Maciej Liziniewicz

SCHEDA

© Maciej Liziniewicz, 2017

Powieść historyczno-przygodowa, w której współczesna fikcja miesza się z autentycznymi wydarzeniami z przeszłości. Autor prowadzi nas poprzez wojny napoleońskie i Powstanie Styczniowe, aż do zaskakującego finału. Bohaterowie mogą zmierzyć się z jedną z największych zagadek w historii Polski. Czy uda im się odkryć zapomnianą tajemnicę? Zapraszamy do wspólnej przygody!

ISBN 978-83-8126-219-4

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Część I
Vive l’Empereur!

Prolog

Młody mężczyzna wyprostował się z trudem. Raniony bark dokuczał dotkliwie, przypominając tępym bólem potyczkę sprzed kilku dni. Z westchnieniem wsparł się na łopacie spoglądając pod nogi. Był sam. Pod jego butami, głęboko w ziemi, leżało to, czego szukał przez tyle lat. Coś, co wydawało się już na wieki utracone. Przedmiot chciwości, politycznych rozgrywek, przyczyna śmierci wielu ludzi. Otaczała go ciemność. Jedynie mdłe światło przezierającego przez chmury księżyca rysowało kontury młyna, a dalej chałup Kacprowa. Nie było to najlepsze miejsce. Wiedział o tym, lecz czas był niepewny, drogi pełne wojska, a ludzie podejrzliwi i gotowi do zdrady. Tu więc musiała spocząć z takim trudem wywalczona zdobycz, by kiedyś, w spokojniejszym czasie, móc zabrać ją w bardziej godne dla niej miejsce. Brudną dłoń otarł o spodnie. Przez głowę przemknęło mu, że dziwne są zaprawdę okoliczności, w których rodzi się historia. Mądre księgi pięknymi zdaniami opisują bohaterów, a zdarzeniom nadają miary chwalebnych mitów. Tymczasem historia tworzyła się tu i teraz. W zapomnianej wiosce, wśród mgły i błota. W samotności i opuszczeniu. Może i dla niego przyjdzie kiedyś chwila tryumfu. Lecz nie dziś. Nie teraz. Był niczym cień. Krążący po miejscach, zmieniający kształty i tożsamości. Tylko w jednym celu, wiedziony tylko jednym pragnieniem. Ziszczonym dzięki woli i brutalności. Opłaconym zasobną książęcą kiesą. Przypomniał sobie wszystkie chwile, które były jego udziałem. Smutek i gorycz jaka nie raz przenikała jego serce. I siłę, która za każdym razem kazała ponosić mu się z kolan i pozwalała nie tracić wiary. Nie tak wyobrażał sobie ostatni akord. Lecz świat znów zawirował. Ruszyły na siebie mocarstwa, żołnierze dokazywali cudów na bitewnych polach. Mgliście jaśniała w oddali nadzieja swobody. Oto znów narzucali ułani mundur polski. Szli przepełnieni odwagą i wiarą. Prowadził ich Książę. Ten, który wszystko to zaczął. Bawidamek i dandys. Polityk i bohater. Osądzany od czci i wiary a zarazem uwielbiany. A on przysiągł mu wierność, gotów podjąć wszelki trud, poświęcić nawet życie, by serce zrozpaczonego narodu znów powróciło w jego ręce. Historia wypełniła się. Powolnym ruchem wykonał znak krzyża. Uniósł głowę szepcząc urwane słowa podziękowania Bogu. Zamglone, rozmazane gwiazdy były niemymi świadkami. Smutny uśmiech przebiegł przez jego twarz. Przymknął szare oczy by w sercu na zawsze zachować tą chwilę. Kiedy je otworzył na powrót zagościła w nich twardość i determinacja. Przyjemny moment słabości minął. Kiedyś tam, wiele lat później, może będzie mógł pozwolić sobie na nią. Gdy wszystko się skończy. Lecz nie teraz. Pozostało przecież jeszcze wiele do zrobienia. Odwrócił się i ruszył do koni. Stały opuszczając głowy, nieświadome wagi zdarzeń których były widzami. Mężczyzna z trudem wspiął się na wóz. Zmęczoną dłonią pochwycił lejce. Ich ruch pobudził osowiałe zwierzęta. Parskając wilgotna parą ruszyły w ciemność. Woźnica z wolna niknął w szarości. Mgła w końcu zasklepiła się za nim. Spoglądający w dół księżyc mógłby zapytać, czy to, co widział w dole działo się naprawdę? Czy był to tylko złudny miraż przeklętego miejsca? Znikało też w odmęcie historii imię bohatera. Tylko przypadek mógł je przywrócić kolejnym pokoleniom.

Rozdział I

Pukanie do drzwi w sobotę rano nie było najmilszą pobudką.

— Kto u licha? — mruknął do siebie ze złością Michał Żarski gramoląc się z łóżka. A głośniej dodał:

— Już idę, idę…

Zarzucił na siebie szlafrok wiszący niedbale na poręczy krzesła i skierował się do przedpokoju. W głowie szumiał mu jeszcze alkohol z wczorajszej imprezy; nie bardzo pamiętał, jak znalazł się w swoim mieszkaniu na ulicy Dobrego Pasterza. Zresztą, nie było to szczególnie ważne, wobec ponownego energicznego pukania do drzwi.

— No przecież mówię, że idę…! — rzucił niecierpliwie i przekręcił gałkę w zamku. Otworzył drzwi i przed sobą dostrzegł z niejakim zdziwieniem nieznajomego. Był to typ tym bardziej zaskakujący, że jego garnitur, w stylu Al Capone, raził swoim pasiastym, niemodnym wzorem. Mężczyzna, około czterdziestki, niewysoki blondyn z początkami łysiny ukłonił się staroświecko.

— Dzień dobry! Mam nadzieję, że nie przyszedłem nie w porę. Czy mam przyjemność z panem Michałem Żarskim? — sztuczny uśmiech miał chyba łagodzić wyraźny dysonans pomiędzy wyglądem Żarskiego, a objawioną przez nieznajomego troską o właściwość składania wizyty o tak nieludzkiej porze. — Nazywam się Kotwicz. Ireneusz Kotwicz. Antykwariusz.

Poranna wizyta antykwariusza, jakkolwiek niecodzienna, nie wstrząsnęła należycie Żarskim, być może dlatego, że jego umysł nie osiągnął jeszcze pełnej sprawności. Lekki chaos myśli i niezdecydowanie widoczne na jego twarzy widać ośmieliły nieznajomego, który wężowym ruchem wślizgnął się do przedpokoju, w magiczny sposób wyłuskując jednocześnie z wewnętrznej kieszeni marynarki wizytówkę. Zanim Żarski zdołał coś powiedzieć w jego dłoni znalazła się już prostokątna karteczka z napisem niejako potwierdzającym słowa nieznajomego: Ireneusz Kotwicz, antykwariusz. Prócz tego na wizytówce nie było nic — żadnego adresu, telefonu, czy choćby nazwy antykwariatu.

— A pan w jakiej sprawie? — inteligentnie, jak mniemał, choć bełkotliwie, zapytał Żarski i zmierzył blondyna spojrzeniem, w którym zamyślił ująć całą dręczącą go nieufność i wyrzucić niestosowność tak wczesnej wizyty.

— Pozwoli pan, że usiądziemy gdzieś… — Kotwicz machnął ręką w przestrzeni — ...bo sprawa, choć krótka, to jednak wymaga powiedzenia kilku słów.

— Oczy… oczywiście. — Żarski wszedł do pokoju i wskazał gościowi na sofę. — Proszę, niech pan siada.

Po chwili dodał:

— Pozwoli pan, że się trochę ogarnę, pięć minut dosłownie… Pan wybaczy, ale sobota, rano. Sam pan rozumie…

— Naturalnie, zaczekam tutaj. — Kotwicz znów uśmiechnął się sztucznie. — Proszę wybaczyć, że tak bez zapowiedzi, ale sprawa dość nagła, że tak powiem, pilna… Korzystna dla pana… czas to pieniądz…

Żarski ostatnie słowa słyszał już z przedpokoju, skąd szybko wszedł do sypialni, gdzie wcisnął się w spodnie, zarzucił podkoszulek, by następnie wejść do łazienki. Obmył twarz zimną wodą a usta opłukał miętowym płynem. Wilgotną dłonią przeczesał zmierzwione włosy i poczuł się gotowy do sprostania porannemu wyzwaniu, z mocnym postanowieniem jak najszybszego spławienia nieproszonego gościa.

Gdy wszedł do pokoju Kotwicz zajęty był nabijaniem niewielkiej wiśniowej fajki.

— Mogę? — rzucił pytająco. — Widziałem popielniczkę z niedopałkami i pomyślałem, że pan pali więc…

— Tak, proszę! — dym nie przeszkadzał Żarskiemu, bo sam palił, choć teraz nie miał na to szczególnej ochoty.

Kotwicz precyzyjnie kończył nabijanie fajki gdy tymczasem Żarski usiadł w fotelu naprzeciwko.

— Jak panu wspomniałem, jestem antykwariuszem. — zaczął blondyn. — Ot, taka pasja, praca, że tak powiem, źródło dochodów. Szczególnie specjalizuję się w meblach. Wie pan, znajduję interesujące sztuki, odnawiam i odsprzedaję miłośnikom.

Zapalił fajkę i waniliowy dym uniósł się w powietrzu.

— No i…? — Żarski wykorzystał chwilową ciszę — Widzi pan, że u mnie, to raczej Ikea.

— Tak. — znów uśmiech zagościł na twarzy Kotwicza. — Tu chodzi nie o meble z pańskiego, że tak powiem, lokum.

— A o jakie? — Żarski pomyślał o nieznajomym, dość niepochlebnie, że to jakiś wariat — Innych nie mam i nie miałem.

— O meble pańskiej, że tak się wyrażę, świętej pamięci, cioci. Pani Klementyny Żarskiej. I to nawet nie o wszystkie meble, ale o pewne biurko. A raczej sekretarzyk. — Kotwicz spojrzał uważnie na rozmówcę. — Wie pan o czym mówię?

Przez umysł Żarskiego przepłynął ciąg obrazów starego mieszkania ciotki Klementyny. Pełnego jakichś starych mebli, obrazów, papierów i bliżej nie określonych rodzinnych pamiątek. Cóż to u diabła jest ten sekretarzyk?

— Nie bardzo. — odpowiedział — Powinien pan raczej z moim ojcem porozmawiać…

— Otóż to, otóż to! — przerwał z zapałem Kotwicz — Byłem u pańskiego szanownego taty, ale ten skierował mnie do pana, gdyż, że tak powiem, poinformował mnie, że świętej pamięci pani Klementyna zapisała ruchomości, że tak powiem, na pana.

— No i…? — zawiesił pytanie Żarski.

— No i właśnie docieram do sedna. Otóż ten sekretarzyk, jeszcze za życia pani Klementyny, obiecała mi ona odsprzedać. Niestety, zmarła tak nagle, że nie udało nam się doprowadzić transakcji, że tak powiem, do skutku. Więc teraz pan, jako spadkobierca, sam pan rozumie, jest naturalnym obiektem mojej prośby. Prośby o to, by wypełnił pan obietnicę szanownej cioci, którą, że tak powiem, była łaskawa mi złożyć przed swoją śmiercią. — Kotwicz pyknął z fajki. — Sprawa prosta, dla pana jeden kłopot mniej, a i ja, uczciwie powiem, nie będę musiał świecić, że tak powiem, oczami, przed klientem, który bardzo, ale to bardzo, gustuje w takich antykach.

Rozmowa o meblach wyraźnie nie była Żarskiemu w smak.

— Trzeba było wziąć od ojca mój numer, zadzwonić, umówić się, wtedy byłbym bardziej przygotowany. — stwierdził.

— Widzi pan, jestem w Krakowie tylko kilka dni, chciałbym dopiąć tą sprawę, że tak powiem, więc postanowiłem nie zwlekać. Ot, choćby dziś jestem gotów obejrzeć i kupić rzeczony sekretarzyk. — Kotwicz wydawał się niezrażony. — Mam auto, podjedziemy, dobijemy, że tak powiem, targu i już mnie nie ma. Co pan na to?

— No nie wiem… — Żarski był niezdecydowany. — To tak jakoś szybko, wie pan, ja się nie orientuję w cenach i w ogóle…

— Daję panu do ręki cztery i pół, no, niech będzie, pięć tysiączków, że tak powiem. — Kotwicz sięgnął znacząco do kieszeni marynarki.

Żarski oprzytomniał nieco. Umysł zaczął pracować szybciej, na co niebanalny wpływ miała wymieniona suma.

— Co u licha! Muszę zobaczyć to biurko, skoro takie cenne. Dać do wyceny chociaż. — pomyślał.

— Widzi pan, to nie takie proste. Meble z mieszkania ciotki zawiozłem do kolegi, do garażu na przechowanie, bo teraz w tym mieszkaniu mamy remont. Szykujemy je pod wynajem. — wyjaśnił Kotwiczowi zwoje niezdecydowanie. — Musiałbym zadzwonić do kolegi czy jest, wziąć od niego klucze. A znając kolegę, raczej w sobotę rano będzie problem.

— Może jednak pan spróbuje? — Kotwicz nie dawał za wygraną. — Godzinka, dwie, że tak powiem i jest pan bogatszy o pięć tysięcy.

Żarski z niejasnych dla Kotwicza przyczyn piętrzył jednak trudności.

