosiła się do teatru, do takiej ukraińskiej operetki, gdzie statystowała. Traf chciał, że spotkała na ulicy Boruckiego, który zabrał ją do tworzącego się zespołu Henryka Warsa. Montowali turę objazdową po Rosji. Był tam Bodo, Harris, późniejszy autor Warszawo, ty moja Warszawo..., Jasia Jasińska. Było dużo orkiestry, doskonali muzycy, przeważnie Żydzi, którzy uciekali przed Niemcami. Lwów pełen był wówczas głodnych, bezdomnych, wspaniałych artystów z całej Polski.

Przyjmowali ją do związku artystów w wielkiej baletowej sali. Dwóch komisarzy na podium, podchodzono po kolei. Zbliżyła się. „Kim ojciec?”. „Kapelan”. Był taki moment ciszy na tej sali. Komisarze popatrzyli na siebie, jeden mówi: „Diriżorl”. „Tak, kapelmistrz!”, dał się słyszeć oddech ulgi.

Jako pracownica iskustwa mogła rodziców uratować. Poszły z mamą, dały w łapę urzędnikowi sto rubli, żachnął się: „to za caratu brali”, ale wziął. Rodzice dostali papiery, pojechała w turę spokojniejsza. I już ich nie zobaczyła.

Umarli jedno po drugim, nie wie dokładnie kiedy. Nie wie, czy leżą na Cmentarzu Łyczakowskim, czy na Janowskim – musi to odkryć. Ojciec do ostatka chodził odprawiać mszę do Świętego Jura.

Wiadomości o nich miała skąpe, już po wojnie w Londynie, okrężną drogą, przez teściową generała Rudnickiego panią Scazighino. Ona również powiadomiła rodziców listownie, „ogrodami”, o jej zamążpójściu; że wyszła za człowieka o dwa szczeble wyżej od Roberta, męża najstarszej siostry, Darii który był majorem austriackim. Mama miała westchnąć: „Mój Boże, to za starca”.

Nie kontaktowała się z nimi nigdy, żeby ich nie narażać. Starała się pomagać różnymi drogami. Raz do Londynu przyjechał ze Lwowa muzyk z zespołem nazwiskiem Kreps. Mąż kupił mu saksofon, Kreps miał równowartość wypłacić rodzicom. O ile jej wiadomo, nie wypłacił.

* * *

– Na czym stanęłyśmy? Aha...

Wzięła sobie wtedy we Lwowie pseudonim Renata Bogdańska, żeby nie kompromitować ojca. Nazwali się Teatralny Jazz Zapadnoj Ukrainy i grali satyryczną rewię o wydźwięku politycznym: rzecz dzieje się u imperialistów w USA, nędza, głód, bezrobocie. Ona jako sekretarka wciąż odpowiada tym biednym amerykańskim artystom: „Roboty niet”. Aż zdarza się cud: jadą na tournée do sowieckiego raju. Praca w teatrze czeka. Ona, jak przystało na rewię, schodzi z dwupiętrowych schodów, szeleszcząc spódnicami. Objechali z tą sztuką, od Odessy po Syberię, zakasowali Dunajewskiego, grali w najlepszych teatrach, życie po miodzie.

Teraz, jak jechała z Janem Pietrzakiem do Australii, dostała list: „jak pani może...”. Wtedy też powinna siebie spytać, czy jechać z Warsem do Rosji, żeby hasać po scenie i śpiewać, kiedy ludzie ginęli. Nie miała chwili wahania.

Wojna niemiecko-sowiecka zastaje ich teatr w Czkałowie. Koniec sielanki. Kierują się bezładnie na południe. Za połeć słoniny sprzedaje jedyną pamiątkę po ojcu, zegarek Patek. Wiąże się z Boruckim.

W Taszkencie spotykają inną trupę, Feliksa Konarskiego, Ref-Rena, zorganizowaną w Żeleznodarożnyj Jazz. Pociągami w Rosji nie tylko się jeździ, tam się również żyje i pracuje.

– Trocki robił rewolucję z pociągu – wtrącam.

– Tak? Nie wiedziałam...

