Azyl

Tomasz Ilnicki

Azyl

Zapiski stalkera

Poznań 2017

Redakcja i korekta

Piotr Tomza

Projekt okładki

Marcin Dolata

Zdjęcie na okładce:

Przedsionek maszynowni bloku reaktora nr 5

Fot. Paweł Suder

Zdjęcia

Tomasz Ilnicki

Skład

Maciej Torz

Copyright © by Tomasz Ilnicki 2017

Printed in Poland

Wydanie I

ISBN 978-83-66024-67-0

Przygotowanie, druk i dystrybucja

Wydawnictwo Sorus

ul. Żupańskiego 7

61-572 Poznań

tel. (61) 653 01 43

sorus@sorus.pl

księgarnia internetowa

www.sorus.pl

DM Sorus Sp. z o.o.

Moim Rodzicom

Wstęp

Czarnobyl. Katastrofa. Promieniowanie. Urodziłem się zaledwie dwanaście miesięcy przed wybuchem reaktora nr 4, więc ominęło mnie wszystko, co wydarzyło się zaraz potem. Najpierw: ogólnoświatowa panika. Następnie: wielka debata nad sensem istnienia elektrowni atomowych.

Dziś po jednej i drugiej nie ma już ani śladu. O Czarnobylu od lat nie mówi się w polskich mediach, a wiedza o intrygujących przyczynach katastrofy pozostaje domeną jedynie pasjonatów tej tematyki. A przecież wybuch elektrowni atomowej na Ukrainie to jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Życie tysięcy ludzi legło w gruzach, a miliony ogarnął zwierzęcy strach o przyszłość.

Co zostało po tamtych emocjach? I po tamtym miejscu?

Obszar, z którego po katastrofie ewakuowano zagrożoną skażeniem ludność, nazywany jest dzisiaj Strefą. Jest niedostępny, ale nie aż tak, by nie dało się do niego dotrzeć. A kto zrobi to raz, chce tu wracać. Bo Strefa to magiczny mikroświat angażujący każdy fragment wyobraźni. Niepowtarzalny i tajemniczy. Żywy. Prowokujący do odkrywania upiornych zagadek i eksplorowania niezbadanych miejsc charakterystycznych dla specyfiki funkcjonowania Związku Sowieckiego.

Byłem tam już kilkadziesiąt razy.

Nigdzie indziej nie czuję się równie wolny i wyjątkowy.

Teraz chcę zabrać tam ciebie.

Chcę opowiedzieć o przygodzie i o dreszczach, ale też o fascynującej historii tego miejsca. I to historii poznanej z pierwszej ręki, bo choć nie mam ambicji, by podejmować się odpowiedzi na pytania związane z czarnobylską katastrofą od strony technicznej, to zgłębiając temat dotarłem do wielu polskich i ukraińskich ekspertów z dziedziny energetyki jądrowej oraz – i to przede wszystkim – do byłych mieszkańców Prypeci, niegdysiejszego radzieckiego miasta-ogrodu, a dziś – miasta duchów. I jedni, i drudzy podzielili się ze mną niesamowitymi relacjami dotyczącymi okoliczności ewakuacji oraz funkcjonowania Strefy tuż po wybuchu. Uzupełniają one opowieść o tym, co sam tam widziałem i czego doświadczyłem.

A zatem, zapraszam w podróż. Do miejsc, które paraliżują zmysły i wywołują ciarki. Miejsc przerażających, zaskakujących i wychodzących naprzeciw najskrytszym fantazjom drzemiących w nas odkrywców. Do miejsc tworzących mój azyl.

Strefa przyciąga z niespotykaną siłą i nie pozwala o sobie zapomnieć. Strefa pełza po umyśle, szepcząc, że tęskni. Ty też tęsknisz, choć jeszcze o tym nie wiesz.

Rozdział I

Witaj w alternatywnym świecie

Kiedy kilka lat temu wpadła mi w ręce gra komputerowa „Call of Duty 4: Modern Warfare”, nie przypuszczałem, że jeden jej fragment aż tak zmieni moje życie. To była misja w Prypeci, kultowa, w kręgach graczy owiana legendą. Przemierzając jako wirtualny żołnierz upiorne miasto, natknąłem się między blokami na czerwoną, pordzewiałą małą karuzelę. Natychmiast stanął mi przed oczami Grabówek, dzielnica Gdyni. Ileż to razy w trakcie spędzonych tam trzech lat dzieciństwa kręciłem się do upadłego na niemal identycznych instalacjach, tak charakterystycznych dla polskich blokowisk lat dziewięćdziesiątych! Wspomnienie podziałało jak impuls. Ogarnęła mnie przemożna chęć, by znaleźć się przy tej karuzeli. Już, teraz! Gdy chwilę później na ekranie telewizora zobaczyłem również zrujnowany, potężny basen z ogromnymi oknami – jeden z symboli Strefy – podjąłem decyzję, od której nie było odwrotu. Czarnobyl wydawał się dokładnie tym, czego od dawna podświadomie szukałem. Czymś innym niż wszystko, czego dotąd próbowałem. Czymś niedostępnym, tożsamym z przeniesieniem się do świata gier oraz filmów.

Musiałem tam jechać.

Topografia Strefy

Czarnobylska Elektrownia Atomowa im. W. I. Lenina

Jeden z głównych celów podróży. Znajdują się tu bloki nr 1, nr 2, nr 3 oraz blok nr 4, w którym doszło do wybuchu, przykryty Sarkofagiem, czyli betonową powłoką zbudowaną po katastrofie, by chronić atmosferę przed promieniowaniem jonizującym.

Prypeć

Miasto-widmo położone ok. 3 km na północny zachód od elektrowni. Zamieszkiwało je blisko 50 tys. osób, głównie pracownicy elektrowni i ich rodziny. Od lat pozostaje zrujnowane i zarośnięte. Jedna z największych atrakcji Strefy.

Czarnobyl

Niewielkie miasteczko, ok. 15 km na południowy wschód od elektrowni. Baza wypadowa dla wielu odwiedzających – można tu wynająć pokój w hotelu.

Radar Duga, tzw. Oko Moskwy (kompleks miasteczka wojskowego Czarnobyl-2)

Potężna stalowa konstrukcja pełniąca funkcję radaru pozahoryzontalnego. W czasie zimnej wojny miał on ostrzegać Sowietów przed atakiem nieprzyjaciela. Wspinaczka na Dugę oficjalnie jest zakazana, ale pozostaje marzeniem wielu turystów. Zdarzają się wyprawy, których głównym celem jest wejście na jej szczyt.

Rosocha

Składowisko pojazdów, które uległy napromieniowaniu podczas katastrofy. Do niedawna miejsce niezwykłe, rodzaj muzeum na otwartym powietrzu, pełne najprzeróżniejszych maszyn: latających, kołowych i gąsienicowych. Rozgrabiona przez zorganizowane grupy handlarzy złomu, dziś Rosocha właściwie już nie istnieje.

Burakówka

Miejsce pochówku wszystkiego, co zostało napromieniowane. Doły, w których składowano niebezpieczne rzeczy, z czasem urosły w wielkie kopce. Grzebano tu również zastrzelone zwierzęta.

Bloki nr 5 i nr 6 nieopodal elektrowni

Niedokończony, gigantyczny budynek mający zwiększyć wydajność elektrowni. Jego budowę przerwano po wybuchu reaktora nr 4. Otaczają go potężne dźwigi.

Chłodnie kominowe

Miały schładzać przyszłe reaktory bloków nr 5 i nr 6. Również nie dokończono ich budowy.

Ośrodek wypoczynkowy „Szmaragdowy”

Drewniane domki w lesie nad rzeką. Mieszkały w nich rodziny przyjeżdżające tam na wypoczynek.

Opuszczone wsie

Na terenie Strefy znajduje się ich bardzo wiele. Są trudno dostępne, często jedynym sposobem dotarcia pozostaje samochód terenowy. Dzięki temu można w nich znaleźć najwięcej „skarbów”, czyli rzeczy codziennego użytku rodem z ZSRR.

Czerwony Las

Las w pobliżu elektrowni, który w wyniku napromieniowania zmienił barwę na pomarańczowo-czerwoną. Został szybko wycięty. Dziś rosną tam drzewa o naturalnej barwie.

Stacja Janów

Stacja kolejowa w pobliżu Prypeci, aktualnie cmentarzysko pociągów.

Dźwigi portowe naprzeciwko miasta Prypeć

Choć to nielegalne, warto znaleźć się na samym ich szczycie. Rozpościera się stamtąd wspaniały widok na całą Strefę.

Laboratorium i jego okolice

Przeprowadzano tu eksperymenty na zwierzętach. Do dziś można oglądać klatki, w których je przetrzymywano.

Cmentarzysko statków

Port w Czarnobylu na rzece Prypeć. Znajdują się tu napromieniowane wraki jednostek, które pomagały usuwać skutki awarii.

Nim wyruszyłem, postanowiłem zdobyć odpowiednią wiedzę, głównie na temat bezpieczeństwa. Przeszukując Internet trafiłem na stronę zatytułowaną „Strefa Zero”, której właściciele zajmują się organizacją wyjazdów do Zony. Znajduje się na niej największe polskie forum poświęcone czarnobylskiej przygodzie. Przyswojenie ogromu zawartych tu informacji to gigantyczna praca, ale w końcu udało mi się przeczytać wszystkie wpisy. Ich lektura mnie uspokoiła. Eskapada wcale nie wyglądała na aż tak niebezpieczną, jak by się wydawało. Czułem jednak, że moja świeżo nabyta wiedza jest nieuporządkowana, a do tego zawiera mnóstwo luk wymagających uzupełnienia.

Pomoc nadeszła znienacka. Jedna z księgarń internetowych przysłała mi akurat swoją ofertę reklamową, a w niej fragment książki Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości autorstwa białoruskiej pisarki Swietłany Aleksijewicz1. Lektura była pasjonująca. Książka pozbawiona jest komentarzy, a składają się na nią wyłącznie wypowiedzi ludzi, których ewakuowano ze skażonych terenów, oraz osób związanych z akcją ratunkową. Czytając relacje żon strażaków o brutalnym i błyskawicznym przebiegu procesu śmiertelnego wyniszczenia organizmów ich mężów, zaczynałem powoli rozumieć skutki promieniowania.

1 W 2015 roku autorka otrzymała za swoje reportaże literacką Nagrodę Nobla. Jej twórczość dotyczy niemal wyłącznie krajów postsowieckich.

Sięgając po kolejne książki, nie mogłem jednak zapominać o kwestiach praktycznych. Tą zasadniczą był termin. Jestem nauczycielem, dni wolne mam ustalone z góry i sztywno. Wszystko zależało od dyrektor szkoły.

– Jedź – powiedziała – ale musisz wziąć bezpłatny urlop.

Byłem w siódmym niebie! Od tamtej chwili nic już nie stało na przeszkodzie, bym zagłębił się w mroki Czarnobyla. Moje podekscytowanie rosło, a potęgowały je zamieszczone na stronie „Strefy Zero” opisy wypraw, które czytałem jak mantrę każdego dnia. Gdy wreszcie otrzymałem maila z instrukcjami dotyczącymi wyjazdu, od razu wpłaciłem jego organizatorom odłożone zawczasu pieniądze.

Pomiar promieniowania

Andrzej Karoń, członek Stowarzyszenia Ekologów na Rzecz Energii Nuklearnej (SEREN Polska), wieloletni pasjonat Strefy Czarnobylskiej:

Promieniowanie to strumień cząstek (alfa, beta, neutronów, protonów i in.) lub fal elektromagnetycznych (fal radiowych, podczerwonych, światła widzialnego, UV, X, gamma), emitowanych np. przez cząsteczki, atomy lub jądra atomowe. Promieniowanie możemy podzielić na niejonizujące i jonizujące. Promieniowanie jonizujące powoduje jonizację atomów, z którymi cząstki oddziałują, tj. oderwanie z nich elektronów po dostarczeniu im odpowiedniej energii np. wskutek zderzenia z cząstkami alfa, beta lub protonami albo w wyniku absorpcji energii fal UV, X czy gamma.

Skutki działania promieniowania jonizującego są różne i zależą głównie od rodzaju promieniowania jonizującego, natężenia tego promieniowania oraz od czasu ekspozycji na to promieniowanie.

Dawki promieniowania jonizującego z uwzględnieniem ich wpływu na organizmy żywe mierzy się w Sv (Siwertach) – jest to duża jednostka, stąd zwykle podaje się je w wartościach rzędu 1/1000 (mili Sv; 1 mSv = 10 -3) czy 1/1 000 000 (mikro Sv; 1 μSv = 10-6).

Szkodliwy wpływ na organizmy żywe związany jest z jonizacją atomów i zrywaniem wiązań chemicznych, np. białek. Jednak organizmy żywe w toku ewolucji wytworzyły wiele mechanizmów naprawczych tego typu uszkodzeń. Dopiero przy dużych dawkach procesy naprawcze są nieskuteczne i wzrasta ryzyko chorób nowotworowych lub tzw. choroby popromiennej. Nieduże dawki, rzędu np. 20 μSv, są dla człowieka niegroźne. Pewne zmiany obserwuje się dopiero po otrzymaniu jednorazowych dawek rzędu 500 000 μSv (0,5 Sv) lub wyższych.

Przygotowania do wyprawy życia pochłaniały mnie teraz całkowicie. Wciąż uzupełniałem wiedzę. Dzięki niej nabrałem przekonania, że wszechobecny strach przed promieniowaniem to przede wszystkim pokłosie ignorancji, powszechnej nawet w społeczeństwach najbardziej rozwiniętych. Swoje robią też wprowadzające w błąd przekazy medialne, których autorzy nastawieni są głównie na wywołanie emocji u odbiorców. Dziennikarze zazwyczaj nie zadają sobie trudu, by sprawdzić podstawowe informacje i skupiają się wyłącznie na opisie skutków danej katastrofy. A przecież na promieniowanie jesteśmy wystawieni przez dwadzieścia cztery godziny na dobę, wszędzie – choćby z powodu aktywności Słońca. Mało tego, w Prypeci poziom tła promieniowania jest miejscami niższy niż w wielu rejonach Polski! Przykładowo w Gdańsku promieniowanie kosmiczne (np. właśnie od Słońca) charakteryzuje się współczynnikiem 0,1 μSv/h2, a w Prypeci wynosi ono często 0,09 μSv/h. Zaryzykowałbym więc nawet tezę, że wizyta w Strefie to chwilami wręcz odpoczynek dla organizmu od promieniowania, oczywiście przy założeniu, że wycieczka obejmuje utarte trasy.

2 Oznacza to, że człowiek przyjmie dawkę 0,1 μSv po godzinie przebywania w tym mieście.

Jednym z krajów o najwyższych dawkach „codziennego” promieniowania jest Iran. W pewnych miejscach kreska dochodzi tam do 100 μSv/h! Można zatem wyciągnąć wniosek, że to wciąż wartość bezpieczna dla człowieka, choć jest 1000(!) razy większa od wartości notowanych w Polsce. W miejscowości Ramsar na północy kraju dawki bywają jeszcze wyższe i to znacznie. Badania pokazują3, że mieszkająca tam ludność nie choruje częściej od ludzi mieszkających na terenach o niskich dawkach promieniowania. Należy również pamiętać, że 100 μSv/h to zaledwie 0,0001 Sv/h. Dlatego wszelkie rewelacje mediów donoszących o np. dziesięciokrotnym wzroście poziomu promieniowania w stosunku do normy nie powinny nikogo przestraszyć.

3 http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11769138

Hipotezy a rzeczywistość

Siergiej Paskiewicz, doktor nauk biologicznych, pracownik naukowy w Instytucie Problemów Bezpieczeństwa Elektrowni Jądrowych Państwowej Akademii Nauk Ukrainy. W latach 1995-2001 badał wpływ promieniowania na roślinność Strefy. Później zajmował się oceną wpływu budowy Sarkofagu na środowisko naturalne. Jest ekspertem w dziedzinie promieniowania i ochrony środowiska, a także autorem i współautorem ok. sześćdziesięciu prac naukowych i artykułów na temat Czarnobyla. Pomysłodawca i autor strony http://chornobyl.in.ua:

Pomimo tego, że w Czerwonym Lesie można otrzymać dawkę promieniowania sto razy większą niż w Kijowie, nie zagraża to zdrowiu człowieka. Wysokie ryzyko stanowią natomiast substancje znajdujące się w glebie. Ten obszar stanowi potencjalne zagrożenie dla otaczającego środowiska. Na przykład, gdy wystąpią podtopienia, to radioaktywne substancje mogą dostać się do rzeki i zostać przeniesione na tereny oddalone od skażonej strefy o wiele setek kilometrów.

Wpływ promieniowania na żywe organizmy polega na uszkadzaniu istotnych elementów komórek. A dokładniej na uszkadzaniu ich najważniejszego elementu, czyli aparatu genetycznego, odpowiadającego za podział komórki. Uogólniając, promieniowanie jonizujące doprowadza do mutacji DNA, co powoduje niemożność podziału komórek, a wskutek tego ich śmierć. Jednak uszkodzenie DNA może nastąpić nie tylko z powodu napromieniowania. Także w normalnych warunkach w naszym DNA bez przerwy dochodzi do tysięcy uszkodzeń. Dlatego komórki dostosowały się do tego i „nauczyły się” jak sobie z tym radzić. Posiadają silny system naprawczy, coś w rodzaju specjalnych „brygad remontowych”, które sprawdzają poprawność sekwencji kwasu nukleinowego (kodu genetycznego) i, jeśli znajdą jakieś rozerwanie lub błąd, potrafią odpowiednio zareagować. Zjawisko „mimowolnego” naruszenia struktury DNA to naturalne mutacje. Może za nie odpowiadać wiele różnych czynników, np. zanieczyszczenie środowiska metalami ciężkimi (ołowiem, rtęcią itp.). Jony metali, które dostają się do wnętrza komórek, mogą uszkadzać DNA, co prowadzi do powstania błędów w kodzie, a w konsekwencji do zmniejszenia funkcjonalności komórek. Właśnie dlatego nałogowi palacze (z dymem dostaje się do organizmu wiele szkodliwych substancji, które pogarszają stan aparatu genetycznego komórki) wyglądają o wiele starzej niż osoby, które nie palą i prowadzą zdrowy tryb życia, dostarczając organizmowi niezbędnych witamin i mikroelementów.

To, że nie ma możliwości rozróżnienia uszkodzeń DNA spowodowanych promieniowaniem od tych, które powstały w wyniku działania innych czynników, wywołuje wiele nieporozumień. Nie możemy bowiem stwierdzić z całą pewnością, że małe dawki promieniowania są niebezpieczne dla żywych organizmów. A nie da się tego jednoznacznie określić właśnie z powodu mnogości uszkodzeń DNA. Oczywiście, kiedy poziom promieniowania wyraźnie wzrasta i do aparatu genetycznego komórki trafia go znacznie więcej, w DNA powstaje tak duża liczba uszkodzeń, że „brygady remontowe” nie nadążają z naprawą. I dopiero wtedy ujawnia się bezpośrednia zależność między otrzymaną dawką promieniowania a określonymi skutkami (rezultatem zwiększonej liczby uszkodzeń, których nie da się odbudować, może być np. zaćma albo białaczka).

Oto trzy główne hipotezy dotyczące wpływu promieniowania na organizm ludzki:

1. hipoteza LNT (liniowa) – każda, nawet najmniejsza dawka promieniowania ponad normę, zagraża organizmowi ludzkiemu;

2. hipoteza LT (progowa) – pewne dawki promieniowania mogą powodować choroby (tzn. negatywne skutki promieniowania mogą wystąpić po przekroczeniu określonych dawek; próg dla każdego może być inny);

3. hormeza radiacyjna – pewne dawki promieniowania mogą stymulować organizm, ponieważ promieniowanie sprawia, że komórki pracują intensywniej (na tym polega leczenie poprzez kąpiele radoczynne oraz błotne w sanatoriach; nie zawsze jednak taka stymulacja organizmu będzie pożyteczna – ponieważ organizm skupia wszystkie swoje siły na regeneracji i leczeniu wybranych organów, ucierpieć mogą inne, dla których już nie starczy energii).

Która z tych hipotez jest najbliższa prawdy? Uczeni spierają się o to już blisko sto lat. Czy skutki promieniowania zależą od otrzymanej dawki? Czy każda dawka to ryzyko uszkodzenia DNA? I jak ma się do tego mechanizm odbudowy komórek, który pozwolił im przeżyć dziesiątki milionów lat, również wtedy, gdy promieniowanie było sto razy większe niż obecnie?

Jednak to nie naukowcy biorą odpowiedzialność za życie ludzi. Rządy państw, niezależnie od nierozstrzygalności tego sporu, muszą jakoś określać normy i decydować, jakie dawki promieniowania są dopuszczalne i bezpieczne dla obywateli. A ponieważ nie chcą ryzykować, w praktyce powszechnie obowiązuje teoria liniowa, zgodnie z którą należy bezwzględnie unikać wszelkich sytuacji narażających ludzi na dodatkowe promieniowanie.

Jedną z najciekawszych i zarazem najbardziej kontrowersyjnych opinii na temat konsekwencji wybuchu elektrowni w Czarnobylu przeczytałem w opublikowanym kilka lat temu w „Polityce”4 wywiadzie z nieżyjącym już dziś prof. Zbigniewem Jaworowskim. Wybitny ekspert, członek Polskiej Komisji Rządowej ds. Skutków Katastrofy w Czarnobylu stwierdza w nim, że w świetle późniejszych ustaleń zdrowie Polaków w 1986 roku nie było w ogóle zagrożone, a podawanie płynu Lugola, które on sam rekomendował, nie miało sensu. Władze sowieckie powinny były również zaniechać przymusowej ewakuacji, bowiem zagrożenie dotyczyło wyłącznie terenów położonych blisko elektrowni. W raporcie UNSCEAR5, na który powołuje się profesor, napisano, że jedynie 134 jej pracowników było narażonych na bardzo wysokie dawki promieniowania, po których rozwinęła się ostra choroba popromienna. W ciągu kilku miesięcy od katastrofy 31 osób zmarło i są to jedyne śmiertelne ofiary Czarnobyla.

4 http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/nauka/1514110,1,zabojczy-mit-czarnobyla.read

5 Komitet Naukowy ONZ ds. Skutków Promieniowania Atomowego.

Nie ma też naukowych dowodów na zwiększoną zachorowalność na raka wśród ludności byłego ZSRR, a odnotowany wzrost liczby nowotworów tarczycy to najprawdopodobniej efekt szczegółowych badań, których wcześniej po prostu nie prowadzono. W podobny sposób Jaworowski tłumaczy gwałtowny wzrost liczby chorych na zaburzenia układów oddechowego, trawiennego i nerwowego. Według niego przyczyną nie było promieniowanie, lecz stres: Ludzie panicznie bali się i nadal boją zagrożenia, które nie istniało. Mało tego, zdaniem naukowca teren Strefy Wykluczenia miałby się dziś nadawać do zamieszkania i to niemal w całości, łącznie z miastem Prypeć (wyjątek to raptem jeden kilometr kwadratowy wokół elektrowni). A żeby było jeszcze ciekawiej, prof. Jaworowski stwierdza w wywiadzie, że wszystkie działania podjęte bezpośrednio po katastrofie – również te, które sam uznał później za bezcelowe – były konieczne, bo wówczas nikt nie znał, ani nie mógł przewidzieć skali tragedii.

A jak było naprawdę? Na ile wybuch elektrowni faktycznie zagroził życiu milionów ludzi? Dziś już chyba nie sposób się tego dowiedzieć. Władze ZSRR przez lata kamuflowały fakty z godną podziwu determinacją, czego efektem jest istniejący nadal w tej kwestii chaos. Nie potrafię rozstrzygnąć, kto ma rację – ile chorób było wynikiem promieniowania, ile stresu, czy ewakuacji dało się uniknąć – tym bardziej więc nie potrafiłem zrobić tego wtedy, nim pierwszy raz przekroczyłem granicę Strefy. Czułem tylko, że są tajemnice, które na zawsze pozostaną niewyjaśnione. Wiedziałem też, że katastrofa w Czarnobylu zniszczyła życie wielu ludziom, narażając ich na ogromne cierpienie psychiczne oraz fizyczne.

Pełen oczekiwań i wyposażony w całkiem spory zasób wiedzy teoretycznej, przed wyjazdem do Strefy potrzebowałem jeszcze tylko opanować kilka praktycznych umiejętności. Już dużo wcześniej dowiedziałem się, że na terenie, który niebawem miałem wreszcie zobaczyć na własne oczy (a nie tylko na ekranie monitora), obowiązuje kategoryczny zakaz wchodzenia do budynków. No tak, pewnie – uśmiechałem się pod nosem. Przecież możliwość penetracji opuszczonych budynków to jeden z głównych powodów, dla których tam jechałem! Jednak co do pozostałych zasad – zamierzałem się podporządkować.

ABC przebywania w Strefie

Ekwipunek:

Latarka czołowa

Tzw. czołówka jest absolutnie niezbędna podczas eksploracji ciemnych zakamarków w budynkach. Za względnie dobrą trzeba zapłacić ok. dwustu złotych. Na tańsze szkoda pieniędzy.

Lekkie robocze rękawiczki

Dają komfort psychiczny. Nie skaleczymy się, nasze dłonie będą bezpieczne.

Maska przeciwpyłowa

Istotny element wyposażenia. Eskapady do najbardziej skażonych miejsc (np. piwnic) wiążą się z ryzykiem wdychania pyłu. Choć nie ma dowodów, że zawiera on pierwiastki radioaktywne, hipotetyczne niebezpieczeństwo istnieje. Gdyby radionuklidy osadziły się w płucach, mogłyby przez lata niekorzystnie oddziaływać na organizm. Profilaktyka więc nie zaszkodzi, tym bardziej że maska chroni też przed nieprzyjemnymi zapachami, np. pleśni.

Do wyboru mamy maski jednorazowe, niezbyt wygodne dla osób noszących okulary – szkła będą ciągle zaparowane – i niedające pełnej ochrony, lub znacznie droższe maski z wymiennymi filtrami, które zabezpieczają przed pyłem właściwie w stu procentach.

W pomieszczeniach z oknami maski nie są potrzebne, noszą je tam jedynie nowicjusze; weterani wiedzą, że nic im nie grozi (chyba że rzecz dotyczy miejsc najbardziej niedostępnych i rzadko odwiedzanych).

Odpowiednie buty

Długie godziny spędzone na wędrówce, nierzadko pośpiesznej albo połączonej ze wspinaczką, po różnorodnie ukształtowanym terenie potrafią dać się we znaki. Wybór właściwego obuwia to kwestia decyzji, czy bardziej zależy nam na wygodzie i szybkości, czy na bezpieczeństwie. Lekkie buty do biegania są świetne, ale mogą narazić nas na problemy (o czym przekonałem się dobitnie podczas swojej trzeciej wyprawy). Rozsądek nakazuje założyć buty z grubą, solidną podeszwą.

Dozymetr

Organizatorzy wyjazdów zapewniają, że przyrząd mierzący poziom promieniowania nie jest potrzebny, trudno bowiem znaleźć w Strefie miejsca, gdzie radiacja osiąga wysoki, niebezpieczny poziom. Do większości z nich nie ma dostępu (np. do wnętrza zniszczonego wybuchem bloku nr 4), inne zaś nie znajdują się na trasie wycieczek. Jednak pasjonaci zawsze mają licznik przy sobie. Dla wielu z nich odnalezienie możliwie najbardziej skażonych miejsc to właśnie główny cel wyjazdów. Dlatego organizują wyprawy na własną rękę lub wybierają operatorów dających największą swobodę poruszania się po Strefie. W tym kontekście szczególnym zainteresowaniem cieszą się piwnice szpitala i zakłady „Jupiter” w Prypeci oraz tzw. Czerwony Las.

Dokumenty

Paszport

Musimy go mieć, by wjechać na Ukrainę. Jego numer podajemy też, starając się o pozwolenie na wjazd do Strefy.

Pozwolenie

Jest wymagane od każdej osoby wjeżdżającej do Strefy. Ponadto dostęp do poszczególnych obiektów wymaga odrębnych zezwoleń. Właśnie dlatego pewne miejsca tak trudno zobaczyć. Przepustki na wjazd do Czarnobyla i Prypeci otrzymuje właściwie każdy, o zgodę na dostęp do innych miejsc jest już znacznie trudniej. Do wielu z nich zarząd Strefy nie wpuszcza grup turystycznych (choć bywają wyjątki), z roku na rok jest też coraz więcej obostrzeń. Pomimo tego turystów przybywa, choć do niektórych „atrakcji” dostać się jest naprawdę niełatwo. Zdarza się, że pozwolenia na wjazd do Strefy nie otrzymują konkretne osoby. Tak było po zamachach terrorystycznych w Paryżu, gdy odmówiono wjazdu kilku obywatelom państw arabskich, lub w trakcie konfliktu na Krymie i na początku wojny w Donbasie, kiedy nie wpuszczono młodych Rosjan (płci męskiej), obawiając się ewentualnych prowokacji. Nie wpuszcza się również stalkerów, których wcześniej choć raz złapano na nielegalnej eksploracji Strefy.

Rozdział II

Inicjacja

Poniedziałek, 24 września 2012 | Warszawa

Długo czekałem na ten dzień. Gdy tuż przed dwudziestą drugą na plac przed Pałacem Kultury i Nauki w Warszawie, gdzie wyznaczyliśmy sobie miejsce zbiórki, podjechał autokar, od dobrej chwili gawędziłem już o Strefie z grupą pasjonatów ze Śląska. Byłem w swoim żywiole. Za moment miała się zacząć podróż mojego życia.

Zająłem miejsce. Obok mnie usiadła Ewa, z którą szybko znaleźliśmy wspólny język, a z przodu Marek, jeden z organizatorów wyjazdu. Dla miłośników Strefy to człowiek-instytucja: członek Polskiego Towarzystwa Nukleonicznego6 i prawdziwa kopalnia wiedzy o promieniowaniu i Czarnobylu. Informacjami sypie jak z rękawa, a obok jego opowieści nie sposób przejść obojętnie. Jego towarzystwo podczas eksploracji Strefy to gwarancja, że otrzyma się odpowiedź na każde nurtujące nas pytanie związane z odwiedzanymi miejscami. Drugim organizatorem wyjazdu był Paweł, otwarty, zabawny gość z dystansem do siebie.

6 Nukleoniczny, czyli związany z fizyką jądrową.

Nocna jazda przez Polskę upłynęła nam pod znakiem niekończących się rozmów na temat Strefy. Konfrontowaliśmy swoją wiedzę i przerzucaliśmy się informacjami. Przed wyjazdem wszyscy otrzymaliśmy mailowo stos map i czarnobylski podręcznik. Najwięksi fanatycy spośród nas wydrukowali sobie z tego prawdziwe mini-encyklopedie. Ja ograniczyłem się do wydrukowania map Prypeci i Sławutycza. W końcu posnęliśmy niczym kawki.

Następnego dnia, po przebudzeniu, zaczęliśmy wraz z Ewą rozmawiać z siedzącymi za nami Karoliną i Rafałem. Okazało się, że są kuzynostwem. Karola mówiła fantastycznie po rosyjsku, co mieliśmy potem regularnie wykorzystywać (do dziś zresztą podziwiam ją za wytrwałość). Zapowiadało się, że na czas wyprawy stworzymy naprawdę zgraną ekipę.

Wtorek, 25 września 2012 | Sławutycz, Ukraina

Na miejsce dotarliśmy po dziewiętnastej. Sławutycz to nieduże miasteczko, które wybudowano krótko po wysiedleniu Prypeci, by stało się nowym domem dla personelu elektrowni. Planowano, że zamieszkają w nim wszyscy przesiedleni pracownicy wraz z rodzinami (ok. 50 tys. osób), ale ponieważ wielu wcale nie zamierzało wracać w te strony, ostatecznie projekt okrojono do połowy. Miasteczko leży po wschodniej stronie Dniepru w odległości ok. pięćdziesięciu kilometrów w linii prostej od Prypeci i jest podzielone na tzw. kwartały. Każdy z nich reprezentuje odmienny styl architektoniczny, bo za ich budowę odpowiadały różne republiki Związku Radzieckiego. Do elektrowni dojeżdża się stąd kolejką elektryczną. Jej linia przecina rzekę, dodatkowo zahaczając o Białoruś.

Przywitał nas Siergiej Akulinin, nasz przewodnik po Strefie i zarazem były pracownik elektrowni. Towarzyszyła mu śliczna, filigranowa Ukrainka o blond włosach, która pomagała Siergiejowi zakwaterować nas w wynajętych mieszkaniach. Przypadło mi lokum w kwartale kijowskim. Trafiłem do niego razem z Karoliną, Ewą i Rafałem. Mieściło się w wysokim bloku i posiadało wystrój rodem z PRL-u. Do dyspozycji mieliśmy dwa duże pokoje, kuchnię i łazienkę. Właścicielka mieszkała z nami drzwi w drzwi. Jak się okazało, na czas naszego pobytu przeniosła się do niej córka wraz z małym dzieckiem, na co dzień zajmujące mieszkanie, które od nich wynajmowaliśmy.

Wreszcie mogliśmy odpocząć. Dwadzieścia jeden godzin w autokarze wynagrodził nam udany wieczór w restauracji Stary Tallin w centrum Sławutycza. Były urocze kelnerki ubrane w ludowe stroje i świetne jedzenie, a mnie od razu naszła myśl, że odtąd będę tu częstym gościem. Po posiłku udaliśmy się jeszcze do pobliskiego supermarketu Sojuz, żeby zaopatrzyć się w ukraińskie piwo. Kupiłem „Bile” i „Czernihowskie”. Dwie butelki wystarczyły, bym miał szampański humor. Nazajutrz miało się przecież spełnić jedno z moich największych marzeń.

Środa, 26 września 2012 | Strefa – dzień 1.

Po śniadaniu w restauracji Sławutycz w centrum miasta punktualnie o siódmej wyruszyliśmy na stację. Pociąg do elektrowni odjeżdżał co prawda dopiero o 7.45, ale znając perypetie niektórych mniej rozgarniętych uczestników wcześniejszych wyjazdów, którym zdarzyło się spóźnić i stracić przez to cały dzień pobytu w Strefie, nie chcieliśmy ryzykować. Skrupulatnie kontrolując wskazówki zegarków i posiłkując się wydrukowaną zawczasu mapą, dotarliśmy na peron. Zaskoczyła mnie jego skala – był bardzo długi i szeroki. Władze miasta musiały o niego dbać, bo sprawiał wrażenie czystego i schludnego. Był przestronny, bez żadnych udziwnień, dominowała wyłącznie prosta forma.

Kiedy nadjechał pociąg, zwróciłem uwagę na wagony, znacznie szersze od tych, jakie widuje się w Polsce. Zasiedliśmy wśród pracowników elektrowni, zerkając na nich z ciekawością. Zastanawiałem się, czy coś różni ich od pozostałych pasażerów. W końcu jadą do zamkniętej Strefy, wciąż w pewnych miejscach skażonej. Zachowywali się jednak jak wszyscy ludzie zmierzający rano do pracy, niezależnie od szerokości geograficznej: ziewali, rozmawiali ze sobą lub zamyśleni patrzyli w okno.

Z każdym kilometrem zbliżającym nas do Strefy czułem rosnące we mnie napięcie. Nie wiedziałem, czego się spodziewać. Najbardziej obawiałem się, że przeżyję zawód. Myśl o tym, że moje oczekiwania okażą się zbyt wysokie w stosunku do rzeczywistości i czar pryśnie, nieustannie kołatała mi w głowie. Miałem świadomość, że w realizacji marzenia często największą frajdę sprawia wysiłek, który trzeba włożyć w jego spełnienie, ono samo zaś bywa rozczarowujące.

