Tytuł oryginału: The Long Hangover. Putin’s New Russia and the Ghosts of the Past

Copyright © Shaun Walker, 2018
Copyright © for the Polish translation by Mariusz Gądek, 2019
Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2019

Redaktor prowadzący: Bogumił Twardowski

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Barbara Borszewska

Korekta: Bartosz Szpojda Grafoman, Paulina Jeske-Choińska

Łamanie: Grzegorz Kalisiak

Projekt okładki i stron tytułowych: Ula Pągowska

Fotografia na okładce: Aleksandr Petrosyan

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

Wydanie drugie

ISBN 978-83-67324-12-0

Wydawnictwo Poznańskie Sp. z o.o.
ul. Fredry 8, 61-701 Poznań
tel. 61 853-99-10
redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl
www.wydawnictwopoznanskie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Prolog

Październik 2014, Torez, kontrolowana przez rebeliantów wschodnia część Ukrainy

Od kilku dni w powietrzu czuć było jesienny chłód i nawet w przejętej przez rebeliantów siedzibie tajnej policji panował ziąb. Rumun zdawał się nie zwracać uwagi na niską temperaturę, najwyraźniej było mu ciepło w lekkiej kurtce wojskowej i jednej skórzanej rękawiczce bez palców. Zauważył jednak, że trzęsę się z zimna i oznajmił, że to nie do przyjęcia, że miejskie ogrzewanie jeszcze nie działa. Poprzedniego dnia, jak powiedział, był w elektrociepłowni i postawił ultimatum. Mają tydzień na doprowadzenie wszystkiego do porządku albo rozstrzela całe kierownictwo za sabotaż. Można by uznać, że Rumun straszy tak tylko na wyrost, gdyby nie fakt, że w minionych tygodniach przeprowadził dwie publiczne egzekucje. Niedawno jego ludzie przyłapali na szabrownictwie młodego, dwudziestoparoletniego chłopaka i skazali go na karę śmierci.

– Aż do ostatniej chwili myślał, że to żart – powiedział Rumun spowity kłębami dymu z papierosa trzymanego w pozbawionej rękawicy dłoni.

Młody mężczyzna został zabity strzałem w tył głowy pod sklepem, który okradał. Na ulicy zebrała się grupka miejscowych, którzy przyglądali się całej scenie.

Publiczne egzekucje, zaryzykowałem stwierdzenie, nie są raczej na porządku dziennym w Europie XXI wieku. Rumun wzruszył tylko ramionami.

– Nikt nie ma pretensji do chirurga, że wycina skalpelem guzy z ciała. To właśnie robimy tutaj z tym społeczeństwem.

Wbrew pozorom jest Rosjaninem. „Rumun” to tylko jego pozywnoj, pseudonim, który wybrał ze względu na to, że część jego rodziny ma rumuńskie korzenie. Wszyscy bojownicy, których poznałem podczas wojny we wschodniej Ukrainie, posługiwali się pseudonimami. Był więc Amper (były elektryk), Ramone (fan zespołu Ramones) i Mnich (nigdy nie zdradził swojej żony).

Ze swoimi śmiesznymi przezwiskami ci ludzie zdawali się niekiedy dużymi chłopcami bawiącymi się w wojnę, ale Rumun należał do najpoważniejszych spośród nich. Emanowała z niego siła, mówił szorstkim, urywanym, wojskowym tonem, graniczącym czasami z pogardą. Niemniej jednak nie ulegało wątpliwości, że lubił mieć publiczność. Kiedy już umówiliśmy się na wywiad, wielokrotnie narzekał, że nie ma czasu na pogaduszki z dziennikarzami. Ale gdy w końcu się ze mną spotkał, opowiadał o swoim lennie przez trzy godziny z małymi przerwami, rzucając co rusz literackimi i biblijnymi odniesieniami, od powieści Stendhala po tajemnicze strony internetowe pełne spiskowych teorii o Grupie Bilderburg. Wysoki, szczupły Rumun z krótko przyciętymi siwiejącymi włosami i starannie przystrzyżonymi wąsami, siedział u szczytu długiego stołu, popijał mocną herbatę i strzepywał popiół z papierosów do zardzewiałej puszki po tuńczyku. Ściany pomieszczenia były zupełnie gołe, nie licząc łuszczącej się jasnoniebieskiej farby.