Żeleznodarożnyj Jazz zabiera ją i tym pociągiem szukają na ślepo tworzącej się podobno gdzieś blisko armii polskiej. W Boże Narodzenie, świtem, posłyszały Kiedy ranne, męski śpiew. Wyskoczyły z wagonu z żoną Ref-Rena Niną Oleńską na śnieg. Znaleźli! W Tockoje dali im mundury, zaprowiantowanie i wcielili do wojska jako zespół. Byli już w wojsku polskim. Spali pokotem, wszy ich żarły. Wyznała niedawno Ref-Renowi, że w nocy zbierała je garściami z twarzy i rzucała na niego. Powiedział, że on robił to samo.

U Andersa byli już inni artyści: Ludwik Lawiński, Zosia Terné, która śpiewała w Buzułuku w sztabie na przyjęciach, jakie urządzano dla generała Żukowa – nie marszałka, ale oficera NKWD oddelegowanego do kontaktów z armią polską. Nieoceniony. Rozczulał się i pod jej cygańskie romanse podpisywał podsuwane papiery. Patrzę na jego zdjęcie. Ujmująca, szczera twarz.

* * *

Powrót do kuchni, tam ciepłej. Łyk herbaty. Powrót opowieści. Z głębi Związku Radzieckiego wciąż napływali ludzie, na ostatnich nogach, tyle że umierali wśród swoich. Ref-Ren pisał o nich, dla nich, o Wilnie, Lwowie; ryczeli jak bobry...

To samo we Włoszech, potem. Czerwone maki powstały na bieżąco, pod pierwsze kule, bo atak zaskoczył ich na linii ognia. Dawali akurat koncert dla sztabu, zauważyła, że generał ma strasznie podkrążone oczy. Kazał im zabierać się z powrotem: „szybko, szybko na samochody, i hełmy kładźcie!”. Ujechali kawałek i nagle piekło. Skryli się pod najbliższą skałkę, wszędzie wystawały maki, one tam wcześnie kwitną... Ref-Ren wziął kartkę, pisał w natchnieniu, jakby wyprzedzając wypadki.

– Już to chyba gdzieś opisano?

Generała poznała w Bagdadzie.

– Ale może nie dziś?

* * *

Wychodzę. Kupuję gruby czarny zeszyt u Smitha. W domu robię notatki. Potem zabieram się za materiały. Pierwsze, które wpadają mi w rękę.

II

Żukow, Giegorgij Siergiejewicz, major NKWD (w hierarchii wojsk sowieckich – generał), młody, inteligentny, ślepo oddany Stalinowi. W odróżnieniu od innych oficerów łącznikowych u Andersa grał rolę „tego dobrego”: uczynny, tolerancyjny, dusza pohulanek w polskim sztabie. Podpisywał podsuwaną przez Andersa listę zwolnień z łagrów. Odbywało się to tak. Spoglądał na papier z ukosa: „Władisław Albiertowicz, wy nastaiwaitie na maju szeju. Nie mogu”. Generał przypominał zgodę Stalina; Żukow uśmiechał się, przecinał listę na pół: „Nu choroszo, wot tak, połowinu...”. Drugą połowę podsuwano mu następnym razem z porozumiewawczym uśmiechem.

Przeszli z generałem „na ty”. Anders wyrażał się o nim serdecznie jeszcze w 1967 roku. Mówił, że dałby mu Polonię Restitutę... Nie wiedział, iż Żukow pełnił potem identyczną funkcję przy Zygmuncie Berlingu? Że Berling chwalił go, używając tych samych słów? Że go odznaczył? Że Żukow był, podobno, równie aktywny przy aresztowaniu i procesie szesnastu? Szczególnie użyteczny przy świadczeniu przeciw generałowi Leopoldowi Okulickiemu, którego znał jako szefa sztabu Andersa i którego opinie o Związku Radzieckim mógł „cytować z autopsji”? I że maczał palce w Katyniu? Anders nie wiedział?! Wtedy mógł nie wiedzieć, myślę. Izolacja była szczelna.

III

Nazajutrz pani Andersowa mówi mi przez telefon, jak do niej jechać komunikacją miejską: autobus 266 „zza POSK-u”, wysiadać koło Willesden Library. Jadę półtorej godziny na północ. Rozległy widok z piętra autobusu. Wrażenie to samo, co gdy się leci nad Londynem: że nie jest to miasto, ale kraj. Z różnymi klimatami i strefami. Góry i doliny, wiecznie zielone commons, rosochate drzewa jak z bajkowych ilustracji. Torowiska, fabryki, gniazda ludzkich siedlisk, jak z okresu rewolucji przemysłowej. Znów pięknie, znów koszmarnie. Kolory skóry, ubrania zmieniają się koło mnie na „pięterku”. O ile o Manhattanie mówi się, że stoi, to Londyn leży. Leży nieskończenie długo. Wreszcie mój bus stop. Krok w prawo i „murzynowo” zamienia się w wytworność. Brondesbury Park 78. Z frontu staranny wirydarzyk, parę oszałamiająco świeżych róż na bezlistnych zimowych krzakach.