Spoglądałem przez okno. Wszędzie pola, łąki i lasy. Bogactwo przyrody momentami zapierało dech w piersi. Gdy wjechaliśmy na terytorium Białorusi, jak na zawołanie we wszystkich telefonach zanikł zasięg, by powrócić dopiero po dłuższej chwili. W końcu po pięćdziesięciu minutach jazdy dotarliśmy do stacji Siemichody. Byliśmy na terenie elektrowni.

Najpierw przeżyłem zaskoczenie. Gdy hamowaliśmy, widok za oknem całkowicie przesłoniła ściana z blachy falistej. Zdawała się nie mieć końca, a przerywały ją tylko wbudowane co kilka metrów drzwi automatyczne. Pociąg zatrzymał się niezwykle precyzyjnie: szerokość drzwi wyjściowych składu zbiegła się dokładnie z szerokością drzwi prowadzących na peron. W innym wypadku nie bylibyśmy w stanie wyjść na zewnątrz. Pozostałoby nam bicie głową w blaszaną ścianę. Moja wyobraźnia zaczęła pracować na wysokich obrotach. Poczułem się jak bohater filmów i gier utrzymanych w konwencji postapokaliptycznej. O tak, znajdowałem się już w innym świecie! Stacja wyglądała jak sklecona naprędce z byle czego, ale mimo to sprawiała wrażenie jedynej bezpiecznej przystani w tej opustoszałej krainie. Wielki barak momentalnie wypełnił się pasażerami. Nasza grupa rozpierzchła się na początku podróży po wszystkich wagonach, postanowiliśmy więc poczekać aż zrobi się luźniej, by się odnaleźć. Gdy patrzyłem na znikających w oddali ludzi, przyszło mi na myśl, że z tego miejsca nie da się uciec. Jeden z pracowników zdążył już pozamykać drzwi baraku i jedyne wyjście ze stacji prowadziło teraz przez punkt kontroli dokumentów. Strażnik posiadał spis paszportów wszystkich osób, które otrzymały pozwolenie wejścia na teren Strefy, i kazał się każdemu wylegitymować. Pośpiesznie skanując wzrokiem nasze twarze, przepuszczał nas przez wąską bramkę. Jeżeli ktoś zapomniałby paszportu, musiałby tu czekać aż do szesnastej na pociąg powrotny. Znaleźliśmy się w szerokim korytarzu, którego sporą część zajmowały bramki dozymetryczne. Każdy, kto opuszcza Strefę, przechodzi tutaj kontrolę. Widok zmierzających z naprzeciwka osób poddawanych badaniu poziomu napromieniowania dodatkowo mnie „podkręcił”. Liczyłem po cichu (głupek ze mnie), że przy kimś zapali się czerwona lampka. Byłem strasznie ciekawy procedury dekontaminacji, nic wyjątkowego się jednak nie wydarzyło. Żałowałem też, że w tym miejscu nie wolno robić zdjęć. Nie chcąc łamać reguł już na samym początku, z trudem powstrzymałem się przed wyciągnięciem aparatu.

Siergiej zatrzymał grupę.

– Wchodzicie na teren, na którym możecie ulec napromieniowaniu – powiedział ze stoickim spokojem. Tuż po katastrofie brał udział w akcji likwidowania jej skutków. – Przestrzegajcie zasad, a nic złego wam się nie stanie.

Zasady bezpieczeństwa obowiązujące w Strefie

strój musi zakrywać całe ciało, a buty powinny mieć grubą podeszwę

nie wolno niczego kłaść na ziemi (z wyjątkiem statywu), należy też unikać szorowania po ziemi nogawkami, sznurówkami i wszystkim, co zbiera kurz

przed wypiciem czegokolwiek należy opłukać usta i wypluć ich zawartość (by pozbyć się z jamy ustnej kurzu, który może zawierać radioaktywne pierwiastki)

nie wolno jeść, w ostateczności należy skorzystać z produktów w zamkniętych opakowaniach, np. batonów

przed załatwieniem potrzeby fizjologicznej należy opłukać dłonie; należy unikać chodzenia w wysokiej trawie (m.in. dlatego, że złomiarze rozkradli pokrywy studzienek i łatwo wpaść do niewidocznej na pierwszy rzut oka dziury)

nie wolno wchodzić do budynków i na stalowe konstrukcje; jeśli w pomieszczeniu, w którym przebywamy, uniesie się kurz, należy błyskawicznie zatkać usta i nos

Reguł należy pilnować również dlatego, że Ukraińcy nakładają czasem pewne ograniczenia na grupy, które nie stosują się do regulaminu. Ja sam, podczas moich wyjazdów do Strefy, zawsze starałem się przestrzegać większości zasad, choć, jak niemal każdy, kto odwiedza to miejsce, nagminnie łamałem i łamię jeden punkt: zakaz wchodzenia do budynków. Gdybym tego nie robił, czego miałbym tu szukać? Pracownicy Strefy obowiązkowo przydzielani zwiedzającym mają tego świadomość i – jeśli tylko szczerze z nimi porozmawiać – zazwyczaj przymykają na to oko. Dużo zależy też od organizatora – jeżeli jest lubiany przez zarząd Strefy, wolno mu więcej. Warto przy tym wspomnieć, że niektóre polskie biura podróży oferują zaledwie dwu-, trzygodzinny spacer po Prypeci bez możliwości choćby zajrzenia przez okna do wnętrza oglądanych obiektów. Ale o tym oczywiście nie informują w swoich broszurach, licząc na to, że klient nie zna panujących w Strefie realiów i w związku z tym nie będzie miał konkretnych oczekiwań. Starzy wyjadacze nigdy nie dadzą się na to nabrać.

Ruszyliśmy korytarzem. Kilkakrotnie zakręcał, by w końcu doprowadzić nas do niedużych drzwi, przed którymi stały kolejne dwie bramki dozymetryczne. Wiedziałem, jak niewiele dzieli mnie już od tego, by wyjść na zewnątrz i po raz pierwszy w życiu odetchnąć powietrzem zamkniętej Strefy Czarnobylskiej! Choć tyle się naczytałem o jej funkcjonowaniu, bałem się. Głównie promieniowania. Wysoki betonowy mur wraz z budynkiem, z którego wyszliśmy, tworzyły korytarz na otwartym powietrzu. Ponad nami górowała stacja-barak Siemichody. Z zewnątrz stan techniczny obiektu nie wyglądał zbyt dobrze, ale ja skupiłem uwagę już na czymś innym: nieopodal czekał na nas biały autobus z wymalowanym na nim niebieskim i granatowym pasem. Pojazd był bardzo stary, a wtajemniczeni wiedzieli, że brał udział w ewakuacji mieszkańców Prypeci. Po chwili i ja siedziałem w środku. Czułem, że zaczyna się niezwykła przygoda.

Pierwszą atrakcją dnia była wizyta pod kultowym blokiem nr 4. Sarkofag robił piorunujące wrażenie. Ogromny, połatany, zdawał się rozpadać w oczach. Górowały nad nim dwa kominy. Ten wyraźnie niższy i węższy, utrzymany w czerwono-białej kolorystyce, dobudowano już po wybuchu, z kolei oryginalny komin – uszkodzony w wyniku awarii – otrzymał po katastrofie dodatkowe wzmocnienia. Inaczej dawno by się zawalił, podobnie jak potężna frontowa ściana Sarkofagu, gdyby i jej nie podparto wielkim rusztowaniem. Przed ogrodzeniem okalającym kolosa usytuowany był natomiast pomnik upamiętniający wydarzenia z 26 kwietnia 1986 roku.

Dopiero teraz naprawdę poczułem grozę. Można obejrzeć setki zdjęć i wysłuchać dziesiątek relacji z tamtych dni, jednak dopiero wizyta na miejscu pozwala w pełni zrozumieć fakty. Widok tej mrocznej budowli w połączeniu ze świadomością tego, co czai się w jej wnętrzu, podziałał na mnie obezwładniająco. Przestrzeń dookoła była wypełniona atmosferą bólu, beznadziei i śmierci.

Staliśmy ok. stu metrów w linii prostej od reaktora. Pomiary dozymetrem wskazywały radioaktywność wyższą od normy – ok. 7-8 μSv/h. Choć zarząd Strefy pozwala fotografować blok nr 4 dopiero od wysokości szczytu ogrodzenia – płot stanowi element systemu bezpieczeństwa i dlatego obowiązuje zakaz – mało kto się tym przejmował. Prawie każdy chciał mieć zdjęcie w tym miejscu, a niektórzy zakładali nawet do niego maski przeciwgazowe, by wyglądać bardziej wiarygodnie.

Na prawo od nas znajdował się wielki plac. Budowano na nim tzw. Arkę, czyli nowy sarkofag w kształcie łuku.

Arka

„New Safe Confinement”, czyli tzw. Arka to wielofunkcyjny kompleks zbudowany w celu przekształcenia starego Sarkofagu w ekologicznie bezpieczny system. Wewnątrz reaktora wciąż panuje wysoki poziom promieniowania, stąd tak ważne stało się zamontowanie nowej konstrukcji. Wskutek problemów finansowych oddanie NSC do użytku wielokrotnie przekładano. Budowę zakończono ostatecznie w listopadzie 2016 roku.

W skład Arki wchodzą:

główny budynek złożony z łukowej konstrukcji (wysokość: 108,39 m, długość: 150 m, długość przęsła: 257,44 m), fundamentów, zachodniej i wschodniej ściany szczytowej oraz niezbędnych systemów zabezpieczających i wspomagających;

blok technologiczny;

obiekty pomocnicze.

Główne funkcje obiektu:

ograniczenie wpływu promieniowania na ludność i personel Strefy oraz na otaczające środowisko;

ograniczenie rozprzestrzeniania się promieniowania jonizującego i substancji radioaktywnych znajdujących się wewnątrz Sarkofagu;

stworzenie bezpiecznych warunków do demontażu niestabilnych konstrukcji, procesu wydobywania mas zawierających paliwo i radioaktywnych odpadów, usuwania nadmiaru nagromadzonej wody, a także do zabezpieczenia obsługi i kontroli Sarkofagu;

zabezpieczenie mas zawierających paliwo i odpadów radioaktywnych przed dostępem do nich osób nieupoważnionych oraz zapewnienie prawidłowego funkcjonowania systemów zabezpieczeń Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej.7

7 http://www.chnpp.gov.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=177&Itemid=89&lang=ru

Jednym z krajów, które dofinansowały projekt budowy Arki, jest Polska, o czym świadczy biało-czerwona flaga powiewająca nieopodal na wietrze.

Nasz kolejny cel stanowiła Prypeć. Byłem naprawdę podekscytowany. Przed wyjazdem z rozmysłem nie oglądałem żadnych zdjęć ani materiałów filmowych z tego miejsca, żeby nie psuć sobie zabawy. Miałem w głowie tylko to osiedle i karuzelę, podpatrzone w grze, od której wszystko się zaczęło.

Prypeć w liczbach

Dane ze stycznia 1986 roku8:

8 http://pripyat.com/pripyat-and-chernobyl/pripyat-v-tsifrakh.html

Ludność: 49 400 osób, w tym 16 562 kobiet i 15 406 dzieci (uczących się 7176), mieszkających na 658 700 m2 w 160 domach, 13 414 mieszkaniach, 18 internatach dla mężczyzn (7621 miejsc) oraz 8 internatach rodzinnych i domach gościnnych (łącznie 1205 pokoi.

Oświata: 15 przedszkoli (4980 miejsc), 5 szkół ogólnokształcących (6786 miejsc), technikum rolnicze (600 uczniów).

Handel i gastronomia: 25 sklepów oraz 27 stołówek, kawiarni i restauracji.

Kultura: dom kultury, kino (1220 miejsc), szkoła artystyczna (312 uczniów).

Sport: 10 sal sportowych, 3 baseny, 2 stadiony, 10 strzelnic.

Rekreacja: 1 park, 35 placów zabaw, 18 136 drzew, 249 247 krzewów, 33 000 krzaków róż.

Przemysł: 4 duże przedsiębiorstwa.

Łączność: 2926 telefonów.

Założona oficjalnie 4 lutego 1970 roku, Prypeć otrzymała prawa miejskie dziewięć lat później. Zbudowano ją, by zapewnić miejsce do życia pracownikom elektrowni atomowej. Pod koniec 1985 roku mieszkało tu 47,5 tys. osób 25 narodowości, a docelowo liczba ludności miała sięgnąć nawet 75-78 tys. osób9. Plany rozbudowy miasta były imponujące. Do końca 1988 roku zamierzano zbudować dwa duże centra handlowe, nowe kino z dwiema salami, dom sztuki, nowy hotel i dwa centra sportowe. Ponadto na styku ulic Budowlańców i Łesi Ukrainki miał stanąć przekaźnik telewizyjny wysoki na 52 metry.

9 http://pripyat.com/pripyat-and-chernobyl/podrobno-o-gorode-pripyat.html

Planiści Prypeci kierowali się zasadą trójkątnej zabudowy. Stare miasta charakteryzowały się wąskimi uliczkami i ciasnotą – tu zdecydowanie się od tego odcięto. Budynki stawiano tak, by zachować między nimi sporą przestrzeń, a ulice rozplanowano w sposób, który miał uniemożliwić tworzenie się korków. Najważniejsza miała być wygoda mieszkańców.

Tamte dni

Relacje byłych mieszkańców Prypeci zebrałem dzięki nieocenionej pomocy mojej koleżanki Olgi, z wykształcenia rosjoznawcy. Część z nich była wcześniej publikowana na stronie www.pripyat.com, a ich autorzy zgodzili się na ich ponowne wykorzystanie, inne zaś zostały spisane specjalnie na naszą prośbę.

Oksana Gurnik:

Pamiętam, jak w sobotę 26 kwietnia w szkole zamknięto wszystkie okna. Ale małe dzieci wciąż biegały po podwórku albo bawiły się beztrosko w piaskownicy. Nie było żadnej paniki, poczucia strachu. Czuliśmy się bezpiecznie, bo nauczycielka po radzie pedagogicznej zakomunikowała nam, że zdarzył się tylko niegroźny wypadek: zawaliła się po prostu jedna ze ścian reaktora. W czasie obiadu próbowano nas napoić gorącym, zwarzonym mlekiem. Pobrudziliśmy całą stołówkę! Pamiętam też, że tego dnia po raz pierwszy w życiu zobaczyłam litrowe butelki mleka i pierwszy raz przemoczyłam nogi w sklepie, bo cała podłoga była zalana jakąś dziwną substancją. Około 16.00 wrócił z pracy ojciec. Był zmęczony. Tej nocy nie spał. Spędził ją w elektrowni. Zamiast swojej roboczej odzieży miał na sobie jakiś niedorzeczny strój. Jego ubranie zostało zniszczone jeszcze w elektrowni. Pamiętam również twarz matki po długim i trudnym dyżurze w szpitalu, gdzie zwożono ludzi. Było ich tak wielu, że brakowało miejsc, by ich pomieścić. A my, piętnastoletnie dzieciaki, po szkole kupiliśmy parę butelek piwa i poszliśmy do lasku, którego nie było widać zza ogromnej liczby wojskowych pojazdów. Nie rozumieliśmy tej sytuacji, ale dzień spędziliśmy na powietrzu, pijąc piwko! Śmialiśmy się, żartowaliśmy. A tuż obok chodzili  żołnierze z maskami przeciwgazowymi. Niezłe, co? Później poszliśmy na miasto. Po drodze minęliśmy kilka ikarusów z wojskowymi w środku. Znów: wszyscy byli w maskach przeciwgazowych! W tamtej chwili tylko się z tego śmialiśmy, ale teraz wydaje mi się, że to raczej oni powinni byli śmiać się z nas, samozwańczych królików doświadczalnych. Oczywiście poszliśmy również na dach 9-piętrowca. Było tam już wielu naszych rówieśników. Wszyscy gapiliśmy się na płonący blok nr 4. Ten obraz na zawsze pozostanie w mojej pamięci.

Ewakuacja rozpoczęła się nazajutrz o 14.00. Byłam wtedy w domu tylko z tatą. Mama była na dyżurze. Spędziła w szpitalu całą sobotę i niedzielę. Pod dom podjechał autobus. Nie zdawaliśmy sobie sprawy, że sytuacja jest tak poważna. Wzięłam ze sobą tylko torbę, do której spakowałam bieliznę na zmianę. Miałam wtedy 16 lat i wszystko to było dla mnie niezwykłą przygodą, która miała trwać tylko trzy dni. W głowie już opracowałam scenariusz, jak to będę opowiadać koleżankom o ewakuacji. Nikt wtedy nie wiedział, że trzy dni zamienią się w całe życie. Nie było paniki, choć rano widziałam dziesiątki ludzi zmierzających z walizkami na stację kolejową Janów. Wielu z nich towarzyszyły krzyczące dzieci. Obraz ten przypominał kadr z filmu wojennego. Kiedy autobus ruszył, zauważyłam, że biegnie za nami mama. Poprosiliśmy kierowcę, by się zatrzymał i ją zabrał. Była tylko w sukience i płaszczu, nie miała żadnego bagażu. Przywieziono nas do wsi Obuchowicze, wysadzono w centrum i poproszono miejscowych, by nas przyjęli. Czuliśmy się jak na jakimś targu, tyle że to my byliśmy towarem. Moją rodzinę przygarnęła pod dach para staruszków. Okazało się, że byli ludźmi wielkiego serca. Zobaczylibyście śniadanie, jakie nam przygotowali! U nas zazwyczaj była tylko kawa i kanapki, a tu stół aż się uginał: gotowane ziemniaki, kiełbasa, jajecznica. No i odmowa zjedzenia czegokolwiek byłaby obrazą dla gospodarzy. Nie mieli dużego domu, na dodatek czekali na przyjazd swoich trzech synów z rodzinami na Wielkanoc. Nigdy potem nie spotkałam już tak dobrych ludzi. Postanowiliśmy nie siedzieć im na głowie i ruszyliśmy w dalszą podróż.

W Kijowie mieszkała moja ciocia, siostra taty, ze swoją rodziną. Dodzwoniliśmy się do niej i wieczorem przyjechał po nas samochodem jej mąż. Do Kijowa dotarliśmy nie bez przeszkód. Na drogach rozstawiono już posterunki i pilnowano, by ze Strefy nie wyjechało żadne auto. Za każdym razem, kiedy zatrzymywała nas milicja, wujek opowiadał zmyśloną historię o tym, że jesteśmy kijowianami, którzy wyjechali na urlop na wieś, i bardzo chcemy wrócić do domu.

Po kilku dniach spędzonych w mieście moi rodzice wyjechali, by pomagać przy likwidacji skutków awarii. Ja zostałam u cioci i chodziłam do szkoły, jednak w połowie maja też wyjechałam – do babci mieszkającej w Lipawie, na Łotwie. Tam też poszłam do szkoły, ale po 1987 roku znów przeniosłam się do Kijowa. Mama wróciła ze Strefy i zaczęła pracę w miejscowej poliklinice. Dzięki temu dostaliśmy mieszkanie.

Przez pierwsze lata po ewakuacji wierzyłam, że wrócę do domu. Gdy zamieszkałam w Kijowie, sądziłam, że to tylko na chwilę. I choć nadal tu mieszkam, to moim rodzinnym domem ciągle jest Prypeć. Do tej pory często widzę ją w snach. Nie umiem nawet powiedzieć o sobie, że jestem kijowianką. Może dlatego, że nie zamieszkałam tu z własnej woli? Na początku w Kijowie było nam bardzo ciężko. Mnie i moim rówieśnikom z Prypeci. Mieszkańcy Kijowa niezbyt nas lubili i często to okazywali. Wielokrotnie słyszeliśmy, że przyjechaliśmy i zajęliśmy mieszkania, które budowano dla nich. Byli też tacy, którzy twierdzili, że sami jesteśmy winni wybuchu w elektrowni. Na szczęście spotkałam na swej drodze również dobrych ludzi.

Co mogę powiedzieć o ówczesnych władzach? Żyliśmy w kłamstwie, przez wiele lat. Wszystko działo się kosztem prostych ludzi. W latach osiemdziesiątych nie było możliwości, by poznać prawdę. Rodzina mojej mamy mieszkała na Łotwie. Dziadek nigdy nie wierzył sowieckiej władzy, był jej zagorzałym przeciwnikiem, blisko dziesięć lat spędził w Gułagu. Słuchał tylko Głosu Ameryki i BBC. Wyobraźcie sobie, że po awarii w sowieckich mediach nie padło choćby jedno słowo na temat Czarnobyla! A zagraniczne rozgłośnie trąbiły o wybuchu w elektrowni, o licznych ofiarach, o zniszczeniach. Spanikowani dziadkowie dzwonili do nas, do Prypeci, a tu żadnego odzewu. Stwierdzili, że na pewno zginęliśmy i opłakiwali nas kilka dni. Dopiero w Kijowie mieliśmy możliwość skorzystania z telefonu i powiadomienia ich, że żyjemy.

W Prypeci życie było wspaniałe. Miasto było bardzo ładne, całe w kwiatach i zieleni. Domy były nowe, mieszkali w nich młodzi ludzie. Wszystko u nas było: sklepy z importowaną odzieżą, drogerie, gdzie mogliśmy kupić perfumy i kosmetyki, a w sklepie „Tęcza” oko cieszyły wspaniałe meble. Chodziłyśmy tam z koleżanką jak do muzeum, żeby oglądać skórzane fotele i luksusowe zestawy do sypialni! Ale kiedy w całym kraju brakowało masła, to i u nas ustawiały się po nie kolejki. Ludzie przyjeżdżali do nas na zakupy aż z Kijowa. Jako nastolatka ciągle miałam jakieś zajęcia: a to w szkole artystycznej, a to w muzycznej, do tego pływanie i prace społeczne. Całe miasto hucznie obchodziło święta państwowe i Nowy Rok. Obok Domu Kultury „Energetyk” organizowano imprezy dla mieszkańców. Zawsze było wesoło i radośnie.

Mieszkałam przy ul. Łesi Ukrainki 12 m. 29, nieopodal szkoły nr 2, w której uczyłam się przez 9 lat. Czy po awarii byłam jeszcze kiedyś w Prypeci? Dwa razy.

Pierwszy był wyjątkowy. Pojechałam w 2003 roku. Byłam bardzo zdenerwowana, ale miasto przywitało mnie słońcem i zielenią. Musiałam przedzierać się przez chaszcze. Wszystko tak zarosło, że aż się zgubiłam, a przecież znałam to miejsce jak własną kieszeń. W szkole odnalazłam nasze sprawdziany z chemii, których nie zdążyliśmy dostać z powrotem. A w naszej klasie rosła brzoza! Nie umiem słowami opisać tego, co czułam. Po powrocie do Kijowa, kiedy słońce zaczęło zachodzić, myślałam tylko o swojej Prypeci. Wyobrażałam sobie, jak miasto pogrąża się w mroku, jak stygną ściany, nagrzane wcześniej majowym słońcem, jak ciemnieją puste okna domów. Moje miasto – puste i samotne. Tak mi go było żal, jakby to było żywe stworzenie porzucone przez ludzi na pastwę losu.

Tatiana Dowbusz:

27 kwietnia o godz. 14.00 ewakuowano nas z Prypeci i zawieziono do wsi Wołczków w rejonie poleskim. Ja, mama i dwóch moich braci zamieszkaliśmy w ciasnym domu u obcej rodziny. Przebywaliśmy tam około dwóch tygodni, dopóki nie zabrali nas krewni z Krzywego Rogu. Dzień ewakuacji był ostatnim, kiedy mogłam oglądać moje miasto. Niestety nigdy nie miałam okazji, by pojechać tam potem nawet na chwilę, choć moi rodzice i jeden z braci wrócili do Prypeci i pracowali w elektrowni przy usuwaniu skutków awarii.

Kiedy uświadomiłam sobie, że do Prypeci nie ma powrotu, było mi bardzo smutno. Wylałam morze łez. Miałam wtedy 16 lat, a to przecież najlepsza lata życia. Szkoła, sekcja sportowa, masa przyjaciół, zajęcia artystyczne, a co najważniejsze – pierwsza miłość! Po awarii rozrzucono nas po całym kraju. Wiecie, jaki rysunek powiesiłam na ścianie naszego nowego mieszkania w Kijowie? Narysowałam moje ukochane miasto i podpisałam: PRYPEĆ! CHCĘ WRÓCIĆ DO CIEBIE. Szukaliśmy się z przyjaciółmi, spotykaliśmy się nawet w najodleglejszych zakątkach kraju i wspominaliśmy nasze miasto. Dla nas to była wielka strata! Nam tam było tak dobrze! Małe, przytulne miasteczko dla młodych ludzi, tonące w różach i zieleni – bajka! Rzeka, las, grzyby, jagody, ryby, polowania. Wszystko u nas było. Wszystko!

Co czułam do władz w tamtym czasie? Nic dobrego! Niczego nie można było powiedzieć głośno, nie było demokracji, wszystko starannie skrywano i blokowano informacje. Zaraz po awarii wyłączono nam telefony, nie mogliśmy nawet powiadomić rodziny, że żyjemy. Mój tato był wtedy w sanatorium w innym mieście i w Głosie Ameryki usłyszał o katastrofie. Nie miał pojęcia, co się z nami stało! Przed i po awarii pracował w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej w wydziale Automatyki Cieplnej i Pomiarów. Był tam głównym inżynierem. Nazywano go „mózgiem elektrowni”.

Oszukiwano nas, że ewakuacja potrwa nie więcej niż trzy dni. O rozmiarze katastrofy dowiedzieliśmy się dużo później.

Życie codzienne w Prypeci? Było niezwykłe. Czuliśmy się bezpiecznie, mieliśmy wiele możliwości, dlatego w naszych głowach było tyle marzeń i planów. Nie czuliśmy żadnego zagrożenia. Żyło nam się jak w bajce.

Mieszkałam przy ul. Łesi Ukrainki 42 m. 11. Pamiętam nawet numer telefonu: 4-20-00.

Julia Sałata:

Ewakuowano nas do osady Kirowo w rejonie Iwanowskim. W czasie awarii nie byłam jeszcze mężatką, mieszkałam z rodzicami, młodszym bratem i dziadkiem. W Kirowie spędziliśmy miesiąc. Potem rodzice postanowili wrócić w swoje rodzinne strony, w rejon obwodu saratowskiego, gdzie znajdowała się Bałakowska Elektrownia Jądrowa. Mieliśmy wtedy nadzieję, że jeszcze kiedyś będziemy mogli wrócić do Prypeci.

Mój brat, który kończył w tym czasie szóstą klasę, został przewieziony na Krym. Dzieci w jego wieku ewakuowano właśnie tam oraz na czarnomorskie wybrzeże Kaukazu. Brat znalazł schronienie w Arteku10, gdzie pojechał 8 maja. Wrócił pod koniec sierpnia. Mój narzeczony postanowił zatrudnić się w Kurskiej Elektrowni Atomowej, więc pojechałam razem z nim. W obwodzie kurskim mieszkamy do dzisiaj. Dziadka zostawiliśmy na chwilę u pewnej dobrej babuszki ze Słobody. Miał u niej zostać tylko do czasu, kiedy rodzice urządzą się w nowym miejscu i będą mogli go zabrać, ale… zakochał się i do rodziców już nigdy nie wrócił. Uwierzycie, że w takiej chwili przydarzyła mu się miłość? Ostatnia w życiu! Dziadek został potem pochowany obok swej nowej ukochanej, zatem ta niespodziewana miłość okazała się tą „aż po grób”. Do Prypeci wróciliśmy w sierpniu, aby zabrać rzeczy. Byłam już wtedy w ciąży, więc do samego miasta nie wjechałam. Według dozymetrysty nasze mieszkanie nie było skażone, ale i tak zbyt wielu rzeczy nie mogliśmy stamtąd wziąć. Na dwadzieścia rodzin przypadał jeden samochód, do którego musieliśmy zmieścić cały dobytek. Zabraliśmy więc tylko trochę ubrań, naczyń i przedmioty bliskie sercu, z którymi wiązały się rodzinne wspomnienia. Przez wszystkie te lata nie dawała mi spokoju myśl, że nie zdążyłam pożegnać się ze swoim ukochanym miastem. Dlatego tak bardzo chciałam tam wrócić, choćby na chwilę. Marzyłam o tym, by przejść się po ulicach, które tak dobrze znałam, odwiedzić miejsca, w których przebywaliśmy ze znajomymi, a przede wszystkim chciałam odwiedzić nasze mieszkanie i jeszcze coś z niego zabrać. Czekałam tak blisko 23 lata. W końcu z pomocą przyszedł mi Internet. Na portalu odnoklassniki.ru11 znalazłam grupę osób, które organizowały wyjazdy do Prypeci. 9 maja 2009 roku spełniło się moje marzenie i wreszcie odwiedziłam nasze ukochane miasto. Prypeć wywarła na mnie wtedy ogromne wrażenie! Tyle emocji kłębiło się w mojej głowie: radość, smutek, wiele łez wylałam podczas tamtej podróży. Do czasu wyjazdu często w snach widziałam siebie, spacerującą ulicami Prypeci. Ale kiedy tam pojechałam, wielu ulic nie mogłam poznać, bo większość przypominała dżunglę! Zdążyłam chyba w ostatniej chwili. Muszę przyznać, że chętnie pojechałabym znowu. Prypeć ma w sobie niesamowitą energię. Kiedy wpadniesz w jej sieć, odczuwasz niezwykłą euforię, niepohamowaną radość, nie chcesz, by to się skończyło! Mieliśmy ogromne szczęście, że mogliśmy mieszkać w tak cudownym miejscu.

10 Ośrodek pionierski na Krymie, do którego wysłano część ewakuowanych dzieci.

11 Rosyjski odpowiednik serwisu Nasza Klasa.

Użytkownik MAXUS12:

12 Pseudonim użytkownika nieistniejącego już forum na stronie pripyat.com (http://forum.pripyat.com/).

Mieszkałem w Kijowie. 26 kwietnia udaliśmy się z babcią na daczę, poszedłem na ryby. Była burza, ale bez deszczu. W niedzielę jeździliśmy na rowerach z przyjaciółmi. W poniedziałek w szkole zaczęły krążyć dziwne pogłoski. Uczyły się z nami dzieci robotników, którzy w ciągu tych dni po prostu zniknęli. Wieczorem mama przyszła do domu spanikowana. Pracowała w Instytucie Fizyki Półprzewodników, który znajdował się obok Instytutu Fizyki Jądrowej. Jego pracownicy byli w Prypeci i to od nich mama dowiedziała się o awarii i realnych zagrożeniach. Wzięła do ręki mój szkolny atlas. Znalazła w nim elektrownię w Czarnobylu i policzyła, że dzieli nas od niej w prostej linii ponad sto kilometrów. Ojciec i babcia zaczęli ją uspokajać. Mówili, że skoro nie podano oficjalnie żadnej informacji, to wszystko jest pod kontrolą. We wtorek rano już wiedzieliśmy, że wywieziono Prypeć. W naszej klasie nie było tego dnia około dziesięciu osób. Nauczyciele starali się, by na lekcjach wszystko było normalnie: porządek, żadnej paniki. Ale i tak myśleliśmy tylko o Czarnobylu, nie zdając sobie sprawy z zagrożeń, jakie niosła awaria. We wtorek wieczorem w końcu powiedzieli o tym w telewizji. Zacząłem odczuwać strach i długo nie mogłem zasnąć. Do wolnych dni, czyli majowego święta, atmosfera była niewesoła. Chodziły słuchy o możliwej ewakuacji Kijowa i o wybuchu, który może obrócić w pył pół Ukrainy. Mama próbowała mnie gdzieś wywieźć, ale donikąd nie dało się kupić biletów. Zaczęła się panika. Potem trochę się uspokoiło i 1 maja pojechaliśmy na wieś, do rodziny. Tam cały dzień spędziłem na podwórku, pogoda była cudowna. Wieczorem wróciliśmy do Kijowa. 2 maja zrobiło się chłodno, wiał nieprzyjemny północny wiatr, dlatego do obiadu siedziałem w domu. Wieczorem poszliśmy z mamą do znajomych. Wszyscy mówili tylko o jednym. Po powrocie spanikowana mama kazała mi wypić łyżkę jodu, rozrobioną w szklance wody. Później łykałem tabletki.

Po majowym święcie w klasie pojawiła się tylko połowa uczniów. Administracja szkoły straszyła, że ci, którzy wyjechali i nie przystąpili do egzaminów, nie zdadzą do następnej klasy. Nie był to łatwy czas dla nikogo. Przeziębiłem się i nie chodziłem do szkoły przez dwa dni. Wciąż oglądałem telewizję, bo chciałem się jak najwięcej dowiedzieć. Poza ministrem Romanenką, który powtarzał, że wszystko jest w porządku, ale lepiej nie otwierać okien, nic nowego nie mówiono. Później ktoś wspomniał o ewakuacji miasta i o tym, że poziom promieniowania nie przekracza dopuszczalnej normy. W wiadomościach nie pojawiała się nazwa Prypeć, ale my w Kijowie i tak wiedzieliśmy, co tam się stało.

Rodzice wciąż próbowali wysłać mnie do rodziny w Orenburgu. W końcu udało im się dostać bilety na pociąg do Moskwy na 9 maja dla mnie i dla mojej babci. Kiedy po chorobie wróciłem do szkoły, nauczycielka ostrzegła mnie, że władze szkoły mogą pomyśleć, że byłem nieobecny z powodu strachu przed promieniowaniem i mogę zostać wezwany na rozmowę do dyrektora. Ale tak się nie stało. Uczył nas młody fizyk, świeżo po studiach. Opowiadał nam o promieniowaniu, jego działaniu itp. Miał potem z tego powodu problemy i w kolejnym roku szkolnym już nie pracował w naszej szkole.

Cały czas polewano w mieście ulice, wszędzie było mokro. Po szkole na podwórkach nie było żadnego dziecka, choć pogoda była wspaniała. 9 maja poszliśmy z ojcem popatrzeć na Wyścig Pokoju, ale ludzi było niewielu. Potem, zgodnie z tradycją, odwiedziliśmy na cmentarzu wojennym grób dziadka.

Na dworcu kolejowym było pełno milicji. Otoczyli peron, na którym stał pociąg do Moskwy. Chcieliśmy z ojcem przejść obok, ale poprosili nas o bilety i skierowali do innego wejścia. Pociąg ruszył, gdy oddano salwę honorową. Miałem wrażenie, że Kijów żegna się ze mną na zawsze. Ojciec stał na peronie i się uśmiechał. Nieco mnie to uspokoiło.

Obsługa pociągu była z Moskwy. Odnosili się do nas, jakbyśmy byli skażeni – najpierw powiedzieli, że nie wydadzą nam pościeli. Ludzie ostro zaprotestowali, więc przyszedł kierownik. Pościel w końcu rozdano, ale obsługa wciąż nas straszyła, że pociąg zatrzyma się przed Moskwą i zostaniemy poddani gruntownej dezynfekcji. Na szczęście dojechaliśmy bez przeszkód. Do Kijowa wróciłem dopiero 9 września. W Orenburgu myśleli, że przyjechałem, bo znudziło mi się chodzenie do szkoły. W gazetach i telewizji mówiono, że wszystko jest pod kontrolą i niebawem ludzie wrócą do Strefy. Babcia chyba w to uwierzyła, bo tez chciała od razu wracać, ale zadzwoniła do Kijowa i jednak zostaliśmy na dłużej.

Użytkownik ROMATR13:

13 Jw.

Miałem 7 lat i chodziłem do klasy 1e w szkole nr 4. Pamiętam, jak nauczycielka dawała nam tabletki i pozwolono nam wyjść wcześniej ze szkoły. Po drodze dyskutowaliśmy z kolegami na temat awarii. Nasz dziecięcy tok myślenia był prosty: wybuchła tam beczka z benzyną albo nawet dwie. Ktoś powiedział, że to musiała być jednak cała cysterna. Skoro nie było pożaru i nie słyszeliśmy żadnego wybuchu, to na pewno nie stało się nic strasznego. Mieszkaliśmy dość daleko od centrum, dlatego nie widzieliśmy ani specjalnych samochodów, ani nieznajomych ludzi.

