Tomasz Łodziana

Korupcja urzędnicza w japońskim Kodeksie karnym

© Tomasz Łodziana, 2020

Opracowanie poświęcone jest korupcji urzędniczej opisanej w japońskim Kodeksie karnym. Autor skupia się na omówieniu meandrów odpowiedzialności karnej związanej z popełnianiem przestępstw powyższej kategorii nie stroniąc od wskazywania podobieństw i różnic występujących w tej materii w Japonii i w Polsce.

ISBN 978-83-8221-072-9

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Niniejsza książka objęta jest prawami autorskimi.

Jej kopiowanie, powielanie, udostępnianie w całości

lub w części może nastąpić wyłącznie za wyraźną zgodą

autora.

Wydanie pierwsze

Warszawa 2020

ORCID 0000-0002-4402-3840

e-mail autora:

tomasz.lodziana@gmail.com

Wstęp

Mam nieukrywaną przyjemność przedstawienia Państwu informacji poświęconych japońskim uregulowaniom prawnym odnoszącym się do zjawiska korupcji urzędniczej.

Celem niniejszego opracowania jest wskazanie modelu penalizacji tego typu przestępstw w tak odległym geograficznie kraju, jakim jest Japonia.

Dzięki niniejszej lekturze autor będzie miał szansę wykazania tego, że powyżej wskazany fakt geograficzny nie powoduje, że system japoński i polski są wobec siebie całkowicie odrębne.

Jest zgoła inaczej co nie świadczy o tym, że nie występują subtelne (i mniej subtelne) różnice powodujące, że dyskusja na temat ustawowo skonstruowanych systemów antykorupcyjnych staje się szczególnie interesująca.

Autor wyszedł z założenia, że przed omawianiem japońskich przepisów karnych stanowiących o korupcji urzędniczej koniecznym jest zdefiniowanie pojęcia korupcji. Ma to na celu stworzenie czytelnikowi nieskrępowanych warunków swobodnego wkroczenia w meandry łapownictwa.

Za zasadne uznano także przybliżenie podstaw związanych z japońską ustawą karną, w tym wskazanie jej struktury oraz podstawowych zasad obowiązywania.

Kluczową częścią opracowania jest oczywiście ta, która stanowi omówienie przepisów karnych.

Serdecznie zapraszam do lektury.

Tomasz Łodziana

Wykaz skrótów

k.k. — (polska) ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1950, ze zm.)

Kodeks — (japońska) ustawa z dnia 24 kwietnia 1907 r. Kodeks karny (Amendment of Act No. 72 of 2017.) — zwana także „Ustawą”.

OSNKW — Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Karnej

Prok. i Pr. — Prokuratura i Prawo

SN — (polski) Sąd Najwyższy

Czym jest korupcja?

Podchodząc do zagadnienia słownikowo, pod pojęciem korupcji rozumie się „zepsucie, demoralizację społeczną, przekupstwo”[1].

Jak wskazuje B. Hołyst „w najszerszym rozumieniu korupcją jest przywłaszczenie zasobów publicznych (dóbr, świadczeń, usług) lub takie nimi dysponowanie, aby bezprawnie uzyskać osobistą korzyść[2].

Korupcję można zdefiniować także jako „działanie lub zaniechanie osoby sprawującej funkcję publiczną, w zamian za co najmniej obietnicę korzyści majątkowej, osobistej lub politycznej udzielonej przez korumpującego jej lub osobie przezeń reprezentowanej”[3].

Opisy zjawiska korupcji zostały zawarte również w przepisach o charakterze ponadnarodowym.