W budynku mieściła się dawniej siedziba SBU, Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, w brudnym, górniczym miasteczku Torez. Obecnie znajdowała się tu mocno ufortyfikowana baza, którą kontrolowały wspierane przez Rosję bojówki Donieckiej Republiki Ludowej, bezprawnie powołanego do życia przed kilkoma miesiącami quasi-państwa.

Rumun, emerytowany oficer rosyjskiej armii, pełnił oficjalnie funkcję szefa kontrwywiadu przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Narodowego Donieckiej Republiki Ludowej. W praktyce dawało mu to prawo do działań w charakterze rzecznika samozwańczej straży obywatelskiej. Od czasu do czasu do środka wchodziła blondynka z dużymi złotymi kolczykami, wymyślnym manikiurem i podbitą sztucznym futerkiem kurtką wojskową, żeby podać Rumunowi jakieś papiery, skargi od mieszkańców związane z zagrabionym mieniem bądź inne zażalenia na niewłaściwe zachowania oddziałów rebelianckich.

Wśród nich znajdowała się między innymi sprawa miejscowego rolnika, któremu rebelianccy żołnierze zabrali jedyną krowę. Rumun aresztował kilku z nich za kradzież. Obie publiczne egzekucje za szabrownictwo są jak najbardziej usprawiedliwione, przekonywał, ponieważ tylko najpodlejsi ludzie okradają innych mieszkańców z resztek żywności, jakie zostały w mieście.

– Aby żyć zgodnie z zasadami Nowego Testamentu, najpierw musimy nauczyć się żyć zgodnie z prawem Starego Testamentu. Oko za oko. Jeśli ludzie zachowują się jak zwierzęta, będziemy ich traktować jak zwierzęta.

To była szósta wojna Rumuna. Zaciągnął się do armii tuż po radzieckiej inwazji na Afganistan. Służył jako oficer najpierw w Armii Czerwonej oraz w armii rosyjskiej, a później w jednostkach specjalnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Nie miałem jednak możliwości zweryfikowania jego słów, nie podał mi nawet swojego prawdziwego nazwiska. Choć wątpię, żeby kłamał.

Przeżywszy obie, pełne okrucieństw, krwi i błota wojny czeczeńskie w latach dziewięćdziesiątych, Rumun odszedł z armii. Próbował później sił w cywilnym biznesie i założył w Moskwie małą firmę budowlaną. Nie odniosła ona sukcesu i w efekcie Rumun sam zaczął szukać zatrudnienia na budowach, żeby zarobić na życie.

Nie tolerował korupcji, jego oczy zapalały się gniewem, gdy tylko poruszał ten temat, a zdarzało mu się to często. Gdyby mógł, rozstrzelałby wszystkich skorumpowanych urzędników. Józef Stalin miał rację, mówił, może i były wtedy represje, ale kraj rozwijał się, rozkwitał i o to właśnie chodziło.

– Gdy dajesz łapówkę, czujesz się jak gej. Jakby cię ktoś zgwałcił. Odrażający typ stoi przed tobą z chciwym spojrzeniem i wyciągniętą ręką. Obrzydlistwo. Gdy pracowałem w budownictwie, ani razu nikomu nie dałem w łapę. – Po chwili dodał w zamyśleniu: – Pewnie dlatego nigdy mi nie szło w interesach.