Przypomina mi się zasłyszane: „Londyn nadaje się pod róże”. Przyciskam dzwonek.

* * *

Istnieje kilka wersji poznania się artystki rewiowej Renaty Bogdańskiej z dowódcą polskiej armii na Bliskim Wschodzie generałem Andersem.

Według jednej spotkanie poprzedziła bitka uliczna w nocnym Teheranie. Bogdańska szła z kolegą pod rękę. W wyniku zaczepki przez oficera Persa wywiązała się szamotanina. Kolegę polska żandarmeria zwinęła do paki. „Rewia” udała się z delegacją do dowódcy, żeby zwolnił artystę, bo potrzebny do występów. Generał siedział, ćmiąc papierosa w długiej dunhillowskiej fifce i bujając się na krześle. Powiedział, że rozpatrzy, niech przyjdą jutro. „I pani też”, wskazał na nią.

Ona podaje mi wersję banalniejszą: wypatrzył ją na scenie w „Polish Parade” i zaprosił wraz z Zosią Terné, którą znał z Rosji, na kolację.

* * *

Przerzucamy się o pół wieku. Występ w telewizji francuskiej. Bratanek Mitterranda robi cykl o słynnych ludziach, jednym z nich jest Anders. Zostaje zaproszona do udziału. Miał być Jerzy Giedroyc, wymówił się, była pani Zofia Hertz. Z maleńkich zdjęć wydmuchali fotografie wielkości ściany. Program bardzo udany. Według pani Zofii generał patrzy tam na kobiety lubieżnie...

– Oglądam ten film w koło Macieju i jakoś tej lubieżności nie widzę – dziwi się ona.

– Ale przecież był kobieciarzem – wtrącam.

– Jakim jeszcze!

Ona, co prawda, powodów do zazdrości nie miała, ale że jest zazdrośnicą z natury, więc była zazdrosna o jego dzieci i byłą żonę. Pod koniec życia się zaprzyjaźniły. Wtedy tamta jej wyznała, że ma żal do Władka tylko o to, że nie zostali przyjaciółmi.

– Ja jej na to, że przeze mnie, bo nie pozwoliłam, z zazdrości. Pierwsza żona była wspaniałą osobą, ale nie dla niego. Za duża indywidualność. A ja? Po pierwsze, byłam młoda; który starzejący się chłop nie poleci za młodą? A po drugie, usuwałam się. Traktował mnie jak dziecko, mówił przy ludziach: „No, skocz, no, smarkata...”. Tamtej tak by nie powiedział, stawiała wymagania. Była trochę snobką, niech jej ziemia lekką będzie. Raz zaprosiła hrabinę do ich domu w Brodach. Hrabina rano wstaje, wściekła, pożarta przez pluskwy zza świętego obrazu.

* * *

Kiedy po wojnie pierwsza żona z dziećmi, już dorosłymi, zjechała do Włoch, ludzie się podzielili na zwolenników jej i tamtej. II Korpus to był straszny grajdoł, od razu wszystko wiedziano.

Adiutanci byli po stronie starej generałowej.

– Lubomirski powiedział mi wprost: „Jak go kochasz, to się usuń”. Cenię go za szczerość. Ilu ludzi chciało nasz związek rozbić, to pani sobie nie wyobraża. Nie wierzyli w jego trwałość. A przetrwał dwadzieścia trzy lata za życia i dwadzieścia lat po śmierci.

Włochy to było ich cudo, ich słodkie życie. Raz śpiewała pod ostrzałem tylko dla niego. W kotlinie, widownia żołnierska, setki ludzi na otwartym polu. Generał w pierwszym rzędzie, oni na podium z opakowań po amunicji. Na jednej górze Polacy, na drugiej Niemcy, którzy najpierw trochę podsłuchiwali ich program, a potem zaczęli strzelać. Akurat śpiewała Mój strzelec Stach. Wszyscy według instrukcji ruszyli do schronu. Tylko generał się nie ruszył; z papierosem w zębach, i ona, z tym Stachem na ustach. Wiedział, że są bezpieczni, strzały szły górą, ale ona dostała furii.