W Prawnokarnej konwencji o korupcji[4] z dnia 27 stycznia 1999 r. nie zdecydowano się na stworzenie legalnej definicji korupcji. Zamiast tego wskazano dyrektywę aby państwa sygnatariusze uznawały (w ramach krajowych porządków prawnych) za przestępstwa korupcyjne określone typy czynów zabronionych związanych z:

a)przekupstwem członków krajowych zgromadzeń przedstawicielskich

b)przekupstwem zagranicznych funkcjonariuszy publicznych

c)przekupstwem członków zagranicznych zgromadzeń przedstawicielskich

d)czynnym i biernym przekupstwem w sektorze prywatnym

e)przekupstwem funkcjonariuszy organizacji międzynarodowych

f)przekupstwem członków międzynarodowych zgromadzeń parlamentarnych

g)przekupstwem sędziów i funkcjonariuszy sądów międzynarodowych

h)handlem wpływami

i)praniem pieniędzy pochodzących z przestępstw korupcyjnych

j)przestępstwami księgowymi

Pozostając na pułapie międzynarodowym zaznaczyć należy, że legalna definicja korupcji została wskazana w Cywilnej konwencji o korupcji z dnia 4 listopada 1999 r.[5]. W tym akcie prawnym korupcją jest żądanie, proponowanie, wręczanie lub przyjmowanie, bezpośrednio lub pośrednio, łapówki lub jakiejkolwiek innej nienależnej korzyści lub jej obietnicy, które wypacza prawidłowe wykonywanie jakiegokolwiek obowiązku lub zachowanie wymagane od osoby otrzymującej łapówkę, nienależną korzyść lub jej obietnicę.

Warto wskazać, że również i w polskim systemie prawnym korupcja została zdefiniowana i to na poziomie ustawowym.

W rozumieniu art. 1 ust. 3a ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym[6] za korupcję uznaje się czyn:

1) polegający na obiecywaniu, proponowaniu lub wręczaniu przez jakąkolwiek osobę, bezpośrednio lub pośrednio, jakichkolwiek nienależnych korzyści osobie pełniącej funkcję publiczną dla niej samej lub dla jakiejkolwiek innej osoby, w zamian za działanie lub zaniechanie działania w wykonywaniu jej funkcji;

2) polegający na żądaniu lub przyjmowaniu przez osobę pełniącą funkcję publiczną bezpośrednio, lub pośrednio, jakichkolwiek nienależnych korzyści, dla niej samej lub dla jakiejkolwiek innej osoby, lub przyjmowaniu propozycji lub obietnicy takich korzyści, w zamian za działanie lub zaniechanie działania w wykonywaniu jej funkcji;

3) popełniany w toku działalności gospodarczej, obejmującej realizację zobowiązań względem władzy (instytucji) publicznej, polegający na obiecywaniu, proponowaniu lub wręczaniu, bezpośrednio lub pośrednio, osobie kierującej jednostką niezaliczaną do sektora finansów publicznych lub pracującej w jakimkolwiek charakterze na rzecz takiej jednostki, jakichkolwiek nienależnych korzyści, dla niej samej lub na rzecz jakiejkolwiek innej osoby, w zamian za działanie lub zaniechanie działania, które narusza jej obowiązki i stanowi społecznie szkodliwe odwzajemnienie;

4) popełniany w toku działalności gospodarczej obejmującej realizację zobowiązań względem władzy (instytucji) publicznej, polegający na żądaniu lub przyjmowaniu bezpośrednio lub pośrednio przez osobę kierującą jednostką niezaliczaną do sektora finansów publicznych lub pracującą w jakimkolwiek charakterze na rzecz takiej jednostki, jakichkolwiek nienależnych korzyści lub przyjmowaniu propozycji lub obietnicy takich korzyści dla niej samej lub dla jakiejkolwiek innej osoby, w zamian za działanie lub zaniechanie działania, które narusza jej obowiązki i stanowi społecznie szkodliwe odwzajemnienie.

Jako że niniejsze opracowanie poświęcone jest zjawisku korupcji urzędniczej wskazać należy, że jest to forma korupcji, której występowanie ogniskuje się wszędzie tam, gdzie dochodzi do styku organów władzy publicznej (w tym szeroko rozumianej administracji rządowej, czy samorządowej) z interesami osób fizycznych, prawnych, czy jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej.

W japońskim Kodeksie nie występuje definicja korupcji. Są w nim zawarte „jedynie” przepisy karne opisujące zachowania się określonych osób, które są uznawane za korupcyjne.