— Panie Ireneuszu! — powiedział — Ma pan mój numer, niech pan się odezwie w poniedziałek. Wtedy wszystko umówię, podjedziemy do garażu, pan sobie zabierze ten sekretarzyk. Dziś nie jest najlepsza pora, tym bardziej, że ja mam też swoje plany.

— Garażu… — Kotwicz spróbował inaczej. — A pan wie, jak taki pobyt w garażu może wpłynąć, na, że tak powiem, mebelek?! Wilgoć, chemia, kurz, robactwo… każdy dzień to niepotrzebne ryzyko! A mebelek, że tak powiem, może na wartości stracić.

— Przez dwa, trzy dni? — Żarski był zdziwiony determinacją rozmówcy.

— Tak! — Kotwicz zapalił się. — Działam w tej branży od lat, i niech pan mi uwierzy, ale złe warunki przechowywania, że tak powiem, to zmora dla takich mebelków! Robactwo, rach ciach ciach, i już zeżre blacik, prześwidruje, że tak powiem, nóżkę… I koniec! Mebelek do odtworzenia! Cena spada, oryginalność, że tak powiem, wątpliwa…

— Ale naprawdę dzisiaj nie ma takiej możliwości! — Żarski postanowił zakończyć dziwaczną konwersację. — Pan zadzwoni w poniedziałek i się dogadamy.

Antykwariusz nie dawał jeszcze za wygraną.

— To może ja sam podjadę do kolegi, że tak powiem, odebrać mebelek, potem przyjadę do pana i się rozliczymy? Co pan na to? Pan tylko, że tak powiem, wskaże mi drogę, a ja sam sobie poradzę. W tej branży to nie pierwszyzna dla mnie, że tak powiem, a pan będzie mógł sobie spokojnie… odpoczywać, że tak powiem.

Ilość „że tak powiem“ w wypowiedziach Kotwicza zdawała się być proporcjonalna do stopnia rosnącej w nim niezauważenie irytacji na nieużytego właściciela nieszczęsnego sekretarzyka.

— Niestety, to nie wchodzi w grę! — Żarski przerwał stanowczo. — W poniedziałek pan zadzwoni i będzie dobrze.

Po tym wstał z fotela, dając do zrozumienia Kotwiczowi, że uważa rozmowę za zakończoną. Antykwariusz z ociąganiem podniósł się z sofy.

— Sześć tysięcy, że tak powiem… — spróbował niechętnie. — Niech stracę, że tak powiem, ale czas, dojazdy, i tak na jedno by wyszło…

— Panie Ireneuszu! W poniedziałek! — Żarski delikatnie skierował gościa do przedpokoju. — W poniedziałek…

— Dobrze, dobrze… — Kotwicz z miną będącą mieszaniną smutku, gniewu i zrezygnowania podszedł do drzwi. — Oby pan nie żałował, bo ja do poniedziałku mogę zmienić zdanie i zostanie pan z rupieciem.

— No i fajnie! — skwitował Żarski. — Do usłyszenia w poniedziałek.

Otwarte drzwi wyraźnie wskazywały, że pragnie pozostać sam. Kotwicz skłonił się i po cichym „Do widzenia!“ zniknął na klatce schodowej. Żarski odetchnął i z radością zamknął drzwi upewniając się, że dobrze przekręcił gałkę w zamku. Dla właściwego rozpoczęcia soboty szybko zdjął ubranie i znów zakopał się w łóżku. Niestety nie dane było mu zasnąć, gdyż po krótkiej chwili zadzwonił telefon. Ze złością podniósł aparat i zobaczył numer ojca. Odebrał niechętnie połączenie, wiedząc, że staruszek nie odpuści.

— Tak tato?

— Cześć synek! Był u mnie wczoraj wieczorem taki dziwny gość, antykwariusz i pytał się o meble ciotki Klementyny. Skierowałem go do ciebie, więc dzwonię, żeby cię uprzedzić, że może cię odwiedzić. Strasznie mu się śpieszy, a podobno był dogadany z ciotką. — ojciec przybliżył znaną już synowi sprawę.

— Tak, wiem. Już u mnie był. — młody Żarski nie miał ochoty na dłuższe wyjaśnienia.

— No i? — ojciec zapytał dociekliwie.

— Powiedziałem, żeby odezwał się w poniedziałek, nie mam dziś czasu.

— Bo wiesz co, synek? Jedno dziwne mi się wydało. — ojciec nie dawał za wygraną. — On mówił, że się z ciotką dogadał, ale ona nagle zmarła…

— No… — chłopak nie starał się podtrzymać rozmowy.

— …a ciotka przecież pół roku w szpitalu leżała, zanim zmarła. No i sam pamiętasz, jaka była przywiązana do tych swoich rupieci. Nic nie pozwoliła ruszyć, niczego nie sprzedawała. I dokładnie napisała jakie meble ci zapisuje, każdy z osobna wymieniła. Ja wiem, że ty się tym nie interesowałeś, ale nie sądzę, żeby ciotka dogadywała się z tym facetem na sprzedaż biurka.

— Tato, spisek jakiś wietrzysz. Nawet jakby ciotka nie rozmawiała z nim, takie czasy, że handlarze szukają po nekrologach i próbują szczęścia. — Michał Żarski nie wydawał się zaniepokojony. — Ale warto zobaczyć ten sekretarzyk, czy jak mu tam, bo może być wart więcej niż proponuje ten cały Kotwicz.

— No! W tej sprawie dzwonie. Nie wiem gdzie te meble zawiozłeś przed remontem, ale pomyśl o tym, że parę groszy mógłbyś dostać. No, to trzymaj się synek i daj mi znać co z tym biurkiem zamierzasz, bo na remont mieszkania po ciotce przydałoby się trochę gotówki. Cześć!

— Pa tato! — Żarski odłożył telefon i westchnął. Co za początek dnia! I to wtedy, kiedy potrzebuje ciszy, spokoju, odpoczynku.

Zanim zamknął oczy postanowił jutro zadzwonić do Romka, kolegi, który wypożyczył mu na meble stary garaż, by obejrzeć cudo, na którym tak bardzo zależało Kotwiczowi.

Dalsza część dnia minęła bez niespodzianek. Po południu Michał Żarski podjechał do starego mieszkania ciotki na ulicy Krupniczej i trochę popracował nad remontem. Mieszkanie było zwyczajne, dwupokojowe, takie, jak inne w kamienicy. I zupełnie puste. Wszystkie rupiecie zabrał do garażu Romka, a papiery i bibeloty zapakowane w pudła ojciec wywiózł na działkę, by, jak mówił, przejrzeć je, ale prędzej spalić w kominku, jak przypuszczał Michał. Ciotka była siostrą dziadka Michała. Starą panną, której czas zatrzymał się chyba przed wojną. Hołubiła pamiątki rodzinne i wszystkich zamęczała opowieściami z przeszłości Żarskich. Dawniej Michała fascynowało to, ale potem… Studia, nowe towarzystwo, dorywcza praca. Czasu jakoś specjalnie nie było, a ciotkę odwiedzał dla przyzwoitości, choć wiedział, że był jej ulubionym ciotecznym wnukiem. Siedząc w pustym mieszkaniu zrobiło mu się trochę wstyd i żal, że tak zaniedbał staruszkę w ostatnich latach jej życia. Gdy był młodszy, po szkole, spędzał u niej całe godziny. Lubił to miejsce, lubił ciotkę, jej dziwactwa i historyjki. Wszystko jednak minęło i nie ma już powrotu pomyślał sentymentalnie.

Wieczorem zjadł późną kolację, obejrzał w domu jakiś film, poszukał w Internecie czegoś na temat starych sekretarzyków, ale z racji braku doświadczenia nie miał pojęcia jak i gdzie wycenić mebel. Pomyślał, że najpierw musi go zobaczyć, a wtedy może na coś wpadnie. I z tą uspokajającą myślą zasnął.

Niedziela zaczęła się od porannego telefonu. „Romek“ na wyświetlaczu skłoniło Żarskiego do szybkiego odebrania połączenia.

— Cześć Romek! Miałem do ciebie dzwonić dzisiaj… — zaczął Żarski, ale kolega przerwał mu.

— Słuchaj Michał! Głupia sprawa, ale w nocy miałem włamanie do garażu i ktoś poniszczył te twoje meble…

— Co?! — chłopak zerwał się na równe nogi.

— No, włamanie miałem i ktoś trochę bałaganu narobił. I poniszczył…

Żarski szybko przerwał rozmowę:

— Jadę do ciebie, bo właśnie chciałem z tobą o tych meblach pogadać! Niech to szlag!

Szybko ubrał się i wsiadł w samochód. Na ulicę Marchołta nie było daleko, więc w kilka minut znalazł się na niewielkim podwórku przy domku w gierkowskim stylu, obok którego stał blaszany garaż. Zadzwonił do drzwi. Otworzył mu Romek — wysoki, trzydziestoparoletni fotograf o nieco końskiej twarzy. Razem podeszli do blaszaka. Żarski nerwowo miął papierosa w ręce.

— Kłódkę otwarli… — Romek wskazał na leżący na ziemi przedmiot. — Rano zobaczyłem. W nocy nic nie było słychać…

Weszli do garażu, gdzie panował nienaturalny nieład. Michał przewożąc meble mimo wszystko zadbał o to, by ustawić je porządnie i zabezpieczyć przed zniszczeniem tekturowymi podkładkami i foliowymi pokrowcami. Teraz wszystko było porozrzucane. Część mebli miała poodrywane drzwiczki, szuflady były wysunięte, a niektóre leżały na ziemi z wyrwanymi dnami. Stół miał urwane wszystkie nogi, a z blatu zdarto część intarsji. Podobnie potraktowana została stara toaletka ciotki. Szafki były przewrócone, a ich tylne ścianki leżały oderwane przy podmurówce garażu. Żaden mebel nie wyszedł bez szwanku. Nagle Żarskiego tknęła niepokojąca myśl, a serce skurczyło się z wrażenia:

— Niech to szlag! A gdzie sekretarzyk? Ukradli sekretarzyk!

— Co? — Roman ze zdziwieniem zamrugał oczami.

— No sekretarzyk! — Żarski prawie krzyknął. — Znaczy się biurko takie!

— No, to twoje biurko ja mam w domu… — Roman nie zdążył dokończyć.

— Jak to w domu?! — Michał stał osłupiały.

— No w domu! W studio. No, bo robiłem zdjęcia, takie na wystawę, i pomyślałem, że będzie się komponował, więc go wypożyczyłem, w piątek, i stoi w studiu. Miałem go odnieść dzisiaj, czy jutro… — wyjaśnił Roman.

Żarski aż uścisnął zaskoczonego kolegę i bez słowa skoczył w kierunku domu ciągnąc za sobą Romana oszołomionego szybkością niezrozumiałych zdarzeń.

W studio, pod fotograficznymi lampami, stał sekretarzyk ciotki Klementyny. Nie wyglądał wyjątkowo, a przynajmniej tak pomyślał Żarski, który nie znał się jednak na antykach. Ot, stare biurko z licznymi szufladami i otwieranym blatem. Nawet nie wiedział z jakiego drewna wykonany jest mebel. Obszedł go zaciekawiony dookoła i bez słowa zaczął dotykać, odsuwając szuflady, przekręcając kluczyki tkwiące w staroświecko okutych zamkach. Sekretarzyk był pusty, co rozczarowało Żarskiego. Pomyślał jednak, że może to sam mebel jest tak wartościowy, że był przyczyną włamania, bo w przypadkowość zdarzeń raczej nie wierzył. Roman z ciekawością przyglądał się koledze:

— To jakieś specjalne biurko? — zapytał. — Jak w filmie? Skarb Narodów, czy jak?

— Nie. — kłamiąc z uśmiechem zaprzeczył Żarski. — Tylko ciotka była do niego bardzo przywiązana i nie chciałbym stracić tej pamiątki. Świetnie, że zabrałeś je z garażu, bo włamywacze zniszczyli by i jego. Ale nie będę ryzykował i jeszcze dziś zabiorę go do siebie. Diabli wiedzą kto włamał się do twojego garażu!

— Mam zadzwonić na policję? — zapytał Roman.

— Nie ma co się kłopotać. Co się stało, to się nie odstanie! — filozoficznie odpowiedział Żarski. — To ja powinienem cię przeprosić za te perypetie, bo to włamanie to może przez te meble. Pewnie jakiś lump widział jak je przywiozłem i wyobraził sobie Bóg wie co. Powinienem zabrać to wszystko. biorę dostawczaka od ojca i przyjadę po biurko. Dobra?