– A on dostawał furii?

– Nie, to ja zawsze dostawałam.

Zrobiła kiedyś oszukane kołduny, już tu, w Londynie; wyczuł, zauważył grzecznie, że to nie to, a ona dostała furii. Uwielbiał jej kuchnię. Zawsze wracał do domu na obiad. Wściekła była, bo musiała zwijać maszynę, ciuchy – szyła sobie sama kostiumy na scenę – i brać się za gary. A mógł zjeść w Ognisku, parę kroków z Instytutu Polskiego.

* * *

Poznał ją jako platynową blondynkę: loczki z przodu, wałek pod spód z tyłu. Z natury jest ryża, po ojcu, ale nie znosi tego koloru, więc pierwszą rzeczą, jaką zrobiła po wyjściu ze Związku Radzieckiego, było utlenienie się na biało. Chodziło też o gnidy, żeby je wypalić.

Ale nie wszędzie było można dostać wodę utlenioną, więc się kiedyś uczerniła. Było to w okresie bitwy cassińskiej. Nie widzieli się przez miesiąc. Pierwszy koncert galowy po zdobyciu klasztoru benedyktynów. Znów generał w pierwszym rzędzie, Ref-Ren wychodzi na scenę i mówi: „Zdarzało się, że ludzie ze strachu siwieli, a u nas zdarzyło się, że koleżanka ze strachu pociemniała”. Myślała, że się pod ziemię zapadnie, ale generał pocieszał ją, że tak też ślicznie. Zawsze publicznie mówiła do niego „generał”.

* * *

Nagle krach. Zjeżdża z kraju żona z rodziną. Zawiadomił ją przez adiutanta, że nie może przyjść. Kazała adiutantowi poczekać, napisała prośbę o odkomenderowanie do Anglii. Romans to romans, ale małżeństwa nie będzie rozbijać. Zjawił się natychmiast, biedny, zdruzgotany.

– Żona robiła wszystko – ja ją rozumiem, robiłabym to samo – żeby opóźnić rozwód.

Przez to została pozbawiona pensji wdowiej po generale. Wzięli ślub, jak już był zdymisjonowany. Przeszkód formalnych nie było. Jeszcze w Rosji przeszedł na katolicyzm, a ślub z pierwszą żoną miał ewangelicki, bo ona była rozwódką, i to ona musiała zmienić wiarę, żeby za niego wyjść. Ale w głębi serca pozostała katoliczką. Dała mu medalik z Matką Boską do więzienia, sprofanowany potem przez enkawudzistów. Jak na to patrzył, przyrzekł sobie, że jeśli wyjdzie, to się nawróci.

– A mnie mówiono, że zrobił to dla żołnierzy – mówię.

– Możliwe, że tak było. Podaję, co mi powiedział. Dla niego żołnierze byli wszystkim, mógł tak zrobić. Powiedział, że nie uklęknie przed Piusem XII, a biskup Józef Gawlina: „Uklękniesz, uklękniesz”. I ukląkł.

Ale o tym, co z nim wyprawiano, zwłaszcza we Lwowie w więzieniu, o tych poniżeniach, tym zrzucaniu ze schodów, jak nie mógł iść, to mu zabroniła mówić. „Ani się waż!”. Ludzie nie powinni wiedzieć, co robiono z takim człowiekiem.

Westchnienia. Spojrzenia w okno, przemyka kotka. Przyjemny zapach z piekarnika.

– Wczoraj zapiekanka nie wyszła, ale dziś się zrehabilituję. Tak, już kartofle sypkie!

Jemy.

– Wódeczki naprawdę nie?

Kurzył jak smok, ale w wielkim poście przestawał palić. Co niedziela chodzili na mszę. Przecież nikt nie patrzył, jakby nie chciał, mógł nie iść.

Ten medalik ma teraz ich córka Anna Maria. Zdaje z nim każdy egzamin, a dużo tych egzaminów, bo jest bardzo wykształcona. Szósty język robi. Pierwsza córka generała była spikerką w radiu kanadyjskim, bardzo inteligentna.

– Ale moja to dopiero inteligentna...

– Też?

– Dopiero!

Znów westchnienie. Anna Maria mieszka w Monachium. Wyszła za amerykańskiego pułkownika, teraz jest w jakiejś firmie przy NATO. Świetnie im się powodzi. Dzieci nie mają. Nie chcą. A ona wszystko oddałaby za wnuka. Matkom zagląda do wózków. Dorosłych nie za bardzo lubi, ale z każdym dzieciakiem od pierwszego wejrzenia porozumienie.