Wróciłem do domu. Babcia akurat 26 kwietnia miała urodziny. Przyszła z pracy z prezentem: współpracownicy podarowali jej samowar. Oczywiście wypróbowaliśmy go od razu. Dziadek był jeszcze w pracy, a mama z ojczymem wyjechali dzień wcześniej na wieś do jego rodziny, aby im nieco pomóc w pracy na roli. Poszedłem z kolegą na podwórko. Bawiliśmy się w piaskownicy i dopiero wtedy zauważyliśmy, że po mieście jeżdżą polewaczki. Nijak nie mogliśmy pojąć dlaczego. Za chwilkę zawołała nas moja babcia. Powiedziała, że dziś nie możemy już bawić się na podwórku, właśnie z powodu awarii. Pozamykała wszystkie okna, pomyła podłogi, kazała nam też ściągnąć ubranie, w którym byliśmy na zewnątrz, i nas wykąpała. Rodzice kolegi byli wtedy w pracy. Następnego dnia pojawiła się informacja o ewakuacji. Zaczęliśmy się pakować. Wielu znajomych wyjechało już w nocy. Opowiadali później, że widzieli łunę nad elektrownią i musieli zakrywać usta i nos, bo tak strasznie piekło ich w gardle. Do autobusu wsiadłem tylko z babcią. Dziadek został, powiedział, że na trzy dni nie ma sensu wyjeżdżać. Nikt nie podejrzewał, jaki rozmiar przybrała awaria i jakie niesie ze sobą skutki. Po drodze kolumna autobusów zajeżdżała do różnych wiosek, gdzie umieszczano ludzi z naszego miasta. Jeździliśmy tak aż do samego wieczora. Niektórzy sami wysiadali we wsiach, gdzie mieszkali ich znajomi lub rodzina. W końcu zostało nas w autobusie dziesięcioro. Wszyscy byli bardzo zmęczeni. Poprosiliśmy kierowcę, by zawiózł nas do Kijowa, żeby stamtąd każdy ruszył w wybranym przez siebie kierunku. Stamtąd pojechaliśmy do rodziny pod Moskwą. Jakiś czas później dołączyli do nas matka z ojczymem i dziadek, którego zmuszono do ewakuacji.

Stanęliśmy u wrót Prypeci. Za szybą autobusu majaczyły bardzo wysokie drzewa, a teren za betonowym murem okalającym miasteczko wydawał się kompletnie zarośnięty. Pomiędzy liśćmi dało się jednak zauważyć wysoki, zrujnowany budynek bez okien. Wszyscy siedzieliśmy z nosami przy oknach, jakby ktoś nam je do nich przykleił. Strażnik sprawdził nasze pozwolenia i uniósł bramę. Wjechaliśmy do środka.

Znajdowaliśmy się teraz na okrągłym placu, z którego na północny zachód ciągnęła się Aleja Lenina. Widoczność była naprawdę kiepska. Wszędzie rosły wysokie drzewa i krzewy, a ulice wyglądały jak wycięte w nich korytarze. Budynek, który dostrzegłem zza muru, ukazał się w pełnej krasie. Przyroda wręcz go pożerała! Skręciliśmy w al. Lenina. Kiedyś szeroka, składająca się z dwóch jezdni rozdzielonych zielenią, dziś stanowiła trudną do przebycia dżunglę. Przejezdny był tylko pas z lewej strony. Dotarliśmy nim do rozległego jak na panujące tutaj warunki skrzyżowania z ul. gen. Kurczatowa. To centralny punkt Prypeci i miejsce, w którym zatrzymuje się większość wycieczek. Wysiedliśmy z autobusu.

To było to! Pustka. Idealna cisza znienacka przerywana delikatnym wiatrem. Stałem w centrum niegdyś pięćdziesięciotysięcznego miasta, które nie dawało żadnych oznak życia. Mało tego, pochłaniały go, niczym trupa pod ziemią, nienasycone siły przyrody. Prawdziwe czarnobylskie szaleństwo. Upajałem się nim. Wdzierało się w każdy fragment mojego umysłu. Tego potrzebowałem.

Szybko podzieliliśmy się na trzy grupy. Jedna poszła z Pawłem, druga z Markiem, a nasza czwórka wywalczyła sobie miejsce w ekipie dowodzonej przez Siergieja. Zależało nam, żeby jak najszybciej zobaczyć najsłynniejsze obiekty Prypeci, czyli basen oraz diabelski młyn, a właśnie tam wybierał się nasz przewodnik. Zaczęliśmy jednak od szkoły średniej nr 3 na ulicy Sportowej. Dotarcie do niej nie było trudne, choć przed samym wejściem rosły bardzo gęste krzaki. Założyłem na twarz maskę przeciwpyłową, za moim przykładem poszły też inne osoby. Wolałem nie wdychać brudu, który mógł unosić się we wnętrzu. Bałem się też radioaktywnych pierwiastków. Wszedłem do środka jako jeden z ostatnich. Budynek był bardzo przestronny, ale wszyscy od razu zgromadzili się w wielkim holu. Ciszę przerwała salwa migawek, a mrok błyskające lampy aparatów. Podszedłem bliżej, zaciekawiony, co wywołało aż takie zainteresowanie moich towarzyszy. Na ziemi leżał stos masek przeciwgazowych. Widok był ekscytujący i przygnębiający zarazem. Efekt potęgowało otoczenie: zrujnowana sceneria, farba odchodząca płatami ze ścian i sufitu, zniszczone, pokryte grubym kurzem meble lub ich fragmenty oraz wszechobecny zapach stęchlizny. Niezwykła mieszanka bombardująca niemal wszystkie zmysły. Opamiętałem się po kilkunastu sekundach. Jak to? Maski? Tutaj? Ktoś na pewno specjalnie je tu rozrzucił, by spotęgować efekt. Zaskoczenia, samotności, grozy. Upadku człowieka. Żeby całość ładnie prezentowała się w kadrze. Spytałem Siergieja. Niestety, potwierdził moje przypuszczenia. Trach! Czar prysł. Inna sprawa, że w wielu budynkach użyteczności publicznej, m.in. w szkołach i przedszkolach, rzeczywiście magazynowano duże ilości masek na wypadek ataku na elektrownię lub jej uszkodzenia. Ot, taka specyfika barwnych, zimnowojennych czasów. Nie trzymano ich jednak nigdy zaraz przy wejściu.

Długim korytarzem udaliśmy się w kierunku sal lekcyjnych. Znaleźliśmy w nich książki do nauki oraz elementarze. Na ścianach widniały rzędy niedużych tabliczek zawierających litery cyrylicy. Można je było wyciągnąć ze specjalnych kieszeni i układać z nich wyrazy. Szkoły w Prypeci były rosyjskojęzyczne, jednak dodatkowo od drugiej klasy wprowadzano język i literaturę ukraińską. Na wysokim poziomie były klasy matematyczne – wielu ich absolwentów ukończyło potem politechniki w Moskwie. Dzieci, dla których język ukraiński nie był ojczystym, mogły być zwolnione z jego nauki na prośbę rodziców14. Idąc wzdłuż niekończących się korytarzy, natrafiłem na ławicę książek pokrywającą fragment holu. Było ich tak wiele, że spora część podłogi zupełnie pod nimi zniknęła. W pewnym momencie, przechodząc przez drzwi na końcu korytarza po prawej stronie, ujrzałem wypełnioną mrokiem głębię. Okazało się, że w dole jest zrujnowana sala gimnastyczna. Zorientowałem się, że niespodziewanie znalazłem się na antresoli, z której uczniowie oglądali toczące się tu rozgrywki i przedstawienia. Atmosfera zrobiła się naprawdę upiorna. Wkrótce usłyszałem głos Siergieja. Musiałem wracać.

14 http://forum.pripyat.com/showthread.php?t=2458

Czas płynął szybko, do końca pobytu w Prypeci zostały nam zaledwie dwie godziny, więc czym prędzej udaliśmy się do położonego tuż obok szkoły kultowego basenu. To symbol miasta we wszystkich tworach popkultury poświęconych katastrofie czarnobylskiej. Budynek miał jedno piętro (dwa, jeśli przyjmiemy ukraińską nomenklaturę). Weszliśmy i znaleźliśmy się w dużej sali gimnastycznej. Podłoga w wielu miejscach prawie nie istniała – wiele długich klepek leżało w nieładzie lub tworzyło drewniane kopce. Ściany i sufit wyglądały identycznie jak w szkole. Odniosłem wrażenie, że w czasach swojej świetności sala musiała być dobrze wyposażona. Siergiej skierował się na najbliższe schody. Wciąż były pokryte linoleum. Prowadziły do pomieszczenia z basenem. Zaskoczyła mnie jego ogromna przestrzeń. Na żywo basen wyglądał jeszcze bardziej niesamowicie niż w grze, choć jej twórcy odwzorowali go perfekcyjnie. W potężnych, wysokich oknach pozostały jedynie resztki szyb. Przez prześwity do wnętrza budynku dostawały się gałęzie drzew. Przyroda oblepiała tu wszystko i wdzierała się nieproszona przez każdy zakamarek. Potrzebowałem długiej chwili, aby nacieszyć oczy tym elektryzującym widokiem. Wodziłem wzrokiem po kolejnych ścianach, dostrzegając charakterystyczne elementy wystroju: dwukondygnacyjną skocznię i wielki, czerwono-biały zegar ścienny. Gdy minęło pierwsze uniesienie, zszedłem po drabince na dno. Głębokość wynosiła ok. 1,5 m. W dalszej części znajdował się stromy spad, który kończył się drugim dnem na głębokości ok. 3,5 m. Korciło mnie, żeby zjechać na sam dół, ale bez liny raczej bym stamtąd nie wrócił. Według różnych źródeł basen był czynny do 1996 lub 1998 roku. Do tego czasu korzystali z niego pracownicy elektrowni oraz pozostałych instytucji, które funkcjonowały w Strefie po awarii. Było to możliwe, ponieważ – podobno – basen znajdował się na terenie nienarażonym na duże skażenie. Dostęp do wody i prądu, gwarantujących funkcjonowanie kompleksu, nie stanowił po katastrofie problemu, bo media te dostarczano również do innych, wciąż jeszcze wykorzystywanych budynków. Zasilano nawet niektóre latarnie uliczne. Taki stan rzeczy utrzymywał się do końca lat 90.15 Użytkowano wtedy oczywiście tylko niewielką część Prypeci, ale i tak dzięki temu pracownicy utrzymujący Strefę Wykluczenia mogli tu w miarę normalnie egzystować.

15 http://forum.pripyat.com/showthread.php?t=1700

Niestety nie mieliśmy czasu na dłuższy pobyt. Zrobiłem więc szybko kilka zdjęć i obiecałem sobie, że jeszcze kiedyś tu wrócę. Czułem, że basen kryje w sobie coś więcej.

Wyszliśmy na ulicę Łazariewa, będącą – w dużym uproszczeniu – przedłużeniem Alei Lenina. Obie arterie stanowiły główną trasę przez środek miasteczka. W budynku poczty dostrzegłem piękny, kolorowy obraz zajmujący całą powierzchnię jednej ze ścian. Przedstawiał dwie postacie – kobietę i mężczyznę. Pani ubrana była w lekką sukienkę do kolan w odcieniach bieli, błękitu i brązu. Lewą ręką wykonywała zapraszający gest, prawą natomiast, zgiętą w łokciu, unosiła w górę, jakby pomagała nią sobie w wygłaszaniu przemowy. Jej twarz zwrócona była ku towarzyszowi. On miał na sobie surrealistyczny kostium w tych samych barwach, co jej sukienka. Przypominał kosmonautę, głównie za sprawą hełmu z napisem „CCCP”. Parę rozdzielało stado lecących w górę gołębi. Poniżej umieszczono podpis: „Poczta CCCP”. Prawa ręka mężczyzny w tym samym geście zaproszenia spotykała się wśród gołębi z ręką dziewczyny. Tło stanowiła wielokolorowa mozaika. Dało się na niej dostrzec kilka nieporównanie mniejszych postaci przedstawionych w codziennych sytuacjach.

Tamte dni

Witalij Petrenko (mieszkaniec Kijowa, wysiedlony z Prypeci w wieku 16 lat):

Takie obrazki były typowe dla socrealizmu. W ZSRR wszędzie było ich pełno: na plakatach, ścianach. Ich celem było nieustanne przypominanie obywatelom, w jak wspaniałym żyją kraju.

Przyglądałem się temu dziełu przez dłuższy czas. W końcu otrząsnąłem się i zerknąłem na podłogę. Była usłana tysiącami pocztówek. Turyści niejednokrotnie je sobie przywłaszczają i wysyłają stąd czarnobylską pocztą. Zgadza się, w Czarnobylu funkcjonuje normalna poczta! Zerknąłem jeszcze w pośpiechu na rumowisko składające się z budek telefonicznych i taśmy do transportu przesyłek, po czym wyszedłem na zewnątrz.

Teraz czekało nas wesołe miasteczko.

Stanęliśmy na rozległym placu. Po lewej znajdował się ogrodzony teren z flotą elektrycznych samochodzików do zderzania oraz dwie karuzele średniej wielkości, ale to, co najlepsze, było nad nami. Nad okolicą górował potężny diabelski młyn. Jego konstrukcję w całości pokrywała rdza, jedynie gondole wydawały się opierać działaniu czasu. Mało tego, dawały oznaki życia! Wyglądały niczym wielkie oczy bacznie obserwujące każdy, nawet najmniejszy ruch obcych przybyszów. Żółte ślepia łypały na mnie ustawione na okręgu o średnicy kilkunastu metrów. Podszedłem bliżej. Jego gabaryty naprawdę były przytłaczające. Oficjalne otwarcie kolosa miało nastąpić 1 maja 1986 roku. Wcześniej uruchomiono go tylko raz, próbnie.

Diabelski młyn

Julia Sałata:

Diabelski młyn uruchomiono na tydzień przed awarią [reaktora]. Jeździłam na nim. Nie była to darmowa przejażdżka, musiałam kupić bilet. Chciałam pojeździć samochodzikami, ale był taki tłum, że nie sposób było się do nich dostać. A na diabelski młyn chętnych było znacznie mniej. Kobieta, która była operatorką maszyny, chyba nie zdążyła zapoznać się z instrukcją obsługi. Nie wiedziała, jak prawidłowo usadzić pasażerów w gondolach i zdarzył się wypadek. Zatrzęsło nami porządnie. Operatorka sadzała ludzi do każdej gondoli i kiedy połowa diabelskiego młyna była zapełniona, a druga pozostawała pusta, koło gwałtowanie opadło i zaczęło się wahać, szukając równowagi. Trwało to, dopóki gondole z pasażerami nie znalazły się na samym dole. Było to niesamowite widowisko, ponieważ oś, do której zamocowane było koło, się chybotała. Mieliśmy wrażenie, że zaraz wszystko przewróci się na bok. Niektóre dzieciaki, znajdujące się najniżej, wyskakiwały z gondoli. Operatorka bardzo się wystraszyła i szybko wyłączyła maszynę. Kiedy koło się zatrzymało, zaczęła pomagać pasażerom. Początkowo wysiadali ludzie z co drugiej gondoli, dopiero potem pozostali – do czasu, aż koło całkiem opustoszało. Mieliśmy szczęście, bo dzięki temu mogliśmy się przejechać na diabelskim młynie jeszcze dwa razy, i to za darmo. Może to przez ten incydent nie uruchomiono go więcej? A może wypatrzono jakieś usterki? Tak czy owak, dobrze ten dzień zapamiętałam16.

16 http://ruslanshestopal.com/goto/pripyat

Rozpoczęliśmy pomiar dozymetryczny jednego z wagoników. Wynik oscylował w granicach 20 μSv/h, choć wartość różniła się w zależności od modelu urządzenia. Zachciało mi się pić. Pamiętając o regulaminie Strefy, porządnie opłukałem usta i dopiero potem zaspokoiłem pragnienie. Konsekwentnie przestrzegałem zasad, bo wciąż obawiałem się o własne zdrowie. Pod tym względem nie różniłem się od innych, którzy wcześniej nie byli w Strefie. Pierwszy wyjazd zawsze jest specyficzny, szczególnie początkowe godziny. Turyści zwykle postępują wtedy nadzwyczaj zachowawczo.

Kolejnym przystankiem na naszej trasie był stadion piłkarski. Między głównym wejściem a przeciwległymi trybunami rósł wysoki las. Dopiero po chwili zorientowałem się, że w latach świetności była to płyta boiska! Trybuny ciągnęły się wzdłuż północnej krawędzi obiektu i nie były duże jak na pięćdziesięciotysięczne miasto. W pewnym miejscu odcinek dzielący widownię od „boiska” był niemal niedostępny z uwagi na powalone drzewa. Ich korzenie wciąż tkwiły na swoich miejscach, jednak zaskakująco cienkie pnie nie wytrzymały zapewne naporu wiatrów i dlatego rośliny wygięły się, taranując przejście. Gdy zmierzałem schodami na koronę stadionu, dostrzegłem na ścianie wymalowany czarnym sprayem herb Legii Warszawa. Poczułem niesmak. W naszej grupie na szczęście nikogo nie ciągnęło do wandalizmu.

Niedługo później wszyscy zebraliśmy się przy autobusie. Czekało nas teraz kilkanaście kilometrów jazdy do Czarnobyla. Drogi na terenie Strefy są bardzo szerokie i dobrze zachowane (do niedawna korzystały z nich m.in. pojazdy używane przy budowie nowego sarkofagu), a ruch znikomy, dlatego przejażdżka zajęła nam niewiele ponad dziesięć minut.

Po drodze na moment zatrzymaliśmy się przed tablicą z nazwą „Czarnobyl”. Nie ma chyba osoby zainteresowanej tematyką Strefy, która nie chciałaby mieć zdjęcia na jej tle. Miasto znajduje się ok. 15 kilometrów od elektrowni. Ta nie była więc tak naprawdę „czarnobylska”, choć przyjęło się ją tak określać. Przymiotnik ten znalazł się w jej oficjalnej nazwie, ponieważ w chwili rozpoczęcia budowy to właśnie Czarnobyl był najbliższym miastem.

Miasteczko przywitało nas wyjątkowo senną atmosferą. Od czasu do czasu dało się zauważyć mieszkańców. Nikt nie jest tu zameldowany na stałe, ludzie przyjeżdżają do Czarnobyla wyłącznie do pracy. Każda dwutygodniowa zmiana daje zatrudnienie ok. 2200 pracownikom. Łącznie pracuje tam ok. 4500 osób. Działa tu też pięć sklepów spożywczo-przemysłowych. Najciekawszy z nich znajduje się przy drodze prowadzącej w kierunku Prypeci. Można w nim kupić koszulki i czapki z daszkiem z napisem „Czarnobyl”, jednak ich jakość, a szczególnie jarmarczna kolorystyka skutecznie zniechęcają do zakupu. Co innego magnesy na lodówkę, efektowne długopisy ze znaczkiem radioaktywności, breloki oraz – choć w mniejszym stopniu – kubki.

Podjechaliśmy do zbudowanej w 1779 roku cerkwi św. Eliasza. Wciąż pełni swą funkcję i co roku w dzień rocznicy wybuchu reaktora nr 4 odbywa się tu msza święta upamiętniająca tragedię. Niestety nie mogliśmy wejść do środka. Nikt się tym jednak nie przejął, bowiem i z zewnątrz świątynia prezentowała się wprost bajecznie. Szczególną uwagę zwracały soczyste, biało-granatowe barwy, którymi była pokryta. Być może zabrzmi to dziwnie, ale nagle cerkiew wydała mi się żywa. Niewiele brakło, a usłyszałbym jej szepty zachęcające do eksploracji wnętrza. Wokół kwitł piękny ogród, który ciągnął się za północno-wschodnią ścianą świątyni na dużą odległość. Obserwując teren, odkryłem majaczącą w oddali ławeczkę z oparciem. Gdy do niej podszedłem, moim oczom ukazał się widok na piękną, ogromną, zieloną dolinę. Jej dnem płynęła spokojnie rzeka Prypeć. Pomyślałem, że dla tutejszego kapłana musi to być wspaniałe miejsce do kontemplacji.

Spod cerkwi udaliśmy się do centrum. Przywitał nas Lenin. Dziadyga stał sobie jak gdyby nigdy nic, wielki, wyprostowany jak strzała, cały w bieli. Zdawał się mówić: „Wciąż żyję”. Jego pomnik wykonano z niezwykłym pietyzmem i od razu było widać, że na tej inwestycji nie oszczędzano.

Idąc wzdłuż drogi, dotarliśmy do specjalnej alei przecinającej duży, trawiasty plac. Prezentowała się wyjątkowo oryginalnie, gdyż po obu jej stronach przez prawie trzysta metrów ciągnęły się tabliczki upamiętniające wsie wysiedlone po wybuchu. Aleja powstała z okazji obchodów 25. rocznicy tragedii. Wysypana była niewielkimi kamieniami, a zamiast krawężników wkopano grube listwy, co świadczyło chyba o pośpiechu towarzyszącym jej otwarciu. Próbowałem sobie wyobrazić, jak czułbym się, gdyby to mnie wojsko wypędziło z domu, który później zrównałoby z ziemią. A tak było np. we wsi Kopaczi. Cały dorobek życia znikający jak kamfora. Człowiekowi Zachodu łatwiej się przeprowadzić, nie występuje u niego aż tak głębokie przywiązanie do ziemi. Często wystarczy intratna propozycja pracy w innym mieście, żeby podjąć taką decyzję. Ale mieszkańcy bloku wschodniego mają inną mentalność. Znacznie mocniej utożsamiają się ze swoją ziemią, o czym najdobitniej świadczą powroty wysiedlonych osób do dawnych miejsc zamieszkania, często po wielu latach. Dziś w Strefie spotkać można wielu tzw. samosiołów, czyli ludzi nielegalnie lub półlegalnie mieszkających na jej terenie. Wrócili, bo tęsknili. Nigdy nie przejmowali się zagrożeniem. Prawdopodobnie większość w ogóle nie rozumiała jego skali. A może podskórnie czuli, że ewakuacja nie miała większego sensu? Niektórzy wrócili od razu po ewakuacji. Żołnierze nie mieli serca usuwać ich siłą, przynajmniej nie wszystkich. Potem wracali kolejni mieszkańcy. Niezwykłe, że ci ludzie od początku mieli rację, nie dając się wypędzić. Cały świat był wtedy przestraszony, władze sowieckie nie wiedziały co robić, to był pierwszy taki przypadek w dziejach ludzkości. Mieszkańcy Strefy mieli jednak swój rozum, przeczucie graniczące z pewnością. Dla wielu z nich brak sensu ewakuacji był oczywisty.

Na końcu alei stał wielki anioł, upleciony misternie ze stalowych prętów. Trzymał przy ustach długą trąbkę, w którą dął z całych sił. Sprawiał wrażenie, jakby się cieszył z naszego przyjazdu. Nie stał tu przez przypadek. Przypominał o Apokalipsie (Ap. 8, 10-11):

I zatrąbił trzeci anioł; i spadła z nieba wielka gwiazda płonąca jak pochodnia, i upadła na trzecią część rzek i na źródła wód.

A imię gwiazdy tej brzmi Piołun. I jedna trzecia wód zamieniła się w piołun, A wielu z ludzi pomarło od tych wód, dlatego że zgorzkniały.17

17 Biblia. Nowy Testament. Objawienie św. Jana, nowy przekład, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa 1984, s. 1339.

Nazwa „Czarnobyl” oznacza po ukraińsku „piołun”. Niektórzy twierdzą, że ten niezwykły zbieg okoliczności – katastrofa podobna do biblijnego opisu, w dodatku w miejscowości o nazwie „Piołun” – to wypełnienie przepowiedni zawartej w Nowym Testamencie w Objawieniu św. Jana.

Ruszyliśmy dalej, tym razem w stronę stromo opadającej ulicy. Daleko w dole widać było na wpół zatopione barki. Brały udział w akcji likwidowania skutków katastrofy, lecz uległy tak silnemu napromieniowaniu, że pozostawiono je w czarnobylskim porcie. Znów poczułem, że wyobraźnia zaczyna działać. Niestety, powiedziano nam, że niżej nie możemy już zjechać. Byłem nieco rozczarowany, ale – po raz kolejny – obiecałem sobie, że jeszcze kiedyś tu przyjadę.

Niedaleko znajdował się wielki pomnik. Przedstawiał kilku strażaków oraz osoby innych profesji w trakcie czynności związanych z gaszeniem pożaru i udzielaniem pomocy medycznej. Całość wykonano z betonu, a sylwetki ludzi były nienaturalnie wysokie oraz szerokie. Nad figurami, na betonowej konstrukcji z krzyżem, widniał napis: „Tym, którzy uratowali świat”. Większość z nas zamilkła, wpatrzona w zastygły obraz heroicznej walki o życie.

Po kwadransie dotarliśmy na nieduży, nieco zaniedbany, ogrodzony placyk. Wypełniony był betonowymi podestami, na których znajdowały się pojazdy użyte do likwidacji skutków katastrofy. Niektóre naprawdę specyficzne. Były tam spychacze, zdalnie sterowane roboty i pojazdy wojskowe, a także przedziwne hybrydy, łączące naraz kilka funkcji. Przypomniały mi się materiały prasowe i filmowe dotyczące akcji likwidowania skutków awarii. Czytałem i oglądałem ich bardzo wiele, by choć częściowo zrozumieć, jaki dramat przeżywali w tamtych dniach mieszkańcy ZSRR. Szczególnie zapadła mi w pamięć operacja zrzucania worków do wnętrza rozżarzonego bloku nr 4. Były wypełnione piaskiem, borem, dolomitem, gliną i ołowiem. Miały wygasić reakcje jądrowe zachodzące na miejscu wybuchu i powodujące wzrost temperatury, w wyniku czego następowało unoszenie się radionuklidów do atmosfery. Jak wytłumaczył mi kiedyś Andrzej Karoń, bor silnie pochłania neutrony, hamując tym samym reakcje jądrowe; dolomit i glina to materiały ogniotrwałe, natomiast ołów chłodzi stopione paliwo jądrowe. Niestety, opary ołowiu, unoszące się podczas takiej operacji, też mogą być niebezpieczne. W 1986 roku wdychali je zarówno likwidatorzy18, jak i załogi śmigłowców.

18 „Likwidatorzy” to potoczne określenie wszystkich obywateli ZSRR, którzy brali udział w akcji likwidowania skutków awarii.

Helikoptery wojskowe latały wtedy bez ustanku, dowożąc kolejne ładunki, a żołnierze własnoręcznie wyrzucali te ciężary z pokładu. Żeby zminimalizować ryzyko chybienia celu, piloci podlatywali nad samo epicentrum wybuchu, gdzie promieniowanie było najsilniejsze. Kilka miesięcy później, gdy sarkofag był już prawie gotowy, miała miejsce najsłynniejsza i zarazem najbardziej spektakularna tragedia lotnicza. Jeden ze śmigłowców biorących udział w pracach wykończeniowych zahaczył łopatami wirnika o linę dźwigu i runął na ziemię. Zginęła cała czteroosobowa załoga.

Swoją drogą przypadków śmierci, do których wybuch w elektrowni przyczynił się pośrednio, było o wiele więcej. Rzadko mówi się np. o ofiarach wypadków budowlanych w trakcie wznoszenia sarkofagu oraz o członkach ekip ratowniczych, u których rozwinęła się choroba popromienna.

Kiedy podjechaliśmy pod budynek stołówki przeznaczonej dla pracowników elektrowni, w środku zobaczyliśmy bramki dozymetryczne. Ustawiłem się w kolejce i obserwowałem, jak przebiega procedura sprawdzania poziomu napromieniowania. Była to nasza pierwsza kontrola, więc chciałem się dowiedzieć, jak powinienem postępować. Gdy nadeszła moja kolej, stanąłem na specjalnym podeście i ułożyłem dłonie oraz stopy na czujnikach. Po chwili zapaliła się zielona lampka, dzięki czemu odblokował się zamek drzwi znajdujących się po drugiej stronie. Byłem „czysty”. Bez przeszkód znalazłem się w „bezpiecznej” strefie. Stołówka znajdowała się na pierwszym piętrze. Była schludna i bardzo przestronna. Rozciągał się stąd wspaniały widok na elektrownię. Stanęliśmy w kolejce po jedzenie. Trochę obawiałem się o jego jakość, zostałem jednak mile zaskoczony. Obiad składał się z czerwonego barszczu, panierowanej piersi z kurczaka z ziemniakami i surówkami, dziwnie smakujących bułeczek, osobnego talerza z dodatkowym zestawem surówek oraz naleśników ze śmietaną. Prawdziwa uczta. Karolina, Ewa i Rafał podzielali mój entuzjazm.

Po posiłku zeszliśmy do autobusu, ale zanim to zrobiliśmy, nie omieszkaliśmy zabrać ze sobą trochę pieczywa. Czekała nas przecież akcja dokarmiania tutejszych sumów! Po krótkiej jeździe dotarliśmy do kanału chłodniczego położonego na terenie elektrowni, zbudowanego specjalnie na jej potrzeby. Pod mostem łączącym jego brzegi pływało mnóstwo niedużych sumów. Rzucaliśmy im okruchy chleba, licząc na to, że wynurzą się też większe okazy. W pewnym momencie ktoś zaproponował, by zejść po dosyć stromej, betonowej powierzchni tuż nad wodę. Pomysł był świetny, bo dopiero z tej odległości można było dostrzec największe sztuki. Były leniwe jak mopsy. Chleb nie robił na nich najmniejszego wrażenia. Z pomocą przyszedł nam Marek. Poprosił, byśmy przytrzymali go za rękę. W drugiej trzymał nieduży, wodoszczelny aparat. Gdy wychyliwszy się mocno w kierunku wody, zanurzył go, wielki sum ociężale podpłynął do obiektywu. Po chwili znalazł się tak blisko brzegu, że mogliśmy się dokładnie mu przyjrzeć. Spod powierzchni wystawał spory kawał jego grzbietu. Ryba miała około półtora metra długości i... żadnych zmartwień. Ciepła woda i rozrzutni turyści zamieniły kanał w krainę sumiego dobrobytu. Nagle: pstryk! Lampa błyskowa Marka wystrzeliła oślepiającym światłem. Sum uciekł, jakby goniło go stado rekinów.

Do końca dnia zostało nam już niewiele czasu. Wykorzystaliśmy go na obejrzenie kilku pomników upamiętniających katastrofę. Najciekawszy był bez wątpienia Prometeusz. Wielki posąg tej mitycznej postaci zdobił kiedyś plac przed budynkiem kina o tej samej nazwie, znajdującego się w Prypeci. Po awarii reaktora pomnik przeniesiono na teren elektrowni.

Podczas podróży powrotnej w końcu mieliśmy okazję, by dłużej porozmawiać. Dzieliliśmy się wrażeniami. Zdecydowanie największe zrobiła na nas atmosfera Prypeci. Wciąż o niej myśleliśmy. Byłą niezwykła, a już jutro znów mieliśmy ją poczuć podczas całodniowego zwiedzania.

Czwartek, 27 września 2012 | Strefa – dzień 2.

O 6.30 zadzwonił budzik. Wstałem jak ranny ptaszek z zadziwiająco dobrym samopoczuciem, reszta ekipy również. To dowód na wyjątkowość tego wyjazdu – pomyślałem.

Na zewnątrz przywitała nas gęsta, dołująca mgła. Miasto było wymarłe. Jedynym dźwiękiem towarzyszącym nam w drodze na śniadanie był odgłos naszych kroków. Ale nie narzekaliśmy. Dzięki tej atmosferze perspektywa buszowania po Prypeci robiła się jeszcze bardziej ekscytująca. Chwilę przed siódmą zameldowaliśmy się w restauracji. Objadłem się na zapas. Liczyłem się z tym (a może nawet liczyłem na to), że nie pojedziemy dzisiaj na obiad. Wiedziałem, że na wyprawach organizowanych przez „Strefę Zero” już nie raz się to zdarzało. Powód? Posiłek odbywał się kosztem czasu spędzanego w Prypeci!

Zmierzając na dworzec ulicami Sławutycza zorientowałem się, że ledwie po dwóch dniach pobytu w tym miejscu, czuję się w nim prawie jak u siebie. Panująca tu atmosfera wyjątkowo mi odpowiadała. Miała w sobie coś z serialowego miasteczka Twin Peaks. Choć mieszka tu wcale nie tak mało, bo ok. 25 tysięcy ludzi, na ulicach króluje cisza. Wieczorami sytuacja co prawda nieco się zmienia, lecz i tak wciąż jest sennie. Ale zaraz – pomyślałem. Czy ja czasem nie wpadam w melancholię? Nie, dla młodego człowieka w tym mieście nie ma perspektywy szczęśliwego życia. To pułapka.

Oczywiście wtedy nie wiedziałem jeszcze, co wydarzy się pod koniec dnia. Najpierw jednak czekała Prypeć.

Po pięćdziesięciu minutach spędzonych w pociągu i powtórzeniu wczorajszych procedur, Siergiej, zgodnie z moimi oczekiwaniami, zaproponował nam wydłużenie pobytu w Prypeci kosztem obiadu. Nie muszę chyba dodawać, że byłem gorącym zwolennikiem tego pomysłu, niestety znalazło się kilku maruderów, którzy nie wyobrażali sobie takiego rozwoju wypadków. Stanęło na tym, że obiad jednak będzie. Niepocieszony udałem się do autobusu.

Kierowca zawiózł nas najpierw na opuszczoną stację kolejową Janów, nieopodal Prypeci. Po tym, jak ewakuowano z niej niewielką liczbę mieszkańców, stała się cmentarzyskiem pociągów. Zrobiłem krótki rekonesans wśród stalowych trupów i wdrapałem się na jeden z pojazdów. Kabina lokomotywy była zamknięta, dlatego skierowałem się ku wagonom. Na całej długości korytarz był zawalony drewnianymi i metalowymi elementami. Pokonanie go było nie lada wyzwaniem. Odpuściłem sobie tę przygodę i poszedłem dalej. Pociągów było tu całkiem sporo. Nie zdążyłem jednak dobrze się rozejrzeć, ponieważ musieliśmy wracać do autobusu. Ustalony zawczasu kwadrans minął błyskawicznie, ale nie przejąłem się tym, bo wprost nie mogłem się już doczekać samowolki w Prypeci. A poza tym byłem pewien, że jeszcze tu kiedyś wrócę i nadrobię zaległości eksploracyjne. Swoją drogą, w nocy chyba umarłbym tu ze strachu. Sceneria była jak z horroru.

Niedługo później autokar zatrzymał się przed szlabanem strzegącym wjazdu do Prypeci. Siergiej machnął pozwoleniem i znaleźliśmy się w mieście. Zatrzymaliśmy się w tym samym miejscu co poprzednio. Początkowo podzieliliśmy się na trzy grupy, jednak po kilkunastu minutach, gdy dotarliśmy w bardziej odległe zakątki Prypeci, każdy poszedł w swoją stronę. Warunkiem było poruszanie się w minimum czteroosobowych grupkach. Dołączyła do nas para zakochanych z Warszawy, z którymi powoli łapaliśmy dobry kontakt.

– Ruszamy na „Fujiyamę”! – krzyknąłem.