W kontekście regulacji ustawowych pojęcie korupcji w Kodeksie jest szerokie i obejmuje korupcję postrzeganą zarówno przez pryzmat sprzeniewierzenia posiadanego przez funkcjonariusza publicznego imperium, jak również przez pryzmat klasycznego łapownictwa.

[1] S. Skorupka., H. Auderska, Z. Łempicka, Mały słownik języka polskiego, Warszawa 1968, s. 305.

[2] B. Hołyst, Kryminologia, Wydanie X, Warszawa 2009, s. 361.

[3] A. Z. Kamiński, Obszary korupcji sektora publicznego, Rzeczpospolita 20 września 1994 r., nr 219, s. 13.

[4] Dz. U. z 2005 r. Nr 29, poz. 249.

[5] Dz. U. z 2004 r. Nr 244, poz. 2443.

[6] (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1921, ze zm.).

Ogólna charakterystyka japońskiego Kodeksu karnego

Struktura

Japoński Kodeks karny to ustawa[1] z dnia 24 kwietnia 1907 r.[2] Obecne jego brzmienie zostało mu nadane na mocy nowelizacji z 2017 r.[3]

Jest to zatem akt prawny z (biorąc pod uwagę rok uchwalenia) tradycjami, aczkolwiek nie opierający się postępowi, na co wskazują jego kolejne nowelizacje adaptujące przepisy do zmieniającej się rzeczywistości.

Struktura Kodeksu jest tożsama z tą, którą znamy z rozwiązań polskich. Ustawa dzieli się bowiem na dwie części, tj. część ogólną i szczególną.

Część ogólna składa się z następujących rozdziałów:

Rozdział I Zakres stosowania

Rozdział II Kary

Rozdział III Obliczanie terminów kary pozbawienia wolności

Rozdział IV Zawieszanie wykonania wyroku

Rozdział V Zwolnienie warunkowe

Rozdział VI Wymierzanie kar oraz okresy przedawnienia

Rozdział VII Czyny niekarne, zmniejszenie lub umorzenie kary

Rozdział VIII Usiłowanie

Rozdział IX Kary łączne

Rozdział X Recydywa

Rozdział XI Współudział

Rozdział XII Okoliczności łagodzące

Rozdział XIII Zasady obostrzania i łagodzenia kar

Część szczególna obejmuje rozdziały obejmujące konkretne rodzaje przestępstw pogrupowanych w jednostkach redakcyjnych obejmujących ochroną zbliżone dobra chronione tymi przepisami.

Na część szczególną składają się:

Rozdział I (uchylony)

Rozdział II Przestępstwa związane z powstaniami[4]

Rozdział III Przestępstwa związane z agresją obcego państwa

Rozdział IV Przestępstwa związane z relacjami z relacjami z państwami obcymi

Rozdział V Przestępstwa związane z utrudnianiem[5] wykonania obowiązków publicznych

Rozdział VI Przestępstwa związane z ucieczką[6]

Rozdział VII Przestępstwa związane z ukrywaniem przestępców i eliminowaniem dowodów[7]

Rozdział VIII Przestępstwa związane z naruszaniem porządku publicznego

Rozdział IX Podpalenie oraz wzniecenie pożaru w wyniku zaniedbania

Rozdział X Przestępstwa związane z powodziami[8] i gospodarką wodną

Rozdział XI Przestępstwa w ruchu ulicznym

Rozdział XII Przestępstwa związane z włamaniami

Rozdział XIII Przestępstwa związane z naruszeniem poufności

Rozdział IVX Przestępstwa związane z wprowadzaniem do obrotu opium

Rozdział XV Przestępstwa przeciwko wodzie pitnej

Rozdział XVI Fałszowanie pieniędzy

Rozdział XVII Fałszowanie dokumentów[9]

Rozdział XVIII Fałszowanie papierów wartościowych

Rozdział XVIII-2 Przestępstwa związane z elektronicznymi lub magnetycznymi zapisami na kartach płatniczych

Rozdział XIX Podrabianie pieczęci

Rozdział XIX-2 Przestępstwa związane z nieuprawnionym rozporządzaniem zapisami elektronicznymi lub magnetycznymi