– Gdyby to człowiek był mądrzejszy za młodu, miałaby z pięcioro dzieci.

Zięcia chciałaby traktować jak syna, ale się nie daje. Ha, trudno. Zięciów się nie wybiera.

– Takiego jak Władek nie będzie. Do kolan żaden mu nie dorastał.

Powiedziała mu kiedyś: „Jak komuniści zrobili z ciebie barona kurlandzkiego, to czemu nie? Dobrze być baronową”. Odpowiedział: „A generał ci nie wystarczy?”. Nie zależało mu. Kiedyś włożył jeden but czarny, a drugi brązowy. I wybiera się wyjść. „Kto tam patrzy na moje nogi”. Rozłożyła się jak Reytan przed drzwiami.

Bardzo odczuł Powstanie Warszawskie, choć uważał je za zupełny nonsens. Na starość jej się przyznał, że wtedy po raz pierwszy poczuł, że ma serce. Bóle zamostkowe. Chyba zawał? Potem znów, gdy mu Churchill powiedział: „Niech pan sobie zabiera te swoje dywizje”, i potem, jak przychodziły te paszkwile z Polski. Ale był chorobliwym optymistą. Ona miewa ciężkie ranki, on rozbijał je swoim humorem.

Czy się cieszy, że Wałęsa będzie prezydentem? W każdym razie lepiej niż tamten – znajda. Gdy pan Lech tu był, powiedział do niej: „Witam Historię”. Spytał, czy przyjedzie do kraju. A ona: „Na pańskie zaproszenie”. „To zrobione”.

– No i jedzie pani?

– Mój Boże, nie wiem...

IV

Jeszcze raz Willesden autobusem 266.

Na Brondesbury Park nowa postać: John Yeowell. Starszy, cichutki, malutki, nieśmiały, erudyta w zakresie „brytyjskich krzywd”. Reprezentuje ten typ Anglika, wcale nierzadki, który bierze na swoje sumienie zło wyrządzone przez Anglię innym. „Spisane będą czyny i rozmowy...”. On jest tym, który spisuje.

– Co do Własowa, to możemy spytać Johna – słyszę od gospodyni.

Jeżę się. We mnie hasło „Własow” wywołuje jednoznaczny obraz: Powstanie, Zieleniak na Ochocie. Bure szynele, różne od niemieckich, ciche, szybkie rabunki i gwałty, zgroza.

– Nie, nie, straszliwe nieporozumienie, stale to mylicie. Nie własowcy gwałcili w Warszawie, ich tam nigdy nie było, to renegaci od Kamińskiego...

* * *

Streszczam, co słyszę.

Generał Andriej Własow jest symbolem tych resztek atamanów kozackich, Tatarów krymskich i wszystkich innych nienawidzących sowieckiej niewoli, którzy czepiając się okazji oderwania się od ZSRR, w desperackim akcie przyłączyli się do Hitlera, walcząc u jego boku. Po klęsce Niemiec zachodni alianci spędzili ich w wielką dolinę wśród gór na styku Włoch, Austrii i Jugosławii i wraz z kobietami i dziećmi, z końmi i taborami, kazali przekraczać Drawę, gdzie czekały już łapy bolszewików. Szli, broniąc się i ścieląc drogę samobójstwami. Rzeka w tym miejscu przybrała kolor niezabielonego barszczu. Pies mógł po trupach przelecieć suchą nogą. Świerki w lesie obwieszone były wisielcami jak bożonarodzeniowe drzewka świecidełkami...

Widzę nagle panią Renatę w innej odsłonie. Jasny obraz polskiej generałowej znika, ukazując drugi: głębszy, bogatszy, ciemniejszy, o barwach nasyconych. Grunt, na którym porozumiewają się z Johnem, staje się nagle dla mnie przejrzysty.

Zresztą łączy ich i przyziemność. John załatwia podatki i bank, dziedziny dla niej do dziś niepojęte. W czasie jej nieobecności pilnuje domu i karmi kota. W zamian objada się w weekendy pysznościami polsko-ukraińskiej kuchni, co w starokawalerskim żywocie Anglosasa musi mieć posmak fascynującej egzotyki.

John idzie do swoich zajęć, a my do swoich.

Opowiadanie o Kaziu Jedynaku.