Ewa, Karolina i Rafał byli ze mną zgodni. Nigdy nie zapomnę tej radości, gdy oddaliliśmy się od reszty grupy. Pierwszy raz byliśmy tak bardzo podekscytowani podczas tej wyprawy. Czuliśmy się jak stalkerzy19, bohaterowie książki Piknik na skraju drogi braci Strugackich. To był prawdziwy zew wolności. Samodzielna eksploracja kultowej Prypeci! Spełniało się moje marzenie, dla którego zdecydowałem się jechać na Ukrainę właśnie ze „Strefą Zero”. Szliśmy wzdłuż Alei Budowlanych. Mijaliśmy wielkie, zarośnięte bloki mieszkalne o złamanych kształtach, wyglądające, jak gdyby poruszały się slalomem wśród drzew. Ulica była naprawdę długa, a po obu jej stronach ciągnęły się ściany utworzone z imponującej roślinności. „Fujiyama” majaczyła w tle. Tym mianem potocznie określa się szesnastopiętrowy blok, stanowiący dziś jeden z symboli miasta. Wybudowano go na północno-zachodnim krańcu Prypeci, dlatego widok z dachu pozwala na uchwycenie wspaniałej panoramy z elektrownią włącznie. Każdy obeznany z tematem podróżnik musi zaliczyć to miejsce.

19 Stalker, czyli podróżnik przeczesujący zrujnowany, pełen anomalii świat w poszukiwaniu zarówno środków do przeżycia, jak i wrażeń.

– Tylko nie zbliżajcie się do krawędzi dachu – rzucił nam na odchodnym Marek, a my wzięliśmy sobie jego słowa mocno do serca.

Prypeć jest pod stałą obserwacją strażników. Gdy kogoś wypatrzą w niedozwolonym miejscu, mogą wyprosić ze Strefy całą grupę. Po kilku minutach intensywnego marszu dotarliśmy do celu. Przeszkodą okazał się zarośnięty teren odgradzający ulicę od wejścia. Niczym żołnierze w okopach przedarliśmy się jednak przez gęstą, kłującą, roślinność i znaleźliśmy się na klatce schodowej. Stąd droga prowadziła już w górę. Umówiliśmy się, że ze względów bezpieczeństwa, na schody będziemy wchodzić pojedynczo, stan techniczny budynku pozostawiał bowiem wiele do życzenia. Wystartowaliśmy w kilkumetrowych odstępach. Tuż przed wejściem założyłem latarkę czołową, maskę i lekkie robocze rękawiczki. Droga na górę zajęła nam kilka minut. Musieliśmy w tym czasie pokonać ok. trzystu schodów. Na ostatnim piętrze (technicznym) minęliśmy instalację ciepłowniczą. Jeszcze kilka stopni i wydostaliśmy się na dach przez niewielkie okno. Po chwili ujrzałem jeden z najwspanialszych widoków w życiu

Wiatr był tak silny, że momentami trudno było się nawzajem usłyszeć, ale dla mnie nie miało to znaczenia. Patrzyłem na Prypeć i wyrastającą zza niej elektrownię wraz z Sarkofagiem. Ogromne wrażenie robiły miejsca kiedyś całkowicie pozbawione roślinności, a dziś zarośnięte lasem. Na prawo od elektrowni dostrzegłem słynne Oko Moskwy. Ponieważ poinformowano nas wcześniej, że nie będzie możliwości zobaczenia go z bliska, cieszyłem oczy tym, co rozpościerało się przede mną w odległości kilkunastu kilometrów. Wyraźnie widziałem też dwa charakterystyczne dla bloku nr 4 kominy. Wykonałem kilka pamiątkowych zdjęć i przespacerowałem się po dachu. Pseudo-barierki nie stanowiły w zasadzie żadnej ochrony przed upadkiem z wysokości. Były niskie i zdawały się rozlatywać. Wolałem nie sprawdzać ich stanu technicznego.

Było wspaniale. Wołaliśmy do siebie, wdychaliśmy rześkie powietrze i machaliśmy kolegom stojącym na dachu bliźniaczego wieżowca, znajdującego się tuż za nami („Fujiyama bis”). W końcu zaczęliśmy schodzić. Na drugą „Fujiyamę” jakoś mnie nie ciągnęło. Budynek kryje w sobie pewną mroczną tajemnicę. Jej rozwikłanie wolałem jednak zostawić na inny moment. Po prostu: obawiałem się trochę spotkania z legendarnym, martwym psem leżącym tam od lat. Nigdy nie lubiłem takich widoków i podejrzewam, że już nie polubię. A im jestem starszy, tym bardziej od nich stronię. Z drugiej strony byłem pewny, że owo spotkanie i tak mnie nie minie, a ja odwlekam tylko to, co nieuniknione. Czas pokazał, że miałem rację.

Na razie jednak w drodze powrotnej z dachu weszliśmy do kilku mieszkań. Nie były zbyt duże. Ciasne pokoje i kuchnia z dzisiejszej perspektywy nie przedstawiały się komfortowo. Pomieszczenia były w większości ogołocone. Tylko tu i ówdzie trafiały się jakieś zniszczone, zakurzone meble oraz plakaty na ścianach, jednak nic ponadto. Niestety, Strefa od kilku lat jest permanentnie ograbiana ze wszystkiego, co ma wartość, głównie ze stali. Oficjalnie proceder jest oczywiście nielegalny, jednak dopóki strażnicy mogą na nim zarobić, dają na niego przyzwolenie. W rezultacie teren Strefy zmienia się z każdym rokiem i coraz intensywniej wieje tam pustką. Najbardziej doskwiera to pasjonatom, którzy przyjeżdżają w to miejsce, by oderwać się od codziennej rutyny.

Niektóre lokale w blokach leżących na terenie Prypeci są jednak zamieszkane. Zajmują je złomiarze, a na drzwiach widnieją kartki z informacją, do jakiej grupy złodziei należy „właściciel”. Rzekomo jest to znak dla rywali, by nie zapuszczali się na obcy rewir. Mówi się, że za sprzedaż pokrywy reaktora z bloku nr 5 jedna z grup otrzymała astronomiczną kwotę kilku milionów dolarów20. Pokrywy były wykonane ze stali nierdzewnej i ważyły ponad tysiąc ton (!), więc gra idzie faktycznie o duże pieniądze, a w proceder zamieszani są ponoć nawet ukraińscy politycy. Tego typu działalność wpływa przy tym również na (nie)bezpieczeństwo poruszania się po Strefie. Groźnie robi się szczególnie zimą, gdy niczym niezabezpieczone otwory studzienek kanalizacyjnych pokrywa śnieg. Swego czasu głośno było też o próbie wywiezienia ze Strefy helikoptera. Miał on służyć jako dekoracja w kawiarni. Zdarzyło się to w roku 2008 i według wielu relacji jeden z członków mafii doniósł na konkurentów, gdyż ci nie chcieli opłacić strażników. Wszystko zakończyło się pokazowym zatrzymaniem oszustów i sprawą w sądzie.

20 Informacja podana przez organizatorów wyjazdu.

„Fujiyama” zaostrzyła nasze apetyty, więc kiedy Ewa zaczęła nas nakręcać na wizytę w laboratorium pełniącym przed katastrofą funkcję przedszkola (po ewakuacji stworzono w nim obiekt naukowy badający skutki awarii), nie daliśmy się długo prosić i pognaliśmy tam czym prędzej. Bieganie z jednego interesującego miejsca do drugiego było zresztą naszym typowym sposobem poruszania się po Strefie. Czasu na wszystko było tak mało, że nawet nie zastanawialiśmy się nad tym, czy warto się śpieszyć.

Wejście do laboratorium było zamknięte. Nie miałem odwagi chwycić klamki dłonią pozbawioną ochrony, a jednocześnie nie chciało mi się wyciągać rękawiczek z plecaka. Dostrzegłem jednak, że drzwi otwierają się na zewnątrz i, wiele się nie namyślając, umiejscowiłem czubek buta tuż za klamką, po czym energicznie pociągnąłem ją nogą do siebie. Drzwi się otwarły, a my już po chwili brodziliśmy wewnątrz wśród śmieci i deptaliśmy po wszechobecnym szkle. Z tak dużym bałaganem dotychczas się nie spotkaliśmy. Oddaliłem się trochę od grupy, która z zaciekawieniem rozglądała się po pomieszczeniach. Gdy dotarłem do klatki schodowej, usłyszałem odgłosy na górze. Przeszły mnie ciarki. Po chwili podobny odgłos „zaatakował” mnie z pomieszczenia obok. Oba brzmiały jak dźwięk kroków skradającej się osoby. Gdy rozum wygrał walkę z wyobraźnią, zorientowałem się, że wystraszyło mnie wypełnione powietrzem linoleum, pokrywające podłogę i schody.

Ruszyłem na piętro. Czułem, że znajdę tam coś ciekawego. W pierwszym pokoju trafiłem na szafę z medykamentami. Niektóre słoiki były pęknięte, a ze środka wydostawała się biała, sztywna substancja przypominająca zaawansowanego grzyba na ścianie. Wyglądało to jakby słoik eksplodował od środka. Pojemniki posiadały naklejki z opisami, jednak nie rozumiałem ich treści. Cyrylicę wkułem na dwa dni przed wyjazdem, więc potrafiłem przeczytać kolejne wyrazy, jednak ich brzmienie z niczym mi się nie skojarzyło. Na największym słoiku znajdowała się etykieta oznaczona:

„Alfa-D-Laktoza C12H24O12. Ważne dwa lata od daty produkcji, data produkcji: 03.01.1990r.”

Obejrzałem jeszcze jakieś ampułki i słoiki stojące na niższych półkach. Na wszelki wypadek sfotografowałem cały asortyment i ruszyłem dalej. W ostatnim pokoju czekała na mnie niespodzianka. Walające się po pomieszczeniu meble i podłoga pokryte były gęstym, wysokim mchem. Matka Natura sprezentowała temu miejscu jeden z najpiękniejszych dywanów, jaki kiedykolwiek widziałem. Efekt dopełniały wpadające przez okno promienie słońca, które nadawały mchowi przepięknej, niespotykanej barwy. W moim odczuciu była to nowa jakość zieleni, posiadająca w dodatku wyjątkowo kojące właściwości. Żałowałem, że nie mogę zostać tu dłużej. Naszym kolejnym celem stało się przedszkole „Złota Rybka”.

Nie znam nikogo, kto nie odczuwałby strachu o swoje bezpieczeństwo podczas pierwszego pobytu w Strefie. Niby nie ma promieniowania, niby jest bezpiecznie, ale każdy ma swojego bzika, który ujawnia się po przekroczeniu granicy „innego świata”. Na forum „Strefy Zero” poruszany był kiedyś wątek relacji uczestników katastrofy, którzy odczuwali metaliczny posmak w ustach po wybuchu reaktora. Rzekomo w ten sposób ich organizm dawał znać, że w powietrzu znajduje się trucizna. Nie wiem, ile w tym prawdy, jednak wielokrotnie byłem świadkiem, jak osoby towarzyszące mi podczas wyjazdów (zarówno kobiety jak i mężczyźni) regularnie spluwały, jakby pozbywały się zatrutej śliny. W dodatku robiły to z ohydnym grymasem na twarzy, sugerującym, że zbiera im się na wymioty, a przy tym widać było, że plucie nie jest nawykiem, który towarzyszy im na co dzień. O co więc chodzi? Tłumaczę to sobie mechanizmem obronnym ich psychiki, która w ten sposób pozbywa się „zagrożenia”. Ot, typowa reakcja psychosomatyczna, charakterystyczna dla wielu żółtodziobów.

Do przedszkola nie było daleko, jednak musieliśmy po drodze obejść kilka zwalonych, torujących przejście drzew i przedrzeć się przez gęste zarośla. Jak zawsze najbardziej doskwierały kolce. Bez długich rękawów i spodni byłaby to droga przez mękę.

Dobrnęliśmy do placu zabaw czy raczej tego, co z niego pozostało. Zardzewiała ślizgawka w gąszczu krzaków i drzew wprawiała w wisielczy nastrój. Chwilę później stanęliśmy przed wąskimi, wysokimi schodami. Na ich końcu znajdowały się drzwi. Weszliśmy do sali, w której kiedyś odbywało się leżakowanie maluchów. Wszędzie roiło się od niewielkich, białych łóżeczek, z których każde posiadało na oparciu naklejkę z innym owocem. Karolina zauważyła trzeźwo, że owoce określały na pewno przynależność konkretnych przedmiotów i mebli do danego dziecka. No tak, zdążyłem już całkowicie zapomnieć o tym przedszkolnym zwyczaju. Dalszą drogę zagradzał wał białego puchu. Pochodził z porozrywanych kołder i poduszek. Ostrożnie przedostaliśmy się w głąb pomieszczenia. Nikt nie miał ochoty dotykać tej dziwnej materii. Znajdowało się tu mnóstwo zabawek, jednak daleko im było do pierwotnie pełnionej funkcji. Prezentowały się wyjątkowo upiornie, były mocno zniszczone i miały pourywane członki. Jedna z lalek straszyła dziurą na środku twarzy. Gdy podszedłem bliżej, dostrzegłem w jej wnętrzu oko. Łypało na mnie złowrogo. Miało piękną, błękitną barwę.

Nagle zza węgła dobiegł odgłos wybuchu rozsadzającego szkło! Huk był tak głośny, że aż podskoczyłem ze strachu. Usłyszałem też jak ktoś lub coś stawia ciężki krok. Tuż po nim drugi. Oczami wyobraźni widziałem już, jak zza ściany wynurza się ogromny mutant. Jeszcze nigdy żadna sytuacja nie zaskoczyła mnie tak bardzo. Byłem przerażony. Ciężkie kroki stawały się coraz głośniejsze. Szkło trzaskało upiornie pod ich naporem. W krytycznym momencie, gdy zdałem sobie sprawę, że nie uniknę spotkania z tą istotą, zacząłem rozglądać się za substytutem jakiejś broni. W stresie nie potrafiłem się skoncentrować. W końcu chwyciłem deskę. Ewa nie wiedziała, co ze sobą zrobić i po prostu stała – jak słup soli. Przypominała manekina na wystawie. Owo coś dotarło już do krawędzi dzielącej nas ściany. Nie wiedziałem, czy walczyć, czy próbować uciekać. Nie, na ucieczkę było już zdecydowanie za późno. Nie mieliśmy wyboru, musieliśmy stanąć z zagrożeniem twarzą w twarz.

Na szczęście była to twarz towarzyszącego nam tego dnia zakochanego.

– Cholera jasna, odbiło ci?! – krzyknąłem. – Chcesz, żebym odjechał na zawał?

– Wybaczcie, wszedłem do budynku od tyłu i nie mogłem znaleźć przejścia do was, a te przeszklone drzwi były zamknięte. Potraktowałem je z buta.

– Nie wolno tu niczego niszczyć, jesteśmy podróżnikami, nie bandytami. Na drugi raz pomyśl dwa razy zanim coś takiego zrobisz – krzyknęła Ewa.

Odpowiedział wzruszeniem ramion.

Reszta ekipy nie wydała z siebie słowa, jakby stwierdzili, że wszystko zostało już powiedziane. Powoli schodziło z nas napięcie. Ustaliliśmy, że dość już eksplorowania tej dzielnicy. Ulicą Łazariewa dostaliśmy się na teren dzielnicy nr 3. Kierowaliśmy się do Domu Kultury „Energetyk”. Weszliśmy od zaplecza. Paweł ostrzegł nas wcześniej, że całkiem niedawno, chodząc po spróchniałych deskach, zapadł się aż po pachy i tylko cudem nie zrobił sobie krzywdy. Wzmogło to naszą czujność. Żeby dojść do sceny, musieliśmy przejść przez pomieszczenie z wielkimi portretami „zasłużonych” obywateli ZSRR, czyli członków Politbiura KPZR. Krótki korytarz doprowadził nas do celu. Wysoko nad sceną wznosiła się potężna, metalowa konstrukcja. Stanowiła wielopoziomowy układ rur, na których mocowano niegdyś oświetlenie i nagłośnienie. Sprawiała wrażenie, jakby tylko czekała aż ktoś pod nią wejdzie, by runąć bez litości i pochować nieszczęśnika w mrokach Czarnobyla. Przed sceną znajdowały się zdewastowane siedziska dla widowni, ułożone w półkole. Musieliśmy bardzo uważać, gdyż w niektórych częściach tego wielkiego pomieszczenia było całkowicie ciemno. Bez czołówki ani rusz, tym bardziej że drewniana podłoga rzeczywiście znajdowała się w opłakanym stanie. Znalazłem nawet tę dziurę – pozostałość po próbie wciągnięcia Pawła przez macki mrocznej części Strefy.

Na wielki dziedziniec wydostaliśmy się bocznym wyjściem. Otwory pełniące kiedyś funkcję okien były gigantyczne. Nawet olbrzymy z basenu nie mogły się z nimi równać. Z pewnością było to dawniej naprawdę reprezentacyjne miejsce i centrum kulturalne z prawdziwego zdarzenia.

Udaliśmy się na wyższe kondygnacje, by spojrzeć na całość z innej perspektywy. Każde piętro posiadało antresolę, z której widzowie mogli śledzić to, co działo się niżej. A grała tu m.in. orkiestra dęta, odbywały się zajęcia z makramy, malarstwa, a także aerobik. Popularne były też warsztaty teatralne oraz dyskoteki21. 

21 http://www.pripyat.com

Powoli zaczęło nam się dawać we znaki zmęczenie. Brzuchy też dopominały się o swoje. Gdy schodziliśmy po schodach, zauważyliśmy grupę obcych turystów z przewodnikiem. Z obawą czmychnęliśmy przed ich wzrokiem. Liczyliśmy się z tym, że oprowadzający ich Ukrainiec na nasz widok może wezwać straż albo donieść na Siergieja. W końcu penetrowaliśmy budynek dość intensywnie, w dodatku na dużej wysokości. Na szczęście nic takiego się nie stało, a my tylnym wyjściem przedostaliśmy się na ulicę gen. Kurczatowa i gdy przeszliśmy z niej na zarośnięty pas alei Lenina, znaleźliśmy się w dzielnicy numer 1.

Ze względu na gęsty las, idąc wzdłuż „ulicy”, ciężko było dostrzec cokolwiek wokół. Wśród zarośli zauważyłem jednak znak drogowy. Był nietypowy: gruby, a do tego podświetlany (oczywiście nie teraz, a w czasach, gdy go użytkowano). Nie spodziewałem się, że w ZSRR na przełomie lat 70. i 80. ubiegłego wieku stosowano już takie technologie. Był to kolejny dowód na to, że mieszkańcy żyli tu naprawdę nowocześnie. Nic dziwnego, że tak wiele osób marzyło o pracy w elektrowni. Postanowiliśmy nie zbliżać się do budki strażników majaczącej 200 m dalej. Zajrzeliśmy do mapy i okazało się, że stosunkowo niedaleko znajduje się klinika dziecięca. Wybraliśmy najkrótszą drogę, wbijając się pomiędzy bloki położone nieopodal poczty. Ulica szybko przeobraziła się w gęsty las. Gdy dotarliśmy na miejsce, ukazała nam się wspaniała, biała fasada pokryta bordową winoroślą z zielonymi i żółtymi akcentami. Było to bodaj pierwsze miejsce w Strefie, na które patrzyło się lekko i z uśmiechem. Istna perła pośród morza smutku. Ciepłe, jesienne barwy i efektownie padające na ścianę kliniki słońce przykuły mój wzrok na dłużej. Po wejściu do środka znaleźliśmy się w przestronnej recepcji. Za ladą ciągnęła się spora poczekalnia. Wślizgujące się przez szerokie okna gałęzie winorośli nadawały wnętrzu osobliwego uroku. Promienie słońca, igrając z cieniem, tworzyły z kolei fantazyjne kształty na podłodze. Poczułem spokój i zespoliłem się z harmonią tego miejsca. Moja psychika zaczęła wreszcie funkcjonować w zgodzie z naturą. Dotarło do mnie w jak dużym napięciu znajdowałem się tu, w Strefie, dotychczas. Ta chwila wytchnienia pozwoliła mi spojrzeć na moją przygodę z innej perspektywy. Czułem, jak gdybym wydostawał się z koszmaru.

Gmach kliniki składał się z kilku kondygnacji, a ponieważ czas płynął nieubłaganie, musieliśmy działać w pośpiechu. Do zbiórki przy autobusie zostało nam tylko 45 minut. Gdybyśmy się spóźnili, przepadłby nam posiłek w stołówce. Po cichu liczyliśmy na to, że mimo wcześniejszych ustaleń podejmiemy decyzję, by zostać i kontynuować zwiedzanie. Zyskalibyśmy dzięki temu co najmniej godzinę eksploracji.

Po prawej stronie zauważyliśmy dwa szyby z na wpół otwartymi drzwiami. Jedna winda była dosyć szeroka, druga – bardzo wąska. Po kabinach nie było śladu. Rozejrzeliśmy się po parterze, stwierdzając, że nie kryje nic wartego uwagi, postanowiliśmy więc od razu wejść na wyższe piętro. Szybko przemierzaliśmy kolejne korytarze i pomieszczenia. Ich demoniczny wystrój w połączeniu ze szpitalnym klimatem niepokoił mnie coraz bardziej. Na trzecim piętrze odnaleźliśmy kabinę windy zatrzymaną między kondygnacjami. Kabiny z drugiego szybu nigdzie nie było. W jednej z sal stał odrażający fotel ginekologiczny, a obok niego, na stoliku, jakieś słoiki z nieznaną nam zawartością. Czułem się dziwnie. Wielbiciele serii gier „Silent Hill” mieliby tu używanie – pomyślałem. Jako jedyny wszedłem na dach. Nie było tu nic godnego uwagi, więc uprzedziłem pozostałych stalkerów, że szkoda czasu na tę krótką wspinaczkę.

W klinice zeszło nam nieco dłużej, niż planowaliśmy, na szczęście kierowca autobusu czekał nieopodal. Wypadliśmy bocznym wyjściem i po chwili dołączyliśmy do wracających grupkami pozostałych członków wyprawy. Niestety, pojechaliśmy na obiad. Zjedliśmy go w ekspresowym tempie i pognaliśmy z powrotem do miasta duchów. Zostało nam tylko 45 minut, Paweł okazał nam jednak wielkie zaufanie.

– Słuchajcie, nie powinienem tego robić, ale wierzę, że mnie nie zawiedziecie. Kierowca musi być do dyspozycji kierownictwa elektrowni o 16.00. Zbiórkę robimy o 15.50. Pod elektrownię zdążymy na styk. Wierzę, że wszyscy będziecie o czasie, w innym wypadku kierowca będzie miał nieprzyjemności. Wchodzicie w ten układ?

– Wchodzimy! – odpowiedzieliśmy zgodnie.

Zyskaliśmy dodatkowy kwadrans. A więc czekała nas jeszcze godzina biegania! I to dosłownie, bo między kolejnymi obiektami poruszaliśmy się teraz wyłącznie biegiem. Dawno już nie uczestniczyłem w takim maratonie. Naprędce ustaliliśmy, kto i gdzie chce się zapuścić. Rządziły teraz osoby, które wcześniej były już w Strefie. To one miały największą wiedzę i dlatego stały się przewodnikami. Odłączyliśmy się z Ewą od naszej ekipy i pognaliśmy z kilkoma innymi osobami do kina „Prometeusz”.

Sala była niewielka. Po widowni pozostały fragmenty dwóch rzędów foteli. Na scenie znajdowało się rusztowanie, z którego zwisała biała, podziurawiona płachta. Z żalem skonstatowałem, że nie dane nam będzie przyjrzeć się całości z uwagi na brak czasu i ważniejsze miejsca do zobaczenia. Próbę uchwycenia w kadrze pięknego muralu po drugiej stronie budynku również odłożyłem na kolejną wyprawę. Wiedziałem, że prędzej czy później do niej dojdzie. Wyszliśmy tylnym wyjściem wprost na oślepiające słońce. Skierowaliśmy się do rzeki Prypeć. Płot otaczający osiedle pokryty był drutem kolczastym. Na szczęście znaleźliśmy w nim sporą dziurę i wydostaliśmy się na zewnątrz. Wychodzenie poza wyznaczone ogrodzeniem granice jest niedozwolone, dlatego kontynuowaliśmy wędrówkę z duszą na ramieniu. Niedaleko brzegu spostrzegliśmy pomnik poświęcony ofiarom Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Następnie zeszliśmy nieco po zboczu, żeby zbliżyć się do wody. Przyroda była zaskakująco piękna. Można by tu z powodzeniem założyć letni kurort – pomyślałem. Ewa przypomniała mi, że zostało nam 40 minut, czym prędzej wróciliśmy więc przez dziurę w płocie. W planach mieliśmy wizytę w szpitalu.

Po drodze spotkaliśmy doświadczoną poprzednimi wyjazdami grupę z naszego autobusu. Okazało się, że mamy identyczny cel. Pobiegliśmy w ciemno za doskonale zorientowanymi kolegami. Kompleks szpitalny mieścił się w dzielnicy nr 1. Dowiedziałem się przed wyjazdem, że w jego podziemiach kryją się silnie napromieniowane kombinezony strażaków. Te niebezpieczne ubrania pracownicy szpitala umieścili głęboko w piwnicach i do tej pory nikt ich stamtąd nie usunął. Na terenie szpitala znajdowała się też kostnica. Po cichu marzyłem, by ją zobaczyć.

Pół-sprint ulicą Przyjaźni Narodów zakończył się wbiegnięciem przez zarośla do głównego budynku szpitala. Ekspresowo pokonywaliśmy kolejne korytarze i piętra. Wnętrze niczym nie różniło się od kliniki, którą spenetrowałem godzinę wcześniej – te same sprzęty i ten sam wygląd pomieszczeń. Zeszliśmy do piwnic, żeby odnaleźć ubrania strażaków. Trzymałem się na końcu stawki, żeby przypadkiem nie dopuścić do bliższego kontaktu z tym „zatrutym jabłkiem”. Najważniejsze było dla mnie poznanie lokalizacji mundurów, żeby w przyszłości udać się tam raz jeszcze, już z odpowiednim wyposażeniem. Wąskimi korytarzami poruszaliśmy się gęsiego. Było bardzo ciemno, moja czołówka kompletnie sobie nie radziła. Po kilku minutach bezowocnych poszukiwań daliśmy za wygraną, gdyż w planie był jeszcze rekonesans na wpół zatopionej barki oraz kawiarni „Prypeć”, położonych tuż przy rzece. Dystans był niemały, do tego musieliśmy się przedrzeć przez dziedziniec kompleksu szpitalnego. Było to wymagające zadanie, gdyż należało znaleźć w miarę bezpieczne przejście przez kolczasty busz. Torowaliśmy sobie drogę, nisko trzymając głowy. Poczułem się jak żołnierz ukrywający się przed wzrokiem wroga. Starałem się zachować ostrożność, ale i tak skończyło się kilkoma bolesnymi zadrapaniami.

Zatrzymał nas wysoki mur, odgradzający infrastrukturę szpitala od terenów przybrzeżnych. Pobiegliśmy wzdłuż niego. Po chwili dotarliśmy do okrągłego budynku z cegły. Wyglądał jak przepompownia wody. Po lewej ujrzeliśmy wbetonowaną w mur dwuskrzydłową bramę. Była nie do ruszenia, na szczęście obok znajdowała się dziura, w której kiedyś była furtka. Wydostaliśmy się na ścieżkę biegnącą między miasteczkiem a przyrzecznym laskiem. Po drodze odłączyło się od nas kilka osób, m.in. Ewa. Nie nadążali za nami. Nasza zachłanność była wręcz fanatyczna. Kto nie radził sobie z narzuconym tempem, zostawał sam – bez najmniejszej pomocy i jakichkolwiek wskazówek, jak wrócić lub co zobaczyć. Zatraciłem się całkowicie w tym czarnobylskim szaleństwie. Przestało mnie obchodzić, że możemy zostać nakryci przez strażników. Zapomniałem o zostawionych chwilę wcześniej kompanach. Liczył się tylko kolejny cel do zbadania. To był czas, w którym czułem się po prostu szczęśliwy. Liczyłem się tylko ja.

Weszliśmy w leśną gęstwinę i po około dwustu metrach truchtu wpadliśmy na barkę. Była mocno przekrzywiona. Część kadłuba pozostawała zatopiona w wodzie, a pozostały jego fragment znajdował się na stromym lądzie. Efekt był piorunujący. Gdyby nie konieczność szybkiego powrotu, wpatrywałbym się w tę barkę chyba w nieskończoność. Wszechobecna cisza przerywana jedynie śpiewem ptaków oraz zrujnowana łódź kontrastująca z urokliwą naturą tworzyły fantastyczny efekt. Problemem okazało się niestety zrobienie zdjęcia. Obecność gęstych drzew rosnących nawet w wodzie nie pozwalała uchwycić dobrego kadru. Musiałem obejść się smakiem.

Zawróciliśmy i pobiegliśmy w kierunku kawiarni. Las stał się mniej gęsty, więc nawet nie wychodziliśmy na drogę. Gdy znaleźliśmy się na wysokości mijanej niedawno bramy, do celu pozostało nam ok. trzystu metrów małpiego gaju. Po kilku minutach wypadliśmy wprost na „Cafe Prypeć”. Nie tylko na budynek, ale i na pordzewiały napis leżący u jego stóp. Szybko zlokalizowaliśmy wejście i po chwili penetrowaliśmy już salę, w której stały kiedyś stoliki dla gości. Zaskoczyły mnie piękne, kolorowe witraże. Niektóre były rozbite, jednak na jednym spostrzegłem kobietę podobną do tej z malunku na poczcie. Miała nawet identycznie ułożone ręce. Pozostałe kompozycje były podobne do mozaiki charakterystycznej dla twórczości Antonio Gaudiego. Zerknąłem jeszcze na dwie wielkie kuchenki gazowe stojące za ladą i skierowałem się do drzwi wyjściowych. Tuż przed nimi znajdowały się wąskie, mroczne schodki prowadzące na dół. Zszedłem na niższą kondygnację, która okazała się jeszcze węższym korytarzem. Było tam całkowicie ciemno. Moja latarka po raz kolejny okazała się bezużyteczna, miałem ochotę ją wyrzucić. Zrobiłem zdjęcie z użyciem lampy błyskowej, dzięki czemu zauważyłem kilka otwartych drzwi, które skutecznie blokowały przejście. Na myśl o zagłębieniu się tam poczułem strach. Wszechobecny mrok oraz klaustrofobiczne rozmiary korytarza skutecznie zniechęciły mnie do zapuszczenia się dalej. Moja błyskawiczna relacja ostudziła też zapędy innych osób. Nagle uświadomiliśmy sobie, że zostało nam tylko kilka minut do odjazdu. Wyskoczyliśmy stamtąd jak poparzeni i pędem dopadliśmy dziury w płocie, którą odnalazłem wcześniej wraz z Ewą. Gdy znaleźliśmy się w centrum Prypeci, nieopodal miejsca zbiórki, odetchnęliśmy z ulgą – w zapasie mieliśmy jeszcze trzy minuty.

Nie wszyscy jednak wrócili na czas. Kiedy minęła ustalona przez Pawła godzina, wciąż brakowało jednej grupy. Kierowca przestraszył się nie na żarty. Wcisnął klakson, a ja aż podskoczyłem z wrażenia. Dźwięk był potwornie głośny. Ktoś zadzwonił do jednego z „zaginionych”. Okazało się, że są dość daleko od nas, jednak stosunkowo blisko punktu wyjazdowego z miasta. Umówiliśmy się, że zgarniemy ich po drodze. Gdy wchodzili do autokaru, miny pozostałych członków wyprawy mówiły wszystko.

Pod budynek zarządu elektrowni dojechaliśmy z kilkuminutowym opóźnieniem, w sam raz, by natknąć się na wychodzących z niego decydentów. Zbliżała się godzina odjazdu kolejki pracowniczej. Z bezpiecznym zapasem czasu weszliśmy do baraku. Pociąg był już podstawiony. Porozchodziliśmy się po przedziałach. Po chwili dosiadł się do nas jeden z pracowników elektrowni. Pociąg ruszył. Odprowadziłem wzrokiem Strefę, choć tak naprawdę to ona odprowadziła mnie. Szeptała, że jeszcze się spotkamy. Przytaknąłem jej w myślach.

Podczas podróży Karolina zagadnęła siedzącego obok nas Ukraińca. Był bardzo sympatyczny i dużo się uśmiechał. Dziwił się, że turyści przyjeżdżają do Strefy pociągiem pracowniczym, bo przecież zawsze wpuszcza się ich przez przejście drogowe w Ditiatkach. Uzmysłowiło mi to, jak dobrą podjąłem decyzję, wybierając się tu ze „Strefą Zero”. Z tego co wiem, żaden inny organizator nie oferuje tego typu transportu na teren Zony. Podczas podróży rozmyślałem nad pięknymi witrażami w Cafe Prypeć. Żałowałem, że nie miałem okazji przyjrzeć się im dłużej. Zresztą ostatnie godziny w Prypeci były jednym wielkim maratonem, który pozostawił ogromny żal w moim sercu. Chciałem dokładniej zbadać wszystkie miejsca, które odwiedziłem, i zobaczyć jeszcze tak wiele innych. Ani trochę nie dziwiło mnie, że jeden z uczestników naszej wycieczki był w Strefie po raz dziewiąty.

Kilka godzin eksploracji, szczególnie jej mordercza końcówka, spowodowało, że po powrocie z ulgą rozłożyliśmy się na fotelach i łóżkach. Mieliśmy czas wolny do 20.00. Po odpoczynku pojechaliśmy na kolację do chaty „Guta”. Zawieziono nas tam specyficznym pojazdem. Z zewnątrz wyglądał jak autobus miejski. Gdy wszyscy się rozsiedli i drzwi się zamknęły, rozpoczęło się przedstawienie. Zgasły żarówki, a na ich miejsce zapaliły się sprytnie poukrywane diody. Świeciły w kolorze niebieskim i czerwonym. Atmosfera zrobiła się wyjątkowo kameralna. Po chwili usłyszeliśmy polskie przeboje z dawnych lat.

Po kolacji wybrałem się do jednego z tutejszych klubów. Lokal nie był duży i więcej miejsca zajmowały stoliki niż parkiet do tańczenia. Było prawie pusto. Usiadłem i poprosiłem kelnerkę o piwo. Sączyłem je spokojnie przez kilkanaście minut. Wtedy do środka weszli dwaj weterani Zony z naszej grupy. Zrobiło się sympatycznie. Rozmowa się kręciła, a procenty powoli uderzały do głowy. Po jakimś czasie w klubie zaroiło się od tutejszych, a dziewczyny zachęcały siedzących mężczyzn, by spróbowali swoich sił w tańcu.

Zerkałem na parkiet w poszukiwaniu kojących widoków. W pewnym momencie los wynagrodził moje oczekiwania. Ujrzałem prawdziwą Afrodytę. Była szczupła, nieco niższa ode mnie, z cudownie ułożonymi blond włosami. Nie mogłem przegapić takiej okazji. Tańczyła z koleżanką i wyglądało na to, że przyszły tu tylko we dwie. Ruszyłem na parkiet. Gdy podszedłem do dziewczyny, didżej włączył akurat wolny, nastrojowy kawałek. Poprosiłem ją do tańca. Zgodziła się bez wahania. Wzajemna bliskość sprzyjała rozmowie. Miała na imię Alona. Biły od niej spokój i elokwencja. Co jakiś czas rozmowa milkła, a my koncentrowaliśmy się na przyjemności płynącej ze wspólnego kołysania się w rytm muzyki.

Piątek, 28 września 2012 | Kijów

O dziesiątej pojawiliśmy się na głównym placu miasta, aby przed wyjazdem do stolicy złożyć jeszcze wieniec pod pomnikiem ofiar wybuchu reaktora nr 4. Załadowaliśmy torby do autokaru i podeszliśmy do tabliczek przedstawiających zdjęcia poległych. Znajdowało się na nich trzydzieści twarzy. Tych samych, które widnieją też na pomniku na terenie elektrowni. Byli to jej pracownicy i zatrudnieni w niej strażacy. Marek powiedział nam, że tak naprawdę w wyniku wybuchu zginęło 35 osób, a na obu pomnikach brakuje zdjęć pięciu pracowników fabryki turbin, którzy nie figurowali na liście płac elektrowni. Ponadto w trakcie budowy sarkofagu zginęło kolejnych jedenaście osób: jeden robotnik został przygnieciony belką, cztery osoby zginęły w wyniku zderzenia aut, cztery w katastrofie helikoptera, jedna osoba dostała zawału serca po otrzymaniu wezwania do komitetu partii, a jeden z pracowników popełnił samobójstwo na wieść o śmierci żony22.