Rumun twierdził, że do wschodniej Ukrainy przybył z własnej inicjatywy. Nikt go tu nie przysyłał. Regularnie jednak składał nieoficjalne raporty starym znajomym z rosyjskich sił bezpieczeństwa w Moskwie, ale utrzymywał się tutaj z własnych skromnych oszczędności. Kilka miesięcy temu zobaczył w wiadomościach nagranie pokazujące pożar budynku związków zawodowych w Odessie, w którym spłonęła grupa prorosyjskich demonstrantów. Było to bez wątpienia tragiczne wydarzenie, ale w rosyjskiej telewizji urosło ono do rangi niemalże inspirowanego przez nazistów pogromu. Rumun uznał, że jedyne, co może zrobić, to samemu udać się do Doniecka. Podobnie jak rosyjscy patrioci zjednoczyli się, żeby pokonać nazistów podczas drugiej wojny światowej, perorował z ożywieniem, tak teraz znów nastał czas, by wystąpić wspólnie przeciwko współczesnym „ukraińskim faszystom” oraz ich mocodawcom z zachodnich stolic. W klapie nosił czarno-pomarańczową wstążkę św. Jerzego. Stanowi ona znak radzieckiego zwycięstwa w drugiej wojnie światowej, a w trwającej obecnie wojnie stała się symbolem donieckich separatystów.

Choć Rumun gardził korupcją panującą w Rosji Władimira Putina, to był zadowolony z tego, że w ciągu minionego roku prezydent, dokonując aneksji Krymu i udzielając wsparcia rebeliantom, „przynajmniej coś zrobił”, żeby odbudować prestiż kraju. Armia znów przechodziła reorganizację, ponownie zaczęły płynąć pieniądze na obronność. Może wkrótce Rosja na powrót stanie się krajem, który będzie napawał go dumą.

Droga, którą w ciągu ostatnich dwóch dekad przebył Rumun, stanowi ekstremalny przypadek postsowieckiego marazmu, z jakim zetknąłem się w Rosji i innych byłych republikach radzieckich, gdy przez wiele lat pracowałem jako korespondent najpierw „Independenta”, a potem „Guardiana”. Po upadku Związku Radzieckiego czuł się kompletnie zagubiony, ale teraz, gdy w trybie doraźnym wymierzał wyroki na froncie tej chaotycznej wojny, miał wrażenie, że znów odnalazł swój cel.

Jego obecność w Ukrainie oraz fakt, że dowodził bandą uzbrojonych, niesubordynowanych separatystów i zarządzał publiczne egzekucje, były ze wszech miar niezgodne z prawem. Ale Rumun wcale nie uważał, by przebywał poza granicami swojej ojczyzny. Krajem rodzinnym był dla niego Związek Radziecki. W tym kraju się urodził, składał w nim pierwszą przysięgę wojskową i ten kraj wciąż żył w jego sercu. Podziwiał górników i hutników ze wschodniej Ukrainy, „prostych, ciężko pracujących i wyróżniających się moralnie ludzi”, którzy sprawili, że poczuł się, jakby znów znalazł się w Związku Radzieckim.

Rumun opłakiwał kres Związku Radzieckiego, ale nie można powiedzieć, że tęsknił za jego wskrzeszeniem. Jego nostalgia wcale nie dotyczyła filozofii leninowskiej ani tego, jak się ludziom żyło przed pierestrojką Michaiła Gorbaczowa i upadkiem komunizmu. Tak naprawdę Rumun tęsknił za czymś znacznie bardziej fundamentalnym.

– Musimy odbudować kraj. Związek Radziecki, Imperium Rosyjskie, nazwa nie ma znaczenia. Pragnę wielkiej rosyjskiej idei dla rosyjskiego ludu, nie chcę, żeby Amerykanie uczyli nas, jak mamy żyć. Chcę silnego kraju, z którego będę mógł być dumny. Chcę życia, które znów będzie miało sens.

CZĘŚĆ PIERWSZA

PORZĄDKOWANIE PRZESZŁOŚCI

I. Naród pierwszej kategorii

1

Stwierdzenie, że upadek Związku Radzieckiego kładzie się długim cieniem na późniejszych wydarzeniach w samej Rosji i innych byłych republikach radzieckich, to oczywistość. Nie ma nic zaskakującego w tym, że koniec całego systemu politycznego w sposób nieuchronny będzie oddziaływał na przyszłość danego obszaru, nie tylko przez kolejne lata, ale nawet przez pokolenia. Mam jednak wrażenie, że szczególne okoliczności rozpadu Związku Radzieckiego oraz pustka idei i celów, jaką po sobie pozostawił, to kwestie, którym poświęca się zbyt mało uwagi, próbując zrozumieć współczesną Rosję oraz cały postsowiecki świat.