— No dobra. — mruknął Roman. — Taka historia, normalnie…

Żarski szybko zebrał się i w pół godziny wrócił Mercedesem Vito ojca. Razem z kolegą zapakowali sekretarzyk do samochodu i po krótkim pożegnaniu auto odjechało. Przedtem jednak Żarski zaklął przyjaciela na wszystkie znane mu świętości, by nie mówił nikomu, ale to nikomu, o historii z sekretarzykiem, na co ten ostatecznie przystał, choć jego mina zdradzała daleko posuniętą nieufność i dezorientację. Przy okazji udało się od Romana wycyganić trochę zdjęć sekretarzyka, które ten zrobił w swoim atelier. Właściciel mebla nie miał jeszcze sprecyzowanego planu, gdzie zawieźć biurko, ale powoli zaczął w nim dojrzewać pewien pomysł. Przeczuwał, że najlepiej będzie zdeponować mebel gdzieś dalej niż u najbliższej rodziny. Tylko gdzie? Tu przypomniał sobie o ciotce ze strony matki, którą dawniej odwiedzał w czasie wakacji. Mała, zapadła wieś w świętokrzyskim wydała mu się idealnym miejscem. Ciotka miała gospodarstwo w Szarbkowie niedaleko Pińczowa. Dla pewności Żarski zatelefonował z pobliskiego automatu do ciotki, która z radością zaprosiła do siebie krewniaka. Po około godzinie jazdy samochód wtoczył się przez starą, przyrdzewiałą, żelazną bramę do pozostałości po ładnym kiedyś majątku rodziny ze strony matki. Miejsce dawniej musiało być cudowne, ale dziś była to zielona dżungla splątanych drzew i krzewów otoczona kilkunastoma hektarami sadów i pól. Ciotka wylewnie przywitała się z gościem i nieszczególnie dopytywała o przywieziony mebel. Znana była ze swojego wrodzonego taktu, który panował nad ciekawością. Poza tym całe gospodarstwo stanowiło swoistą rupieciarnię, więc jeden mebel więcej nie robił żadnej różnicy. Ostatecznie sekretarzyk, z pomocą milczącego wuja, znalazł się w obszernej stodole, pomiędzy innymi starociami, przykryty dla bezpieczeństwa zakurzonym kocem. Po smacznym obiedzie, wylewnym pożegnaniu i obietnicy rychłego powrotu Żarski z poczuciem dobrze spełnionego obowiązku wracał do Krakowa. Poprosił ciotkę, by nikomu, nawet jego matce, nie mówiła o wizycie, co dla niej było tak naturalne, że nawet nie zapytała się dlaczego i po co. O wuja był spokojny, bo wydobycie od niego jakiegokolwiek słowa graniczyło z cudem. Żarski przeczuwał, że im mniej osób będzie wiedziało o sprawie, tym lepiej dla wszystkich. Poza tym musiał wyjaśnić o co chodzi z tym sekretarzykiem. Najpierw postanowił znaleźć jakiegoś rzeczoznawcę czy antykwariusza, pokazać mu zdjęcia i dowiedzieć się, czy mebel sam w sobie może być istotnie coś warty. Wieczór spędził więc przy Internecie wypisując znalezione w Krakowie antykwariaty i wybierając te, które oferowały meble. Zasnął z mocnym postanowieniem podjęcia próby wyjaśnienia dziwnej sprawy z antykiem i nadzieją na przypływ jakiejś większej gotówki.

Już o ósmej rano zadzwonił telefon. Numer był zastrzeżony, ale Żarski domyślił się, że może to być Kotwicz. Z rozmysłem nie odebrał. Niestety Kotwicz był zdeterminowany i po piątym połączeniu Żarski uległ.

— Dzień dobry! Kotwicz się kłania! Pamięta pan? — usłyszał w słuchawce.

— Dzień dobry!

— I jak, namyślił się pan? Mogę przyjechać po mebelek?

— Widzi pan, jest problem. — Żarski silił się na wiarygodny ton. — Było włamanie i biurko, niestety, zniknęło.

— Zniknęło?! — Kotwicz był wyraźnie poruszony. — Jak to zniknęło?!

— No, ktoś je zabrał. Ukradł znaczy się. — skłamał Żarski.

— Nieprawdopodobne! Że tak powiem, niebywałe! I pan tak spokojnie? — głos Kotwicza zdradzał wzburzenie.

— Sam jestem wściekły, ale taka karma. Co mogę poradzić?

— Wie pan, panie Michale, że tak się do pana zwrócę, przyjadę jednak do pana, bo mogę pomóc, że tak powiem. Rynek jest mały, znam parę osób, więc może uda się… — Kotwicz nie dokończył.

— Nie ma się pan po co fatygować. Biurka nie ma. Z interesu nici. — chłopak spróbował zniechęcić antykwariusza.

— Panie Michale, przecież chyba chce pan, że tak powiem, odzyskać mebelek i spieniężyć go? Nieprawdaż? — Kotwicz nalegał. — Zawiadomił pan policję?

— Nie. — ostrożnie odpowiedział Żarski.

— No i dobrze! No i dobrze! — antykwariusz nie wyjaśnił jednak co w tym dobrego. — Jest pan u siebie?

— Właśnie wychodziłem…

— Panie Michale, pięć tysięcy, że tak powiem, jeszcze nie jest stracone! Bo pomyślę, że nie jest pan z Krakowa!

— Mówił pan sześć! — przypomniał Żarski.

— Dogadamy się, panie Michale! Dogadamy! Byle sekretarzyk, że tak powiem, odnalazł się. Jadę już do pana!

— Ale… — chłopak nie zdążył dokończyć bo Kotwicz przerwał połączenie.

Przez chwilę Żarski miał zamiar wyjść i nie czekać na nieproszonego gościa. Lecz pomyślał, że ten mógłby odebrać to jako dowód na to, że sekretarzyk wcale nie zniknął, tylko spadkobierca coś kręci, bo nie chce go sprzedać. I wtedy nie da mu już spokoju, jak nietrudno było wnioskować z dotychczasowej natarczywości antykwariusza. Żarski wahał się, jednak przerwał to dość szybki przyjazd Kotwicza. Po przywitaniu niedoszły kupiec znów zasiadł, jak poprzednio, na sofie. Tym razem jednak nie miał przy sobie wiśniowej fajeczki, zaś jego ubiór prezentował się raczej zwyczajnie. Koszulka polo, beżowe spodnie, brązowe buty. Uwagę zwracał drogi, prawdopodobnie złoty, zegarek na przegubie.

— Panie Michale! Niech mi pan powie co się stało! — Kotwicz nalegał kręcąc się nerwowo.

— Zadzwonił kolega, w niedzielę, że ktoś włamał się do garażu. Część mebli poniszczył, a część… -Żarski lekko zawahał się — …zniknęła. To cała historia.

— Jedźmy tam! — Kotwicz klepnął się w uda i wstał.

— Co? Gdzie jedźmy?

— No do tego garażu! Panie Michale drogi, że tak powiem, przecież zaradzić nieszczęściu trzeba. Może moja skromna osoba pomoże rozwiązać ten, że tak powiem, problem. Nie chwaląc się, potrafię, że tak powiem, odnajdywać mebelki… — spojrzał przy tym uważnie na Żarskiego — ...bo taki mam, że tak powiem, zawód i talent w tym kierunku.

Zapadła chwila krępującej ciszy. Kotwicz stał, a Żarski z ociąganiem podniósł się z fotela. W głowie miał mętlik. W końcu zdecydował jednak, że biurko jest przecież bezpieczne, Romek będzie raczej cicho, a stan pozostałych mebli potwierdzi włamanie.

— No dobrze. — mruknął cicho.

Kotwicz telefonicznie zamówił taksówkę i razem zeszli przed dom. Wymienili kilka kurtuazyjnych uwag o wiosennej pogodzie, urokach Krakowa i innych nic nie znaczących rzeczach. Po chwili ruszyli taksówką na ulicę Marchołta, a Żarski telefonując już z auta uprzedził Romana o wizycie.

Garaż przedstawiał się tak samo, jak dzień wcześniej. Fotograf z wzrokiem nieco otumanionym otworzył jego drzwi i z uwagą słuchał słów Żarskiego o kradzieży biurka, monotonnie kiwając głową. Nadawał przy tym twarzy wyraz bolesny i zasmucony. Może nawet zbyt zasmucony, jak pomyślał Żarski, bo przypominało to aktorstwo z czasów niemego filmu. Na szczęście Kotwicz nie bardzo interesował się fizjonomią Romana. Przechodził pomiędzy zniszczonymi meblami, gdzieniegdzie przykucał i mruczał coś do siebie. Z pojedynczych słów wyłowić udało się Żarskiemu jedynie „barbarzyńcy“, „wandale“ i kilka innych, bardziej treściwych, o, niestety, mniej historycznej proweniencji. Po jakimś czasie Kotwicz wyszedł przed garaż, obejrzał podjazd i trawnik. Żarski obserwując jego poczynania dostrzegł zdecydowane ruchy nie przystające do dotychczasowego obrazu antykwariusza. Był jak kot na polowaniu. Oczy miał zmrużone, zaś w jego czynnościach nie było nic zbędnego. Również dotychczasową wylewność zastąpiła dłuższa cisza. W pewnym momencie Kotwicz odwrócił się i powiedział:

— Niech mi pan da kilka dni. Odezwę się. Do widzenia.

Zanim Żarski zdołał coś odpowiedzieć Kotwicz już energicznie skierował się do bramy, nie czekając na jakąkolwiek reakcję z jego strony. Roman z kolegą stali przez chwilę w osłupieniu przy otwartym garażu. W końcu ten pierwszy zapytał:

— Kto to u diabła był?! I co z tym pieprzonym biurkiem?! Ja już nic nie rozumiem! Sam sobie go ukradłeś, czy jak?!

— Uspokój się Romek. — Żarski klepnął kolegę w plecy. — Wszystko w porządku. A to po prostu upierdliwy antykwariusz, który zawraca mi głowę od soboty. Mam nadzieję, że da mi już spokój. Ale uparł się, żeby tu przyjechać.

— Antykwariusz? — zdziwił się Roman. — Dziwny, jak na antykwariusza.

— A jaki ma być antykwariusz? — zapytał z ciekawością Żarski.

— No, starszy, łysy, gruby… Taki nieruchawy i zakurzony. — usiłował wyjaśnić Romek.

— Zakurzony?! — ostatnie słowo wydało się Michałowi dość niejasne.

— No, od tych staroci i szpargałów. Idzi do antykwariatu jakiegoś, to zobaczysz modelowego typa. — Romek wydawał się pewny swego.

— A wiesz, że chyba pójdę… — Żarski nie dokończył.

Pożegnał się z Romanem, znów prosząc go o trzymanie się, niezależnie od wszystkiego, ustalonej wersji zdarzeń. Michał nie miał wątpliwości, że Kotwicz nie dojdzie do prawdy i prędzej czy później odpuści sobie. A on w tym czasie na spokojnie zdoła określić wartość sekretarzyka, sprzeda go i będzie mógł cieszyć się owocami swojej pomysłowości. W radosnym nastroju postanowił więc wziąć się do dzieła i odwiedzić kilka wytypowanych antykwariatów.