22 http://strefazero.org/forum/viewtopic.php?f=7&t=156&p=17996&hilit=belk%C4%85#p17996

Ustawiliśmy się naprzeciwko pomnika, a Jurij złożył pod nim wielki bukiet biało-czerwonych róż przepasany wstęgą w identycznych barwach. Potem uczciliśmy pamięć ofiar minutą ciszy. Ostatni rzut oka na Sławutycz i zapakowaliśmy się do autokaru. Wyjeżdżaliśmy z niedosytem, gdyż Strefa pozostawiła po sobie nie tylko niesamowite wrażenia, ale i głód dalszych przygód. Na szczęście za dwie godziny czekała nas kolejna atrakcja. Na poligonie pod Kijowem dostaliśmy możliwości postrzelania z karabinu AK-47 i karabinu snajperskiego dragunov.

Plac miał ok. 25 m długości. Na jego końcu znajdowały się tarcze na drewnianych stojakach. Nieco bliżej, po prawej stronie, ustawione były kolejne, a tuż przed nimi następne dwie. Zauważyłem też sporo ciekawej broni leżącej na jednym ze stołów, m.in. najnowszy model karabinu M4.

Podeszliśmy do stanowisk. Po lewej strzelano z kałasznikowa, po prawej ze snajperki. W skupieniu oczekiwaliśmy pierwszego wystrzału. Koncert rozpoczął kałasznikow. Po nagłym „bum!” wszyscy nieomal padli na ziemię. Huk był tak potężny, że przez dłuższą chwilę piszczało nam w głowach. Nie przypuszczałem, że strzał z karabinu może być aż tak głośny. Powoli wychodziliśmy z szoku, prostując jednocześnie ciała. To była namiastka atmosfery panującej podczas konfliktu zbrojnego. Nigdy nie zapomnę widoku kilkudziesięciu osób rzucających się na ziemię jak na komendę przed wyimaginowanym ostrzałem nieprzyjaciela. Próbowałem sobie wyobrazić huk z kilku lub nawet kilkudziesięciu karabinów naraz, ale przekraczało to moje możliwości. Znamienna była również powaga, jaka zapanowała na placu. Odebraliśmy solidną lekcję pokory. Od razu podziękowałem w myślach przodkom, którzy walczyli o Polskę w czasach wojen. Poczułem wielkie szczęście, że ja nie muszę tego robić. Odnoszę wrażenie, że na tym poligonie dowiedziałem się więcej o konfliktach zbrojnych, niż ze wszystkich książek, które przeczytałem na ten temat. Dotarło do mnie, że żyję w jednym z najbezpieczniejszych i najbogatszych krajów na świecie, w którym panuje powszechny dobrobyt. Jeżeli ktoś nie zdaje sobie z tego sprawy, naprawdę powinien zainwestować w podróż dookoła świata, żeby zobaczyć jak żyje się poza Europą.

Padały kolejne strzały, a my zatykaliśmy uszy. Czekając na swoją kolej niestety nie pomyślałem, żeby odrobinę przeszkolić Ewę i Karolinę. A przecież wiedziałem, że broń posiada odrzut. W związku z tym należy ją nie tylko mocno trzymać, ale i porządnie docisnąć do ciała, żeby nie otrzymać bolesnego uderzenia. Dziewczyny nie miały o tym pojęcia. Ewie co prawda nic się nie stało, gorzej było z Karoliną. Nie docisnęła dragunova i broń mocno uderzyła ją w bark, pozostawiając ślad stłuczenia i odarty naskórek. Siła odrzutu tego karabinu snajperskiego zrobiła wrażenie również na mnie. Choć dociskałem broń, ta i tak lekko odskakiwała od barku, co utrudniało precyzyjne oddanie strzału. Mimo to prawie wszystkie kule (dziesięć od kałasznikowa oraz pięć od dragunova) udało mi się umieścić w tarczy. Raz nawet trafiłem w dziesiątkę, daleko było mi jednak do rekordzistów z naszej grupy. Po pierwszej sesji strzeleckiej nastąpiła druga, dla tych najbardziej podekscytowanych. Za dodatkową opłatą mogliśmy postrzelać z M4 oraz karabinu używanego przez izraelskie siły zbrojne – TAR-21. M4 okazał się zaskakująco lekki, przez co nie mogłem się początkowo do niego przyzwyczaić. Nie odpowiadał mi również mało intuicyjny celownik. Po wystrzeleniu ostatniej kuli przeszedłem się po placu i pozbierałem na pamiątkę po jednej łusce z każdego modelu, którym miałem możliwość postrzelać.

Sobota, 29 września 2012 | Kijów

Punktem kulminacyjnym tego dnia była wizyta w Muzeum Czarnobylskim. Gdy wysiedliśmy całą paczką na stacji „Kontraktova Ploscha”, zaskoczyła mnie wszechobecna cisza. Jeszcze kilka minut temu poruszaliśmy się po głośnym centrum wielkiego miasta, a tymczasem po raptem kilku minutach jazdy znaleźliśmy się w opustoszałej, spokojnej dzielnicy. Spojrzałem na mapę. Ruszyliśmy w kierunku muzeum. Po chwili stanęliśmy przed wejściem głównym.

Muzeum mieściło się w długim ceglanym budynku. Fasada składała się z wysoko wbudowanych podłużnych, brązowych okien oraz umiejscowionych pod nimi bram garażowych w tym samym kolorze. Dodatkowo upstrzona była wieloma wypukłymi, białymi akcentami, m.in. obramowaniami okien i bram. Na zewnątrz stały zaparkowane pierwsze eksponaty historyczne: pojazdy wojskowe oraz wozy straży pożarnej i pogotowia. W środku przywitał nas elegancki i zarazem niepokojący wystrój. Atmosfera tego miejsca zdawała się złowroga. Przechodząc stopniowo w głąb muzeum, nie mogliśmy się napatrzeć na zdjęcia z katastrofy oraz z akcji likwidowania skutków awarii. Wiele z nich wyglądało naprawdę dramatycznie. Na ścianach wisiały z kolei kombinezony, których w tamtych dniach używali „ratownicy świata”, było też dużo sprzętu z tamtego okresu, np. dozymetry.

Wtem – nie mogliśmy uwierzyć – dostrzegliśmy zmutowane zwierzęta. No tak, pomyślałem, są tutaj po to, by szokować turystów, którzy nie posiadają odpowiedniej wiedzy na temat katastrofy. Po wybuchu nigdzie nie pojawiły się psy z dwoma głowami czy dzieci z czterema rękami. To wyłącznie pseudo-dziennikarska prowokacja. Ale niektóre zdjęcia zdeformowanych ciał były oczywiście prawdziwe. Kobiety będące wówczas w ciąży, które przebywały na terenach skażonych (np. w Prypeci), istotnie mogły urodzić dzieci z wadami genetycznymi. Z drugiej strony w każdym kraju istnieje niewielki odsetek takich urodzeń, jednak rzadko mówi się o tym w mediach, chyba, że można to „sprzedać” w kontekście jakiejś tragedii, co świetnie wykorzystano właśnie po 26 kwietnia 1986 roku. Moją uwagę przykuła przymocowana do jednej ze ścian płyta o metalicznym kolorze. Po wciśnięciu przycisku odsłaniała wnętrze w kształcie sześcianu. Znajdowała się w nim miniatura elektrowni wraz z przyległym terenem, a po chwili rozpoczęła się trójwymiarowa projekcja ukazująca wybuch. Wyglądało to widowiskowo.

Dołączyliśmy na chwilę do wycieczki szkolnej. W aneksie telewizyjnym lektor uporczywie tłumaczył na przykładzie kreskówki niuanse energetyki jądrowej. Pooglądaliśmy jeszcze różne rodzaje odznaczeń i skoncentrowaliśmy się na kolejnych niezwykłych zdjęciach. Trafiliśmy też na nieduży telewizor, na którym w kółko transmitowano katastrofę helikoptera w okolicach sarkofagu. Pierwszy raz widziałem ten materiał. Całość prezentowała się makabrycznie. Dobrnęliśmy tym samym do końca wystawy. Zapoznaliśmy się z całą ekspozycją w około pół godziny. Muzeum jest nieduże, ale warto je odwiedzić, nawet pomimo owych nieścisłości, które nieco przekłamują przebieg tamtych dramatycznych wydarzeń.

Wracaliśmy do Polski, a ja wiedziałem już, że wpadłem jak śliwka w kompot. Wiedziałem też, że muszę teraz zadbać o dużo pieniędzy i czasu. Bo pasja kosztuje. Choć nie wiedziałem jeszcze wtedy, że aż tyle.

W pewnym momencie jeden z uczestników zaproponował, żebyśmy obejrzeli film pt. Alone in the Zone. Z forum dowiedziałem się, że jego autorem jest Arek, pasjonat Strefy, który również organizuje wyprawy. Ciągnie się za nim osobliwa sława, szczególnie od chwili, gdy wszedł na szczyt Dugi. Wyjazdy z nim oferowały podobno niemal nieskrępowaną swobodę i możliwość zobaczenia miejsc niedostępnych dla odwiedzających.

Pomyślałem sobie, że w następną podróż powinienem wyruszyć właśnie z nim.

Rozdział III

Istota z mroku

Na pewien czas zapomniałem o Strefie. Po tym jak przez kilka miesięcy chłonąłem wszystko na jej temat jak gąbka, teraz odczuwałem przesyt. Kontakt z moją ekipą, z którą tak świetnie rozumiałem się na Ukrainie, również osłabł. Po ożywionej wymianie maili i zdjęć tuż po wyprawie, każdy szybko wrócił do własnego życia. W dodatku byliśmy rozproszeni po całej Polsce. Coś jednak nie dawało mi spokoju. A raczej ktoś. Może i nie wertowałem już codziennie forów w poszukiwaniu nowych informacji o katastrofie, ale reportaży, które na swojej stronie internetowej zamieszczał Arek, jakoś nie mogłem sobie odpuścić.

I to wystarczyło.

Jego relacje znów rozpaliły moją wyobraźnię. Poczułem głód Czarnobyla.

Wysłałem maila. Wiedziałem, że tylko z Arkiem mam szansę zobaczyć wszystkie te miejsca w Zonie, do których nie trafiłbym z innym organizatorem. Odpowiedź przyszła szybko, ale nie nastrajała optymistycznie. Arek był przekonany, że trafił na osobę o słomianym zapale. Przedstawił warunki, które początkowo wydawały się nie do spełnienia. Mimo to nie zamierzałem odpuszczać. W końcu, po długiej wymianie korespondencji, Arek zgodził się mnie zabrać. Byłem niesamowicie szczęśliwy! Minęło tylko kilka miesięcy od pierwszej wyprawy, a ja znów żyłem wyjazdem do Strefy.

Środa, 1 maja 2013 | W drodze

Arek umówił się ze mną na lotnisku w Pyrzowicach. Kazał wypatrywać białego land rovera. Gdy w pewnym momencie pod terminalem zatrzymał się pasujący do opisu samochód, nie miałem wątpliwości, że dobrze trafiłem. Auto było wielkie i wyglądało, jakby dało się nim wjechać nawet na szczyt Mount Everestu. Z tyłu znajdowały się dwie potężne, metalowe skrzynie pełniące funkcję bagażnika. Po wymianie uprzejmości załadowałem torbę do jednej z nich. Za chwilę pojawiły się kolejne osoby: Pamela i Mateusz. Byli parą z Poznania. Jak się później okazało – sympatyczną i bezkonfliktową. Tymczasem rozsadzała mnie ciekawość, jakim człowiekiem jest Arek. Od początku jawił się jako skromny, wesoły gość. Gdybym nie wiedział, czym się zajmuje, w życiu bym się nie domyślił, że aż tyle osiągnął.

Mateusz jechał z Arkiem już drugi raz. Kiedy znaleźliśmy się na autostradzie, rozmowa szybko zeszła na temat Zony. Mateusz opowiadał o sprzęcie, w jaki zainwestował przed wyjazdem. Zakupił m.in. dwie kamery czołowe filmujące w trójwymiarze. Wziął też ze sobą ciężki prostownik, który miał im zapewnić długą pracę podczas całodniowych eskapad. Nosił go w plecaku. Jego upór był godny podziwu.

Miłośnicy Strefy często pytani są, po co zapuszczają się w tak niedostępne miejsce. Pasję trudno ubrać w słowa. Strefa to świat tak inny od codziennego, że stalker po prostu za nim tęskni. Za wszechobecną ciszą, dziką przyrodą pochłaniającą nudne betonowe twory, których ma się powyżej uszu w szarej rzeczywistości, za możliwością odcięcia się od obowiązków, projektów, zwierzchników i całego tego stresu towarzyszącego „normalnemu” życiu. Tęskni też za adrenaliną, którą trudno wyzwolić na co dzień, i za niepokojącą, niekiedy wręcz przerażającą atmosferą rodem z filmów grozy. Poza tym ilu z nas nie chciałoby czasem być kimś? A Strefa daje taką możliwość. Wystarczy uruchomić wyobraźnię, o co nietrudno w tak różnorodnym, oryginalnym, zdewastowanym i naznaczonym tragicznymi wydarzeniami miejscu. Znam ludzi, którzy niezadowolenie z życia odbijają sobie właśnie na wyprawach do Czarnobyla. Tylko tam czują się jak bohaterowie, odkrywcy nieznanego. Stefa stanowi dla nich panaceum na problemy egzystencjalne.

Nocna jazda przez Polskę zaczynała mi się powoli dłużyć. Około trzeciej nad ranem w końcu przekroczyliśmy granicę i zatrzymaliśmy się na stacji benzynowej. Arek stwierdził, że ma dość i musi się trochę przespać. Z przewodnikiem byliśmy umówieni następnego dnia o 10.00, zostało nam więc jeszcze sporo czasu. Miał na nas czekać przed punktem kontrolnym Ditiatki. To tędy wjeżdżają na teren Strefy wszyscy odwiedzający.

Czwartek, 2 maja 2013 | Strefa – dzień 3.

Dotarliśmy na miejsce półtorej godziny przed czasem. Postanowiłem rozejrzeć się po okolicy i porobić zdjęcia z ukrycia. Granicy co prawda nie wolno fotografować, ale nie trzeba być specjalnie bystrym, by obejść ten zakaz. Na prawo od punktu kontrolnego znajdowała się kapliczka z Matką Boską. Z jakichś względów wyjątkowo zainteresowała pewnego Japończyka, który ni stąd, ni zowąd wysiadł nagle z czarnej łady. Zatrzasnął drzwi, otworzył bagażnik i wyjął z niego zieloną koszulkę z krótkim rękawem. Założył ją pod bordową, skórzaną kurtkę i tak ubrany zaczął pozować do zdjęć tuż przed kapliczką. Ukrainiec, który mu towarzyszył, zrobił mu kilka zdjęć, po czym Japończyk znów się przebrał, wracając do poprzedniego wyglądu. Chwilę później obaj odjechali w głąb Strefy. O co chodziło? Nie mam pojęcia! Japońskiej kulturze i mentalności przyglądam się od wielu lat, nadal jednak nie potrafię zrozumieć tych ludzi. Są absolutnie wyjątkowi.

Nasz przewodnik, Andrij23, trochę się spóźnił. Był niski, przy kości, z gęstymi, czarnymi wąsami. Miał na sobie eleganckie ubranie. Okazało się, że zabalował trochę ostatniej nocy, stąd mała obsuwa. Pomachał przed szlabanem papierkami, zamienił dwa słowa ze strażnikami i zapora się uniosła. Wjechaliśmy do Strefy! Przed nami ciągnęła się długa na ok. 20 km, szeroka, asfaltowa, pusta droga. Po obu jej stronach rósł gęsty las. Naszym celem był Czarnobyl.

23 Imię zostało zmienione.

Zatrzymaliśmy się w samym centrum, w hotelu „Prypeć”. Mieliśmy do dyspozycji dwa mieszkania, składające się z dwóch dużych pokoi, sporego przedpokoju, kuchni i łazienki. Po zostawieniu bagaży i pospiesznym doprowadzeniu się do porządku po dobie spędzonej w aucie, udaliśmy się po zapasy do sklepu zlokalizowanego przy drodze prowadzącej do elektrowni. Świadomość, że tym razem pozwiedzam wszystko dogłębnie, sprawiła, że zupełnie zapomniałem o zmęczeniu. Poza tym było nas tylko czworo. To duży atut w Strefie, bowiem odpada wiele problemów organizacyjnych.

Na początek wybraliśmy się do ośrodka wypoczynkowego „Szmaragdowy”. Dotychczas widziałem jedynie jego fotografie. Za każdym razem rozpalały moją wyobraźnię. Szczególne wrażenie robiły piękne malunki na domkach. W połowie drogi między Czarnobylem a Prypecią Arek odbił w prawo i wjechał w gęste krzaki, zza których wyłoniła się polna droga o dużych nierównościach. Terenowe auto, którym jechaliśmy, idealnie sprawdzało się w tych warunkach. W takiej maszynie człowiek czuje się naprawdę pewnie. Perspektywa poruszania się nią po Zonie przez cztery najbliższe dni była ekscytująca.

Wjechaliśmy w gęsty las. Roślinność co rusz zahaczała o karoserię. Z obawy przed otrzymaniem niespodziewanego „liścia” podkręciłem szybę prawie do samej góry. Po kilku minutach przedzierania się przez gęstwinę, zauważyłem leśny domek do złudzenia przypominający element scenografii typowego amerykańskiego horroru. Zatrzymaliśmy się tuż obok. Andrij został w aucie. Arek poszedł w swoją stronę, znał tu każdy kąt. Ruszyliśmy dziarsko we trójkę. Przed nami, pośród wysokich drzew, znajdowały się porozrzucane jak na szachownicy drewniane domki kolonijne. Były nieduże, miały około 6 m2 powierzchni. Ich cechą charakterystyczną były zewnętrzne, ścienne malunki przedstawiające bohaterów bajek i powieści. Najbardziej przypadł mi do gustu wizerunek Wilka i Zająca, których przygody namiętnie śledziłem w telewizji w latach 90. Niemal wszystkie obrazy były częściowo zniszczone. Domki znajdowały się w opłakanym stanie, niektóre prawie całkowicie się zawaliły. Na kilku dachach spoczywały powalone, masywne drzewa. Wielkie pnie leżały również na ściółce leśnej. Widać było, że zawitała tu już niejedna wichura. W wielu miejscach dostrzegłem też zwierzęce odchody i musiałem się wykazać nie lada sprytem, by ominąć najbardziej „zaminowane” punkty.

W pewnym momencie Pamela i Mateusz odbili w prawo, ja zaś poszedłem prosto. Dotarłem do stromej doliny prowadzącej do koryta pobliskiej rzeczki i stanąłem nad urwiskiem, obserwując jej bieg. Mocno świecące słońce odbijało się od widocznej w dole tafli wody, a wszechobecna cisza przerywana była jedynie ptasim świergotem. Dzieci musiały tu mieć fantastyczne miejsce na wypoczynek. Chciałem choćby na chwilę cofnąć się w czasie i zobaczyć jak grupa kolonistów spędza tu wakacje.

Zajrzałem do wnętrza kilku domków, ale niewiele w nich pozostało. Zniszczone stoliki i łóżka, czasem jakiś złom. W oddali zauważyłem natomiast wyjątkowo duży budynek ze spadzistym dachem. Dostrzegłem go dopiero w drodze powrotnej, kiedy niespodziewanie zamajaczył mi między drzewami. Znajdował się na prawo od auta i upiornego domu. Zostawiłem go sobie na koniec. Tymczasem droga zaprowadziła mnie na niewielkie pole pokryte mchem. Obserwując duży budynek w oddali, omal nie wdepnąłem w coś, co wystawało z zielonej ściółki. W ostatniej chwili odskoczyłem jak oparzony. Przestraszyłem się. Widok był makabryczny. Na wpół zatopione we mchu, przy ścieżce leżały zwłoki małej istoty.

Nie, to niemożliwe! – pomyślałem. To Strefa próbuje wciągnąć mnie w swoją grę. Wita się ze mną i przedstawia swoje warunki. Godziłem się na nie. Mało tego, przyjmowałem je bezkrytycznie. Tylko to gwarantowało mi stały dopływ adrenaliny (oraz szczęśliwy powrót do domu).

Jeszcze raz spojrzałem pod nogi. Białymi ślepiami patrzyła na mnie szara, demoniczna lalka. A więc to tylko zabawka! Taki żart. Leżała w cieniu, żeby trudniej było ją zauważyć. Zrozumiałem. Przy samochodzie spotkałem Arka. Opowiedziałem mu, co mnie spotkało.

– Ta lalka obserwuje stalkerów od zawsze – odparł. Poczułem się nieswojo. Na szczęście do odjazdu stąd pozostało już tylko kilka minut. Pognałem sprawdzić, czym jest tajemniczy, duży budynek. Wszedłem przez dziurę, która kiedyś była wysokim oknem, i znalazłem się na parkiecie. W sporym pomieszczeniu niegdyś z pewnością odbywały się przedstawienia kolonijne oraz imprezy integracyjne. Teraz było puste. Wszędzie walało się tylko potłuczone szkło.

Ruszyliśmy w kierunku dźwigów portowych znajdujących się nieopodal miasta Prypeć. Po kilku kilometrach wjechaliśmy na wielką, miejscami podmokłą polanę dochodzącą do sporego zbiornika wodnego (Zalew Janowski). Na brzegu stały cztery majestatyczne dźwigi. Trzy były naprawdę wysokie. Moja pierwsza myśl? Oczywiście: wspinaczka na szczyt każdego z nich!

Na początek wybrałem ten najbardziej z prawej. Był najwyższy. Obok niego stał co prawda identyczny, ale jego ramię było opuszczone nieco niżej. Dźwigi opierały się na czterech nogach wyglądających jak ugięte kolana. Na nich spoczywała okrągła podstawa. Wyżej znajdowało się duże pomieszczenie w kształcie oktagonu z wyciętą ćwiartką. Wystawała z niego kabina sterownicza. Wreszcie na samej górze sterczało potężne ramię zakończone drugim, mniejszym ramieniem skierowanym do dołu. Z daleka konstrukcja przypominała żurawia, który za moment poderwie się do lotu.

Wskoczyłem na drabinę pomiędzy dwiema nogami umiejscowionymi tuż nad zalewem. Zauważyłem, że dźwig oparty jest na kołach, te zaś stoją na szynach, był więc kiedyś mobilny. Gdy znalazłem się kilka metrów powyżej ziemi, znienacka zaatakował mnie strach przed wysokością. Od razu przypomniały mi się też słowa Arka, który przed wejściem ostrzegł mnie, że końcówka drabiny odchyla się od ramienia, bo rdza przeżarła mocowania.

Mimo wszystko szedłem do góry. W połowie drogi natknąłem się na ptaka z długim, zakrzywionym dziobem, zakleszczonego między drabiną a ścianą dźwigu. W zasadzie był to jego szkielet. Biedak musiał się potwornie męczyć. Choć – pomyślałem naiwnie – może ktoś znalazł go już martwego i umieścił tu tylko dla spotęgowania wrażeń? Szczyt był coraz bliżej. Udawało mi się kontrolować strach, rozpocząłem więc ostatni , najbardziej karkołomny etap wspinaczki: po ramieniu. Drabina okazała się stabilna, dlatego czułem się w miarę pewnie. W dół spojrzałem jednak tylko raz, mniej więcej w połowie trasy. Wyłącznie po to, by stwierdzić, że nie ma sensu tego powtarzać. Chwytałem teraz kolejne szczeble powoli i pewnie. Na ostatnich dwóch metrach drabina rzeczywiście się odchyliła, ale nie było to aż tak straszne, jak sobie wyobrażałem. Pokonałem ostatni odcinek i poczułem wielką ulgę, że to już koniec. Wyprostowałem się i ujrzałem przepiękny widok. Najbliższa okolica była całkowicie opanowana przez przyrodę. Wszędzie lasy i rzeki. Drzewa zdawały się tonąć w krystalicznej wodzie. Zatrzymałem wzrok na dłużej i okazało się, że faktycznie – toną. Poziom wód był niezmiernie wysoki. Z tafli wystawały krótkie, wąskie pnie, które zaskakująco szybko kończyły się koronami. Zaniepokoiło mnie to, bo planowałem wizytę w pobliżu opuszczonych barek, których nie mogłem zobaczyć podczas pierwszej wyprawy. Wysoki poziom wód oznaczał, że droga może być odcięta, a same jednostki zatopione prawie w całości. Na razie jednak rozpościerała się przede mną wspaniała panorama wszystkich bloków elektrowni włącznie z niedokończonymi blokami nr 5 i nr 6 oraz chłodniami kominowymi. W oddali majaczyły też obie anteny kompleksu Czarnobyl-2, który coraz bardziej mnie intrygował.

Na pobyt tutaj przeznaczyliśmy zaledwie godzinę, ale i tak miałem zamiar wspiąć się na dwa kolejne dźwigi. Ostatni, czwarty, znajdował się daleko od brzegu, w dodatku jego częściowo zatopiona konstrukcja była przechylona pod tak dużym kątem, że nie odważyłbym się na nią wejść. Arek nie wierzył, że osiągnę szczyt wszystkich w tak krótkim czasie. No to zobaczymy! – pomyślałem. Zszedłem szybko, ale gdy znalazłem się znów na polanie, Arek powiedział: – Nie wchodź na pozostałe, Andrij nie chce, żeby ktoś nas zobaczył. Mogą być problemy.

Nie żałowałem. Cieszyłem się, że w ogóle mogłem wejść tak wysoko. Nasz przewodnik nie bez powodu martwił się o swoją pracę, już niejednego wyrzucono przez to, że pozwalał turystom na zbyt wiele. Mateusz i Pamela w ogóle nie mieli okazji wejść na żurawie. Gdyby zrobili to wtedy co ja, udałoby im się, jednak spóźnili się chwilę i Andrij zdążył zaprotestować. Mateuszowi nie zależało zresztą na tym tak bardzo jak mnie, bo wspinał się na dźwigi już wcześniej.

Postanowiliśmy teraz spróbować wejść bez pozwolenia na teren Burakówki. Arek był na to odpowiednio przygotowany. W tylnej skrzyni auta miał pochowane żubrówki, których widok sprawiał, że oczy wielu strażników zaczynały się świecić. Sukces okazał się jednak połowiczny. Wpuszczono nas na teren cmentarzyska, ale musieliśmy się zatrzymać na wysokości budki widokowej, na którą prowadziły strome, wąskie schody. Rozciągał się z niej widok na wielkie kopce ziemne ponumerowane za pomocą żółtych tabliczek, do których przytwierdzono mniejsze oznaczenia z symbolem promieniowania. W oddali majaczyły stalowe, pordzewiałe wraki wystające zza hałdy ziemi. Byłem niepocieszony, że choć jestem w tym miejscu, nie mogę go spenetrować. Owe wielkie kopce to zasypane doły, w których tuż po katastrofie składowano napromieniowane pojazdy, maszyny i urządzenia. Grzebano tam również zastrzelone po awarii zwierzęta. Masowa eksterminacja bydła, psów i kotów była podyktowana obawą o zdrowie ludzi.

Niezrażeni chwilowym niepowodzeniem, ruszyliśmy dalej. W nieznane!

Arek poprosił Andrija, aby poprowadził nas do opuszczonej wsi Zamosznaja. Chcieliśmy zobaczyć cerkiew Św. Mikołaja lub to, co z niej zostało. Droga zajęła nam aż 40 minut. W większości prowadziła po otwartych, polnych terenach. Gdy wjechaliśmy do gęstego lasu, przywitały nas rzędy domów stojących po obu stronach drogi. Były to wciąż trzymające pion chatynki z drewna. Po prawej minęliśmy duże bagno pokryte zielonymi akcentami. Na jego końcu znajdowało się spore gospodarstwo. Jakież ono było piękne! Majowe słońce odbijające się od powierzchni wody, dookoła bujna roślinność w soczyście zielonym kolorze, a w tle zapadnięta chata opleciona mackami przyrody, stanowiąca już niemal fragment tutejszego ekosystemu.

Prawie wszystkie zabudowania były pokryte gałęziami, wysokimi krzakami i różnej grubości pnączami. Czułem się, jakbyśmy odkrywali zaginione miasto. Droga w kilku miejscach ostro zakręcała. Często roślinność tworzyła wąski korytarz, przez który land rover przejeżdżał na szczęście bez problemu. Do tego ta cisza przerywana jedynie dźwiękiem silnika. Nikt się nie odzywał, wszyscy chłonęliśmy tę niezwykłą atmosferę. Wtem zatrzymało nas drzewo leżące w poprzek drogi. Wysiedliśmy z auta i spróbowaliśmy się zmierzyć z jego ciężarem. Poszło nam szybko, jednak łatwo było się zorientować, że ktoś celowo zastawił w ten sposób drogę. Minęliśmy zrujnowane gospodarstwa, rozlokowane na odcinku kilkuset metrów, i znaleźliśmy się na wielkiej polanie. Pojawiła się zupełnie znienacka, z gąszczu, przez który jechaliśmy, nie było jej w ogóle widać. Na środku stała stara cerkiew. Wybudowano ją z pomarańczowej cegły. Wyglądała, jakby przetrwała wojnę. W ścianach roiło się od dziur, a dach pewnie został spalony, gdyż nie było po nim śladu. Tym większe nasze zdziwienie budziły plastikowe okna zamontowane z tyłu świątyni. Wszedłem do środka, przechodząc przez futrynę, na której kiedyś wisiały wysokie, drewniane drzwi, i ujrzałem w głębi zbitą z desek ścianę, ciągnącą się aż po szczyt budynku – tzw. ikonostas. Zaczynał się tam dwuspadowy dach. Ktoś ewidentnie zaadaptował ostatnie kilka metrów kwadratowych świątyni na swoje potrzeby – pomyślałem. Ale kto miałby odprawiać msze na tym pustkowiu? I dla kogo? Na ścianie znajdowały się nieduże, dwuskrzydłowe carskie drzwi. Wysoko ponad nimi wisiał obraz przedstawiający Ostatnią Wieczerzę Chrystusa, choć zamiast suto zastawionego stołu namalowano na nim niewielki owalny stolik z białym obrusem, przy którym apostołowie siedzieli wokół Jezusa ściśnięci jak sardynki w puszce.

Podszedłem do drewnianej ściany i spróbowałem otworzyć choć jedno skrzydło. Nawet nie drgnęło. Rozejrzałem się i spostrzegłem, że po lewej stronie znajdują się też zwyczajne drzwi, których nie dało się dojrzeć z daleka, bo idealnie wkomponowały się w ścianę. Wnętrze okazało się mini-świątynią. Było tam ciasno, jednak odrobinę swobody zapewniała drabina prowadząca na wyższą kondygnację. Wolałem się tam jednak nie zapuszczać, bo podłoga, składającą się z kilku spróchniałych desek, wyglądała na bardzo wątłą. Wszedłem tylko na niższe szczeble i przyjrzałem się szczytowi cerkwi z nieco bliższej odległości. Była tam lina, która ciągnęła się niemal po sam sufit, a jej górny koniec przywiązano do pozłacanego dzwonu. Wychodząc z pomieszczenia dostrzegłem jeszcze dwa kubki po herbacie i kilka rzeczy osobistych. Przed wejściem do cerkwi stał natomiast wbity w ziemię wielki, drewniany krzyż, przechylony wyraźnie przez jakieś tajemnicze siły.

Skierowaliśmy się na cmentarz. Był bardzo stary i niemal całkiem zarośnięty. Groby, w których spoczywały małe dzieci, znajdowały się pod specjalnie wykonaną drewnianą konstrukcją w kształcie malutkiego domku o dwuspadzistym dachu. Tabliczki na nagrobkach wskazywały, że ludzie chowani byli tu zarówno w XIX, jak i w XX wieku. Cmentarz graniczył z na wpół zapadniętymi domami. Pozawalane dachy i ściany uniemożliwiały eksplorację wszystkich pomieszczeń.

W drodze powrotnej Arek zatrzymał samochód zaledwie po kilkuset metrach. Domostw, i to tym razem całkiem dobrze zachowanych, było tu zbyt wiele, żebyśmy tak szybko odjechali. Każdy udał się w swoją stronę. Ja wszedłem na ganek jednej z chat. Masywne drzwi były zastawione metalową balią. Po jej odsunięciu otworzyły się bez problemu. Wszedłem do niedużego korytarza. W ścianie po lewej znajdowały się dwie futryny, otwór po prawej był zaś całkowicie zamaskowany materiałami ocieplającymi. Izolację wykonano naprawdę solidnie, na pewno miała służyć dłużej niż na przeczekanie jednej nocy. W dodatku użyte materiały były prawie nowe. Udałem się w głąb chaty jedynym dostępnym przejściem i wszedłem do kuchni. Na stole leżały kubki i jakieś gazety. Byłem pewien, że, jeśli ktoś opuścił to miejsce, zrobił to niedawno. A może nadal tu mieszka, tylko gdzieś wyszedł? Myśl o tym zmobilizowała mnie do tego, by się pospieszyć. Przez osłonięty płachtą materiału otwór na drzwi wszedłem do dużego pokoju. To, co tam ujrzałem, było dosyć niepokojące. W pomieszczeniu roiło się od religijnych symboli. Wszędzie stały prawosławne krzyże, były tam też jakieś pisma oraz tajemnicze księgi. Spojrzałem w stronę okna. W głębi pokoju znajdował się niewielki ołtarz, na którym leżała Biblia. Nabierałem przekonania, że chata należy do religijnego fanatyka. Wśród papierów na stole wyróżniał się stos równo ułożonych kartek formatu A4 zapisanych odręcznym pismem. Zerknąłem na pierwszą z nich.

Drzewo

Mój brat zasadził drzewo. Zawołał mnie, abym dzielił z nim tę radość. Zacząłem przychodzić każdego dnia do tego drzewa, patrzyłem na nie i rozmyślałem. Przez wiele dni mój rozum milczał... Aż pewnego dnia zauważyłem, że w ciągu jednej nocy drzewo bardzo urosło. Bardzo się zdziwiłem. Jak to jest możliwe? Jak to się stało?

I przyszedł do mnie Pan mój i rzekł: „Drzewo to uosabia każdą chwilę Twojego żywota i robi to, co ja mu nakażę. Teraz umacnia swe korzenie, napełnia się sokami, by później wypuścić pąki. Przyjdzie czas i drzewo zakwitnie. Przyjdzie też pora, kiedy wyda owoce. Wtedy wypełni me nakazy. Jego kwiecie uraduje oczy ludzi, a owoc ich nasyci.

Po co żyjesz?

Czy słuchasz moich nakazów?

Czy zwracasz uwagę na każdy moment swego życia?

Pomyśl o tym! Przecież całe życie można przychodzić i patrzeć na drzewo, ale niczego nie zrozumieć.... i nie pozostawić po sobie żadnych owoców.

Amen24

24 Tłum. Olga Smolec-Kmoch.

Zrobiło się upiornie. Uznałem, że już dosyć się napatrzyłem i czas najwyższy się ewakuować. Przeszedłem na drugą stronę drogi. Chaty były tu w opłakanym stanie. Przeczesałem ich wnętrza, ale były puste. Land rover głośnym pomrukiem dał znać, że ruszamy w drogę powrotną. Gdy dojechaliśmy do bagna, Arek znowu się zatrzymał. Uzgodniliśmy, że tutaj też warto się porozglądać. Na pierwszy rzut oka przeżarte zębem czasu domy niczym nie różniły się od poprzednich. Ponadto były zdecydowanie trudniej dostępne ze względu na szczelną ścianę zarośli, która je zasłaniała. Znów skupiłem się na położonym przy bagnie na wpół zawalonym gospodarstwie. Przepiękny krajobraz fantastycznie dopełniały promienie słońca prześwitujące przez korony drzew.