Najmłodszy syn nocnego stróża w Kulparkowie i jej ulubiony kompan od zabaw. Urodziwi byli ci Jedynakowie jak cyganiątka i biedni jak myszy. Minęły lata, lata, lata. Nagle, pukanie do jej garderoby w Ognisku w antrakcie kabaretu Hemara. Przystojny facet w drzwiach, lekko szpakowaty. „Ty mnie nie poznajesz? Ja bym ciebie na końcu świata poznał. Jestem Kazik”. Wielkie całowanie. Ostatni raz widzieli się na peronie dworca w Kijowie, gdzieś w 1941 roku, ona z teatrem, on z Polonią lwowską, grał w tym klubie.

Zaprosiła go na podwieczorek. Przychodzi, przedstawia się mężowi jako pułkownik opiekujący się w Polsce sportem. Nienaganne maniery, śladu akcentu lwowskiego. Robi świetne wrażenie. Obiecuje odszukać brata Stefana, obiecuje stroje ludowe do jej występów. Mąż mówi, że idziemy do „Marynarzy” na Ref-Rena. „Może pojedzie pan z nami?”. „Bardzo chętnie”. „A jak pan tu przyjechał?”. „Taksówką”. „No to teraz wsiadamy do naszego auta”. Przyjeżdżamy, przez westybul przechodzi Oleńska. Oniemiał i wreszcie wyrwało mu się z lwowska: „Ta, Irka, ta popatrz, to ta stara ze Stylowego, na nie?”. Chodzili jako sztubacy do teatru na wejściówki.

Nazajutrz wizyta faceta z Intelligence Service. Wyjmuje kasetę z filmem, jak Kazik wysiada za rogiem ich domu z ambasadzkiej limuzyny. Żaden pułkownik od sportu, ale generał, moczarowiec, główny agent na Amerykę. Powiedziała im, że jeśli tak, to niech go pilnują, dla niej to kolega szkolny, będzie go widywać. Ale jakoś się mijali. Tajniacy powiedzieli jej później, że przyjeżdżał tu kilkakrotnie na operacje, miał raka, ujmowali mu żołądek po kawałku. Umarł.

V

Do zawodu wróciła cztery lata po urodzeniu córki. Nie przelewało się w domu. Mąż dostawał „uznaniową” pensję od Anglików, coś dawali Amerykanie, niewiele. Początkowo był to tylko polski niedzielny teatr w Ognisku. On szedł na górę do kart, ona na dół do garderoby, a dziecko kursowało między nimi. Hemar mówił: „Biedactwo, ojciec karciarz, a matka szansonistka”.

Pieniądze zaczęły się dopiero w BBC. Dostała engagement za pierwszym podejściem. Chcieli, żeby występowała jako Renata Anders. Nie zgodziła się. „Bogdańską” skreślili, została „Renata”. Wstawili ją do programu Continental Spot. Śpiewała po hiszpańsku, ukraińsku, francusku. Po polsku piosenkę Siano, a po włosku repertuar Modugna Come Prima, Volare...

– Pierwsza emitowana w eter przez BBC piosenka żydowska, to byłam ja.

W kołysance, „cudnej”, Rodzynki i migdały. Hemar dorobił do niej polski tekst i pojechali w turę do Izraela. Śpiewała też po hebrajsku i w jidysz, a gazety pisały, że Żydzi powinni się od niej uczyć wymowy. Słuch językowy miała pierwszorzędny, ale tylko w śpiewie. Mówiła, i mówi do dziś, z akcentem. Szczególnie dobrze wychodziło jej śpiewanie po żydowsku. Może dlatego, że jest z pogranicza? Czuje te tony małopolsko-austriacko-wołyńskie, z dodatkiem – ciut – łotewszczyzny. W BBC nazywano ją Reneleben. Ale chyba z równym wyczuciem śpiewała po ukraińsku. Ukraińcy mówili, że jak śpiewa, to dreszcz przechodzi. A jednocześnie mieli za złe polskość.

Była tysiąc razy przed mikrofonem, z London Concert Orchestra, z Continental Fire-Side Cabaret. Do Ameryki wyjazdy organizował pan Wojewódka. Miała swój czas, ale epoka minęła. Już Hemar podżartowywał, że zaczyna śpiewać basem. Koloraturowe lekkie soprany niedługo żyją.

Teraz jej nie słuchają, ale ona słucha. A raczej patrzy. Na telewizję. Zwierza się: „Jestem tv addict...”. Nie przepuści żadnego odcinka Coronation Street, tasiemca z niższych sfer.