Rozdział II

Porucznik woltyżerów[1] Andrzej Żarski miał już dość. Ledwie wczoraj udało mu się z trudem przejść przez most w Studziance nad Berezyną. Był ranny, zziębnięty, w wilgotnych i brudnych szmatach, jakże kontrastujących ze wspomnieniem eleganckiego, oficerskiego munduru. Przejście przez rzekę było nie lada wyczynem wobec paniki Wielkiej Armii i dantejskich scen, jakich widzem był Żarski. Sama Berezyna miała jedynie 150—160 kroków szerokości, ale jej nurt był bystry, a głęboka na dwa metry woda pochłonęła niejedno życie. Saperzy Eblégo[2] cudem zbudowali w kilka dni przeprawę, choć znawcy sztuki inżynieryjnej byliby pewnie zdumieni jej konstrukcją. Część mostu była na stopę pod wodą, przez co ludzie przechodząc go mokli, marzli i ślizgali się. Niejeden skończył w nurcie, choć skazani już na śmierć, dzielni saperzy, zamarzający żywcem, czasem wyłowili któregoś z nieszczęśników. Ale i tak most był jedyną nadzieją wobec oddziałów Wittgensteina[3] prących ku przeprawie na lewym brzegu. Na drugim brzegu spodziewano się kozaków Cziczagowa[4] idących od Stachowa. Tam ustawili się czekając na Rosjan Polacy z oddziałów Zajączka, Dąbrowskiego i Kniaziewicza, którzy przeszli przeprawę 26 i 27 listopada, a wśród nich i przyjaciele Żarskiego, którym nie dane było szczęście odniesienia rany. To wraz z nimi Żarskiemu udało się przejść na drugi brzeg, ale dziś zdrowi odeszli ku Rosjanom, a ranni, mając wyraźny rozkaz pozostania, rozłożyli się w niewielkim lasku za przeprawą. Rankiem odgłosy strzałów wzmogły się, a w lasku zaczęło pojawiać się coraz więcej rannych. Z upływem czasu coraz liczniejsze niepokojące wiadomości przynosili kolejni poszkodowani. Po kolei Żarski dowiadywał się o śmierci Lichnowskiego, Razowskiego, o śmiertelnym postrzale Starowolskiego, o ciężkich ranach Dobrzyckiego i Rechowicza. Dopiero pod wieczór przyszła wiadomość o zwycięstwie, co podniosło na duchu oczekujących z niepokojem żołnierzy. Na drugim brzegu również walczono, choć tam była to walka nie o zwycięstwo, ale o czas dla ustępującej armii. Gdy zaczęło się ściemniać przyszedł rozkaz wymarszu do Ziębina, dokąd skierował się już korpus Davouta[5]. Przez błota nad Dźwiną, strumienie i groble z faszyn, brnął ranny Żarski do wyznaczonego celu. Postrzelona noga dokuczała mu, ale zmuszał się do wysiłku, bo wiedział, że za nim jest tylko śmierć. Bardzo późno dotarł do Ziębina, gdzie płonęło już mnóstwo ognisk. Było niezwykle zimno. Dlatego przy ogniu wśród żywych leżeli już umarli. Niektórzy z ran, niektórzy z chłodu, a inni z wyczerpania. Wszystko obróciło się przeciw żołnierzom Wielkiej Armii; przyroda, odrodzony wróg a nawet oni sami przez utratę karności, wiary i poczucia sensu całej nieudanej wyprawy. Żywi nie myśleli o dogorywających, gdyż zaraz trzeba było iść dalej. Małe grupki, w obawie przed maruderami, ruszyły w noc. W jednej z nich kuśtykał Żarski. Otulił się czym tylko mógł. Twarz zasłonił wełnianą chustą, ale i tak czuł przejmujący mróz. Niewielkie kolumny kurczyły się, gdy nad ranem mróz stężał jeszcze bardziej. W ciemnościach dostrzegł kształty opuszczonych wózków amunicyjnych, na których wieziono rannych. Dochodziły z nich jęki i błagania o pomoc lub o śmierć. Nikt jednak nie ruszył do nich. Zobojętniali mijali swych towarzyszy, myśląc tylko o tym, by przeżyć. Ten, kto zostawał w tyle, zostawał tam już na zawsze. Żarski mijał z bólem siedzących żołnierzy, którzy mieli się już nigdy nie podnieść. Omijał wzrokiem ich tępe i martwe spojrzenia. Gdy wstał czerwony świt dotarł do jakiejś wioski, gdzie płonęły ogniska. Przy nich znów spoczywali na równi żywi i umarli. Udało mu się zająć miejsce przy ogniu, gdzie w byle jakim garnku przygotował dla siebie i współtowarzyszy lichy posiłek z chleba i resztek słoniny. Do ognisk dochodzili kolejni żołnierze, wraz z nimi przychodziły wieści o śmierci dalszych znajomych, o rozbiciu całych pułków, rozproszonych dywizjach. Armia stała się masą zagubionych ludzi, którzy uciekali myśląc o przeżyciu, na własną rękę tworząc niewielkie grupy. Tylko dalszy marsz dawał nadzieję na ocalenie. Choć ciepło ognia było kuszące, po kilku godzinach trzeba było ruszać dalej w kierunku Pleszenic. Kiedy Żarski tam dotarł, znów był świadkiem strasznych scen upadku i dogorywania Wielkiej Armii. Ludzie umierali wśród swoich towarzyszy, zamarzali na śmierć o krok od pułkowych kolegów. Walka o życie prowadziła do bójek i krwawych zatargów. Porucznik z obojętnością patrzył na to, jak kłótnia o jedzenie skończyła się zakłuciem broniącego worka z sucharami podoficera. Nie miał ochoty marnować mizernych sił na bohaterstwo. Beznamiętnie patrzył na zniszczone, poszarpane kulami zabudowania, gdzie niedawno bronił się ranny Ouidinot[6] wraz z pięćdziesięcioma ludźmi. Rosjanie byli wszędzie. Kozacy pewnie rozesłali już lotne oddziały wzdłuż traktów. Byli tak samo groźni jak zmęczenie i wszechobecny mróz. Woltyżer miał poczucie, że nadzieja, która się w nim tliła jest oszustwem wobec nieubłaganych faktów, które zaprowadzą go do nieuchronnej śmierci. Z niejakim żalem myślał o tym, iż przeszedłszy całą Europę, spotka swój koniec na jakichś zapomnianych przez Boga i ludzi rosyjskich pustkowiach. W nocy znów wyruszył wraz z towarzyszami swej niedoli, kierując się na Mołodeczno. Trakt wyznaczały trupy ludzkie i końskie. Ta nocna wędrówka była najgorsza. Nie oglądał się za siebie gdy mijani przez niego towarzysze przystawali. Silny, mroźny wiatr wiał prosto w oczy. Myślał tylko o tym, by każdy kolejny, bolesny krok przybliżał go do upragnionego celu. Byle dalej od ścigających Rosjan. Od ciągnących gdzieś w tyle maruderów, którzy swoją bezwzględnością dorównywali dzikim Azjatom. Zatopiony w sobie, walczący z bólem i mrozem nie widział, że jego współtowarzysze zrezygnowani pojedynczo wykruszają się. Gdy zaczął wstawać świt zostało ich już tylko trzech. W dali widać było wieżę świątyni. W duchu żołnierza zatliła się nadzieja.

— Mołodeczno!

Jednak złudzenie przerwał ledwie słyszalny szept towarzyszącego mu sierżanta:

— To Ilia. Nawet połowy drogi nie przeszliśmy…

Te słowa zadziałały na Żarskiego jak cios obuchem. Nagle poczuł, że jest już zbyt słaby, by zrobić choć krok. Rana w nodze zabolała ze zdwojoną siłą. Mróz uderzył obezwładniającą falą.

— Koniec. — wyszeptał. — Nie dam rady.

Opadł na kolana. Jego towarzysze nie odwrócili się nawet, powoli brnąc przed siebie w kierunku niewidocznego jeszcze miasteczka. Ich sylwetki oddalały się. Żarski spróbował się podnieść, lecz zraniona noga zabolała tak gwałtownie, że omdlały opadł na śnieg. Ostatkiem sił zaczął czołgać się w kierunku zagajnika i krzaków, które mogłyby osłonić go od podmuchów mroźnego wiatru. Obok niego wznosiła się śnieżna zaspa dająca niejaką ochronę. Gdy zbliżał się poczuł swąd spalenizny i zobaczył resztkę dogasającego ogniska, przy którym skulone, zasypane śniegiem siedziały i leżały w różnych pozach żołnierskie trupy. Na wpół pełzając, na wpół na czworakach, dobrnął do nich i gwałtownym ruchem zerwał z francuskiego kirasjera otulający go, niepotrzebny już zmarłemu, kożuch. Przykrył się nim, tocząc zawinięty w kierunku resztek ciepła z dogasłego już prawie ogniska. Wiatr tu nie docierał odcięty śnieżną zaspą i gęstymi krzakami. Żarski działał półświadomie, instynktownie chwytając się resztki życia, jakie w nim tkwiły. Ciepło otumaniło go. Nie chciał zamykać oczu, lecz było to silniejsze od niego. Rzeczywistość zaczynała mieszać się z sennymi majakami. W jednej chwili wydawało mu się, że znów jest na zimnym, choć czerwcowym, postoju w Pueblo de Alborton w Hiszpanii, gdy ratował się z żołnierzami resztkami zapasów, tuż po niedawnej walce przy klasztorze Santa Fe. Miał wrażenie, że obok niego stoi Ratkowski, podając mu manierkę. Nawet słyszał jego słowa:

— ...bo szlachetny napój ucieknie!

Ze zgrozą uświadomił sobie, że Ratkowskiego już nie ma. Zginął przecież przy przejściu Berezyny. Na chwilę otrzeźwiło to Żarskiego, jednak niebawem znów zmęczenie przemogło. Ciepło ostatniego żaru przenosiło go do oliwnych gajów Hiszpanii, a w duchu pytał siebie, czy tamto było snem. Bo jak to możliwe, że widział słońce Saragossy, gdy wokół mróz i śmierć z zimna? Powoli zapadał się w sobie, skulony wśród umarłych, przy ginącym ognisku, którego już nikt nie podsycał.

Otworzył oczy, kiedy otaczała go już ciemność. Początkowo nie rozumiał gdzie jest i jak się tu znalazł. Jednak świadomość wróciła gwałtownie, gdy usłyszał brzęk uprzęży i urwane słowa po rosyjsku.

— Kozacy! — strach na chwilę sparaliżował go.

W świetle nocy widział na trakcie zarys kilku jeźdźców. Powoli odczołgał się w kierunku zaspy. Wola życia dodała mu sił. Mozolnie usiłował zakryć się śniegiem. Ze zgrozą odkrył wówczas, że rzekoma zaspa jest zwałem trupów pokrytym grubą warstwą białego puchu. Sztywne ciała utrudniały zamiar Żarskiego, nie dając się poruszyć, jakby pragnąc, by Kozacy dostrzegli go i dołączył do trupiej gromady. Jednak zbawienny śnieg w końcu otulił go prawie całego, pozwalając jedynie patrzeć w kierunku wygasłego ogniska i miejsca, gdzie jeszcze niedawno spoczywał. Tymczasem dwóch Kozaków zbliżyło się do trupów wokół popiołu i gawędząc pikami trącało zmarłych. Słychać było drwiący śmiech i krótkie komentarze, które temu towarzyszyły. Konie parskały, Kozacy badawczo objeżdżali teren wokół resztek popiołów, co chwila przystając i nasłuchując. Jednak nic nie mąciło nocnej ciszy. Żarski odruchowo sięgnął głęboko za połę grubego płaszcza. Umieścił tam dwa nabite pistolety, które miały zapewnić mu bezpieczeństwo wśród zgrai uciekinierów. Nie sprawdzał ich długo. Nie wiedział więc czy proch nie zwilgotniał. Czy broń wypali w razie konieczności. Mimo to powoli ujął rękojeść i jak najciszej zaczął wysuwać swojego St. Etienne[7], by mieć swobodę jego użycia w razie konieczności. Nie spuszczał przy tym oczu z Kozaków, którzy ciemnymi zarysami odbijali się na śniegu w świetle księżyca. Nagle jeden z jeźdźców przystanął i krzyknął do swojego towarzysza:

— Smotri! Zdies!