Dochodziła osiemnasta. Andrij nalegał na rychły powrót do Czarnobyla, niezwłocznie wsiedliśmy więc do auta. Na kolację w stołówce przyszliśmy jako ostatni. Nie było to w smak kucharkom, które szykowały się już do wyjścia. Błyskawicznie podano do stołu. Na talerzu znalazły się ziemniaki, mięso wieprzowe w niewielkich kawałkach polane jakimś sosem oraz surówka. Do picia dostaliśmy kompot. Arek zaczął się śmiać z mojej miny.

– Tomek, pamiętaj, że to jedzenie dla bogatych turystów. Takich smakołyków tutejsi nie jadają – powiedział.

– W takim razie nie zostałbym tutaj dłużej – odparłem. – Zbyt sobie cenię polską kuchnię.

– Pomyśl, że spędzisz tu tylko cztery dni, a ja aż dwanaście!

Tym argumentem Arek nie tylko zamknął dyskusję, ale i poprawił mi humor. Poza tym, stwierdziłem, jutro na pewno podadzą coś bardziej skrojonego pod mój kulinarny gust. Tak, byłem aż tak naiwny.

Po posiłku udaliśmy się do najbliższego sklepu. Mieszkający tu służbowo ludzie, niemal wyłącznie mundurowi w moro, przyglądali nam się jakbyśmy przybyli z innej planety. Nasz ubiór rzeczywiście nie pasował do panującego tu stylu. Zdradzał, że nie jesteśmy zatrudnieni na terenie Strefy. Idąc, zwróciłem uwagę, na ogromną tablicę z mapą całej okolicy. Były na niej zaznaczone nawet najmniejsze wsie. Porównując z nią trasę zaznaczoną na GPS-ie, dało się sprawdzić nazwę każdego odwiedzonego miejsca.

Wieczorem rozmyślałem o domu religijnego obłąkańca. A być może, jak zasugerował trzeźwo Arek, po prostu duchownego. Dlaczego wcześniej na to nie wpadłem? Emocje kompletnie zawładnęły wtedy moim rozumem. Dotarło do mnie, jak bardzo potrzebowałem przenosin w inny, pełen przygód świat, kompletnie różny od szarej rzeczywistości. Tak, pomyślałem, tego boję się chyba najbardziej: trywialnego przejścia przez życie. Chcę czerpać z niego pełnymi garściami, i jestem na to gotów nawet za cenę wysokiego ryzyka.

A co do mieszkańca tej chaty? Uświadomiłem sobie, że mu zazdroszczę. Ma tak silną wiarę! Tacy ludzi bywają naprawdę szczęśliwi, bo wiedzą, że po śmierci czeka ich lepszy los. A ja? Gonię jak szalony przez życie, zbierając różne doświadczenia, spełniając marzenia i się ucząc. Czasem mam jednak wrażenie, że życie skończy się już za chwilę, a ja przecież nie zdążyłem jeszcze pojechać wszędzie tam gdzie zaplanowałem i przeczytać tych wszystkich fascynujących książek. Tak, największe nieszczęście człowieka, to fakt, że posiadł uczucia wyższe i jest inteligentny, a przy tym tak straszliwie samotny. Dokąd zmierzamy? I po co? Kto nam powie?

Piątek, 3 maja 2013 | Strefa – dzień 4.

Tego ranka naszym celem była Prypeć. Zasugerowałem, żebyśmy zaczęli od wspinaczki na szczyt jednego z dwóch identycznych szesnastopiętrowców położonych przy Alei Lenina. Moi towarzysze nie dali się długo prosić, a ich entuzjazm tylko spotęgował moje podekscytowanie. Budynki miały identyczną wysokość jak obie „Fujiyamy” i znajdowały się w niedużej odległości od siebie. Ich cechą charakterystyczną była wystająca z jednej ze szczytowych ścian nieobudowana, alternatywna klatka schodowa oraz widoczny z ulicy wielki herb ZSRR na dachu.

Drałując przez kolejne piętra tym razem nie zamierzałem eksplorować mieszkań. Zależało mi przede wszystkim na przeczesaniu dachu, który intrygował mnie już od wrześniowego pobytu w Prypeci. Wchodziliśmy jak zawsze z zachowaniem jednokondygnacyjnych odstępów. Po pokonaniu kilkuset schodów znalazłem się na szczycie. Na szczęście nie wiało zbyt mocno. Okazało się, że znajduje się tu dobudówka granicząca ze stalową konstrukcją, na której opiera się herb. Dopiero teraz dotarło do mnie, jak wielkie ma on rozmiary – był wysoki co najmniej na trzy metry. Żeby go dotknąć, musiałem wspiąć się na pierwsze piętro konstrukcji, które stanowiło również najdogodniejszą drogę na dach dobudówki. Ostrożnie sprawdziłem stan metalowych elementów. Okazały się bardzo stabilne, choć pokrywała je rdza. Gdy stanąłem w najwyższym punkcie budynku, tuż przy wierzchołku herbu, Arek zrobił mi pamiątkowe zdjęcie. W Prypeci prawdopodobnie nie da się wejść wyżej. Obszedłem dach bloku. Zorientowałem się, że na jednej ze ścian dobudówki widnieje wielki, czarny napis „S.O.S.”. Atmosfera gęstniała jak w dobrym thrillerze. Widok na Prypeć i elektrownię znów był wspaniały. Już trzeci raz patrzyłem na Zonę z tak dużej wysokości, ponownie z nieco odmiennej perspektywy. Lubię wspinać się na wysokie obiekty. Jest to jedyna szansa, by ujrzeć świat w większej skali. Zawsze zazdrościłem tego ptakom. Często zastanawiam się, jakie to uczucie: stać na ziemi, by chwilę później poderwać się do lotu i unieść się kilkadziesiąt metrów w górę? Jak bym się czuł podczas swobodnego, w pełni kontrolowanego szybowania, gdy nic by mnie nie ograniczało?

Tak właśnie rozumiem wolność.

Spod wieżowców podjechaliśmy samochodem do skrzyżowania Alei Przyjaźni Narodów z ulicą Ogniową. Zwalone drzewa utrudniały poruszanie się autem, ale Arek znalazł objazd i zaparkował w cieniu. Ja, Mateusz i Pamela postanowiliśmy odkryć tajemnicę szpitala, który pobieżnie odwiedziłem już podczas pierwszej wyprawy. Stwierdziliśmy też, że przyjrzymy się częściowo zawalonej szkole podstawowej nr 1 leżącej nieopodal. Na wszystko daliśmy sobie półtorej godziny. Tymczasem Arek znów poszedł w tylko sobie znanym kierunku. Nim się rozdzieliliśmy, na wszelki wypadek dał nam krótkofalówkę.

W głównym budynku szpitala, największym spośród pięciu składających się na cały kompleks, dominowała biel. Gdy odbijały się od niej promienie słońca, była tak intensywna, że aż raziła w oczy, nasuwając przy okazji skojarzenia ze szpitalnymi horrorami.

W jednej z sal natknąłem się na znany mi już stół zakończony uchwytami na nogi. Na podłodze roiło się od połamanych płytek ściennych, papierów i prześcieradeł. Zalegało tu również mnóstwo buteleczek z podejrzaną zawartością. Kilka pomieszczeń dalej odnalazłem salę operacyjną. Ze środka sufitu zwisał zdewastowany system oświetleniowy. Był to wielki okrąg z kilkoma otworami na lampy, które dawno wypadły z mocowań.

Na jednym z wyższych pięter trafiliśmy do ogromnej sali, która musiała byś niegdyś sceną ważnych wydarzeń. Za sprawą wielkich okien była fantastycznie oświetlona. Przy ścianie w głębi stał gigantyczny, kilkumetrowy stół, tuż za nim widniał fragment muralu przedstawiającego ludzi z pochodniami ubranych jak mieszkańcy starożytnego Rzymu. Przypomniało mi to opowieść o Prometeuszu i niesieniu ognia ludziom w potrzebie. Kawałek dalej znajdowała się sala z łóżeczkami dla noworodków. Widok był wyjątkowo upiorny: puste, pordzewiałe łóżka, na tle odrażającej ściany. Minęliśmy jeszcze nieduże betonowe baseny pokryte białymi płytkami i wyszliśmy na dziedziniec prowadzący do pozostałych budynków. Ten sam, przez który tak ciężko brnąłem kilka miesięcy temu. Teraz było jeszcze gorzej. Majowa dżungla okazała się znacznie gęstsza od wrześniowej. W istnym buszu próbowałem odnaleźć drogę do kostnicy, ale było to niezmiernie trudne. Zerknąłem na zegarek. Wskazówki jakimś cudem przekręciły się już o godzinę. Zmobilizowałem resztę ekipy i pognaliśmy przed siebie, żeby jak najszybciej obejść kompleks i ruszyć do szkoły.

Gdy dotarliśmy do auta, przez krótkofalówkę ustaliliśmy z Arkiem, że przedłużymy nasz pobyt w szkole o pół godziny. Przeszliśmy na drugą stronę ulicy i z mapą w ręku przedarliśmy się przez kilkusetmetrowy zagajnik. Po wyjściu z gęstwiny znaleźliśmy się u celu.

Widok był naprawdę niecodzienny. Mieliśmy przed sobą fragment wschodniej ściany budynku, która najpoważniej ucierpiała przez te wszystkie lata. Jej środkowa część była zawalona do połowy, mniej więcej na szerokość sali lekcyjnej. Od szkoły dzielił nas jeszcze spory pas zarośli, ale krzaki sięgały na szczęście tylko do pasa. Pierwszy raz znajdowałem się równie blisko tak poważnie uszkodzonej budowli. Ściana rozdzielająca kiedyś dwie sąsiadujące klasy stanowiła teraz ścianę zewnętrzną całego zrujnowanego budynku. Przypominał kawałek wielkiego, ceglanego ciasta, w którym ktoś wykroił nożem prostokąt. Zostały nawet okruchy – rumowisko, zajmujące przestrzeń od poziomu gruntu do wysokości pierwszej kondygnacji. Korciło mnie, żeby zobaczyć to wszystko od środka.

Obeszliśmy szkołę i zatrzymaliśmy się na dziedzińcu. Okazało się, że zawaleniu uległy też dwa inne fragmenty budynku, w tym najwyższe piętro ściany zachodniej, którego pozostałości spoczywały teraz na stropie niższej kondygnacji. Mateusz i Pamela zeszli do piwnic, a ja pognałem na parter. Przeszedłem przez hol, omijając póki co schody prowadzące na wyższe piętra. Wzdłuż prawego odgałęzienia korytarza aż po sufit ciągnęła się długa krata, która oddzielała ciąg komunikacyjny od szatni składającej się z kilku pomieszczeń. Fragment kraty, długiej i ciężkiej, niebezpiecznie pochylał się w kierunku przejścia i sprawiał wrażenie jakby miał się zaraz przewrócić. Ponieważ była to jedyna droga do dalszej części szkoły – zaryzykowałem. Ostrożnie, pokonywałem kolejne metry, aż w końcu krata została za moimi plecami. Korytarz zakręcał tu o dziewięćdziesiąt stopni. Nieustannie obserwowałem upiorne ściany. Tak zdewastowane miejsca rzadko zdarzają się nawet w Strefie, choć możliwe też, że to szkolny klimat „podkręcał” nieco moją wyobraźnię. Znalazłem alternatywne schody na piętro, minąłem je i zszedłem po niskich stopniach do dalszej części holu. Po pokonaniu wąskiego, długiego korytarza pełnego drzwi, natrafiłem na salę gimnastyczną. Sprzęt sportowy był rozrzucony na całej jej powierzchni, a wyrwane, masywne, drewniane drabinki stały oparte o ścianę i wyglądały, jakby miały za chwilę runąć. Bardziej interesowała mnie jednak zawalona części szkoły. By przyjrzeć się jej z bliska, wróciłem do najbliższych schodów i przedostałem się nimi na pierwsze piętro. Korytarz był w tragicznym stanie. Panele podłogowe sterczały pod takim kątem, jakby podłoga miała zaraz runąć. Pod ciężarem mojego ciała większość fragmentów się uginała. Strop sprawiał wrażenie zbudowanego z pojedynczych, niezwiązanych ze sobą elementów. Skojarzyło mi się to z koszmarną grą na pianinie: każdy „klawisz” poruszał się niezależnie od pozostałych.

Zatrzymałem się. Coś mnie tknęło. Czy nie robię czasem głupoty, której będę żałował do końca życia? Mimo to zdecydowałem się kontynuować ten psychodeliczny koncert. Delikatnie stawiałem kroki. Wszechobecna cisza potęgowała uczucie grozy. Skrzypienie i piski paneli pode mną wwiercały się w moją głowę, coraz dobitniej uświadamiając mi jak wiele ryzykuję. W końcu dotarłem do holu głównego i potężnej wyrwy, będącej pozostałością po ścianie nośnej. Widok sal lekcyjnych był przygnębiający. Patrzyłem z góry na zarośnięte pole, przez które się tutaj dostaliśmy. Było bardziej rozległe, niż myślałem. Zbliżyłem się do krawędzi muru i zerknąłem na gruzowisko. Niektóre elementy były naprawdę duże. Doszedłem do wniosku, że potężne betonowe płyty, oparte o kondygnację pierwszego piętra, runęły jednocześnie. Świadczyło o tym ich relatywnie równe ułożenie względem siebie. Swoim ciężarem musiały złamać osłabioną konstrukcję budynku i huknąć o ziemię, grzebiąc pod sobą fragmenty ściany nośnej. Na upartego można było po nich zejść, kąt nachylenia był jednak bardzo duży, dlatego zrezygnowałem. Wróciłem do schodów i wdrapałem się na ostatnie, trzecie piętro. Wyjątkowo ostrożnie pokonywałem kolejne metry. Andrij mówił, że w ostatnich miesiącach budynek coraz bardziej się osuwa. Zbliżyłem się do znanej mi już dziury, która teraz, z większej wysokości, prezentowała się o wiele ciekawiej. Kątem oka na jednej ze ścian zauważyłem tablicę instruktażową. Widniały na niej postać człowieka ubranego w maskę przeciwgazową i kombinezon oraz podpis:

W przypadku użycia przez wroga broni chemicznej lub powstania skażenia bakteriologicznego zostanie ogłoszony sygnał „atak chemiczny” lub „skażenie bakteriologiczne”. W obu przypadkach wskazane zostaną granice strefy skażenia i podane będą konkretne polecenia dla ludzi.

Wyglądało na to, że mieszkańców Związku Radzieckiego straszono „wrogiem” już od najmłodszych lat. Z duszą na ramieniu dotarłem do klatki schodowej i zszedłem na dół. Reszta ekipy akurat wychodziła z piwnicy. Nie miałem już czasu, aby tam wejść. Planowaliśmy obejrzenie pokaźnego kawałka Prypeci, więc musieliśmy się spieszyć.

Udaliśmy się nad rzekę. Być w Prypeci i nie pójść na herbatkę do Cafe Prypeć to zachowanie co najmniej niestosowne. Nic się tu nie zmieniło od mojej wrześniowej wizyty. Jedynie poziom wody się podniósł, gdyż barierki tarasu były nieco bardziej zatopione. Po wejściu do środka przeżyłem niemałe zaskoczenie, gdyż natknąłem się na witraże, których wcześniej nie spostrzegłem. Wodziłem po nich wzrokiem i doszedłem do wniosku, że ostatnio, przez pośpiech, sfotografowałem tylko te po prawej stronie, najbardziej zdewastowane. Lewa strona zachowała się zaś w naprawdę dobrym stanie i do dziś nie wiem, w jaki sposób ją wtedy przeoczyłem. Witraże przedstawiały dwie kobiety. Jedna z nich kołysała się majestatycznie na grzbietach chmur, wyciągając rękę, jak gdyby chciała dotknąć dryfującej obok planety (która, swoją drogą, bardziej przypominała szklaną kulę niż ciało niebieskie). Jej anielskie włosy falowały na wietrze, a na twarzy malował się spokój. Druga postać, znajdująca się z prawej strony, była niekompletna. Zachowała się tylko jej twarz – ciało uległo rozbiciu, wraz z witrażem, na którym kiedyś je namalowano. Odniosłem jednak wrażenie, że stała w podobnej pozie, jak dziewczyna, którą poprzednim razem „poznałem” na poczcie. Tłem dla obu pań była ułożona z ciepłych kolorów mozaika.

Gdy znaleźliśmy się na ul. Kurczatowa, natrafiliśmy na dom handlowo-usługowy. Być może ten sam, który miała na myśli jedna z mieszkanek Prypeci, z którą przeprowadziłem mailowy wywiad. Oksana Kożewina napisała:

W sklepach wszystko pochodziło z importu: francuskie kosmetyki, jugosłowiańskie obuwie. Sklepy były świetnie wyposażone. Dobrze nam się tam żyło: niczego nam nie brakowało.

Kolejnym łakomym kąskiem na naszej liście był znajdujący się w centrum Prypeci hotel „Polesie”. Wiedzieliśmy, że z jego dachu rozciąga się efektowny widok na miasto i elektrownię. Weszliśmy głównym wejściem. Pomimo tego, że hotel nigdy nie został ukończony, wystrój wnętrza był imponujący. Przestronne lobby przebito dwoma kolumnami o ogromnych gabarytach. Otaczały je leżące na podłodze płytki, które odpadały przez lata. Między kolumnami zwisała pionowo zardzewiała, podłużna lampa sufitowa. Po lewej znajdowało się wejście do restauracji. Idąc wolnym krokiem przez główny hol, poczułem się, jakbym był witany przez tłum pracowników. Wyobrażałem sobie uśmiechających się w moją stronę gości, recepcjonistów i obsługę hotelową. Wrażenie było tak silne, że miałem ochotę wielokrotnie skinąć głową w geście powitania. Ten dziwny obraz zagnieździł się w moim umyśle nagle, bez żadnego zaproszenia. Wodząc wzrokiem po betonowych ścianach i posadzce, w wyobraźni podziwiałem przepych i wyczuwałem atmosferę, na którą składały się szczere uśmiechy i światło setek świec. Wydawało mi się, że czeka na mnie ktoś niezwykły i za chwilę wręczy mi jakiś zjawiskowy prezent. Z zamyślenia wyrwali mnie Pamela i Mateusz.

– Winda nie działa, skorzystajmy ze schodów – zażartowałem.

Znów pędziłem na dach, nie dbając o to, co znajduje się na kondygnacjach pomiędzy. Na sam szczyt prowadziły malutkie drzwi na ostatnim piętrze, które widziałem wcześniej na zdjęciach. Wtedy wydawały mi się normalnej wielkości, ale gdy stanąłem obok, przekonałem sie, że nawet niskie osoby muszą się mocno schylić, by z nich skorzystać. Wyszedłem na zewnątrz. Na ścianie przy drzwiach namalowane było piękne niebieskie graffiti. Przedstawiało twarz krzyczącego dziecka z ogoloną głową. Na żywo robiło jeszcze bardziej dramatyczne wrażenie niż na fotografiach.

Dach składał się z dwóch poziomów. Na górny, znajdujący się przynajmniej trzy metry wyżej, prowadziła zardzewiała drabina, której stan techniczny okazał się znacznie lepszy, niżby się wydawało. Na niższym roiło się od krzaków i betonowych przeszkód, przez co trudno było się po nim swobodnie poruszać, choć miejsca z pozoru było sporo. By dotrzeć do drabiny, musiałem na zmianę schylać się i przeskakiwać szykany. Na krawędzi północno-wschodniej ściany zakotwiczono ogromne, metalowe napisy wsparte plątaniną podłużnych kawałków metalu. Litery tworzyły napis „Hotel Polesie”. Zamontowano je w 1985 roku, podobnie jak inne tego typu neony w mieście. Wielkie litery stanowiły znakomitą ochronę przed wzrokiem strażników. Skrzętnie z niej korzystaliśmy.

Nim doszło do awarii, w hotelu planowano szereg zmian. Na dachu miała na przykład powstać kawiarnia. Pomysł jednak zarzucono, obawiając się, że pijani goście będą wypadać przez barierki. Ja byłem trzeźwy, więc usadowiłem się w dogodnym miejscu i spojrzałem na centrum Prypeci. Główny plac miasta w wielu miejscach porastały drzewa. Dostrzegłem kompleks sportowy Domu Kultury „Energetyk” z charakterystycznym okrągłym budynkiem niegdysiejszej sali bokserskiej. Wyglądem przypominał zamknięte Koloseum. Bardziej na prawo, zza wysokich drzew wyłaniał się diabelski młyn, którego gabaryty po raz kolejny mnie zadziwiły. Elektrownia również prezentowała się w całej okazałości. Miejsce, w którym się znajdowałem, pod świetnym kątem pozwalało zobaczyć, w jak dużym stopniu osiedle zostało pochłonięte przez przyrodę. Wystające sponad wszechobecnego lasu czubki budynków wyglądały, jakby dryfowały wśród zieleni. Skierowałem się na wyższy poziom. By wejść na drabinę, musiałem najpierw przecisnąć się przez wąski kołnierz ochronny. Ponadto dwie poprzeczne, metalowe belki zdawały się tylko czyhać na moją głowę. Nie na darmo. W jedną z nich przyłożyłem aż zadźwięczało. Gdy wreszcie stanąłem na szczycie hotelu, zaskoczyło mnie jak bardzo zmieniła się perspektywa. Dopiero teraz mogłem wykonać naprawdę dobre zdjęcia. Był początek maja, bujna zieleń majestatycznie oplatała swymi mackami niszczejące miasto. Przysiadłem na murku i wpatrywałem się w zadumie w tę niezwykłą scenerię. Następnie udałem się ku południowo-wschodniemu krańcowi budynku, gdzie znajdował się drugi napis z nazwą hotelu. Litery były zdecydowanie większe. To one górowały nad głównym wejściem. Wyjrzałem za krawędź spomiędzy „H” i „O”, by nacieszyć oczy kolejnym pięknym widokiem. Poruszaliśmy się tu w miarę ostrożnie, bo nie chcieliśmy zostać namierzeni przez „niewidzialne” patrole. Mieliśmy świadomość, że pracownicy Strefy widzą zazwyczaj wszystko, ale zwykle pozostają niezauważeni. Tylko czasem ostentacyjnie się ujawniają, zdarza się to jednak rzadko. Wtem zaskrzeczała krótkofalówka.

– Tomek, nie zdradzajcie swojej obecności, gdy jesteście na dachach. Widziano was przed chwilą na szczycie „Polesia” – powiedział Arek.

– Ale mają wywiad, co? – rzuciłem w kierunku Mateusza i Pameli. – No dobra, zwijamy się stąd.

W drodze powrotnej spenetrowaliśmy jedno z pięter. Pokoje były ogołocone, ale sprawiały wrażenie przytulnych i eleganckich. Ówcześni goście musieli się w nich czuć naprawdę dobrze. W dwuczęściowych apartamentach o wyższym standardzie zainstalowano telefony i telewizory kolorowe. Hotel przez długi czas stał w nienaruszonym stanie, dopiero około 2006 roku rozpoczęła się jego dewastacja. Pozrywano wtedy m.in. marmury oraz posadzki.

„Polesie” odegrało ważną rolę podczas usuwania skutków awarii. Hotel służył jako miejsce zakwaterowania żołnierzy, a na jego dachu umieszczono centrum nakierowywania helikopterów na blok nr 4.

Na zewnątrz wyszliśmy tylnym wyjściem. Spacer w linii prostej doprowadził nas do wesołego miasteczka. To miejsce zafascynowało mnie na nowo. Widok górującego ponad drzewami diabelskiego koła znów przyprawiał o dreszcze. Ogromna, pordzewiała konstrukcja stała majestatycznie, jak gdyby w cichym smutku, powoli umierając.

Stamtąd skierowaliśmy się do kompleksu sportowego, będącego częścią domu kultury „Energetyk”. Rekonesans rozpoczęliśmy od Koloseum. Na środku znajdował się ring bokserski, czy raczej to, co z niego zostało. Zachwyciły mnie gigantyczne, prostokątne okna zajmujące większość powierzchni ścian. Długi korytarz doprowadził nas do rozległego, choć płytkiego basenu. Pod względem powierzchni oraz pojemności nie mógł się on równać z „Lazurowym”, za to wyróżniało go kolorowe graffiti na jednej ze ścian. Były nim dwa podpisy. Górnego nie rozszyfrowałem, dolny brzmiał: „Treaph19”. To pseudonim jednego z rosyjskich artystów ulicznych. Dno basenu, inaczej niż w „Lazurowym”, było pokryte pięknym, soczyście zielonym mchem. Na końcu korytarza znajdowało się wejście do sali sportowej. Sądząc po jej wyposażeniu, służyła głównie do rozgrywek piłkarskich. Odnalazłem wejście na antresolę, prowadzącą wzdłuż trzech ścian hali. Czwartą stanowiły rozlokowane na całej długości wąskie słupy, między którymi umieszczono wielkie okna. Niezwykłe, że ściana o długości boiska była swego czasu prawie całkowicie pokryta szkłem. Wzdłuż niej walały się teraz jego resztki. Zaskoczył mnie również widok kilkumetrowego, wąskiego drzewka wyrastającego spomiędzy klepek. Ruszyłem na antresolę. W połowie drogi spojrzałem przez ogromne dziury po oknach i zorientowałem się, że to właśnie stąd wielu fotografów wykonywało zdjęcia diabelskiego młyna z charakterystycznymi słupkami hali sportowej na pierwszym planie. Na antresoli znajdował się napis: „Silni – śmiali – zwinni”.

Pojechaliśmy z powrotem do dzielnicy numer dwa. Zależało nam na obejrzeniu posterunku milicji oraz budynku straży pożarnej. Arek miał swój cel nieco dalej, więc zatrzymał auto na poboczu pomiędzy interesującymi nas obiektami. Siedziba strażaków położona była po południowo-zachodniej stronie ul. Fabrycznej. Obok dwupiętrowego budynku, w którym stacjonowali, w podłużnej hali mieściły się wielkie garaże. Wszystkie miały otwarte bramy. Były niemal ogołocone. Na dachu znajdowała się kwadratowa, szeroka wieża obserwacyjna. Pobłądziliśmy trochę po pustym przybytku, po czym odłączyłem się od Pameli i Mateusza i udałem się w kierunku komendy. W drodze na posterunek musiałem przebić się przez porośnięte gęstą roślinnością pole skrywające wraki pojazdów, z których korzystali likwidatorzy. Jedna z ciężarówek była przechylona na bok. W tej pozycji utrzymywały ją wąskie, stalowe elementy, bez których kolos runąłby na podwozie. Kilkanaście metrów dalej o kupę złomu stał z kolei oparty żółty autobus. Gdy zbliżyłem się do posterunku, zobaczyłem, że przejście na przód budynku jest zablokowane wysokim płotem z dykty. Uznałem, że wobec tego skorzystam z okna i już chwilę później zawzięcie gramoliłem się do środka przez ciasny otwór. Skierowałem się do holu głównego. Stało tam biurko, na które natknąć się musiał każdy, kto wchodził do środka głównym wejściem. Po prawej znajdowała się cela do aresztów tymczasowych, a tuż za nią mroczny korytarz ze światełkiem na końcu. Po jego obu stronach straszyły liczne, na wpół otwarte potężne drzwi do cel. Poczułem się jak w horrorze. Zajrzałem do jednej z nich i od razu chciałem uciekać. Atmosfera tego miejsca zjeżyła mi włosy na głowie. Nazywanie tych pomieszczeń celami jest zresztą bardzo nieprecyzyjne – to były istne karcery. Dominował w nich beton, który tylko gdzieniegdzie ustępował miejsca drewnianym deskom, by osadzeni mieli na czym usiąść lub się położyć. Dwa zakratowane otwory w ścianie zewnętrznej straszyły wilgotną rdzą, a fragment podłogi wyłożony drewnianymi klepkami był przemoczony. Efektu dopełniały masywne drzwi z niedużym okienkiem, posiadającym trójkątną osłoną zakrywającą otwór pod dużym kątem. Gdy odwróciłem głowę, światło dzienne widoczne na końcu korytarza zdawało się zanikać. Wyskoczyłem stamtąd jak z procy.

Przestępczość w Prypeci oczywiście istniała, lecz jej skala była niewielka. Zdarzały się drobne kradzieże i przypadki niszczenie mienia, głównie w wykonaniu nastolatków. Ponadto regularnie okradano garaże, spuszczano paliwo z baków i kradziono rowery. Oksana Kożewina wspomniała też o „przestępstwach gospodarczych”. Za popełnienie jednego z nich wsadzono do więzienia znajomą jej rodziny.

Arek zaproponował nam rekonesans w przedszkolu nr 6 – „Przyjaźń”. Od celu dzielił nas krótki spacer przez osiedlowy las. Droga była nieco okrężna z uwagi na specyficzne rozłożenie budynków mieszkalnych, ale szybko okazało się, że to jedno z ciekawszych miejsc, jakie tego dnia odwiedziliśmy. W niemal każdym pomieszczeniu natykaliśmy się na zabawki, które turyści upiornie przyozdobili do fotografii. Najbardziej zaintrygował mnie siedzący na parapecie biały miś z maską przeciwgazową na głowie oraz leżąca na ziemi, skąpo odziana lalka z wielką dziurą zamiast twarzy, bliźniaczo podobna do tej z przedszkola „Złota rybka”. Gdy przyjrzałem się uważnie, okazało się, że wewnątrz jej głowy znajduje się przebita gwoździem gałka oczna z wyjątkowo piękną, niebieską tęczówką. Równie niepokojąco prezentowała się sala do leżakowania. Idealnie ustawione rzędy białych, pokrytych korozją łóżeczek nasuwały na myśl szpital psychiatryczny dla dzieci.

Chwilę później zatrzymaliśmy się na ul. Sportowej obok basenu „Lazurowy”. Byłem podekscytowany tak samo jak we wrześniu. Oprowadzał nas Mateusz, który znał to miejsce bardzo dokładnie. Ja o tajemnicach basenu wiedziałem jeszcze wciąż bardzo niewiele.

Na suficie roiło się od kratownic, między którymi dało się dostrzec wąski pomost w kształcie litery C biegnący przez sporą część powierzchni stropu. Okazało się, że można się do niego dostać! Weszliśmy do pomieszczenia sąsiadującego z basenem. Było bardzo wysokie i posiadało dodatkową, wewnętrzną przybudówkę. Żeby znaleźć się przy niewielkim, kwadratowym otworze prowadzącym do zawieszonego pomostu, należało się na nią wspiąć. Po chwili wystawiłem głowę po stronie pływalni i wygramoliłem się na pomost, sprawdziwszy wcześniej jego stan techniczny. Od dna basenu dzieliło mnie około siedmiu-ośmiu metrów. Miałem niezłego stracha, czołgając się po drewnianych klepkach. Ponieważ obawiałem się o swoje zdrowie, daleko nie zaszedłem. Następnie przyszła kolej na spenetrowanie tzw. podbasenia. Wróciliśmy do głównego pomieszczenia. W samym rogu pływalni, tuż obok skoczni oznaczonej numerem 1, znajdowała się niepozorna barierka, za którą ukryte było wąskie zejście. Zwróciłem na nie uwagę już ostatnim razem, ale wtedy nie było czasu, by zapuścić się do piwnic. Dopiero teraz, maksymalnie rozemocjonowany, schodziłem w mroczne czeluście podziemnej kondygnacji budynku. Trafiliśmy do bardzo wąskiego korytarza, który tonął w mroku. Mateusz prowadził, ja szedłem za nim, a Pamela na końcu. W połowie długości tunelu, po prawej stronie, znajdował się otwór w ścianie. Gdy zaglądnąłem przez niego, dostrzegłem w oddali kolejny otwór, który rozjaśniało od środka ledwo widoczne światło. Obie dziury dzielił całkowity mrok, co skutecznie zniechęcało mnie przed próbą przedostania się na drugą stronę. Patrząc w tę mroczną czeluść, miałem wrażenie, że można w nią wskoczyć jak w morską otchłań i unieść się jak na chmurze.

– Dobra, idziemy tam – przerwał moje rozmyślania Mateusz.

– Niby jak?

– Normalnie, po schodach.

Dopiero teraz je zauważyłem. W głębi otworu majaczyły kontury dwóch wąskich stopni prowadzących w dół. Resztę skrywał mrok. Zeszliśmy w totalną ciemność, by po chwili schodkami w górę dotrzeć do przeciwległego otworu. Przedsionek był zalany, na szczęście udało nam się pokonać tę przeszkodę, stąpając przez wystający z wody metalowy element. Trafiliśmy do dużego, bardzo wysokiego pomieszczenia. Znajdowały się tu potężne bojlery oraz mnóstwo innych wielkogabarytowych instalacji. Najbardziej rzucał się w oczy istny węzeł gordyjski utworzony z rur wystających ze ścian i sufitu. Wszystko w niebiesko-pomarańczowo-czerwonej tonacji. Drogę przez ten osobliwy labirynt wyznaczały ciasne korytarzyki pomiędzy szafami rozdzielczymi.

Po opuszczeniu basenu udaliśmy się do północno-zachodniej części miasta, by wspiąć się na dach „Fujiyamy Bis”, najdalej wysuniętego w tamtą stronę budynku, z którego roztaczał się widok na elektrownię atomową oraz całą Prypeć. Uznałem, że czas sprawdzić, czy legenda mówiąca o leżących tu od lat dobrze zachowanych psich zwłokach jest choć częściowo prawdziwa. Gdy wszedłem na ostatnie, szesnaste piętro, odbiłem w prawo, odłączając się chwilowo od grupy. Już z daleka za jednym z filarów zauważyłem psie truchło. Zaskakujące, w jak świetnym stanie zachował się zwierzak. Kości przykryte były wciąż ciemnym futrem i zasuszoną skórą. Zrobiło mi się żal tej sporej psiny. Odwróciłem głowę z niesmakiem i uciekłem stamtąd czym prędzej. Na szczęście od razu miałem jak ukoić nerwy. Widok z dachu znów był oszałamiający. Choć masywna „Fujiyama” przysłaniała nieco perspektywę, nie przeszkodziło nam to w podziwianiu budynków wynurzających się ponad gęstą, majową roślinność. Przed oczami stanęły mi czarno-białe fotografie Prypeci z lat jej świetności. Ogromna, otwarta przestrzeń miasta, teraz porośnięta była lasem. Przyglądałem się szczegółom budynków: zwisającym oknom, wybitym szybom, zniszczonym elewacjom.

– Robi się późno – nagle odezwał się Arek.

Kiedy zeszliśmy, zlustrowałem jeszcze z bliska drogę wyjazdową z Prypeci, niegdyś łączącą miasto z pobliską wsią Nowe Szepeliczi. Była przegrodzona płotem, przed którym uformowano wielki wał ziemny. Umieszczony na betonowym postumencie stalowy napis „Prypeć”, który dawniej informował o wjeździe na teren miasteczka, wyglądał teraz zgoła groteskowo.

Ostatnim miejscem, jakie odwiedziliśmy tego dnia, były szklarnie na końcu ulicy Bohaterów Stalingradu. Gdy wszedłem na ich teren, poczułem się jak obywatel surrealistycznego, szklanego miasta. Powierzchnia szklarni była ogromna. Obejście całego terenu wymagało sporej ilości czasu. Rzędy dwupołaciowych dachów były tak liczne i długie, że na horyzoncie zlewały się w jedno. Część stalowych szkieletów niemal opadała na ziemię, upodabniając się do morskich fal. Z sufitów zwisały fragmenty szkła, należało więc wciąż mieć się na baczności. Ponadto w wielu miejscach rosły drzewa. Niektóre z nich, zaskakująco duże, swoimi czubkami przebijały się przez dachy. Jak się miało później okazać, ta wielka szklana ruina kryła w sobie ciekawą tajemnicę.