– Może to chała, ale jak Anglicy potrafią zagrać potoczność!

Z panem Jankiem Pietrzakiem w Australii to był raczej wieczór wspomnień, dała się namówić. Zrobili timing i okazało się, że program ma trzy godziny. „Wobec tego, pani Renato, ja bym proponował, żeby pani skróciła”. Jest subordynowana i skróciła, a on jeszcze, że za mało. Więc się postawiła: „Nie po to przejechałam tysiące mil, niech pan sam siebie skróci”. Mógł to spokojnie zrobić, ale on uwielbia być na scenie.

Zresztą ślicznie ją zapowiadał: „Mam zaszczyt przedstawić pierwszą damę Londynu”. Musiała go korygować: „Jeżeli już pierwszą damę, to nie Londynu, ale emigracji”. Wchodzi w takt piosenki Trzy dzwony, opowiada ich dzieje w Związku Radzieckim i we Włoszech, przeplata piosenkami. Kończy pod cichuteńki akompaniament Czerwonych maków, Romansem wojennym Hemara. Nie wypuszczali jej ze sceny. Wracała i wracała, opowiadając historyjki z życia.

– Ale znów wybiegłyśmy naprzód...

Miała więc swoją osobną aureolę, a mąż miał swoją. Towarzystwo też każdy własne. On lubił jej, ona – nie zawsze jego. Mówiła o kimś: „nudny”, a on: „ale odważny”. I ta cecha była dla niego rozstrzygająca. Oboje byli zajęci. On całymi dniami w Instytucie Polskim, a jak chorował, to dom pełen ludzi, nie mogła nadążyć z herbatami tam i na powrót.

– Żeby pani wiedziała, kto się nie zgłaszał!

W domu przyjmowali tylko swoich. Ale i im trafiła się wtyczka. Milusieńka taka, aktoreczka Basia. Zakręciła się koło Wojtka Wojteckiego, aktora w teatrze w Ognisku. Dał jej rólkę w Trafice pani generałowej, ale cóż to, grosze. Chciała dorobić i spytała, czy może u nich sprzątać. „Dobrze, Basiu”. Sprzątała, sprzątała, raptem znikła. Nie było zmartwienia, „bo tak naprawdę mnie nikt nie dogodzi”. Mówi, że przed przyjściem „kobiety” sama przecierała zawsze podłogę, aż mąż jej wyrzucał „Bój się Boga, to za co płacimy?”. No dobrze, Basi chciała pomóc. Aż tu zjawia się policjant i mówi, że była nasłana. I wtedy sobie uzmysłowiła, że ta Basia stale kręciła się koło mężowskich szuflad.

– Nie, na męża nie leciała, na co byłby jej stary generał, przecież uwiodła Wojteckiego.

Następuje temat, który można by zatytułować „Polki z Polski”. Polski Londyn ma tu jednomyślne zdanie: Polki z Polski przyjeżdżały kraść im mężów. Plaga.

– Ale teraz to się jakoś rozmyło – mówi pani Renata i wychodzi do kuchni.

– Tea time! – woła.

Pijemy.

Władek, jak miał zmartwienie, sięgał po Sienkiewicza. Egzaminował ją z Ogniem i mieczem. Była oczywiście za Chmielnickim. Sprzeczali się, kto na emigracji kłótliwszy: Polacy czy Ukraińcy. Ci i ci przychodzili do niego jako do rozjemcy. Umiał godzić, bo umiał słuchać różnych racji.

– No i kto wedle niego kłótliwszy: Polacy czy Ukraińcy? – pytam.

– Niezmiennie mi odpowiadał: „Twoi Ukraińcy”. Nie cyganił, nie miał żadnych uprzedzeń, tak było.

Zastanawia się, co by jeszcze powiedzieć... Był świetnym mówcą. Ale nie daj Boże, z kartki.

– Jak Wałęsa – mówię.

Znaczące spojrzenie: – Bardzo szanuję pana Lecha, ale niech się pani nie pogniewa, to nie jest porównanie.

Nigdy razem nie wsiadali do samolotu. Pani Korbońska kiedyś zażartowała, że przyjechał do Ameryki sam, bo jest zazdrosny o sławę żony. Przyczyna była prosta: bali się, że jakby coś im się stało, córka zostanie sama.