Rozdział XX Składanie fałszywych zeznań

Rozdział XXI Składanie fałszywych skarg (oskarżeń)

Rozdział XXII Przestępstwa związane z obscenicznością, doprowadzaniem do obcowania płciowego oraz z bigamią

Rozdział XXIII Przestępstwa związane z hazardem i loteriami

Rozdział XXIV Przestępstwa związane z miejscami kultu i pochówku

Rozdział XXV Przestępstwa korupcyjne

Rozdział XXVI Zabójstwo

Rozdział XXVII Przestępstwa związane z wywołaniem obrażeń ciała

Rozdział XXVIII Przestępstwa związane z wywołaniem obrażeń ciała z powodu zaniedbania

Rozdział XXIX Aborcja

Rozdział XXX — Przestępstwa związane z zaniechaniem działania

Rozdział — XXXI — Przestępstwa związane z bezprawnym ujęciu i uwięzieniu

Rozdział XXXII Zastraszanie

Rozdział XXXIII Porwania oraz handel ludźmi

Rozdział XXXIV Przestępstwa przeciwko reputacji[10]

Rozdział XXXV Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu

Rozdział XXXVI Kradzież i rabunek

Rozdział XXXVII Oszustwa i wymuszenia

Rozdział XXXVIII Defraudacja

Rozdział XXXIX Przestępstwa związane z paserstwem

Rozdział XL Przestępstwa związane z niszczeniem i ukrywaniem[11]

W kontekście tematu niniejszego opracowania zagadnienia, które będą w szczególnym zainteresowaniu, zostały zawarte w Rozdziale XXV dedykowanym przestępstwom związanym z korupcją urzędniczą.

Zanim jednak nastąpi omówienie tych przestępstw koniecznym jest, zdaniem autora, przybliżenie przynajmniej części zasad japońskiego prawa karnego materialnego.

Definicje kluczowe dla opracowania

W kontekście przedmiotowego zakresu niniejszego opracowania przywołane definicje zostaną ograniczone do tych, które są relewantne z punktu widzenia czynów korupcyjnych popełnianych przez urzędników publicznych.

Kluczową definicją zatem jest pojęcie urzędnika publicznego[12] (public officer) zawartą w art. 7 Kodeksu.

W myśl tego przepisu jest nim osoba będąca urzędnikiem państwowym lub samorządowym, członkiem zgromadzenia lub komitetu, lub inny pracownik zaangażowany w wykonywanie obowiązków publicznych zgodnie z przepisami ustawowymi oraz wykonawczymi.

Uzupełnieniem powyższej definicji jest definicja urzędu publicznego (public office).

Stosownie do art. 8 Kodeksu jest nim urząd, w którym urzędnicy publiczni wykonują swoje obowiązki.

[1] Zwana dalej „Kodeksem” albo „Ustawą”.

[2] Act No. 45 of 1907.

[3] Amendment of Act No. 72 of 2017.

[4] Rozumianymi jako zamachy stanu.

[5] A minori ad maius także uniemożliwianiem.

[6] Co najeży rozumieć jako przestępstwa związane z bezprawnym uwalnianiem się osoby pozbawionej wolności.

[7] Za eliminowanie dowodów uznaje się m.in. ich ukrywanie, usuwanie, niszczenie, wpływanie na ich treść (w tym nakłanianie do składania fałszywych oświadczeń wiedzy).

[8] Ciekawym typem przestępstwa jest to, które statuuje art. 119 Kodeksu. Czyn ten polega na spowodowaniu powodzi (zalania) budynku, pociągu, tramwaju lub kopalni, które stanowią miejsce zamieszkania lub miejsce, w którym jakaś osoba przebywa. Czyn ten zagrożony jest nawet karą śmierci.

[9] W przypadku fałszowania dokumentów cesarskich lub państwowych jest to czyn zagrożony karą nawet dożywotnego pozbawienia wolności.

[10] Co można porównać do czynów związanych z pomówieniem oraz znieważeniem.

[11] Mowa jest m.in. o niszczeniu dokumentów czy mienia czy ukrywaniu czyjeś korespondencji.