Przedsionek bloku reaktora

Sarkofag przykrywający reaktor nr 4. Pod koniec listopada 2016 roku został całkowicie zakryty przez nową kopułę

Lalka „strzegąca”, ośrodek „Szmaragdowy”

Szczątki ptaka zaklinowanego na ramieniu dźwigu nieopodal Prypeci

Pociąg na stacji kolejowej Janów

Panorama elektrowni oraz tzw. Arki widoczna z dachu bloku reaktora nr 5

Psie truchło leżące na ostatnim piętrze Fujiyamy bis

Sumy w kanale chłodniczym elektrowni czarnobylskiej.

Największe okazy osiągają ok. 1,5 m długości

Basen „Lazurowy”

Diabelski młyn w wesołym miasteczku

„Oko Moskwy”, czyli radar pozahoryzontalny systemu

Duga. Zdjęcie wykonane z pobliskich koszar

Cerkiew św. Eliasza w Czarnobylu

Pomnik witający przyjezdnych udających się do Prypeci

Sobota, 4 maja 2013 | Strefa – dzień 5.

Dzień rozpoczęliśmy od wizyty w laboratorium hydrobiologicznym nieopodal nieukończonych bloków nr 5 i nr 6. Pech chciał, że gdy podjechaliśmy pod budynek, stały tam już dwa busy z kijowskiego biura Chernobyl Tour. Postanowiliśmy zatem zwiedzić najpierw okoliczne tereny należące do laboratorium.

Rozdzieliliśmy się. Obszedłem budynek z prawej strony. Prowadziła tędy leśna ścieżka, którą dotarłem do zminiaturyzowanej kopii Mierzei Wiślanej. Roiło się tam od zwiedzających, więc zawróciłem. Doszedłem do wysokiego ogrodzenia z metalowej siatki i przez znajdujące się w niej wąskie, uchylone drzwiczki, dostałem się do dziwnego budynku przypominającego magazyn niedużych zwierząt. Setki klatek, zbudowanych z metalowych prętów lub z drewna, tworzyły podłużne aleje. Okrągłe otwory w tych małych więzieniach skojarzyły mi się z pułapkami na ptaki, choć większość posiadała tradycyjne drzwiczki. Dowiedziałem się, że trzymano tu fretki, które karmiono rybami ze skażonej wody z tzw. Jeziora Czarnobylskiego, ogromnego akwenu schładzającego reaktory. Dostrzegłem również wiele identycznych, plastikowych lejów na paszę lub wodę. Czułem się tu nieswojo, więc wyszedłem i udałem się na północ. W tle majaczyła kilkudziesięciometrowa chłodnia kominowa. Przechodząc pod rurami ciepłowniczymi, zauważyłem wiszącą na jednej z nich wielką czaszkę. Prawdopodobnie należała do krowy. Była oślepiająco biała. Po lewej znajdowały się stalowe, pordzewiałe szkielety przypominające szklarnie. Zapuszczając się w głąb coraz bardziej zielonej okolicy, natrafiłem na wrak wspaniałego pojazdu strażackiego. Obła ciężarówka wykonana była w ciekawym stylu i raczej ozdabiała niż szpeciła otoczenie. Czerwony kolor z upływem lat zmienił się w rdzawą pomarańcz. W 1986 roku auto brało udział w gaszeniu bloku nr 4.

Tymczasem laboratorium wreszcie opustoszało. Jego eksplorację rozpocząłem od pierwszego piętra. Nie znajdowało się tu nic poza kilkoma starymi fotelami. Pomieszczeń było zaledwie kilka, dlatego spędziłem tu tylko chwilę. Parter wyglądał niemal identycznie, jednak w pomieszczeniu naprzeciw drzwi wejściowych czekała mnie niespodzianka. Wewnątrz odnalazłem mnóstwo słoików z fragmentami rybich głów wypełnionych jakąś przezroczystą cieczą, być może wodą. Najbardziej obrzydliwym eksponatem był słoik zawierający dziwny materiał organiczny przypominający nieduży mózg. Zszokowany tym widokiem, spędziłem tam dłuższą chwilę, fotografując paskudne pozostałości po eksperymentach naukowców.

Drugim naszym celem tego dnia były bloki nr 5 i nr 6. Nie miałem o nich żadnej wiedzy. Nie wiedziałem, czego się spodziewać, więc bez większych emocji spoglądałem przez szybę jadącego auta. Budynek rósł w oczach zaskakująco szybko. Nie sądziłem, że jest tak ogromny. Gdy podjechaliśmy pod bramę, w odległości około dwustu metrów od niej zauważyłem konstrukcję pełniącą funkcję dźwigu. Cztery potężne filary nadawały jej kształt pionowego prostokąta. Kolos był wysoki przynajmniej na 50 metrów.

Andrij zagadał do strażnika, a ten skinął głową na znak, że możemy wchodzić. Facet był uśmiechnięty co najmniej, jakby wygrał na loterii. Widać było, że cieszy się ze spotkania. Pewnie rzadko ktokolwiek się tu zapuszcza, pomyślałem. Grupy wycieczkowe raczej nie przyjeżdżają do tego miejsca. Wokół strażnika kręciło się stado psów. Musiało mu naprawdę brakować towarzystwa. Kto, jak nie on, mógł lepiej wiedzieć, czym jest samotność na pustkowiu w postapokaliptycznym świecie? Bo sceneria była naprawdę jak żywcem wyjęta z „Mad Maxa” lub gier typu „Rage” firmy idSoftware. Piach i budynki z blachy falistej. Do tego on, sam, otoczony tymi czworonogami. Doskonałe uzupełnienie.

Weszliśmy przez lekko uchyloną bramę i rozpoczęliśmy niespieszny spacer wzdłuż bloku. Wciąż nie bardzo wiedziałem, dokąd idziemy, lecz gdy za załomem obok budynku dojrzałem kolejny dźwig, tym razem zielony, na czterech nogach, wiedziałem już, że trafiłem do „raju”. Poczułem się jak odkrywca w nieznanej i pełnej niebezpieczeństw krainie. Ktoś, kto przetrwał katastrofę, która zniszczyła życie na Ziemi. Kto wie, co uda mi się tutaj znaleźć? To był świat jak z moich chłopięcych marzeń. Jak się okazało, przygotował dla mnie wiele niespodzianek.

Zatrzymaliśmy się przy południowej ścianie. Znajdowała się tam potężna, wysoka na pięć lub sześć metrów, dwuskrzydłowa brama stanowiąca główne wejście do maszynowni reaktora nr 5. Jedno skrzydło było uchylone. Znów coś mi się przypomniało, tym razem mój Gdańsk i trójmiejskie plaże. Pod nogami chrzęścił piach, bardzo suchy, bo długo prażył się tu wystawiony na silne słońce, które bez zaproszenia zadomowiło się na pierwszych kilkunastu metrach kwadratowych wnętrza kolosa. W cieniu temperatura była zaskakująco niska, zrobiło się chłodno. Gdy mój wzrok przyzwyczaił się do mroku, ujrzałem trzy wielkie kondygnacje ciągnące się po prawej stronie przez ponad połowę szerokości bloku. Kilkunastometrową przestrzeń zamykała żółta ceglana ściana, nad którą dało się dostrzec kolejną kondygnację, tym razem znacznie większą, prowadzącą prawdopodobnie do dalszej części hali. Żółtą ścianę wspierały dodatkowo wysokie słupy. W ciemności pod nimi kłębiło się mnóstwo stalowych elementów tworzących niewielkie wysypisko śmieci. Na ścianach nośnych po prawej i lewej stronie bloku wybudowano wąskie, stalowe galerie kończące się przy zawieszonej na dachu suwnicy. Z rozdziawioną buzią syciłem się tym widokiem. Jak się wkrótce okazało, Arek bardzo sprawnie prowadził nas po tym gigantycznym labiryncie pomieszczeń, schodów i kondygnacji. W ostatnich latach odwiedzał Strefę już kilkanaście razy.

Wspinaczkę rozpoczęliśmy od wejścia na betonową klatkę schodową łączącą piętra po prawej stronie. Stalowe schody wydawały charakterystyczny, metaliczny odgłos, który upiornie wypełniał ciasną przestrzeń wokół nas. Po drodze zaglądaliśmy do pustych, betonowych pomieszczeń. Stamtąd przeszliśmy do czegoś, co przypominało gigantyczny szyb windy. Była to hala reaktora. Głęboki na kilka metrów „szyb” ciągnął się kilkadziesiąt metrów w górę. Po kilku minutach dotarliśmy do krawędzi stropu, który widzieliśmy wcześniej z parteru. Z tej perspektywy widok na główne wejście oraz piaszczyste dno okazał się naprawdę niezwykły. Dopiero teraz można było dostrzec jak przytłaczająca to przestrzeń. Wydawało się jakby ten gigantyczny przedsionek wciągnął w swe pordzewiałe, kanciaste płuca mnóstwo powietrza, spodziewając się, że za chwilę utopi się w odmętach wypełniającego halę kurzu. Z żalem ruszyłem za moimi towarzyszami, którzy zdecydowanie zbyt szybko rozpoczęli dalszą eksplorację.

Przez prostokątny otwór w ścianie przedostaliśmy się do następnych schodów. Znajdowały się tu kolejne puste przestrzenie. Czołówka okazała się niezbędna. Było tak ciemno, że nawet w jej świetle z trudem dostrzegałem najbliższą infrastrukturę, a gdy wchodziliśmy do pomieszczeń, nie widziałem nic, były zbyt rozległe. By się nie zgubić, musiałem wciąż podążać za którymś z towarzyszy, szczególnie kiedy światło dzienne wpadające przez wielką bramę lub dziury w poszyciu całkowicie zanikło.

Drugie piętro okazało się bliźniaczo podobne do poprzedniego, dlatego bez zwłoki wdrapaliśmy się wyżej. Poprowadziły nas wąskie, stalowe schodki wydające, zdawałoby się, ostatnie tchnienie śmierci przy każdym naszym kroku. Gdy wychyliłem głowę ponad posadzkę, przeżyłem niemałe zaskoczenie. Nagle znalazłem się w środku czegoś, co przypominało hangar dla statku kosmicznego. Z zewnątrz blok, owszem, wydawał się wielki, ale teraz wprost nie mogłem uwierzyć, że jego wnętrze jest aż tak ogromne. Odniosłem wrażenie, że zmieściłoby się tu pełnowymiarowe boisko do piłki nożnej! Na posadzce walały się tony żelastwa. Wyglądały niczym elementy jakiejś wielkiej, tajemniczej machiny. Przemieszczanie się po tym obszarze było nie tylko kłopotliwe, ale też niebezpieczne. Wiele przeszkód należało szeroko obejść, na inne trzeba się było wdrapać. Gabaryty niektórych przedmiotów wręcz przytłaczały swoją wielkością. Najbardziej nieprzyjemne, choć zarazem niezmiernie ekscytujące, było omijanie przepaści, głębokich co najmniej na dziesięć metrów. Niedostatek światła sprawiał, że jeden nieuważny krok mógł się skończyć lądowaniem na którymś z prętów wystających ze stalowych pajęczyn.

Syciłem się obecnością w tym miejscu. Przez pęknięcia i dziury w ścianach wpadało do wnętrza białe, ostre światło. Otwory zachowywały się przez to jak żarówki i również nie pozwalały utrzymać na sobie wzroku. Dostrzegłem przymocowaną do sufitu potężną, żółtą kratownicę. Wyglądała jakby miała za chwilę runąć. Wyobraziłem sobie, jak z impetem rozpada się na kawałki, co tylko spotęgowało uczucie niepokoju, jakie towarzyszyło mi niemal od samego początku eksploracji tego budynku.

Ruszyłem do narożnika, żeby z bliska zobaczyć suwnicę. Prowadziła do niej klatka schodowa zbudowana z wąskich ciągów liczących po kilkanaście stopni i trzech poziomych krat. Gdy stanąłem na tej najwyższej, odwróciłem się i popatrzyłem w głąb bloku. Zorientowałem się, że górna część hali, po której chwilę wcześniej się poruszałem, jest przedzielona ogromną wyrwą w kształcie litery „L”. Budowniczowie bloku najwyraźniej grali tu w Tetris, tworząc dwie wielkie, oddzielone od siebie kondygnacje. Brakowało łącznicy, być może nie zdążono jej wybudować, w każdym razie nie sposób było dostać się tędy na drugi koniec hali. Nieco rozczarowany przyjrzałem się suwnicy z najbliższej możliwej odległości. Nie potrafiłem oszacować, jaki miała udźwig. Nieźle byłoby się nią przejechać przez całą szerokość budynku – pomyślałem.

Ponieważ reszta ekipy zaczęła już schodzić, przyspieszyłem kroku, by załapać się na przyzwoite oświetlenie. Gdy zeszliśmy na parter, Arek zabrał nas znaną chyba tylko sobie ścieżką do dalszej części hali. Znajdowały się w niej maszyny chłodzące. Brodząc w ciemności, dopiero po dłuższej chwili zauważyłem, że podłoga po prawej stronie się świeci. Kiedy podszedłem bliżej, zorientowałem się, że to woda, nie byłem jednak w stanie sprawdzić czy i jak jest głęboka. W zewnętrznej, północnej ścianie hali tkwiła natomiast zamknięta brama, w której ktoś – nie miałem pojęcia jak – wybił sporą dziurę. Stanowiła jedyne wyjście po tej stronie bloku. Słońce wdzierało się przez nią nieśmiało, rozrzedzając wszechobecny mrok. Okazało się również, że przez bramę przechodzą wąskie tory, szerokością dopasowane do rozstawu kół kopalnianych wózków.

Wydostaliśmy się na teren portu. Ruszyliśmy wzdłuż długiej, betonowej konstrukcji, na której opierały się tory. Stanowiła przedłużenie linii mającej swój początek we wnętrzu hali. Na prawo znajdowało się sztuczne jezioro. Po tym jak porzucono budowlę, rury doprowadzające wodę uległy zniszczeniu, stopniowo podtapiając teren należący do bloków nr 5 i nr 6. Z wody wystawały fragmenty betonowych szkieletów, stanowiących część jakiejś przedziwnej instalacji, ponad nimi królował zaś na wpół przetrącony dźwig. Wyglądało to zjawiskowo. Kawałek dalej stał niezwykle wysoki żuraw. Poziom wody nie robił na nim wrażenia. Niecodzienny, industrialny krajobraz interesująco komponował się z wszechobecną przyrodą, szczególnie z drzewami pokrytymi wspaniale zielonymi liśćmi. Zafascynowany nieruchomym spektaklem, powoli maszerowałem przed siebie, wpatrując się niemal bez mrugnięcia w tę magiczną krainę. Po pokonaniu kilkudziesięciu metrów obróciłem się, żeby jeszcze raz spojrzeć na hangar. Teraz prezentował się w całej okazałości. Hala wyglądała niesamowicie, pokryta różowo-bordową rdzą, kontrapunktowaną przez zimny beton. Na tle kolosa wzbiły się w niebo dziesiątki śnieżnobiałych mew. Śpiewały po swojemu, przekrzykując się bez przerwy. Cały ten niezwykły spektakl odbijał się dodatkowo w tafli wody. Budynek otaczały cztery żurawie, z pomocą których wykańczano budowę hali. Stoją tu od wielu lat, martwe i zapomniane. Wtem... Nie, to nie mogła być prawda: jeden z nich znajdował się na dachu bloku! Oczy aż mi się zaświeciły.

Wzdłuż jeziora ruszyliśmy do mniejszego budynku. Przylegał do hali, ale nie był z nią bezpośrednio połączony. Ktoś częściowo wyłamał z zawiasów jego wysokie drzwi. Wnętrze było zalane wodą na wysokość kilku centymetrów. Jedyne przejście stanowiła w miarę sucha, wąska ścieżka przez górną warstwę wylewki pochylonej tak, by odprowadzała wodę. Znad powierzchni nieśmiało wystawały znajome tory dla wózków górniczych. W przeciwieństwie do Mateusza i Pameli, postanowiłem przejść po jednej z szyn. Po przeciwnej stronie znajdowały się kolejne drzwi, tym razem otwarte na oścież, a na zewnątrz rząd wielkich, okrągłych pojemników, w których swego czasu gromadzono paliwo.

Skierowaliśmy się ku chłodniom kominowym mającym schładzać reaktory nr 5 i nr 6. Ich budowy nigdy nie ukończono. Wyższa, wysunięta dalej na wschód, osiągnęła projektowaną wysokość i liczyła 87 metrów25, jednak druga wyglądała przy niej na oseska, który ledwie odrósł od ziemi. Arek zatrzymał się przy polnej drodze tuż obok ukończonej chłodni. Weszliśmy do środka „wielkiej studni”, a przynajmniej takie było moje pierwsze wrażenie.

25 Alone In the Zone 2, reż. Arkadiusz Podniesiński.

– Tu jest świetna akustyka – krzyknął Arek.

Echo wspaniale niosło jego głos. Słowa kilkakrotnie głośno wybrzmiały w znakomitej jakości.

– Echooooo! – zakrzyknąłem z radością. Efekt był niesamowity.

„Studnia” spoczywała na około dziewięciometrowych słupach. Przypominały delikatne nogi, na których ktoś ustawił olbrzyma. Arek planował dostać się na sam szczyt. W tym celu zaopatrzył się w uprząż wspinaczkową. We wspinaczce miał mu towarzyszyć Mateusz, który również przywiózł ze sobą odpowiedni sprzęt. Arek miał już za sobą tę przygodę, ale dla Mateusza była to dziewicza próba. Wspólnie z Pamelą przyglądaliśmy się, jak zakładali uprzęże i omawiali zasady bezpieczeństwa. Drogę na górę rozpoczęli od wdrapania się po trzech drabinach na zewnętrzną, stalową konstrukcję. Był to jedyny sposób na ominięcie wysokich filarów i dotarcie do mocno pordzewiałej drabiny przymocowanej do zewnętrznej ściany chłodni. Drabina była otoczona ochronnym kołnierzem i ciągnęła się kilkadziesiąt metrów w górę. Ostatni fragment stanowiły cztery kondygnacje rusztowania okalającego „studnię” od zewnątrz.

Gdy chłopaki dziarsko powędrowały do góry, Pamela i ja, zaopatrzeni w krótkofalówkę, postanowiliśmy pozwiedzać okoliczne tereny. Obok filarów, wewnątrz chłodni znajdowały się dwie konstrukcje, którymi można się było dostać na poziom odgradzający kolumny od ściany chłodni. Wspiąłem się na jedną z nich, żeby zobaczyć z góry zamontowaną tu infrastrukturę. Była to plątanina betonowych elementów i przebiegającej przez nie ogromnej rury. Skala tych wszystkich rzeczy robiła piorunujące wrażenie. Czułem się jak pyłek niesiony wiatrem. Po wspinaczce na dźwig portowy w Prypeci zdążyłem już zapomnieć, że dziewięć metrów to wciąż bardzo wysoko, ale jeden rzut oka na twardą ziemię pode mną przypomniał mi, że warto zachować ostrożność. Obeszliśmy chłodnię. Wokół znajdowały się zarośnięte pola pełne złomu: części pochodzących z przeróżnych maszyn i urządzeń oraz wraków aut. Natknęliśmy się również na… odciętą racicę. Była w stanie zupełnego rozkładu, zostały z niej tylko kości i kopyto. Możliwe też, że to jakieś inne zwierzę urządziło sobie tu ucztę.

Gdy zatoczyliśmy koło, na niedużym wzgórzu obok filarów podtrzymujących chłodnie dostrzegliśmy dziwny korytarz zbudowany z metalowej siatki i innych stalowych elementów. Początkowo nie wiedzieliśmy, którędy biegnie, tak gęsto był zarośnięty. Pewne było tylko, że zaczyna się wewnątrz „studni”. Wszedłem do środka. Pamela postanowiła poczekać. Korytarz zakręcał kilka razy i tworzył most między dwoma drobnymi wzniesieniami. Pokrywające go krzaki nadawały mu niezwykłego charakteru. Było w nim nieco upiornie, przypominał bowiem korytarz dla osób przetrzymywanych w obozach koncentracyjnych lub więzieniach. A z takiego miejsca przecież nie sposób się wydostać.

– Arek, żyjecie? – odezwałem się przez krótkofalówkę. Koledzy ani razu nie dali dotąd znaku życia. Odpowiedziała mi cisza.

– Żyjemy – usłyszałem po długiej chwili. – Właśnie zbieramy się do zejścia. Dajcie nam dwadzieścia minut.

Do obejrzenia pozostał nam już tylko pobliski zbiornik wodny. Wspięliśmy się na kolejne wzgórze w obrębie niepokojącego korytarza i spojrzeliśmy na piękną, błękitną taflę wody. Na wpół zatopione klatki ciągnęły się przez niemal całą szerokość akwenu. Zaraz – pomyślałem – przecież gdyby poziom wody był niższy, te klatki utworzyłyby korytarz! Dokładnie taki sam, jak ten u stóp chłodni.

Spojrzeliśmy w górę. Chłopaki właśnie przemieszczały się z rusztowań na drabinę. Najbliższe kilkanaście minut spędziliśmy, bawiąc się echem. Gdy usłyszeliśmy ich kroki na stalowej konstrukcji prowadzącej na ziemię, wyszliśmy im na powitanie. Arek od razu zaczął zdejmować uprząż, natomiast Mateusz usiadł ciężko na niskim murku. W jego oczach malował się strach i niedowierzanie.

– Jeszcze nigdy się tak nie bałem – wysapał.

– Dwukrotnie musiałem go mocno zdopingować, bo chciał zawrócić – rzucił z uśmiechem Arek.

– Nigdy więcej tam nie wejdę!

Mateusz się trząsł, powoli spływało z niego napięcie. – Najgorsze zaczęło się po wyjściu z kołnierza drabiny. Co chwilę wyobrażałem sobie, że lecę w dół. Te zagięte pręty łączące drabinę z rusztowaniami nie wyglądały najlepiej, ale najgorsze były same rusztowania. Trzęsły się jak osiki na wietrze. To samo było z pionowymi prętami wbetonowanymi na szczycie, których musieliśmy się chwycić, żeby dojść w bezpieczne miejsce.

Ściągnął kask i niezgrabnie rozpoczął walkę z uprzężą. Żałowałem, że ominęła mnie ta wspinaczka. Obiecałem sobie, że przy najbliższej okazji postaram się to nadrobić.

Od początku wyprawy rosła we mnie obawa, że nie uda nam się wejść na Oko Moskwy. A było to największe z moich marzeń. Arek nie otrzymał pozwolenia na spenetrowanie tej atrakcji, ale obiecał, że postara się przekonać strażników, aby nas wpuścili. Butelka alkoholu to w końcu całkiem sensowna waluta.

Tymczasem podjechaliśmy pod blok nr 4. Za każdym razem, gdy na niego patrzę, mam wrażenie, że unoszą się tu duchy poległych likwidatorów. Potężny sarkofag wydaje się pękać w szwach ze starości i nagromadzonych pod nim traumatycznych wspomnień.

Jakiś dziennikarz opowiadał coś do kamery, żywo przy tym gestykulując. Raz po raz wskazywał ręką na budowaną tuż obok Arkę. Po chwili ujrzeliśmy udającą się na plac budowy ekipę robotników. Tutejszy zespół fachowców jest wielonarodowy, są w nim również Polacy.

„Budujcie Arkę przed potopem”

Specjalistka z polskiej firmy pracującej w Strefie dla francuskiego konsorcjum Novarka (zadaniem Polaków było zapewnienie Ukraińcom odpowiedniej wiedzy dotyczącej efektywnego i szybkiego wykonania zbrojenia pod budynki będące częścią infrastruktury nowego sarkofagu; chodziło o jak najszybsze wykonanie tych prac, aby zminimalizować ryzyko wchłonięcia przez zbrojarzy dawki przekraczającej ustalony limit):

Projekt, który realizujemy26, to budowa łuku, mającego zastąpić popadający w ruinę, pochodzący z 1986 roku Sarkofag. Pracownicy muszą przestrzegać określonych norm pracy. Przepisy europejskie określają maksymalną dawkę promieniowania, jaką człowiek może przyjąć przez rok, na 20 mSv. Projekt, w którym uczestniczymy, zakłada maksymalną dawkę na poziomie 13 mSv na rok + 1 mSv na „wewnętrzne” przyjęcie promieniowania. Za tą ostatnią wartością kryją się nieprzewidziane kontakty pracowników z promieniowaniem poprzez np. spożycie skażonych owoców.Każdy pracownik posiada przy sobie dwa dozymetry. Jeden z nich zapewnia Ukraina, drugi Novarka. Ma to służyć dokładniejszej kontroli radiologicznej pracowników. Dawkę roczną dzieli się przez liczbę miesięcy. Wszystko po to, aby pracownik nie przekroczył maksymalnej dawki rocznej ustalonej na ten projekt. Nasi pracownicy przebywają tu średnio dwa tygodnie w miesiącu. Jeżeli z nieprzewidzianych przyczyn ktoś przekroczy ustaloną dawkę, nasza firma zapewnia mu zatrudnienie na innych rynkach.

26 Wypowiedź pochodzi z okresu, w którym budowa Arki jeszcze trwała. Zakończono ją w listopadzie 2016 roku.

Pracownicy są kontrolowani raz dziennie. Ci, którzy pracują bezpośrednio przy reaktorze, przechodzą podwójną kontrolę otrzymanej dawki radiacyjnej – przy wejściu i wyjściu. Obowiązuje ich ponadto całkowity zakaz spożywania alkoholu, również poza godzinami pracy. Każdy z nich musi podpisać stosowny dokument w tej sprawie i jest regularnie badany alkomatem bez uprzedzenia.

Kandydaci do wyjazdu do Czarnobyla musieli odznaczać się bardzo dobrym zdrowiem. Odpadał średnio co trzeci badany. Zdarzały się przypadki, że propozycja wyjazdu ze strony firmy spotykała się z natychmiastową odmową pracowników obawiających się o swoje zdrowie. Arkę budowali oczywiście głównie Ukraińcy, ale byli tu też (kolejno według liczebności) Francuzi, Turcy, Polacy oraz przedstawiciele innych narodowości.

Na szczycie Sarkofagu wciąż stały dwa kominy. Pasjonaci Strefy długo martwili się, że jeden z nich, ten wybudowany pierwotnie, zostanie zdemontowany. Stary, poszarzały kanał wentylacyjny stał się kultowy w kręgach wtajemniczonych, dlatego wielu osobom tak zależało, by przyjechać do Czarnobyla zanim władze Zony go rozbiorą27. Długo nie mogły się za to zabrać, co stanowi kolejny dowód na to, że terminowość realizacji prac pozostaje tu w dalszym ciągu na niezmiennie niskim poziomie. Dla odwiedzających jest to korzystne, gdyż dłużej mogą się cieszyć charakterystycznymi dla tego miejsca obiektami.

27 Komin został ostatecznie rozebrany pod koniec 2013 roku.

Zatrzymaliśmy się na stacji kolejowej Janów. Miałem teraz dużo czasu na myszkowanie. Rozpocząłem od wejścia do wnętrz „martwych” wagonów. Wyglądały jakby przetoczył się przez nie huragan. Jeden ze składów prezentował się niezwykle malowniczo. Zewsząd wdzierały się do niego zielone macki Matki Natury, które zjawiskowo kontrastowały z zardzewiałym poszyciem pociągu. Zafascynował mnie ich kształt. Wyrastały bowiem spod pociągu, ciągnęły się po łuku odchodzącym od wagonu, by na koniec powrócić i wtargnąć do środka przez okna. Idąc przez cmentarzysko stalowych gigantów, kierowałem się do zadaszonego, betonowego peronu. Na drodze napotkałem wysięgnik zamontowany na płaskim wagonie. Postanowiłem wejść na jego ramię. Było niskie, za to potężne, stalowe liny nawinięte na gigantyczny werbel wciąż miały na sobie upiorną, kruczoczarną maź.

Po chwili znalazłem się na peronie. Reszta ekipy gdzieś się zawieruszyła. Peron straszył pustką, dlatego zszedłem z niego i zacząłem buszować po bagnistej polanie, miejscami dość wysoko zarośniętej przez drzewa i krzewy. Znajdowały się tu wraki maszyn likwidujących skutki awarii reaktora. Największe wrażenie zrobił na mnie przewrócony na bok długi wagon częściowo zanurzony w bagnie. Tuż przed nim, na ziemnym kopcu leżały duże, pordzewiałe butle gazowe. Dostęp do maszyny, śmiertelnie ugodzonej zębem czasu, natura zablokowała jednak grzęzawiskiem. Woda okazała się zbyt głęboka, a roślinność zbyt bujna, aby dało się tamtędy przedrzeć do tajemniczego miejsca. Był to również najdalej wysunięty punkt, do którego w ogóle można się było aktualnie dostać – dalej droga prowadziła z powrotem w kierunku peronu, by odbić na prawo od niego ku jeszcze większym i liczniejszym mokradłom. Nie czułem się tu pewnie, każdy krok mógł się zakończyć niechcianą kąpielą, a do hotelu wracaliśmy dopiero za pięć godzin.

Wyruszyliśmy do Prypeci. Naszła mnie refleksja, że za kilkanaście lat z tego upiornego, radzieckiego skansenu najprawdopodobniej niewiele zostanie. Tym bardziej cieszyłem się każdą chwilą spędzoną w moim azylu. Strefa to wyjątkowa przestrzeń, która zawiera nieskończoną liczbę tajemnic do odkrycia. Jest dla mnie miejscem, gdzie spełniam wiele skrytych marzeń i zrzucam z siebie bagaż obowiązków oraz problemów. W Zonie kłopoty oznaczają głównie to, że dreszczyk emocji, który tak uwielbiam, zawieje silniej, a zabawa będzie jeszcze lepsza. Z problemami nie wiążą się stres i wstyd, które zabijają całą przyjemność w życiu codziennym.

Dojechaliśmy. Pragnąłem zobaczyć miejsce, na które podczas poprzedniego wyjazdu zabrakło mi czasu. Arek wjechał przez bramę na dziedziniec. Znaleźliśmy się na placu usytuowanym pomiędzy dwoma potężnymi, bardzo długimi budynkami połączonymi przewiązką na wysokości pierwszego piętra. Szczególnie interesowały mnie tu piwnice, a to ze względu na utrzymujący się w nich znacznie podwyższony poziom promieniowania. Znajdowaliśmy się na terenie zakładów przemysłowych „Jupiter”.

Zakłady „Jupiter”

Oficjalnie produkowano tu radiomagnetofony. Czy tylko? Opinie na ten temat są podzielone. Niektórzy twierdzą, że głównym zadaniem fabryki było przetwarzaniu paliwa jądrowego, z którego pozyskiwano pluton wojskowy, wykorzystywany potem do produkcji broni atomowej28.

28 http://strefazero.org/forum/viewtopic.php?f=7&t=1073&p=15711&hilit=przetwarzano+paliwo#p15711

Tatiana Dowbusz:

Zakłady „Jupiter” były filią zakładów wojskowych, w których produkowano wojskowe części zamienne stosowane do obrony, a dodatkowo pokrowce do urządzeń radiowych oraz mikroschematy. Głównym księgowym był tam ojciec mojej bliskiej przyjaciółki, Nikołaj Jegorowicz Sokołow. Nie pozwolono mu się ewakuować z miasta, dopóki nie rozliczy się ze wszystkich dokumentów zakładowych. Niestety, otrzymał zbyt dużą dawkę promieniowania i zmarł bardzo szybko, miał tylko 54 lata.

Andrzej Karoń:

W Zakładach „Jupiter” w Prypeci przetwarzano „wypalone” paliwo jądrowe. Konstrukcja reaktorów typu RBMK [użyta w Czarnobylu – przyp. autora] różni się od najpopularniejszych na świecie cywilnych reaktorów PWR oraz BWR i jest wzorowana na reaktorach wojskowych. W RBMK możliwa jest bowiem, w razie potrzeby, wymiana paliwa bez konieczności wyłączania całego reaktora na okres kilku tygodni. W konstrukcjach typu PWR/BWR reaktory trzeba najpierw całkowicie wyłączyć, zalać pomieszczenie wodą, zdjąć osłony i wykonać wiele innych skomplikowanych czynności, dlatego nie nadają się one do celów militarnych.

„Wypalone” paliwo RBMK było magazynowane przez co najmniej kilka miesięcy w specjalnym basenie przechowawczym obok reaktora, by zmniejszyła się w nim – przynajmniej w pewnym stopniu – aktywność promieniotwórcza izotopów powstałych w wyniku rozszczepień. Potem w specjalnych ołowianych pojemnikach przewożono je do zakładów „Jupiter”, gdzie paliwo jądrowe rozpuszczano kwasem, a następnie różnymi substancjami chemicznymi oddzielano z niego pluton militarny, zubożony uran i inne izotopy. Intryguje mnie to, że choć składowano tam bardzo niebezpieczne substancje, zakłady te były oddalone tylko ok. 200 m od najbliższych budynków mieszkalnych i ok. 500 m od najbliższego przedszkola!

Siergiej Paskiewicz:

To nie może być prawda. W zakładach „Jupiter” nie widziałem nigdy żadnych urządzeń, które mogłyby sugerować prowadzenie tam działalności związanej z jakąkolwiek obróbką radioaktywnych materiałów. Paliwo jądrowe jest wysoce radioaktywne i do pracy z nim konieczne są specjalistyczne technologie, zbliżone do kosmicznych, ponieważ wiele procesów odbywa się bez udziału człowieka. Biorąc pod uwagę konstrukcję, instalacje, wyposażenie oraz sprzęty, które znajdowały się w fabryce, nie ma mowy, aby „Jupiter” zajmował się taką działalnością. Zakłady nie posiadały również tak dużej liczby fachowców, którzy mogliby ją realizować. Poza tym w ZSRR wszystko było w tym zakresie doskonale przemyślane. Paliwo jądrowe było przerabiane w specjalnych zakładach, znajdujących się w głębi Rosji. Rozmieszczanie fabryk, które zajmują się przerabianiem paliwa jądrowego w celach wojskowych, nieopodal granicy byłoby nierozsądne – są to przecież łatwe cele. Takie zakłady lokuje się daleko od granic, w miejscach, w których trudno je zniszczyć. Jako przykład mogę podać kompleks, zajmujący się produkcją plutonu, który wybudowano wewnątrz góry. Tak usytuowanego zakładu nic nie zniszczy – nawet bomba atomowa.

Dziś trudno powiedzieć, czym konkretnie zajmowały się zakłady „Jupiter”. Nie można wykluczyć, że wytwarzano tam elementy elektroniczne do sprzętu wojskowego. W czasach ZSRR funkcjonowały tysiące takich przedsiębiorstw. Produkowano w nich specjalistyczne części, o których prawdziwym przeznaczeniu w fabryce mógł nikt nie wiedzieć. Myślę, że „Jupiter” w Prypeci był potrzebny również do tego, by zajęcie miały te osoby, które nie były potrzebne do pracy w elektrowni. Dotyczyło to zwłaszcza kobiet, których mężowie byli w niej zatrudnieni.

Ukraina każdego roku płaci Rosji blisko 200 mln dolarów za przetwarzanie paliwa jądrowego. A póki co jest ono tam i tak wyłącznie przechowywane, ponieważ Rosja nie dysponuje jeszcze odpowiednimi środkami do jego przetwarzania. To dla nas ogromny problem. Czy Ukraina wydawałaby tyle pieniędzy, gdyby na jej terytorium znajdował się zakład, który mógłby się tym sam zajmować?