W śniegu odciśnięty był ślad, ciągnący się od ogniska ku zaspie na zwale trupów. Żarski zrozumiał, że za chwilę zostanie odkryty. Mimo to nie drgnął, wiedząc, że ranny, pieszo, zaplątany w warstwy chroniącej go odzieży, nie ma szans w starciu z dwoma uzbrojonymi Rosjanami. Kozak, który odkrył ślad w śniegu powoli ruszył nim wprost na ukrytego woltyżera. Żarski odwiódł kurek modląc się by broń zadziałała. W martwym świetle księżyca widział zbliżającą się postać. Wydawało się nawet, że dostrzec już można kłąb pary dobywający się z końskich nozdrzy. Rosjanin pikę skierował przed siebie i czujnie wpatrywał się w śnieżny zwał. Koń podchodził niechętnie ku trupom. Pika zgrzytnęła o zmarznięte ciała blisko zagrzebanego w śniegu Żarskiego. Drugi jeździec zbliżał się ku swojemu towarzyszowi. Żarski nie wiedział, czy pozostali Kozacy są na trakcie, czy odjechali. Śmierć zaglądała mu w oczy kiedy starał się powstrzymać oddech, kurczowo ściskając pistolet. Drugi jeździec zatrzymał się kilka kroków za pierwszym z piką wzniesioną pionowo. Kozacy milczeli. Ciszę przerywały tylko sapnięcia wydawane przez Rosjanina, który systematycznie kłuł piką zmarznięte ciała. Chwila wydała się Żarskiemu wiecznością. Zrozumiał, że prędzej czy później grot dosięgnie i jego. Widział wyraźnie sylwetkę jeźdźca na tle księżycowej poświaty. Spiął w sobie wszystkie siły i nagle, zwierzęcym instynktem wiedziony, zerwał się na kolana. Wyprostował rękę i celując intuicyjnie w ciemną sylwetkę nacisnął spust. Huk wystrzału przerwał ciężką ciszę, a kula zmiotła jeźdźca z siodła. Koń drugiego z Rosjan poderwał przednie kopyta i przysiadł na zadzie, przez co jeździec musiał skupić swą uwagę na opanowaniu zwierzęcia. Ta chwila wystarczyła by Żarski odrzucił pistolet, pochwycił cugle luźnego wierzchowca i natężając siły rzucił się na siodło. Tylko jedna z nóg trafiła w strzemię, mimo to woltyżer spiął konia zmuszając go do ruszenia z miejsca galopem. Ścisnął wodze, przytrzymując drugą ręką szyję wierzchowca i rzucił się wprost w ciemność. Mały kozacki konik gnał przez śnieg ku ciągnącemu się ciemnemu skrajowi lasu. Za sobą Żarski usłyszał krzyki Rosjan i głuchy huk wystrzałów. Pochylony myślał tylko o ucieczce. Nie oglądał się za siebie, mając pewność, że Kozacy ścigają go. Dopadł krawędzi lasu i nie myśląc dokąd jedzie pędził pomiędzy drzewami, uderzany przez pochylające się gdzieniegdzie gałęzie. Zamknął oczy przed mroźnym powietrzem smagającym jego twarz. Uciekając tracił poczucie czasu, nie dbając o konia, kierunek galopu, ryzyko złamania karku. Byle dalej od Kozaków. „Save qui peut!“[8] — przypomniał sobie okrzyk Francuzów, który wielokroć słyszał, gdy pojawiali się Les cosaques. Koń zaczynał chrapać, piana toczyła mu się z pyska. Ustawał w gonitwie. Potykał się, zwalniał mimo gwałtownych ponagleń jeźdźca. W końcu gwałtownie rzucił się bokiem i z głośnym kwikiem padł, zrzucając mężczyznę wprost w zaśnieżone krzewy. Żarski na chwilę stracił przytomność, choć gruba warstwa ubrań i gałęzie zamortyzowały upadek. Kiedy się ocknął poczuł nienaturalne, wilgotne ciepło w lewej nogawce. Zraniona noga boleśnie przypomniała o sobie. Woltyżer wstał opierając się o drzewo i wpatrywał się w otaczający go mrok. Nie wiedział gdzie jest. Dookoła rozpościerał się nieznany, posępny las. Otuchą napełniła go cisza, wskazująca, że w pobliżu nie ma pościgu. Skierował się do leżącego wierzchowca, który ostatkiem sił kopał śnieg chrapiąc gardłowo. Żarski zrozumiał, że ze zwierzęcia uchodzą resztki życia i dalej znów będzie musiał iść pieszo. Sam nie wiedział dokąd, gdyż zgubił poczucie kierunków. Nie był w stanie odpowiedzieć sobie jak długo i w którą stronę uciekał przed Kozakami. Podszedł do konia i zgrabiałymi rękoma przeszukał sakwy przy siodle. Było w nich trochę sucharów, suszonego mięsa, machorki. Minimum dające nadzieję na przeżycie kilku dni. Koń dogorywał, lecz Żarski nie myślał skracać jego męki, bojąc się zakłócić panującą ciszę. Spakował znalezioną żywność i tytoń i wyprostował, rozglądając się w którym kierunku powinien ruszyć. Pomyślał, iż na Ilię powinien cofnąć się własnym tropem, lecz obawiał się, że na tej drodze natknie się na Rosjan, przed którymi dopiero co uciekł. Bał się też pozostać przy koniu, myśląc, iż Kozacy mogą trafić tu za jego tropem. Skierował się więc w prawo od wierzchowca, urwaną gałęzią próbując przez chwilę zatrzeć swoje ślady w śniegu. Brnął przez nieporuszony puch niepomny kłującego bólu w nodze. W ciemności widział ledwie na kilka kroków mimo bieli na ziemi i przebijającej przez korony drzew księżycowej poświaty. Rozumiał jednak, że gdyby zatrzymał się, mógłby już więcej nie ruszyć. Dlatego z determinacją posuwał się naprzód. Liczył, że zobaczy gdzieś światło ognisk uchodzących żołnierzy Wielkiej Armii. Nadzieja była jednak złudna, gdyż po kilku godzinach forsownego marszu nadal był w lesie. Przeszedł przez zamarznięty strumień. Potem jego brzegiem wędrował przez blisko trzy godziny. Nie zobaczył jednak ani ludzkich siedzib, ani choćby śladu bytności ludzkiej. Zaczął obawiać się, że w ciemności krąży w koło, jednak mimo to nie stanął, woląc czekać na świt idąc. W końcu pierwsze czerwone oznaki wschodzącego słońca pojawiły się na niebie. Żarski przystanął i zgrabiałą ręką wyłuskał z sakwy suchara, którego starał się odgryźć zmarzniętymi ustami. Po chwili przysiadł, zdecydowawszy się rozpalić niewielki ogień. Wykorzystał proch z jednego z ładunków, nazbierał drobnych gałęzi i skrzesał płomień. W manierkę nabrał śniegu, który rozpuścił w cieple niewielkiego ogniska. Popijał drobnymi łykami suchara i strzęp suszonego mięsa. Ogrzewał przy tym kolejno dłonie i stopy. Znów zmęczenie zaczynało przemagać i oczy same zamykały się. Jednak w takich chwilach Żarski przecierał twarz zimnym śniegiem. Ognisko wygasłoby, gdyby zasnął, a on zostałby przy nim na zawsze. Kiedy rozwidniło się na dobre oficer wstał. Pomyślał przez chwilę, by obejrzeć ranę w nodze, jednak w końcu zrezygnował z tego. Ruszył w kierunku przeciwnym do wschodzącego słońca. Znów brnął przez godzinę w śniegu, potykając się, klnąc, modląc. Zasłaniająca jego twarz chusta zwilgotniała od oddechu i sztywniała na mrozie. Gdy dotarł do leśnej przecinki, mimo ryzyka, postanowił pójść wzdłuż niej, licząc na spotkanie z jakimiś współtowarzyszami broni. Zmęczenie przytępiło obawę przed rosyjskim chłopstwem i partyzantami, którzy zabijali wszystkich bez wyjątku najeźdźców. Żarski wiele razy słyszał o ich bezwzględności. Pamiętał też widok nagich ciał francuskich żołnierzy, często okaleczonych, którzy przywiązani do drzew, nierzadko oblani na mrozie wodą, stanowili przestrogę dla innych. Jednak otaczała go obojętna, bezludna pustka. Gdy minęło południe, a zrezygnowanie zaczynało ogarniać jego duszę, dostrzegł na niewielkiej polanie przykrytą śniegiem chatę. Wokół nie było żadnych śladów. Dobrnął do zasypanych w połowie drzwi, które odsunął z niemałym wysiłkiem. Opanowała go radość z odkrycia schronienia. W półmroku rozejrzał się. Była to typowa dwuizbowa rosyjska chałupa. Wnętrze siermiężne i ubogie, wyglądało na opuszczone wiele miesięcy temu. W kącie walała się kupa szmat i słomy. Na stole leżały rozrzucone w nieładzie naczynia. Przy dużym, rosyjskim piecu spostrzegł sporo suchego drewna. Zziębnięty woltyżer niewiele myśląc ściągnął rękawice, by rozpalić w palenisku. Ręce miał czerwone od mrozu, pokryte ranami i spierzchłą skórą. Zajęty rozpalaniem ognia na chwilę zapomniał o swym przykrym położeniu, modląc się w duchu jedynie o to, by piec zadziałał a komin nie był zatkany. Najpierw izbę wypełnił gryzący dym. Jednak po dłuższej chwili płomień objął szczapy drewna w palenisku i w izbie zaczęło rozchodzić się przyjemne ciepło. Dym z paleniska popłynął w kierunku komina. Rozradowany sukcesem Żarski ostrożnie ściągał z siebie kolejne warstwy odzieży. Rozwieszał je gdzie tylko mógł, by choć przez chwilę miały szansę wyschnąć w wypełniającym izbę cieple. Pozostał jedynie w spodniach i koszuli, a izba przyjemnie się ogrzała na dobre. Ogarnęła go senność. Nie bacząc na ryzyko, ściskając w ręce, dla pozoru bezpieczeństwa, swojego ostatniego St. Etienne, wgramolił się na zapiecek i okrywszy leżącymi tam szmatami zasnął. Spał długo i twardo. Zmęczenie pozbawiło go sennych majaków i koszmarów. Kiedy otworzył oczy był dzień, a piec był wygasły, choć trzymał jeszcze ciepło. Znów dołożył drew do paleniska, nie myśląc o dymie z komina, który mógł go zdradzić. Znalazłszy żelazny garnek nabrał do niego śniegu sprzed chaty i postawił go na piecu. Po chwili wrzucił do wody kilka sucharów i znalezione w kozackiej sakwie mięso, ciesząc się nadzieją sytego posiłku. W międzyczasie postanowił obejrzeć ranę. Spodnie na zranionym udzie miał sztywne od skrzepłej krwi, przez co z trudnością udało mu się odsłonić stary postrzał. Kula dosięgła go w dolinie Czernisznej czwartego października, w krwawej bitwie podczas której Rosjanie utrzymali swoje pozycje. Potem ranny Żarski był przewożony z Winkowa do Moskwy i Smoleńska, by następnie pieszo i furmankami wędrować przez Dubrowną, Orszę, Tołoczyn, Bobrujsk i Borysów. Rana nie miała możliwości zagojenia się. Ropiała, choć lekarz jeszcze w Smoleńsku miał to za dobry znak. Teraz, po przeżyciach ostatnich dni, prócz ropy znów widać było na niej świeżą krew. Żarski zostawił ją na jakiś czas odsłoniętą. Znalazł drugi garnek, w który zebrał śnieg i zagrzał wodę, by wygotować w niej szarpie przeznaczone do opatrunku. Wybrał na nie kilka znalezionych w chałupie lnianych szmat, które podarł w pasy. Część przeznaczył na podtrzymujący bandaż. W międzyczasie w izbie rozszedł się zapach zupy. Żarski przerwał pracę, by zjeść sycący posiłek. Potem wrzucił szarpie do wrzątku, a nad piecem rozciągnął sznurek, na którym zamierzał wysuszyć podarte płótno. Tymczasem izbę wypełniać zaczął, najpierw ledwie wyczuwalny, potem coraz silniejszy, fetor. Żarski początkowo sądził, że to jego brudne odzienie schnąc paruje nieprzyjemnie. Jednak jego nozdrza wyczuły w końcu znany mu z wielu pól bitewnych trupi smród. Rozglądał się po izbie węsząc, by w końcu zrozumieć, że jego źródło leży w kupie splątanych szmat i słomie w rogu izby. Ostrożnie kijem zaczął rozgarniać to śmietnisko. Jego działania tylko wzmogły obrzydliwy zapach. W końcu wśród szmat zobaczył ludzką nogę w bucie poowijanym brudnym materiałem. Po chwili, dalej używając kija, odsłonił zleżałego już trupa w mundurze holenderskiego gwardzisty. Trup widać był zamarznięty i Bóg wie jak długo leżał w chałupie. Przy cieple z pieca odtajał i zaczął cuchnąć. Żarski zaklął, zarzucił na siebie płaszcz i ciągnąc za nogę spróbował usunąć zwłoki z izby. Smród tylko wzmógł się, tak, że w zamkniętym pomieszczeniu porucznik musiał przewiązać sobie twarz szmatą, by choć trochę osłabić fetor. Potem podjął kolejną próbę, dzięki czemu dociągnął trupa do drzwi. Za rozkładającym się ciałem ciągnęła się śmierdząca, wilgotna smuga. Z trudem Żarski wywlókł zwłoki gwardzisty na śnieg i odciągnął za chatę. Myślał jedynie o tym, by pozbyć się kłopotliwego i nieprzyjemnego towarzystwa, nie zaś o choćby najmniej godnym uszanowaniem ciała biednego Holendra. Cisnął go w zagłębienie kilkadziesiąt kroków od domu i zmęczony powlókł się z powrotem do chaty. Izba cuchnęła od trupich wydzielin, które wsiąkały w glinianą podłogę. Żarski za pomocą kija usuwał kolejno szmaty, którymi przykryte było ciało, starając się z ich pomocą wytrzeć lepki ślad. Gdy skończył jego schronienie wyglądało lepiej, jednak smród utrzymywał się nadal. Porucznikowi nie pozostawało nic jak pogodzić się z tym, lub opuścić przytulne schronienie. Tymczasowo postanowił wybrać pierwszą opcję. Znów nagotował wody, a gdy stała się odpowiednio ciepła rozebrał się do naga i przy pomocy czystej ścierki wyszorował dokładnie całe ciało. Potem zarzucił koszulę i zajął się raną. Założył przygotowane wcześniej szarpie i bandaże, Skończył kiedy zapadał już zmrok. Postanowił więc poszukać jakiegoś światła. Wdział resztę lekkiego odzienia i buty, dołożył do pieca i skierował się do drugiej izby, z doświadczenia wiedząc, że w rosyjskich chałupach z reguły stanowi rodzaj spiżarni. W zapadającej ciemności widział niewiele, ale i to starczyło, by ocenić, że pomieszczenie jest prawie puste. Macając rękoma półki i haki na ścianach wyczuwał jedynie jakieś wysuszone badyle, stare miski bez zawartości, gliniane dzbanki, resztki sznurków. Worki, gdzie prawdopodobnie kiedyś mogło być zboże, były puste, porwane przez kogoś czy też pogryzione przez myszy. Mimo wysiłków nie udało się porucznikowi znaleźć żadnego kaganka. Zrezygnowany, już po omacku, wszedł do pierwszej izby i sprawdziwszy piec wlazł na zapiecek. Przegryzł jeszcze suchara, by potem otulić się szmatami i spróbować zasnąć. Ciemność panująca w izbie była nieprzenikniona. Na szczęście zmęczony zmysł powonienia coraz słabiej odczuwał smród pozostawiony przez rozkładającego się Holendra. Porucznik zamknął oczy, a choć rozsądek podpowiadał mu, by pomyślał co czynić dalej, odsunął od siebie ten głos, stwierdzając, że zajmie się tym jutro. W końcu nadszedł upragniony sen. Żarski śnił o Hiszpanii, choć w majakach mieszali mu się żywi z martwymi. We śnie szedł w zapadającym mroku przez pole usłane trupami niedaleko Tortosy. Panowała cisza, a on chciał dojść do obozowiska, by odpocząć przy ognisku. Nagle, pośród trupów, ujrzał stojącą postać. Gdy zbliżył się poznał, że był to kapitan Razowski. Niemłody już, małomówny, posępny. Żarski podświadomie wiedział, że Razowski zginął nad Berezyną, ale przecież był w Hiszpanii. Od wyprawy rosyjskiej dzieliła go cała wieczność. Razowski znany był z tego, że tłumaczył sny i mówiono, że umie przewidywać przyszłość. Było to przedmiotem żartów, choć woltyżer pamiętał, że w Teruel przewidział śmierć jego przyjaciela z pułku grenadierów. Kapitan stał w milczeniu wpatrując się w pole zasłane trupami.

— Witaj kapitanie! Cóż pan robisz tu samotnie o tej porze? — zapytał Żarski.

— Czekałem na pana, poruczniku. — Razowski spojrzał na woltyżera, a ten spostrzegł, że oczy kapitana są martwe. — Pora się zbierać. Pójdź za mną!

— Dokąd? Obóz przecież nie w tą stronę? — porucznik czuł nieznośnie mrowienie w karku.