Dała jej na imię Anna Maria, reminiscencje włoskie, a na trzecie Cecylia, patronka muzyki. Nie poszła jednak w tę stronę. Wyszła za mąż daleko. „Już mówiłam”. Wsiąkła w męża. Radziła matce po śmierci ojca, żeby sprzedała dom, wyjechała do Stanów, wtopiła się i rozpoczęła nowe życie.

– Jakże bym mogła?!

Po chwili milczenia: – Pyta pani, kiedy mąż przestał wierzyć, że Zachód się ocknie i ruszy na komunizm?

Odpowiada, że nie wie, nie obnosił się z klęską swoich nadziei. Czasem wymknęło mu się gorzkie słowo, że nie zazdrości nam dalszego życia w takim świecie. Właściwie nie chorował, a raczej – udawał, że jest zdrowy.

11 maja 1970 roku, wróciwszy z przyjęcia od Czarneckich, oglądał jeszcze Grand Prix. Złożył jej życzenia awansem, bo nazajutrz miała urodziny. Przygotowała mu na krześle ubranie, koszulę, krawat, wcześnie miał się z kimś spotkać. Po raz pierwszy od trzech lat poszła spać spokojna. Nad ranem obudził ją jakby warkot zapuszczanego silnika. Leżał pod jej drzwiami.

– Wolności nie doczekał, ale spoczął tam, gdzie chciał spocząć.

Kładli go do grobu koledzy i rodzina. Modlili się nad trumną biskupi trzech wyznań. Był marszałek polny, lord Harding. Był straszny upał, nie pamięta, czy – jak tamtego maja – kwitły na wzgórzach maki, pewnie tak... Niemcy przysłali dwa wieńce, z Polski przyszła anonimowa wiązanka.

– No, teraz nie przepuszczę pani śledzika!

Popiłyśmy sobie.

Od lewej: Wanda Szpakowska, Ryszard Rauba, Julia Grudzińska, Władysław Anders pozują do zdjęcia w atelier fotograficznym. Ryga, Rosja. Marzec 1912

Od lewej: Albert Anders z synami: Władysławem, Karolem, Jerzym, Tadeuszem oraz synem Władysława – Jerzym (6. od lewej). Lata 30., Polska

Wieczór Czerwcowy Towarzystwa Pomocy Ociemniałym Ofiarom Wojny „Latarnia” w Hotelu Europejskim w Warszawie. Pani Komorowska i hr. Ludwik Łubieński 1939 r.

Władysław Anders w mundurze rotmistrza I Korpusu Polskiego w Rosji. Warszawa, wrzesień 1918 r.

Podpisywanie układu Sikorski-Majski, Londyn, lipiec 1941 r.

Podpisywanie deklaracji polsko-sowieckiej na Kremlu, od prawej: marszałek Stalin, gen. Sikorski, min. Mołotow, prof. Kot, gen. Anders, 1941 r.

© Copyright by Ewa Berberyusz

© Copyright by Agora SA 2012

© Copyright by Wydawnictwo Obok 2012

REDAKCJA: Dominika Frankowska/wydawnictwo Obok

KONSULTACJA MERYTORYCZNA: Małgorzata Wojciechowska

KOREKTA: Jacek Bławdziewicz

FOTOEDYCJA: Agnieszka Żelazko

PRZYGOTOWANIE ZDJĘĆ: Łukasz Irzyk

ŹRÓDŁA ZDJĘĆ: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego/Ośrodek Karta: Narodowe Archiwum Cyfrowe; FotoChannels; FoKa/Forum; Muzeum Niepodległości/EAST NEWS; Zygmunt Klemensiewicz/Karta/Forum; Karta/Forum; Piotr Kowalczyk/SE/EAST NEWS; Z archiwum autorki; Jan Markiewicz/z archiwum rodziny

ZDJĘCIE NA OKŁADCE: Mundur Władysława Andersa dzięki uprzejmości Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Urszula Pągowska – KreacjaPro, dyrektor artystyczny – Andrzej Pągowski

OPRACOWANIE GRAFICZNE: Elżbieta Wastkowska

PRODUCENT WYDAWNICZY: Robert Kijak, Małgorzata Skowrońska

KOORDYNACJA PROJEKTU: Magdalena Kosińska

Wydanie I elektroniczne

ISBN: 978-83-268-1138-8

WYDAWCY

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

Wydawnictwo Obok

ul. Mirkowska 13C

05-520 Konstancin-Jeziorna

Konwersja i edycja publikacji