Zakłady „Jupiter” zostały zamknięte dopiero w 2000 roku, kiedy wygaszono ostatni reaktor w elektrowni czarnobylskiej, oznaczony numerem 3. Penetrację tutejszych piwnic, będących w rzeczywistości schronem przeciwatomowym, Arek i Mateusz planowali od dawna. Chłopaki zaopatrzyły się w odpowiednie maski, gumowe rękawiczki oraz białe kombinezony ochronne z kapturem. Nałożyli na siebie wszystkie te rzeczy, a mnie pozostało tylko okręcić wokół ich nadgarstków taśmę, która miała łączyć rękawiczki ze skafandrem. Gdy stanęli na tle fabryki, można się ich było przestraszyć. Widok był dosyć makabryczny. Gdybym właśnie przekroczył po raz pierwszy w życiu próg Strefy i zobaczył te dwie białe postacie, z pewnością pobiegłbym z powrotem do kierowcy i błagał o odwiezienie mnie do Kijowa. Zawinęli jeszcze aparaty i obiektywy w torbę foliową i ruszyli w nieznane. Ustaliliśmy, że kiedy oni będą się zanurzać w coraz wyższych dawkach radiacyjnych, ja i Pamela zwiedzimy zakład. Oczywiście najpierw postanowiliśmy ich kawałek odprowadzić, niebezpieczne promieniowanie występowało bowiem dopiero na końcu podziemnego labiryntu, w jednym z ostatnich pomieszczeń. Arek i Mateusz odbezpieczyli filtry w maskach, gotowi, by zapuścić się w ciemną otchłań. Już na wstępie czekała ich jednak niemiła niespodzianka. Gdy tylko zeszliśmy na dół, przekonaliśmy się, że piwnice są zalane. Nie mieliśmy ze sobą kaloszy, a nie sposób było przedostać się w głąb, idąc po rozrzuconym na podłodze sprzęcie – poziom wody był za wysoki.

– Może tylko tutaj jest woda, a w dalszej części jest już sucho? – kombinował Mateusz.

– Na parterze widziałem stalowy wózek – przypomniałem sobie. – Może zepchniemy go na dół, żeby się przebić?

– Dobra, spróbujmy – zawyrokował Arek.

Huk uderzającego o schody metalu pamiętam do dziś. Gdybym znajdował się wtedy gdzieś wyżej i nie miał świadomości tego, co się dzieje na dole, umarłbym ze strachu. Miarowe, głośne tąpnięcia wózka o kolejne stopnie odbijały się echem od ścian odrapanej, pogrążonej w ciemności klatki schodowej. Momentalnie skojarzyłem je z morderczym marszem Piramidogłowego z serii gier „Silent Hill”. Gdy wózek znalazł się na dole, Arek wskoczył na niego i spróbował się odepchnąć. Kółka ani drgnęły. Jedyny pożytek z całej akcji polegał na tym, że Arkowi udało się zajrzeć za róg, w głąb korytarza. Jego słowa pozbawiły nas złudzeń.

– Wszędzie woda na wysokość łydek! – rzucił, ale jakby zadziornie, z zaskakującą pewnością, że rozwiązanie problemu jest tylko kwestią czasu.

Wróciliśmy do auta. Arek sięgnął po skrzynię znajdującą się z tyłu, w dolnej części paki. Jej zawartość stanowiła dla nas dotąd tajemnicę. Widniała na niej naklejka z wiele mówiącym napisem:

JESTEŚMY W CZARNEJ DUPIE.

Wybuchnęliśmy śmiechem.

– Powinny gdzieś tu być, wydaje mi się, że ich nie wyciągałem – powiedział Arek, intensywnie przetrząsając zawartość skrzyni.

Było tam sporo użytecznych przedmiotów, m.in. saperka, ale Arek nie jej przecież szukał. Powoli traciliśmy entuzjazm, poszukiwania trwały zbyt długo.

– Mam! – krzyknął w końcu podekscytowany i uniósł w górę parę kaloszy.

Zawtórowaliśmy mu i ruszyliśmy prędko do piwnic. Arek zapewnił Mateusza, że jak tylko skończy myszkowanie w podziemiach, natychmiast użyczy mu drogocennych kaloszy. Nigdy bym nie przypuszczał, że para gumiaków może się stać tak pożądanym obiektem! Zona to jednak zupełnie inna rzeczywistość, nieporównywalna ze światem, w którym ludzie przywykli do wygód i coraz bardziej zatracają umiejętność przewidywania problemów, jakie mogą na nich spaść w niesprzyjających warunkach.

Arek ostrożnie zanurzył nogę w wodzie. Gdy dotknął dna, poczuł się znacznie pewniej, a przynajmniej sprawiał takie wrażenie. W skupieniu stawiał pierwsze kroki, aby nie wpaść na elementy leżące pod powierzchnią wody. Po chwili zniknął nam z oczu. Widzieliśmy jedynie zza węgła słabnące z każdą chwilą światło lampy zamocowanej na jego kasku. Ustaliliśmy zawczasu, że spotkamy się przy aucie o 17:00. Mateusz wrócił do samochodu, a ja z Pamelą udaliśmy się na parter i rozpoczęliśmy wędrówkę wzdłuż korytarza ciągnącego się przez ok. 200 m. Po obu jego stronach znajdowały się wejścia do pomieszczeń różnej wielkości. Zaglądaliśmy wszędzie, lecz większość sal była ogołocona. Tylko w kilku udało nam się znaleźć masywne szafy wypchane elektroniką. Poza tym jedyną atrakcję stanowiły wiszące gdzieniegdzie tablice z instrukcjami bezpieczeństwa.

Stan obu wyższych pięter był identyczny. Na najwyższej kondygnacji urzekło mnie jedynie kilka krzaków wyrastających z podłogi. Na koniec przedarliśmy się przez ciasny, kilkunastometrowy korytarz zawalony meblami i specjalistycznym sprzętem. Wyglądał jak po przejściu trąby powietrznej. Ostrożnie, by nie uderzyć głowami o wystające zewsząd metalowe i drewniane elementy tego niewyobrażalnego bałaganu, przeciskaliśmy się pomiędzy szczelinami. Na szczęście udało nam się pokonać tę ścieżkę zdrowia bez szwanku, choć metalowe sprzęty o ostrych krawędziach wciąż „próbowały” nas przewrócić lub przynajmniej zahaczyć.

Niemal przezroczystym łącznikiem przedostaliśmy się do bliźniaczego budynku oddalonego o szerokość komfortowej dwupasmówki. Czas płynął nieubłaganie. Zostało nam zaledwie piętnaście minut. Tego dnia musieliśmy opuścić Zonę już o 17.30, a więc o co najmniej godzinę wcześniej niż zwykle. Takie było zarządzenie władz Strefy. Szybko obeszliśmy fragment środkowego piętra, zeszliśmy klatką schodową i wydostaliśmy się na zewnątrz dokładnie naprzeciw wejścia do piwnic. Arek siedział już w aucie, a kilkanaście metrów za nami szedł Mateusz. Obaj niemal jednocześnie wyciągnęli zza pazuchy po foliowym woreczku. Torebki zawierały jakąś ciemną substancję. Wydobyli ją z pomieszczenia w głębi piwnicy, w którym skażenie było największe. Przytknięty do woreczków dozymetr wskazywał 1232 μSv/h! Chłopaki ukryły proszek w pobliskich krzakach, zawijając go szczelnie w folię. Ruszyliśmy ulicą Fabryczną w kierunku bramy wyjazdowej z Prypeci. Nie wiedzieliśmy jeszcze, że Arek planował dodatkową, nocną atrakcję.

Ponieważ wróciliśmy tego dnia wcześniej, mieliśmy do zagospodarowania sporo czasu. Postanowiliśmy pojechać do czarnobylskiej cerkwi. Po cichu liczyłem na to, że uda nam się jakoś wejść do środka. I rzeczywiście: Arek zagadał staruszkę doglądającą przybytku, a ta życzliwie otworzyła przed nami jego podwoje. Wnętrze świątyni iskrzyło oślepiającym, złotym kolorem. Znałem to już z cerkwi w Kijowie, tam jednak nigdzie proporcje złota do innych barw nie były aż tak radykalne. Ponadto znajdowało się tu prawdziwe zatrzęsienie obrazów przedstawiających tradycje religijne oraz postaci ważne dla chrześcijaństwa. Zbyt wiele przepychu, jak na mój gust – pomyślałem. Od starszej pani dowiedzieliśmy się, że w nocy odbędzie się całonocne czuwanie, bowiem akurat następnego dnia wypadała Pascha.

Po powrocie do hotelu zebraliśmy się w dużym pokoju w mieszkaniu, w którym rezydowałem wraz z Arkiem.

– Poszalejemy dziś jeszcze? – zapytał z uśmiechem. – Myślałem, żeby powłóczyć się w nocy po czarnobylskim cmentarzu. Wiecie, tym, który widzieliście w Alone in the Zone.

– O cholera! Jasne! – nie kryliśmy radości.

– Poczekajmy do 23.00. Wtedy będzie już całkiem ciemno. Nie wiem, czy wiecie, ale obowiązuje tu godzina policyjna. Nie wolno wychodzić z domu po 22:00. Jeżdżą wtedy patrole.

Czułem, jak wypełnia mnie adrenalina. Zabawa w komandosa na terenie czarnobylskiej Strefy! Kolejny raz miałem spełnić dziecięce pragnienia.

– Dobra, wybiła godzina zero, ubieramy się! – zadecydował Arek kilka godzin później.

Zmęczeni całodzienną bieganiną powoli wygramoliliśmy się z wygodnych foteli. Pamela chwilę wcześniej się ulotniła, informując nas, że nie idzie, bo zamykają się jej oczy. We trzech zeszliśmy po cichutku na parter. Drzwi wyjściowe były zamknięte. Był to pierwszy hotel w moim życiu, który zamykano na noc.

W przypływie emocji całkiem wyłączyłem zdolność logicznego myślenia, koncentrując się w stu procentach na poszukiwaniu okna, przez które moglibyśmy się wydostać.

– Najpierw spróbujmy tylnymi drzwiami – rzucił przytomnie Arek.

Na szczęście były otwarte. Wyszliśmy na zewnątrz i rozejrzeliśmy się na wszystkie strony, po czym ruszyliśmy wzdłuż ciemnej ulicy. Co jakiś czas delikatnie rozświetlał ją blask pochodzący z żarówek zapalonych w kilku mieszkaniach. Szliśmy dalej, przechodząc przez środek placu porośniętego zaniedbaną trawą. Z prawej znajdowały się bloki mieszkalne, natomiast z lewej ulica, przecięta torami kolejowymi. Rozmawialiśmy szeptem, a mrok był naszym sprzymierzeńcem. Byłem równie spięty, co podekscytowany. Nagle usłyszeliśmy odgłos pracującego silnika. Odwróciliśmy się i spostrzegliśmy policyjny patrol, jadący jezdnią nie dalej niż 200 m od nas. Momentalnie zastygliśmy w bezruchu, mając nadzieję, że nas nie zauważą. Gdy dojechali do skrzyżowania z torami, milicjant dynamicznie zawrócił. Podczas tego manewru, przez chwilę znaleźliśmy się dokładnie w świetle reflektorów. Jak rażeni piorunem, kucnęliśmy nisko.

– Kurwa, ale z nas komandosi! – wypaliłem cicho, niemal pewny, że zaraz zostaniemy zatrzymani. Milicjanci odjechali jednak w kierunku centrum. Ale nam się upiekło! Odetchnąłem z ulgą, dopiero gdy patrol zniknął za zabudowaniami.

– Oj, będziemy mieli co opowiadać dzieciom i wnukom –powiedziałem już rozluźniony.

– Dobra, widzicie ten betonowy płot? – Arek wskazał ręką. – Już prawie jesteśmy na miejscu.

Chłopaki wzięły ze sobą czołówki, ja stwierdziłem, że nie będę się wygłupiał i zostawiłem swój chłam w hotelu. Więcej pożytku miałem ze światła czyjejś latarki, niż z własnej. Po chwili wkroczyliśmy w gęste zarośla. Po przedarciu się przez nie wypadliśmy na główną aleję cmentarza. Arek skręcił w najbliższą boczną alejkę. Kierował strumień światła na wszystkie mijane groby. Większość krzyży i płotków okalających miejsca pochówku była pomalowana na zielono. Groby były zarośnięte i zaniedbane. Ciągi komunikacyjne również stanowiły swoistą dżunglę. Jedynie na głównej alei było trochę więcej przestrzeni, lecz tylko dlatego, że droga była imponująco szeroka. Od czasu do czasu zatrzymywaliśmy się przy nagrobkach i przyglądaliśmy się portretom zmarłych. Niektórych pochowano tu jeszcze w XIX wieku. Błądziliśmy wśród chaszczy dobre 45 minut. Mrok, cisza przerywana jedynie odgłosem naszych kroków oraz groby – wszystko to razem tworzyło atmosferę jak z dobrego dreszczowca. Tym bardziej, że znajdowaliśmy się w osławionym Czarnobylu. Pod koniec eskapady poczułem zmęczenie. Organizm dopominał się o sen. Do hotelu wróciliśmy o wpół do pierwszej.

Niedziela, 5 maja 2013 | Strefa – dzień 6.

Tego dnia na Ukrainie rozpoczynała się Wielkanoc. O piątej rano obudził mnie szczęk kluczy w drzwiach. Do mieszkania wszedł Arek.

– Gdzie byłeś tak wcześnie?

– Dopiero co wróciłem z nocnego czuwania.

– Siedziałeś tam tyle godzin?!

– Tak, warto było. Szczególnie pod koniec, gdy pop rozpoczął swój koncert na dzwonach. Pociągał za kolejne sznury jak zawodowy lalkarz.

Na świąteczne śniadanie, oprócz tradycyjnych zestawów, otrzymaliśmy pomalowane jajka oraz torcik wielkanocny.

– Nie ruszajmy tych dodatkowych specjałów. Przydadzą się do przekupienia strażników pilnujących Dugi – powiedział Arek.

Spryciarz z niego! – pomyślałem. I to wysokiej klasy. A gdy przypomniałem sobie jeszcze żubrówkę, nabrałem wiary, że plan może się powieść. Pakiet łapówkowy mieliśmy naprawdę niczego sobie.

Godzinę później staliśmy pod bramą miasteczka wojskowego Czarnobyl-2. Prowadząca do niego droga zbudowana była z betonowych płyt. Całość znajdowała się w gęstym lesie. Posterunek strażników mieścił się w dwukondygnacyjnym budynku z białej cegły. Dwuskrzydłowa, północno-zachodnia brama obok jego dłuższej ściany, ozdobiona charakterystycznymi czerwonymi gwiazdami, symbolami komunizmu, stanowiła wejście na teren kompleksu. Druga, krótsza ściana budynku graniczyła z bramą północno-wschodnią, tej jednak nie dało się otworzyć. Przywitał nas strażnik w podeszłym wieku. Andrij i Arek wyszli z auta z prezentami. Rozpoczęły się negocjacje. Po chwili Arek gestem zaprosił nas do siedziby strażników. Szalałem ze szczęścia, choć starałem się to ukryć. W drzwiach odbyłem jeszcze przyspieszony kurs świątecznych pozdrowień. W końcu, przez wnętrze budynku, całą gromadą przeszliśmy na drugą stronę i znaleźliśmy się za bramą. Strażnik prowadził nas pod Dugę. Emocje rosły u mnie z każdą sekundą.

Duga to potężna instalacja, która w czasie zimnej wojny pełniła funkcję radaru pozahoryzontalnego. Jej elementy rozlokowano w kilku miejscach ZSRR. Na terenie Czarnobyla-2 były to dwie ogromne anteny oraz kompleks budynków z urządzeniami do ich obsługi. Ponadto niecały kilometr stąd w linii prostej w kierunku południowo-zachodnim odnaleźć można tzw. Krug (Krąg), czyli wycięty w lesie wielki okrąg. Znajdował się w nim kiedyś system obronny wykorzystujący rakiety ziemia-powietrze dalekiego zasięgu (rakiety takie stacjonowały również na stacji Wołchow, położonej w lesie w połowie drogi między Czarnobylem a Prypecią).

Większa antena jest wysoka na 150 m i składa się z 17 masztów, natomiast niższa liczy 90 m i ma 12 masztów. Obie stoją niemal obok siebie, zajmując przestrzeń długości ok. 800 m (większa antena jest długa na ok. 500 m, natomiast krótsza ma 270 m). Specjalnie na ich potrzeby w lesie wybudowano niewielkie miasteczko dla pracowników kompleksu i ich rodzin. Są tu zarówno bloki mieszkalne, jak i sklepy oraz obiekty kulturalne. Cały ten kompleks nazwano Czarnobyl-2. Znajduje się on zaledwie 10 km od Czarnobyla. Jako obiekt ściśle tajny nie figurował oficjalnie na żadnych mapach.29

29 http://chornobyl.in.ua/en/chernobyl-2-2.html

Droga do anten stanowiła granicę między wojskową a mieszkalną częścią osiedla. W oddali, ponad potężnymi drzewami, wyrastała upiorna, stalowa budowla. Gdy znaleźliśmy się tuż przy radarze, Arek spróbował pozbyć się strażnika, mówiąc, że zna tu każdy zakątek i szkoda, żeby ten tracił czas w naszym towarzystwie. Ale nic z tego. Gość naprawdę rzetelnie podchodził do swoich obowiązków, zapewne obawiając się ewentualnej utraty pracy w razie problemów, i bezustannie siedział nam na karku. Na giganta mogliśmy więc popatrzeć jedynie z poziomu gruntu. Kontakt z tym monstrum przyprawiał mnie o ciarki. Konstrukcja była tak misternie zaprojektowana i tak wielka, że rozdziawiłem buzię na jej widok. Północno-zachodnią ścianę pokrywały stożki, symetrycznie ułożone w poziomie, wyglądające jak ogromne naboje wyciągnięte z ciężkiej broni maszynowej. Były to tzw. bipole. Kiedy patrzyło się na nie pod odpowiednim kątem, ich układ zdawał się tworzyć niesamowite, futurystyczne tunele. Chciałem przyjrzeć się z bliska szczegółom konstrukcyjnym, ale wymagało to wejścia przynajmniej na pierwszą kondygnację (wyższa antena posiadała ich łącznie aż 22, włącznie z kondygnacją parterową; w każdym razie tylu się doliczyłem). Strażnik jednak nie wyraził na to zgody. Nie mogłem tego odżałować. Stałem tuż obok drabiny prowadzącej na szczyt, cel był w zasięgu ręki, a jednak pozostawał nieosiągalny. Było to dla mnie najgorsze doświadczenie w historii wszystkich moich wypraw do Strefy. Chodziło mi nawet po głowie, by złamać zakaz, wskoczyć na drabinę i zanim ktokolwiek zdąży się zorientować – ruszyć do góry. Zwyciężyło jednak poczucie przyzwoitości.

– Trudno – stwierdziłem – bez względu na okoliczności któregoś dnia dopnę swego. Strażnik nie dał nam więcej czasu. Musieliśmy wracać.

W drodze do Prypeci zatrzymaliśmy się na rozstaju dróg. Byliśmy w Czerwonym Lesie.

Czerwony Las

Andrzej Karoń:

Czerwony Las, który prawidłowo tłumacząc z rosyjskiego powinno się nazywać „Rudym Lasem”, to teren w pobliżu Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej, który w wyniku awarii stał się jednym z obszarów najsilniej skażonych izotopami promieniotwórczymi, w tym drobnymi fragmentami samego rdzenia bloku nr 4. Wysokie dawki promieniowania jonizującego spowodowały obumarcie flory, w wyniku czego liście oraz igły drzew „zrudziały”.

Tuż po katastrofie dawki promieniowania wynosiły tu co najmniej 100 R/h (Rentgenów), czyli 1 Sv/h. Kilka godzin przebywania w takich warunkach oznaczałoby dla człowieka pewną śmierć od choroby popromiennej w ciągu zaledwie paru tygodni. Podczas akcji likwidowania skutków awarii kikuty drzew zostały wykarczowane, pozbyto się też wierzchniej warstwy ziemi, co w pewnym stopniu zmniejszyło skażenie. Dziś, po około trzydziestu latach, promieniowanie jest tam znacznie niższe. Przejeżdżając drogą na skraju „Rudego Lasu”, zarejestrowałem tylko 7,4 μSv/h, aczkolwiek wewnątrz kompleksu zdarzają się miejsca, tzw. hot-spoty, gdzie dawki są wciąż tysiące razy większe od standardowych.

Arek i Mateusz chcieli chwilę powęszyć, szukając właśnie owych hot-spotów. Ja i Pamela zostaliśmy w aucie. Po dziesięciu minutach postanowiłem sprawdzić, co się dzieje. Okazało się, że chłopaki natrafiły na wysoce radioaktywną cząstkę! Po prostu wygrzebali z ziemi jakąś bryłę, a wskaźniki dozymetru zaczęły wariować. Arek zaczął ją dzielić i mierzył każdą część z osobna. Po wielu próbach udało mu się w końcu wyodrębnić drobny, ciemny kawałek wielkości zaledwie kilku łepków od szpilki. Podejrzewaliśmy, że to fragment wyrzuconego materiału radioaktywnego z reaktora, gdyż licznik Geigera szybko dojechał do końca skali i się wyzerował. W środowisku pasjonatów Strefy zdarzenie to obrosło później legendą. Arek zdradził koordynaty znaleziska i próbka została kilkakrotnie przeniesiona z miejsca na miejsce, za każdym razem budząc podobne emocje.

Gdy wróciliśmy do auta, chłopaki miały niewyraźne miny.

– Cholera, przez bite dziesięć minut tkwiłem twarzą ledwo kilka centymetrów od tego radioaktywnego gówna – zafrasował się Arek.

– Razem tkwiliśmy – dodał Mateusz. Powoli docierało do niego, co się stało.

Nie mogłem uwierzyć, że zachowali się tak nieodpowiedzialnie.

– Nie rozumiem: mieliście dozymetry i odpowiednią wiedzę na temat promieniowania, a mimo to nie przyszło wam do głowy, że możecie zrobić sobie krzywdę? Przecież nie wiadomo, jak silną radiacją emanuje to gówno!

– Zapomnieliśmy o bożym świecie – skwitował Arek. – Byliśmy tak podekscytowani, że zupełnie wyłączyliśmy myślenie.

Oto doskonały przykład na to, jak pasja potrafi zaślepić – pomyślałem. Sam zresztą nie byłem lepszy. Mnie też nie raz zdarzało się zerwać kontakt z rzeczywistością i zatracić się w tym, co robiłem, nie myśląc o konsekwencjach. Po prostu chyba wszyscy od czasu do czasu powtarzamy historię Ikara.

Wjechaliśmy do Prypeci. Zależało mi na zobaczeniu napromieniowanego, gigantycznego chwytaka, który jest jednym z popularnych obiektów zainteresowania miłośników Strefy. Nie przypuszczałem, że będzie miał aż tak imponujące rozmiary: mierzył co najmniej 2,5 m. Tworzyło go kilka potężnych ramion, które nadawały mu jajowaty kształt. Spod przeżartej rdzą i odpadającej płatami białej farby wyzierała żółta, stalowa konstrukcja. Po awarii przenoszono nim wysoce napromieniowane przedmioty, przez co do dziś odczyty na dozymetrach wskazują tu nawet kilkaset mikrosiwertów.

Poruszaliśmy się teraz po południowych obrzeżach miasta. Arek zaproponował, by udać się do pobliskiego przedszkola nr 4 o uroczej nazwie „Złoty kogucik”. Chwilę później przedzieraliśmy się już przez chaszcze otaczające budynek. Wszedłem do środka, korzystając z częściowo wyłamanych drzwi, za którymi znajdowała się klatka schodowa. Na stopniach prowadzących na górę leżał przewrócony wózek dziecięcy. Oświetlały go promienie słońca wpadające przez błękitno-żółty witraż w ścianie. Ruszyłem w głąb długiego korytarza. Po obu jego stronach znajdowały się sale przedszkolne. Projekt budynku był naprawdę oryginalny. Spoglądając na pokryte pięknymi malowidłami szyby w drzwiach, mijałem porozrzucane zabawki i małe buciki. Wtem natknąłem się na coś niezwykłego. Okazało się, że mimowolnie stałem się świadkiem dziwnego spotkania. W rogu jednego z pomieszczeń siedziały naprzeciw siebie dwie nieruchome istoty – lalka i brązowy królik. Dziewczynka usadowiła się na krześle, z kolei zwierzak przykucnął na malutkim stoliczku i wyraźnie starał się jej coś wytłumaczyć. Od razu przypomniał mi się jego biały pobratymiec z Alicji w Krainie Czarów. Tyle że tamten bał się wszystkiego, zaś królik z Prypeci wydawał się zaskakująco pewny siebie. Zdjęcie, na którym uwieczniłem tę scenę, zatytułowałem „Terapia”. Nie wiem, o czym dokładnie rozmawiali, ale sesja musiała być arcyciekawa.

Na odchodnym odwiedziliśmy jeszcze dworzec autobusowy, który znajdował się już za ogrodzeniem okalającym miasto. Bryła budynku była bardzo nowoczesna, fasadę tworzyły nachylone pod dużym kątem potężne szyby. Wszedłem do środka. Na ścianie wisiała wielka tablica wykrojona w kształcie granic tutejszego regionu. Zaintrygowała mnie oszczędna forma graficzna, która nadawała jej uroku i zarazem tajemniczości. Na białym tle wypisano nazwy około 20 miejscowości połączonych ze sobą liniami prostymi symbolizującymi drogi. Główne ciągi komunikacyjne oznaczono na czerwono, te o mniejszym znaczeniu były niebieskie. Do tego nagłówek u góry i minimalna legenda po lewej. Przyzwyczajony do dzisiejszych, przeładowanych graficznie map, zachwyciłem się tą prostotą: żadnego bombardowania nieistotnymi szczegółami, tylko to, co najważniejsze.

Hol dworca był dosyć rozległy. Sześć okienek kas straszyło wybitymi szybami. Udaliśmy się na zaplecze, gdzie znaleźliśmy szafę ze skrytkami pocztowymi. Każda miała cztery pokrętła do ustawienia szyfru, a wszystkie drzwiczki były otwarte na oścież, jak gdyby przez dworzec przetoczyła się wichura.

Musieliśmy się pospieszyć. Zależało nam na tym, by zdążyć w miarę swobodnie pobuszować po dachu reaktora nr 5 i nr 6. Byłem niezwykle podekscytowany perspektywą wspinaczki na tak dużą wysokość. Wędrówkę rozpoczęliśmy, korzystając z klatki schodowej na południowym krańcu bloku. Szedłem jako pierwszy. Po pokonaniu kilkunastu metrów w górę, wydostaliśmy się na dach najniższego fragmentu bloku. Tu czekały na nas dwie drabiny. Jedna z nich była u szczytu niemal całkowicie zablokowana stalowymi elementami. Postanowiliśmy się rozdzielić. Mateusz chciał porobić zdjęcia dźwigów, ja natomiast niecierpliwie skierowałem się na ostatnią, bardzo długą drabinę prowadzącą na zadaszenie najwyższej części bloku. Końcowy fragment wspinaczki był najbardziej stresujący. Wysokość aż chwytała mnie za gardło, a i stan techniczny drabiny nie działał kojąco. Odprężyłem się dopiero, gdy stanąłem na blaszanej powierzchni dachu. Lecz tylko na chwilę, bo płyta znajdująca się pod moimi nogami nagle się zapadła. Co prawda lekko, ale i tak przestraszyłem się nie na żarty. Od tego momentu posuwałem się naprzód bardzo powoli, stawiając kroki wyłącznie na spojeniach. Perspektywa upadku na dno hali reaktora nie była zbytnio kusząca.

Dach był tak duży, że można byłoby po nim swobodnie jeździć rowerem. Szybko się przekonałem, że tylko stąd można wykonać tak dobre fotografie elektrowni i chłodni kominowych, na jakich zawsze mi zależało. Po kilku minutach na szczyt wgramolił się Mateusz, ja tymczasem skierowałem się do drabiny. Droga w dół okazała się mniej stresująca. Zatrzymałem się w miejscu, gdzie wcześniej się rozdzieliliśmy, i też wyciągnąłem aparat, by sfotografować dźwigi. Stalowe potwory do złudzenia przypominały strażników broniących tego zapomnianego miejsca przed unicestwieniem. Wyglądało to jak obrazek z niezwykłego, mistycznego świata gry „Shadow of the Colossus”. Specjalnie jednak nie napajałem się tym widokiem zbyt długo, by wzbudzić w sobie lekki niedosyt. Wspomnienia pozostają wtedy intensywniejsze i ciekawsze.

Jak bardzo intensywne mogą być, przekonałem się już niebawem. Pokonałem dwie ostatnie drabiny. Teraz pozostało mi już tylko zejść klatką schodową na parter. Z trudem dostrzegałem stopnie, włączyłem więc czołówkę. Gdy byłem na wysokości piątego lub szóstego piętra znieruchomiałem jak kamień. Z ciemności wyłoniły się dwa błyszczące ślepia. Skryta w mroku istota obserwowała mnie wnikliwie, jakby czekała na moją reakcję. Nie miałem pojęcia, z czym mam do czynienia. To coś było niskie i nieruchome. Ani drgnęło. Tylko te ślepia – przewiercały mnie aż do szpiku kości. Czułem, że stwór chce mi się rzucić do gardła, ale coś jednak go powstrzymuje. Wciąż staliśmy naprzeciw siebie. Nagle zdałem sobie sprawę, że dzieli nas głęboka przepaść, izolująca klatkę schodową od reszty hali. Światło latarki nie sięgało dalej, niż do połowy wyrwy. Mój wzrok stopniowo przyzwyczajał się do ciemności. Teraz widziałem już, że to pies, ale uspokoiło mnie to tylko na chwilę. Czworonóg w dalszym ciągu stał bowiem nieruchomo ze wzrokiem wbitym we mnie, a ja wciąż spodziewałem się jego ataku. Nie miałem nic do obrony. Na moją korzyść działała tylko dzieląca nas przepaść. By ją przeskoczyć, pies musiałby się dobrze rozpędzić, a to dałoby mi czas na ucieczkę. Skierowałem światło w głąb klatki schodowej. Było zbyt ciemno, by stwierdzić, czy w którymś miejscu nie jest jednak połączona z resztą bloku. Gdy znów popatrzyłem na psa, pędził już gdzieś w szaleńczym tempie wzdłuż kondygnacji zdającej się nie mieć końca. Zbiegłem do wyjścia najszybciej jak potrafiłem. Światło słońca przywitałem niczym dawno niewidzianego przyjaciela.

– Omal nie kopnąłem w kalendarz na widok psa w ciemnościach – wyrzuciłem z siebie.

– Spotkałeś tam psa?! – niedowierzał Arek.

– Najprawdziwszego. Jak myślisz, skąd się tam wziął?

– Pewnie należy do tej gromadki, które towarzyszą strażnikom. Ale zadziwiające, że wdrapał się tak wysoko.

W drodze powrotnej wjechaliśmy na biały most drogowy nieopodal Czarnobyla. Arek zatrzymał auto na samym środku wielkiej konstrukcji. Pod nami znajdowały się częściowo zatopione drzewa. Wyglądały niezwykle, ale ja trochę żałowałem, że poziom wody jest aż tak wysoki, bo to właśnie z tego powodu nie pojechaliśmy już na cmentarzysko statków.

Do wyjazdu z Zony pozostało nam niewiele czasu. Za dwie i pół godziny musieliśmy się wymeldować z Ditiatek, ale Arek zabrał nas jeszcze do opuszczonej części Czarnobyla. Las oplótł tu swymi mackami porzucone wiele lat temu domy. Odnaleźliśmy tylko jedną zamieszkaną chałupę. Teren wokół niej ktoś wykarczował, na płocie wisiało pranie, a do ściany frontowej przymocowana była antena satelitarna. Resztę chat zabito deskami na krzyż. Do kilku udało nam się jednak dostać. Ich wnętrza wyglądały jakby czas zatrzymał się w momencie ewakuacji. Gdzieniegdzie na stołach stały nawet kubki, a data w kalendarzu wiszącym na ścianie błękitnej chaty wskazywała początek maja 1986 roku. Teraz już naprawdę musieliśmy pędzić do hotelu, by zdążyć opuścić Strefę o ustalonej godzinie. Byliśmy na czas. Kontrola dozymetryczna auta przy wyjeździe nie wykazała niebezpiecznych dawek.

Rozdział IV

Odcięta kończyna

Wiosenna wyprawa z Arkiem była jednym z najwspanialszych doświadczeń w moim życiu, a odkrywanie tajemnic Strefy stało się dla mnie jednym z najważniejszych celów. Myśl o kolejnej eskapadzie przewijała się odtąd w mojej głowie niemal każdego dnia, bez względu na to, czy byłem w domu, czy w pracy. Strefa wciągała mnie w swoje demoniczne tryby coraz głębiej.

Tragiczna historia tysięcy wysiedlonych ludzi okazała się z różnych powodów bardzo mi bliska. Ujrzenie przygnębiających pozostałości po mieszkańcach zmieniło moje podejście do Czarnobyla. Coś podświadomie ciągnęło mnie do tych traumatycznych wydarzeń. Z pewnością nie bez wpływu na to była moja ówczesna praca, w której miałem do czynienia z trudną młodzieżą. Warunki, w jakich wychowywali się moi podopieczni, wołały o pomstę do nieba. Sposoby, na jakie krzywdzili samych siebie i innych, zostaną w mojej pamięci już na zawsze. Nieustannie żyłem ich problemami, a kontakt z ludzką krzywdą stał się moją metodą na radzenie sobie ze światem. To wtedy zacząłem bardziej doceniać to, co mam. Każdy dzień w pracy dawał mi radość. Cieszyłem się, że jestem po drugiej stronie – tej lepszej. Strefa była przedłużeniem tej radości. A przynajmniej tak mi się wydawało.

W każdym razie, gdy Arek zaproponował mi kolejny wyjazd, kasa po prostu musiała się znaleźć. Bez względu na wszystko.

Wtorek, 22 października 2013 | W drodze

Po całonocnej podróży autobusem z Gdańska, wczesnym rankiem wysiadłem w Katowicach. Arek zgarnął mnie z dworca i ruszyliśmy do Krakowa. Tam czekał na nas Paweł, który jechał do Strefy już po raz czwarty. Okazał się człowiekiem szalenie otwartym na innych, poza tym był moim rówieśnikiem, więc momentalnie złapaliśmy dobry kontakt. Zastanawiałem się tylko, gdzie podziewa się czwarty uczestnik wyprawy.

– Ronnie czeka na nas w Kijowie. Odbierzemy go z hotelu jutro o 8.00 – rozwiał moje wątpliwości Arek.

– A kto to taki? – spytałem.

– Ma włoski paszport, ale mówi po niemiecku. Tłumaczył moje reportaże i napisy do obu części Alone in the Zone. Mówi też świetnie po włosku i angielsku. I chyba w jeszcze jakimś języku.

W trakcie jazdy znów niemal wszystkie rozmowy kręciły się wokół Strefy. Wymienialiśmy się doświadczeniami i przemyśleniami, ustalaliśmy też, co chcielibyśmy tym razem zobaczyć.

– Musimy znaleźć jakieś dobre miejsce na przedpremierę Alone 2 – powiedział Arek. – Najlepiej w Prypeci z widokiem na reaktor nr 4.

– Jaja sobie robisz? – nie dowierzałem.

– Jaja? Coś ty! Stąd to spóźnienie. O 8.00 musiałem odebrać projektor w Gliwicach – uśmiechnął się. – Oczywiście seans odbędzie się po zmroku.

Prypeć, noc, pokaz filmu, na który czekam, i towarzystwo osób zafascynowanych Zoną nie mniej ode mnie. To brzmiało zbyt pięknie, nawet dla takiego marzyciela jak ja.

Gdy zatrzymaliśmy się pod hotelem „Amarant”, Ronnie już na nas czekał. Zwracał na siebie uwagę ogromną liczbą kolczyków w uszach oraz tatuażami na rękach. Był basistą w zespole rockowym. W dodatku – nie jednym. Jak się potem dowiedzieliśmy, grał w aż pięciu kapelach (na szczęście nie równocześnie).

Cała treść dostępna w pełnej wersji książki.