— Z nami poruczniku, z nami! — Razowski gestem wskazał na leżące na pobojowisku trupy. — Jużeśmy się nawojowali. Teraz odpocząć trzeba.

— Co też mówicie kapitanie! Do obozu trzeba wracać!

Razowski gwałtownym ruchem rzucił się w kierunku Żarskiego, a obaliwszy go na ziemię przycisnął jego piersi kolanem, tak, że ten stracił dech.

— Cóż myślisz?! Że ty ocalejesz?! Pójdziesz ze mną! Tam, gdzie my wszyscy! Prosto do piekła!

Żarski zdławiony nie mógł się poruszyć, a oddech uwiązł w jego piersi. Martwa, cuchnąca trupio twarz Razowskiego pochyliła się nad nim. Woltyżer próbował się szarpnąć, jednak jego ciało było jak martwe. Zrozumiał, że musi się ocknąć. Z krzykiem otworzył oczy. Otaczała go ciemność. Próbował się poruszyć, ale nie mógł. Coś siedziało mu na piersi dusząc. Porucznik Żarski czuł, że musi wydobyć z siebie głos, gdyż inaczej umrze. Zmora zadusi go na śmierć.

— Jezuuuuu! — zawył ostatnim wysiłkiem.

Wtedy uczuł, że coś z piersi, przez brzuch i nogi schodzi uginając otulające go szmaty. Odzyskał władzę w rękach i szarpnięciem wyprostował się. Wytężył wzrok, jednak wokół były tylko cisza i ciemność. Zaczął modlić się żarliwie, choć włosy stanęły mu dęba. Przypomniał sobie opowieść Brandta[9], jak to przed bitwą nad Berezyną Razowski oddał pułkownikowi Regulskiemu zegarek i oszczędności, by ten przekazał je jego ociemniałemu bratu w Bordeaux. Powiedział przy tym, że wkrótce nadejdzie jego ostatnia godzina. Wybrał Regulskiego, choć byli przy tym Dobrzycki, Rechowicz, Kąsinowski, Bayer i Starowolski. W kilka godzin później tylko ranny Regulski ocalił życie. Pozostali zginęli lub zmarli z ran. Razowski jakby to przewidział. Żarski powoli uspokajał się, tłumacząc sobie w myślach, że to jedynie sen. Nieraz przecież spał na pobojowiskach pośród trupów. A lata żołnierki uodporniły go na otaczającą śmierć. Ot, choćby wtedy, kiedy w obozie pod Tortosą, przy sąsiednim ognisku, przypadkowa kula armatnia urwała głowę żołnierzowi z jego oddziału, a ta, pozbawiona włosów, bielejąc odsłoniętą czaszką, potoczyła się pod jego nogi. Kazał wtedy jedynie zabrać trupa, nie zapominając wcale o skończeniu posiłku i potem ułożeniu się do spokojnego snu. Żołnierski los jest pełen śmierci. Tej Żarski się nie bał. Ale otaczający go mrok i samotność skłaniały do myśli o rzeczach i przesądach, których także pełne jest żołnierskie życie. Bał się zamknąć oczy, nie wiedząc co, lub kto może czaić się w ciemności. A trupi zapach w izbie tylko podniecał jego zmysły i wyobraźnię. W końcu jego oddech wyrównał się, a umysł uspokoił. Tłumaczył sobie zły sen nerwami, raną, fetorem. A mara, jak się przekonywał, nie może być powodem, by śpiesznie opuszczać z trudem znalezione schronienie i ruszyć w niepewną noc. Zaczął wspominać swoją wczesną młodość, starając się w tym odnaleźć zapomnienie i zajęcie dla myśli. Potem swe pierwsze wojskowe doświadczenia i kobiety, które minął na swej drodze. Nie wiedział nawet kiedy myśl zaczęła mieszać się ze snem i w końcu ten wziął go w swoje objęcia. Tym razem spokojnie doczekał świtu. Obudził się wypoczęty, a głód jaki poczuł był dobrym znakiem wracającego zdrowia. Szybko napalił w piecu i przygotował posiłek ze swoich niewielkich zapasów. Potem zaczął sprawdzać ubranie, które rozwieszone po izbie obeschło już całkiem. Oczyścił go jak mógł, myśląc przy tym co należy czynić dalej. Pozostawanie dłużej w chacie nie niosło ze sobą żadnej nadziei. Prędzej czy później ktoś go w niej odnajdzie, a jeśli będą to Rosjanie, to niechybnie podzieli los martwego Holendra. Jedyną szansą wydała mu się dalsza wędrówka na zachód lub północny zachód. Tam może natknie się na innych żołnierzy Wielkiej Armii, dzięki czemu, jak mniemał, może uda mu się ujść z niegościnnego kraju. Gdy przygotował ubranie zjadł sycącą zupę z sucharów i resztek suszonego mięsa. Potem z żalem spakował ostatnie resztki żywności, sprawdził pistolet i zaczął ubierać kolejne warstwy odzienia. Około południa był gotów do wymarszu. Czuł się znacznie lepiej niż wtedy, kiedy opuszczały go siły na drodze do Ilii. Rana także doskwierała mu mniej, a w sercu odżyła nadzieja. Opuścił chatę, która była jego wybawieniem przez ostatnie dni. Skierował się na zachód, ponownie wchodząc w las. Uświadomił sobie przy tym, że nie jest w stanie powiedzieć jaka jest aktualna data. Nie było to jednak istotne, wobec panującego mrozu i skrzypiącego pod butami śniegu. Pomyślał, że mógł przygotować sobie kule, by w drodze odciążyć nieco ranną nogę, jednak nie zamierzał wracać do chaty. Tym bardziej, że dotychczas radził sobie całkiem nieźle, mimo rany w nodze. Przedzierał się mozolnie przez las, starając utrzymać kierunek. Późnym popołudniem dzień zaczął przygasać, a woltyżer zobaczył wśród drzew pasmo przypominające zasypaną drogę. Postanowił wykorzystać to niespodziewane ułatwienie i skierował się wąskim traktem, licząc, że musi dokądś prowadzić. Jednak po godzinie marszu nadal otaczał go zaśnieżony las, a droga wiła się bez dostrzegalnego końca. Za zakrętem, już w półmroku, dostrzegł jednak jakiś kształt, a gdy się ku niemu zbliżył, ujrzał zniszczony powozik. Nie było przy nim nikogo, a przynajmniej tak się zdawało na pierwszy rzut oka. Żarski skrupulatnie przejrzał zawartość pojazdu, jednak nie znalazł w nim nic, prócz obszernej derki. Zabrał ją, stwierdzając, iż jeśli przyjdzie mu nocować w lesie, dzięki niej stworzy prowizoryczne schronienie. Zamierzał już ruszyć dalej, kiedy z boku, wśród niewielkich krzaków, dostrzegł jakiś kształt przysypany śniegiem. Podszedł zaciekawiony, odgarnął biały puch i zobaczył niebieski mundur dońskiego Kozaka. Trup był zamarznięty, zaś jego odzienie wskazywało, że ktoś przeszukał go dokładnie. W czole widniała rana od kuli, pokryta drobnymi kryształkami śniegu i lodu. Trudno było orzec, czy trup ma jakikolwiek związek z rozbitym powozem. Żarski nie zaprzątał sobie tym głowy, rozczarowany, że przy Kozaku nie znalazł żadnej żywności lub broni, którą mógłby uzupełnić swój skromny arsenał. Optymizmem napełnił go jedynie fakt, że możliwym było, iż Kozaka uśmiercili jacyś idący tędy żołnierze Napoleona. Ponieważ zmrok zamieniał się w ciemność, stwierdził, że musi znaleźć miejsce na biwak. W mdłym świetle księżyca urwał fragmenty desek z powozu i zawlókł je do lasu niedaleko drogi. Tam oczyścił ze śniegu mały placyk i nazbierawszy drobnych patyków skrzesał ogień. W świetle ogniska ustawił prowizoryczne zadaszenie, które nakrył znalezioną derką. Ziemię pod nim wyłożył oczyszczonymi ze śniegu drobnymi gałęziami. Potem dorzucił do ognia przywleczone deski z powozu. Rozejrzał się i z zadowoleniem dostrzegł kłodę zwalonego drewna. Z trudem dociągnął ją do ogniska, a następnie ułożył wzdłuż odsłoniętej części swego prowizorycznego schronienia. Z doświadczenia wiedział, iż rozpalenie ognia wzdłuż grubej kłody sprawi, iż zacznie się ona żarzyć, dając ciepło przez całą noc. Kijem przesunął płonące deski i gałęzie z ogniska tak, że ogień zaczął obejmować gruby pień od strony zadaszenia. Ciepło z niego trafiało wprost w kierunku przygotowanego schronienia. Żarski z zadowoleniem obejrzał swoje dzieło. Pień osłaniał i posłanie i płonący ogień od wzmagającego się wiatru. Przy tym, dzięki niemu, blask płomienia stawał się nieco mniej widoczny z ciągnącej się nieopodal drogi. Porucznik wszedł pod daszek, rozkoszując się przyjemnym ciepłem. W manierce rozpuścił śnieg, by popijać uzyskaną wodą przegryzane suchary. Pomyślał, iż jeśli jutro będzie szedł w dobrym kierunku, powinien natknąć się na Wilię. Sądził, że stanie się to wcześniej, ale najwidoczniej uciekając przed Kozakami oddalił się zbyt daleko. Gdyby znalazł rzekę, to idąc na północ dotarłby w końcu do Wiazynia, a tam liczył spotkać innych uciekinierów. Z Wiazynia mógłby ruszyć na Wilejkę, a stamtąd przez Smorgonie, Oszmianę i Miedniki w kierunku Wilna. Byle tylko znaleźć rzekę! Ułożył się najwygodniej jak umiał na rozłożonych gałęziach i rozkoszując ciepłem zapadł w czujny sen.

Obudził go poranny chłód. Na wpół nadpalona kłoda przygasała, jeszcze tylko gdzieniegdzie tląc się. Żarski rozprostował zmarznięte ciało i poprawił okrycie. Mróz jakby zelżał, ale chmury zapowiadały śnieg. Poza tym silnie wiało. Porucznik na sucho przegryzł resztki pożywienia, gdyż woda w manierce zamarzła. Postawił ją w ciepłym jeszcze popiele, a samemu przygotowywał się do drogi sprawdzając broń, buty, rękawice, poprawiając chustę zakrywającą twarz. Gdy po jakimś czasie podniósł manierkę woda zachlupotała. Na chwilę odsłonił twarz, by wypić kilka łyków i poczuł nieprzyjemne smagnięcia wzmagającego się wiatru. Zaczynał też prószyć śnieg. Ruszył w drogę, mijając ginącego pod białym całunem kozackiego trupa i rozbity powozik. Szedł dalej leśną drogą, gdyż wiodła w kierunku zachodnim. Śnieg stawał się coraz obfitszy a jego płatki większe. Widoczność drastycznie zmalała, tak, że widział tylko kilka kroków do przodu. Mimo to nie przerywał marszu. By ułatwić sobie poruszanie znalazł sękaty kostur, którym wspierał się pokonując podmuchy coraz silniejszego wiatru. Zaczęła się zamieć. Las nieco osłaniał go, lecz i tak wędrował z coraz większym trudem. Po dwóch godzinach takiego marszu poszukał schronienia za pniem grubszego drzewa, gdzie chwilę odpoczął. Stracił kierunek, nie był pewien, czy droga nadal prowadzi na zachód. Zaklął siarczyście. Miał poczucie, jakby wszystko sprzysięgło się przeciw niemu. Mimo to z uporem i determinacją ruszył dalej. Ubranie miał już całe oblepione śniegiem, przez co tym trudniej było mu się poruszać. Nie wiedział jaki odcinek zdołał pokonać od ostatniego noclegu, jednak minęło już od niego kilka godzin. W zamieci nie dostrzegł żadnych śladów bytności ludzkiej, choć mógł je mijać o kilka kroków. W końcu wiatr zaczął ustawać, a śnieg stał się drobniejszy i bardziej zmarznięty. Żarski czuł pod ubraniem, iż spływa z niego pot, a bielizna jest wilgotna. Oddychał ciężko, coraz częściej myśląc o odpoczynku. Gdy ruszył dalej zdawało mu się, że nie idzie już drogą, lecz jakąś ścieżką, czy leśną przecinką. Jednak nie przerywał wędrówki, licząc na cud, który pozwoli mu gdzieś usiąść i ogrzać się. Wkrótce drzewa stawały się rzadsze w pobliżu ścieżki, choć o kilkanaście kroków dalej las znów gęstniał. Przed Żarskim zaczęła otwierać się jakby polana, w całości przykryta śniegiem. Wytężył wzrok i dostrzegł zarys ciągnącego się w jej poprzek muru. Zdziwiony doszedł do niego i dłońmi przesunął po ośnieżonych kamieniach. Mur przecinał mu drogę, skręcił więc w lewo, by idąc wzdłuż niego znaleźć jakieś przejście. Przy ogrodzeniu zamieć nagromadziła głębszy niż gdzieś indziej śnieg, przez co wędrówka stała się jeszcze bardziej męcząca. Kamienna przeszkoda była wysoka na jakieś siedem stóp. Nawet przy najlepszych chęciach Żarski nie dałby teraz rady przeskoczyć jej, był więc skazany na dalsze szukanie choćby dziury czy wyłomu. W końcu w oddali zobaczył wyższy i grubszy fragment solidnie osypany śniegiem. Początkowo sądził, że to jakaś przypora, jednak kiedy zbliżył się, z ulgą stwierdził, że był to kamienny słup, na którym zamocowane było solidne, żelazne skrzydło bramy. Na szczęście brama nie była zamknięta, zaś drugie ze skrzydeł było odchylone. Gdyby nie to śnieg nie pozwoliłby na jego przesunięcie. Żarski przyjrzał się zardzewiałej, pokrytej szronem bramie. Zwieńczały ją wykute w metalu postacie lisa ścigającego zająca. Za bramą otwierał się rzadki park osypany śniegiem, droga z zaniedbanym i zasypanym białym puchem żywopłotem, a w oddali jaśniał pałacyk, odbijając się od otaczającej bieli ciemnymi jamami okien. Woltyżer odetchnął, przypominając sobie zniszczony zamek w okolicach Woronowa, na bramie którego bojar zawiesił kartkę z napisem „J’ai mis le feu ŕ mon château, qui me coute un million afin qu’aucun chien français y loge“[10]. Przynajmniej dziś miał szczęście, że właściciel czy rosyjskie bandy nie spaliły tak potrzebnego mu teraz schronienia. Przeszedł przez bramę i ruszył wzdłuż żywopłotu w kierunku zabudowań. Był tak zmęczony, że nie ukrywał swej obecności, świadomy, iż jeśli nie znajdzie schronienia i tak umrze — na jedno wychodziło czy z ręki mogących zamieszkiwać tu Rosjan czy z mrozu. Doszedł do podjazdu w kształcie ronda, na środku którego wznosiła się zasypana fontanna z rzeźbą niewidoczną spod śniegu. Ominął ją bez zainteresowania i zbliżył się do schodów środkowego ryzalitu z kolumnami. Z trudem wszedł po kilku stopniach i ujrzał przed sobą masywne drzwi z kutą w żelazie klamką. Ujął ją zmarzniętą dłonią i nacisnąwszy pociągnął ku sobie. Drzwi z trudem ustąpiły otwierając ciemną przestrzeń. Nie bez obaw postawił krok, który odbił się echem od marmurowej posadzki.