[12] Najogólniej można to pojęcie przyrównać do definicji osoby pełniącej funkcję publiczną w rozumieniu polskiej ustawy karnej.

[13] Co ciekawe w Japonii usiłowanie karalne jest tylko wtedy, kiedy przepis szczególny tak stanowi.

[14] Zgodnie z art. 61 ust. 1 odpowiedzialność podżegacza jest tożsama ze sprawstwem kierowniczym.

[15] Wykonanie tej kary następuje poprzez powieszenie.

[16] Co pokazuje, że orzeczenie kary „pozbawienia wolności” łączy się w sposób automatyczny z obowiązkiem świadczenia pracy.

[17] Petty fine.

[1] W pewnym sensie ryzykując można postawić tezę, że w określonych przypadkach tą kategorią sprawcy mógłby być chociażby kierowca przypisany do danego prokuratora, który zapewniając mu transport „pomagałby” w realizacji jego prokuratorskich powinności.

[2] Aczkolwiek mogą zostać popełnione w wyniku skorumpowania danej osoby, czego celem miałoby być np. dotkliwe pobicie zatrzymanego. W tym ujęciu, poza odpowiedzialnością karną z tytułu popełnienia przestępstwa polegającego na znęcaniu się nad zatrzymanym sprawca odpowiadałby także za czyn korupcyjny (popełniony „w związku”).

[3] https://sjp.pwn.pl/slowniki/napaść.html

[4] https://sjp.pwn.pl/szukaj/okrucieństwo%20.html

[5] A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, Wydanie 5, Kraków 2010, s. 471.

[6] Tamże, s. 471.

[7] Por. uchwała SN z dnia 9 czerwca 1976 r. w sprawie o sygn. akt VI KZP 13/75, OSNKW 1976, nr 7—8, poz. 86.

[8] Por. Wyrok SN z dnia 6 sierpnia 1996 r. w sprawie o sygn. akt WR 102/96, Prok. i Pr. 2/1997, poz. 8.

[9] Wpływ na to ma zatem zarówno stopień wrażliwości konkretnej osoby (próg bodźcowy), jak również doświadczenie życiowe, w tym wynikające z otoczenia, w jakim osoba dorastała, przebywa, itp.

[10] Z języka angielskiego „bribe”.

[11] Everyfthing that „„fulfils a man’s need, greed or desire”, por. https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=43f170b6-f713-4179-9d3e-33e4a85320a8

[12] Ten mechanizm jest wykorzystywany m.in. w celu odsunięcia podejrzeń od łapownika co do tego, że określona korzyść była związana z konkretnym jego działaniem (lub zaniechaniem).

[13] Chcąc wprowadzić do niniejszego opracowania element ponurego poczucia humoru można byłoby określić takiego łapownika czynnego mianem „nieuczciwego”.

[14] Celowo nie używa się w tym miejscu słowa „łapówka” w celu oddzielenia korzyści nienależnych od tych, które nie miałyby takiego charakteru.

[15] Przy zastrzeżeniu, że ze stanu faktycznego nie wynikałaby wspomniana wcześniej chęć „zamaskowania” przyjęcia korzyści i opracowania chociażby fikcyjnej umowy cywilnoprawnej mającej wykazać kauzalność przekazania np. pieniędzy.

[16] Z zastrzeżeniem, że nie byłaby to reelekcja.

[17] A jednocześnie osoby pełniącej funkcję publiczną.

[18] Prezydent RP rozpoczyna swoje urzędowanie w dniu objęcia urzędu, co poprzedzone musi być złożeniem przysięgi przed Zgromadzeniem Narodowym. Dopiero od tej chwili osoba piastująca ten urząd staje się funkcjonariuszem publicznym. Zob. art. 128 i art. 130 Konstytucji.

[19] Aktywność korupcyjna za zachowanie stanowiące naruszenie przepisów prawa.

[20] Otwartą kwestią pozostawałaby ewentualna odpowiedzialność porządkowa czy dyscyplinarna.

[21] Na przykład korzyść majątkowa w postaci zegarka zostałaby utracona przez łapownika biernego.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.