[1] Żołnierz formacji piechoty wojsk napoleońskich przeznaczonej do działań rozpoznawczych, osłonowych, ubezpieczających oraz skrytego nękania nieprzyjaciela. Kompanie woltyżerskie były kompaniami wyborowymi, a ich żołnierze odznaczali się karnością i dużymi umiejętnościami strzeleckimi. Podczas ataku frontalnego woltyżerowie stanowili tyralierę przed frontem nacierającego oddziału.

[2] Jean Baptiste Eblé dowodził pontonierami Wielkiej Armii podczas wyprawy na Rosję. To dzięki niemu powstała przeprawa przez Berezynę. Zmarł z wyczerpania w grudniu 1812 roku w Królewcu.

[3] Piotr Christianowicz Wittgenstein dowodził I Korpusem Piechoty rosyjskiej. W walkach nad Berezyną jego małe zdecydowanie umożliwiło ewakuację wojsk Napoleona. Zmarł w 1843 roku we Lwowie.

[4] Paweł Wasiliewicz Cziczagow zgodnie z planem cara Aleksandra próbował zagrodzić drogę cofającemu się cesarzowi Francuzów. Zdołał opanować Borysów i spalić most na Berezynie, ale nie potrafił przewidzieć, gdzie Wielka Armia przeprawi się przez rzekę. Działał bardzo niezdecydowanie. Oskarżony o nieudolność, a nawet o zdradę. Pozbawiono go w 1814 roku komendy i wysłano na bezterminowy urlop za granicę. Zmarł w 1849 roku w Paryżu.

[5] Louis Nicolas Davout francuski wojskowy i arystokrata, diuk Auerstedt, marszałek Francji, uważany za jednego z dwóch, najwybitniejszych dowódców wojsk napoleońskich. W trakcie odwrotu spod Moskwy Davout stracił symbol godności marszałka — ozdobioną złotymi orłami buławę. Zmarł w 1823 roku w Paryżu.

[6] Nicolas Charles Oudinot książę Reggio, marszałek Francji. W kampanii 1812 roku przeciwko Rosji dowodził II Korpusem Wielkiej Armii. Osłaniał odwrót wojsk francuskich w czasie przeprawy przez Berezynę. Zmarł w 1847 roku w Paryżu.

[7] Pistolet wzór 1806 produkowany w Manufacture Impériale de St-Etienne. Był to bardzo udany model. Świadczy o tym znaczna liczba wyprodukowanych sztuk oraz to, że używany był do roku 1840, gdzie później często przerabiano go na pistolet kapiszonowy. Używany był głównie przez kawalerię, ale również i przez marynarkę.

[8] Ratuj się, kto może. Franc.

[9] Heinrich von Brandt był oficerem Legii Nadwiślańskiej. Brał udział w inwazji na Rosję. W sierpniu 1812 roku mianowany został do stopnia kapitana, zaś w październiku został ranny pod Winkowem. W roku 1813 wziął udział w kampanii niemieckiej, gdzie został ranny w bitwie pod Lipskiem i wzięty do niewoli. Zmarł w Berlinie w 1868 roku jako pruski generał. Autor pamiętników z wojen napoleońskich.

[10] Podpaliłem mój zamek, który kosztował mnie milion, nie ma domu dla francuskich psów. Franc.

Rozdział III

Już następnego dnia Michał Żarski postanowił odwiedzić antykwariat, by móc zaprezentować zdjęcia zrobione przez Romka i ustalić za jaką cenę uda się sprzedać cenny sekretarzyk. Liczył, że zaproponowane przez Kotwicza sześć tysięcy zapowiada tak naprawdę dużo wyższą kwotę, jaką może uzyskać podejmując samodzielne działanie. Dlatego prężnym krokiem ruszył pod zapisany na kartce adres na Podgórzu, gdzie znajdował się antykwariat, który w interntowym opisie i zamieszczanych opiniach zdawał się miejscem najwłaściwszym do rozpoczęcia przygody. Jadąc tramwajem jeszcze raz przeglądał zdjęcia, zastanawiając się, czy oddadzą one wyjątkowe cechy mebla, które, choć ich sam nie dostrzegał, sekretarzyk posiadać musiał. Droga minęła niezwykle szybko, szczególnie, iż Żarski wciąż zajęty był natrętnymi myślami o kwocie, jaką zdoła uzyskać ze sprzedaży. Sam studził rodzące się nadzieje, stwierdzając w duchu, że przecież zadowoli się zwykłymi dziesięcioma tysiącami, Nie jest przecież pazerny. Niejaki niepokój wzbudzał w nim jednak fakt, że oglądane przez niego meble wystawiane na internetowych aukcjach w większości nie były droższe niż trzy — cztery tysiące. Starał się rozwiewać czarne myśli przywołując Kotwicza, który prawie że od ręki zaproponował kwotę sześciu tysięcy. Podekscytowany wysiadł z tramwaju i skierował na uliczkę Smolki, gdzie mieścił się wypatrzony antykwariat. Zbliżając się dostrzegł niewielki szyld, oszkloną witrynę i staroświeckie drzwi ozdobione tabliczką „Czynne od 9 do 17”. Na szybie półkolem srebrzył się napis „Antykwariat J. Szałkowski“ a poniżej data „1920”. Przez witrynę widoczne były meble w kolorach brązu, czerni i mahoniu. Żarski na przystanął, by zastanowić się jak zacząć rozmowę. Niepokoił się również, czy antykwariusz nie zażąda jakichś pieniędzy za samą wycenę; był na to przygotowany, lecz wolałby nie inwestować gotówki. Nabrał powietrza i zdecydowanym krokiem wszedł do środka. Drzwi zadźwięczały odgłosem dzwonka, który nad wyraz pasował do zamkniętego świata w który wkroczył. Był to jakby wyrwany ze współczesności kawałek przeszłości. Przypomniał sobie wizyty u ciotki i tamtą atmosferę, która tu spotęgowana była natłokiem nagromadzonych mebli, bibelotów, porcelanowych serwisów, lamp i wszelkich innych staroci. Poczuł się trochę nieswojo, a jego ruchy stały się ostrożne z obawy, by niczego nie potrącić. Stanął pośród staroci, jednak w pomieszczeniu nie dostrzegł nikogo. Trochę zmieszany chrząknął i w przestrzeń rzucił dość głośno:

— Dzień dobry!

Odpowiedziała mu tylko cisza. Zniecierpliwiony rozejrzał się ponownie, a dostrzegłszy jakieś uchylone drzwi zbliżył się do nich i powtórzył powitanie. Lekkie szuranie za nimi dało mu nadzieję na to, że ktoś w końcu się nim zajmie. Drzwi powoli otwarły się, a z za nich wyjrzał rześki, łysawy staruszek.

— Dzień dobry. Czym mogę służyć? — zapytał.

Antykwariusz stanął wpatrując się w Żarskiego ciekawym wzrokiem zza staroświeckich okularów. Miał jakieś metr osiemdziesiąt wzrostu, jednak przez przygarbioną sylwetkę wydawał się mniejszy. Ciało miał chude i zasuszone, a oczy nieco zapadnięte. Jednak mimo widocznego wieku wydawał się dość dziarski.

— Dzień dobry! — powtórzył Żarski by jakoś zacząć. — Mam do pana pewną sprawę związaną z meblem, który dostałem w spadku. Chciałbym go sprzedać, tylko najpierw chciałbym uczciwej wyceny. Przeczytałem w Internecie, że w tym antykwariacie mogę liczyć na uczciwe przyjęcie i rzetelną wycenę… yyyyy…

Czuł się nieco zakłopotany sztucznością wyrecytowanej formułki. Na nic zdały się układane w tramwaju okrągłe zdania i błyskotliwe żarty. Starszy antykwariusz onieśmielał swoim zaciekawionym wzrokiem i łagodnym uśmiechem nie schodzącym z twarzy.

— A tak! W Internecie. Wnuczka tam coś pisze. Wie pan, ja się na tym nie znam… — staruszek przesunął się w kierunku Żarskiego. — To gdzie ma pan ten mebelek?

— No, nie mam mebla ze sobą. Ale mam zdjęcia.

— Zdjęcia… Widzi pan, rzetelna wycena, o której pan wspomniał, polega na tym, że musiałbym bezpośrednio obejrzeć przedmiot, który pan oferuje. Zdjęcie niestety nie mogą być podstawą do prawidłowej wyceny. Przykro mi. — starszy pan przybrał zmartwiony wyraz twarzy. Żarskiemu przeszło przez myśl, że antykwariusz chce się go pozbyć i skwapliwie skorzystał z okazji, by dać do zrozumienia, że nie jest w stanie pomóc wobec obiektywnych okoliczności.

— Może chociaż pan zerknie? — zaproponował nieśmiało. — To tylko kilka zdjęć.

Antykwariusz westchnął.

— Pozwoli pan, że wejdziemy do pracowni. Tam mam lepsze światło. — gestem wskazał drzwi zza których wyszedł. — Proszę tędy.

Żarski wszedł w krótki korytarzyk, za którym otwierał się jasno oświetlony pokój zawalony szpargałami, z olbrzymim stołem, na którym rozpostarte były stare papiery i pożółkłe książki.

Stół oświetlała silna lampa biurowa, a obok stały dwa wygodne krzesła na kółkach, nowoczesne i zupełnie nieprzystające od reszty drewnianych mebli. Wzdłuż jednej ze ścian ciągnęła się do sufitu półka w całości zastawiona książkami w starych oprawach. W kącie stał zegar wahadłowy, jak dostrzegł Michał, niedziałający.

— Podoba się panu ten zegar? — zapytał antykwariusz zauważywszy, że gość zawiesił wzrok na czasomierzu. — Mogę go panu sprzedać. Naprawdę tanio. Warto! Drewno sosnowe, fornirowane orzechem. Druga połowa XIX wieku. Wiedeński.

— Nie, dziękuję. Po prostu przyglądałem się. — Żarski odwrócił wzrok by nie dawać pretekstu do rozwinięcia tematu.

— Szkoda. — westchnął starszy pan. — Gdzie ma pan te zdjęcia?

Chłopak wyjął z teczki fotografie. Antykwariusz położył je na stole i zaczął rozglądać się.

— Gdzie są te okulary? Muszę zmienić… — usprawiedliwił się.

Po chwili bezradnego poszukiwania w końcu klepnął się w czoło i spośród papierów na stole wyciągnął tekturowe pudełko.

— Mam!

Zmienił okulary i rozłożył przed sobą na stole przyniesione zdjęcia. Pochylił się, przesunął lampkę by dobrze oświetlić fotografie. Bez słowa wodził palcem po odbitkach. W końcu wyprostował się i spojrzał na Żarskiego, lekko zsuwając okulary na nos.

— Sekretarzyk w stylu Empire[1], początek XIX wieku, fornirowany mahoniem. Być może francuski oryginał. Trudno ocenić jakość drewna, ale generalnie dość zużyty. Wymaga renowacji. Według mnie nie dostanie pan za niego więcej niż trzy, trzy i pół tysiąca.

Żarski stał lekko oniemiały.

— Trzy tysiące?! — bąknął cicho.

— Mogę się mylić, to tylko zdjęcia. — starszy pan spostrzegł rozczarowanie na twarzy gościa. — Mówiłem panu, że musiałbym widzieć mebel, dotknąć go, ocenić.

— Przyznam, że spodziewałem się większej kwoty. — usprawiedliwił Żarski swoje zaskoczenie.

Antykwariusz lekko się uśmiechnął.

— Widzi pan, cena zależy od tego, kto chce kupić. Według mnie trzy i pół tysiąca byłoby rozsądną kwotą, ale jeśli znajdzie pan kogoś, kto zapłaci więcej… Z meblami, szczególnie starymi, wycena nie jest tak prosta. Prócz drewna, waloru artystycznego, wieku, twórcy liczy się, że się tak wyrażę, również historia. To zresztą dotyczy wszystkich staroci.

— Historia? — Michał spojrzał zaciekawiony.

— Pan pozwoli! — Antykwariusz lekko podjął go za łokieć i skierował ku półce z książkami — Coś panu pokażę.

Gdy stanął przed regałem przez chwilę szukał czegoś wzrokiem, a następnie sięgnął po jedną z książek w introligatorskiej, płóciennej oprawie.

— To zwykła wydawałoby się książka. „Historya wyzwolonej Rzeczypospolitej wpadającej pod jarzmo domowe za panowania Jana Kaźmierza“ Antoniego Walewskiego wydana w Krakowie w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1870 roku. Na rynku warta jakieś dwieście, dwieście pięćdziesiąt złotych.

Pokazał palcem na nieznacznie podniszczone płótno i otworzył pożółkłe karty.

— A teraz niech pan spojrzy.

Przewrócił kilka stron i wskazał na odręczne zapiski na marginesie i podkreślenia.

— Właśnie to stanowi o wyjątkowości tej książki. Są to odręczne komentarze Henryka Sienkiewicza z czasów, kiedy pracował nad „Potopem“. Gdyby te dopiski były dziełem innej ręki, książka wręcz traciłaby na wartości. Jednak ta jest warta wielokroć więcej niż inne egzemplarze, nawet te w dużo lepszym stanie. Miłośnik Sienkiewicza dysponujący środkami zapłaciłby za nią z pewnością wiele. — antykwariusz zamknął książkę, pieszczotliwie przesunął dłonią po okładce i odłożył ją na półkę. — Tylko ta książka akurat nie jest na sprzedaż.

Staruszek znów ujął Żarskiego pod łokieć. Spojrzał mu w oczy i zapytał:

— Może i pana sekretarzyk ma jakąś historię? Może pracował przy nim ktoś, kto zapisał się w ludzkiej pamięci? Może był meblem z miejsca wyjątkowego swoją historią? A może jest w nim jakaś tajemnica? Stare meble mogły być świadkami wydarzeń wielkich, korzystać z nich mogli choćby Książe Józef, carewicz Konstanty czy Maria Curie. Niech pan zapyta kogoś, kto może znać tą historię, a wtedy odpowiem panu ile może być wart sekretarzyk prócz drewna, kształtu, włożonej pracy i waloru użytkowego.

Darmowy fragment

[1] Odmiana późnego klasycyzmu powstała we Francji w latach 1800—1815, występująca w modzie, architekturze, malarstwie i sztuce użytkowej podczas panowania Napoleona w Europie, zwłaszcza na terenach obecnej Polski i w Rosji.

Darmowy fragment

Rozdział IV

Darmowy fragment

[1] Epoka napoleońska to okrzepnięcie manufaktur rusznikarskich, dzięki którym broń uległa wystandaryzowaniu i ujednoliceniu. Twórcą założeń tego systemu był generał Gribeauval w drugiej połowie XVIII wieku.

Darmowy fragment

Rozdział V

Darmowy fragment

Rozdział VI

Darmowy fragment

[1] Jan Weyssenhoff służbę wojskową ukończył w stopniu generała dywizji. Brał udział w wojnie 1792 roku, powstaniu kościuszkowskim, wojnach napoleońskich i powstaniu listopadowym. Zmarł w Samoklęskach w 1848 roku. Autor pamiętników wojennych.

Darmowy fragment

Rozdział VII

Darmowy fragment

Rozdział VIII

Darmowy fragment

[1] Karabin wzór 1809 był nową konstrukcją w armii pruskiej. Wzorowano go na francuskim karabinie wzór 1777. Był zupełnie odmienny od innych modeli broni pruskiej. Zaletą jego konstrukcji była osłona panewki. Do wad można zaliczyć kiepskie mocowanie bagnetu.

Darmowy fragment

Rozdział IX

Darmowy fragment

Rozdział X

Darmowy fragment

[1] Maciej Kalenkiewicz był dowódcą partyzantki Armii Krajowej okręgu Nowogródek. Poległ w sierpniu 1944 roku w bitwie z batalionem NKWD pod Surkontami.

Darmowy fragment

Rozdział XI

Darmowy fragment

[1] Pierre Antoine Bruno Daru był szefem napoleońskiej intendentury wojskowej w Prusach i Austrii.

Darmowy fragment

Rozdział XII

Darmowy fragment

Rozdział XIII

Darmowy fragment

[1] Operacja „Trust” była to akcja wywiadu sowieckiego w ramach której Czeka utworzyła w 1921 roku fikcyjną organizację podziemną — Monarchistyczną Organizację Centralnej Rosji (MOR). W wyniku tej akcji wielu emigracyjnych antysowieckich przywódców uwierzyło, że MOR utworzy podziemny, antybolszewicki rząd, a następnie zorganizuje powstanie zbrojne przeciw władzom komunistycznym. Dzięki operacji udało się bolszewikom spenetrować zachodnie służby wywiadowcze, sparaliżować działalność wielu organizacji opozycyjnych, a także zidentyfikować przeciwników komunistów na terenie Związku Radzieckiego.

Darmowy fragment

Rozdział XIV

Darmowy fragment

Rozdział XV

Darmowy fragment

Rozdział XVI

Darmowy fragment

Rozdział XVII

Darmowy fragment

Rozdział XVII

Darmowy fragment

[1] Antoni von Hoym był ministrem państwa pruskiego. Król pruski Fryderyk Wilhelm II mianował go gubernatorem Krakowa, nadając mu władzę cywilną, zaś komendantem wojskowym Krakowa uczynił generała Leopolda von Reuts.

Darmowy fragment

Rozdział XVIII

Darmowy fragment

[1] Tadeusz Czacki, polski działacz oświatowy i gospodarczy, pedagog, historyk, ekonomista, bibliofil, numizmatyk, członek Komisji Edukacji Narodowej, współtwórca Konstytucji 3 Maja, współzałożyciel warszawskiegoTowarzystwa Przyjaciół Nauk.

Darmowy fragment

Rozdział XIX

Darmowy fragment

Rozdział XX

Darmowy fragment

Rozdział XXI

Darmowy fragment

Rozdział XXII

Darmowy fragment

[1] Według Juliusza Willaume losy Szczerbca wyglądały następująco: „Nabyty w roku 1817 przez księcia Dymitra Łobanowa Rostowskiego, miecz z kolei przeszedł na własność Anatola Demidowa alias księcia San Donato, następnie do zbiorów kolekcjonera Bazylewskiego (ok. 1874 r.), stąd do Ermitażu petersburskiego (1884), zanim w roku 1928 po raz pierwszy, a po ostatniej wojnie światowej, w ramach częściowej rewindykacji skarbów wawelskich, wywiezionych przed hitlerowskim najeźdźcą do Kanady, po raz drugi wrócił w r. 1961 na Wawel.”

Darmowy fragment

Część II

Darmowy fragment

Rozdział I

Darmowy fragment

[1] Stanisław Karski, pełnomocnik organizacji białych na województwo sandomierskie.

Darmowy fragment

Rozdział II

Darmowy fragment

Rozdział III

Darmowy fragment

[1] Kazimierz Konrad Błaszczyński, inny pseudonim Konrad Tomaszewski, pułkownik kawalerii powstańczej, wcześniej zawodowy oficer armii rosyjskiej.

Darmowy fragment

Rozdział IV

Darmowy fragment

Rozdział V

Darmowy fragment

[1] Stefan Bobrowski, działacz niepodległościowy, członek stronnictwa czerwonych, Komitetu Centralnego Narodowego i Tymczasowego Rządu Narodowego. Zginął 12 kwietnia 1863 roku w pojedynku z hrabią Adamem Grabowskim. O pojedynku tym tak pisał Julian Łukaszewski „Jeśli w ogóle zamazanie hańby lub obelgi w naszym stuleciu przez poranienie lub śmierć jest anachronizmem barbarzyńskim, to pojedynek w takich okolicznościach i z takim człowiekiem jak B. był po prostu — wyrafinowanym mordem. Nie cofam wyrazu, dodam jeszcze, że nie tyle przeciwnik, co własny sekundant i przyjaciel B. zasłużył wobec sądu historii i własnego nawet sumienia na wyrok wiekuistego potępienia. cały ten wypadek tyle w sobie mieści potwornej zbrodni, że pióro wypada z drżącej ręki, a myśl ze wstrętem odwraca się od zagłębiania w tę ciemnię występku. O! biada narodowi, który obojętnie patrzy na swoich bohaterów i przewodników! Po trzykroć biada tym, którzy przyczynili się do ich zgłady. Cześć pamięci Stefana B.! Gdy inni zginęli z rąk tłuszczy moskiewskiej — on jeden poniósł śmierć od własnych rodaków, i to wedle wszelkich form usankcjonowanych przez — dobrze i wysoko urodzonych.”

Darmowy fragment

Rozdział VI

Darmowy fragment

[1] Hotel Lambert była to monarchistyczna organizacja bogatszych kręgów emigracyjnych, politycznie opierająca się na postanowieniach Konstytucji 3 Maja. Co ciekawe jeszcze w czasie powstania styczniowego niektórzy z dowódców zarzucali, iż właśnie stamtąd wydawane są dyspozycje dla Rządu Narodowego zmierzające do wygaszenia zrywu — patrz

Darmowy fragment

Rozdział VII

Darmowy fragment

[1] Gdy rozum śpi budzą się potwory.

Darmowy fragment

Rozdział VIII

Darmowy fragment

[1] Stanisław Kostka Potocki, minister prezydujący w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Polskiego w latach 1815 — 1820. Za projekt zniesienia zakonów w Królestwie Polskim, car zdymisjonował go 9 grudnia 1820 ze stanowiska ministra.

Darmowy fragment

Rozdział IX

Darmowy fragment

[1] Leon Chrzanowski, historyk, publicysta, polityk konserwatywny związany z partią białych w powstaniu. Należał do Komitetu Galicji Zachodniej, popierał powołanie dyktatury Langiewicza.

Darmowy fragment

Rozdział X

Darmowy fragment

[1] 

Darmowy fragment

Rozdział XI

Darmowy fragment

[1] Gdy odrzucisz to, co niemożliwe, wszystko pozostałe, choćby najbardziej nieprawdopodobne, musi być prawdą.

Darmowy fragment

Rozdział XII

Darmowy fragment

Rozdział XIII

Darmowy fragment

[1] Historia jest świadkiem czasów, światłem prawdy, życiem pamięci, nauczycielką życia. Łac.

Darmowy fragment

Rozdział XIV

Darmowy fragment

[1] Pułkownik Bogdan Bończa najprawdopodobniej zmarł z odniesionych ran w gajówce Przeworskiej w lesie Stępockim. Miejsce, jak i okoliczności śmierci wzbudzają jednak od lat wątpliwości. Według niektórych pamiętników został rozsiekany szablami przez Kozaków. Inne, częstsze, wskazują na dwie rany w piersi po kulach. Ze wspomnieć Stefana Wielowieyskiego z Lubczy wynika natomiast, że prócz ran z bitwy pułkownik został również pokaleczony bagnetami, gdy Rosjanie szukali powstańców w zabudowaniach gospodarczych. Wątpliwości wzbudzają także okoliczności zabrania rannego z pola bitwy. Według Wielowieyskiego Bończę ukryły w stodole kobiety służące we dworze w Górach. Władysław Modrzewski w swoich pamiętnikach pisze, że Bończę zabrali jego żołnierze wycofując się. W pamiętniku Jana Mazarakiego napisano zaś, że na polu bitwy rannego odnalazł ojciec autora wspomnień i nakazał czterem ludziom z dworu zanieść go do gajówki, a potem do dworu w Lubczy. Wszystkie niejasności dotyczące okoliczności potyczki w Górach i śmierci pułkownika stały się powodem do oskarżeń jego żołnierzy, iż pozostawili dowódcę samego i nie zaatakowali należycie wojsk rosyjskich. Plotki te dały asumpt do chłodnego przyjęcia oddziału przez Zygmunta Chmielińskiego, oraz wydania przez niego rozkazu przejścia kawalerzystów Bończy do piechoty. Oddział odmówił tej degradacji i pod komendą rotmistrza Juliusza Wilhelma Dzianotta opuścił obóz Chmielińskiego, łącząc się później z Oksińskim.

Darmowy fragment

Rozdział XV

Darmowy fragment

Rozdział XVI

Darmowy fragment

Rozdział XVII

Darmowy fragment

Epilog

Darmowy fragment

[1] Moim honorem jest wierność. Niem. Motto SS wywodzące się z listu Adolfa Hitlera z 1931 roku do Kurta Daluege, wysłanego po berlińskiej próbie puczu Waltera Stennesa z SA zdławionego przez SS.

Darmowy fragment