W 1991 roku Rosjanie doznali potrójnej straty. System polityczny się załamał, peryferia odłączyły się od imperium, żeby utworzyć własne państwa, i przestało istnieć dotychczasowe pojęcie ojczyzny. W 1991 roku było już niewielu żarliwych komunistów, ale to wcale nie zmniejszało traumy wywołanej upadkiem systemu. Rosjanie mieli poczucie, że utracili nie tylko imperium czy ideologię, ale przede wszystkim samą istotę swojej tożsamości. Skoro przestali być sowieckimi obywatelami, to kim tak naprawdę się stali?

Obrazy obalanych komunistycznych pomników oraz burzonego muru berlińskiego były czytelnymi metaforami upadku bloku sowieckiego, ale liczne posągi Lenina, które w dalszym ciągu stoją dumnie w kapitalistycznych miastach współczesnej Rosji, świadczą o tym, że stosunek Rosjan do komunistycznej przeszłości wcale nie jest jednoznaczny. Jednak kwestia uporania się z zewnętrznymi, wizualnymi symbolami komunistycznej historii stanowi tylko drobną część problemu. Niemal każdy tekst, jaki napisałem jako wieloletni korespondent z Rosji oraz regionu postsowieckiego, traktował przynajmniej w jakimś stopniu o efektach upadku imperium radzieckiego, a co za tym idzie o potrzebie przeformułowania ideologii narodowych, o międzynarodowej równowadze geopolitycznej, a także o emocjonalnych i psychologicznych próbach przystosowania się do nowej sytuacji 250 milionów ludzi.

Dla sporej części sowieckich obywateli upadek Związku Radzieckiego był od dawna wyczekiwanym błogosławieństwem: oznaczał koniec dusznego systemu politycznego i nadejście wielu nowych, ekscytujących możliwości. Ale nawet dla tych, którzy nienawidzili komunizmu, towarzyszący upadkowi ustroju rozpad kraju stanowił bardzo bolesne doświadczenie. Ci ludzie przez całe swoje dotychczasowe życie podążali utartą ścieżką: szło się wprawdzie ciężko, czynili minimalne postępy i trudno było powiedzieć, czy w ogóle dotrą do celu. Ale przynajmniej mieli rozeznanie w terenie. Nagle grunt usunął im się spod nóg. Wszystko to, co tworzyło tkankę ich codziennego życia – nagrody i kary, stanowiska i pozycje społeczne, kody językowe i kody zachowania – straciło swoje znaczenie. Ustalony porządek legł w gruzach, a w jego miejsce pojawiła się nowa, nieznana i pełna pułapek rzeczywistość.

O doznaniu tym słyszałem po wielekroć od ludzi, którym nie udało się odnaleźć w postsowieckich realiach. Niesprecyzowane poczucie niepokoju oraz nostalgii stworzyło podatny grunt pod wszelkiego rodzaju manipulacje. Najczęściej dotykało ono pokolenie czterdziestoparolatków, a więc ludzi, którzy wchodzili w dorosłość, gdy walił się Związek Radziecki. Mężczyźni, przechodząc przez okres transformacji, przeżywali znacznie większe problemy emocjonalne niż kobiety: przez karty tej książki przewija się wielu zagubionych i pełnych gniewu mężczyzn.

To, co ludzie zapamiętali z epoki komunistycznej, nie ma zapewne zbyt wiele wspólnego z tym, co w tamtym czasie tak naprawdę czuli. Ale pamięć, zarówno osobista, jak i zbiorowa, bywa kapryśna i w większym stopniu zależy od teraźniejszego punktu widzenia niż od realiów przeszłości. Poprzednie dekady, oglądane przez pryzmat ponurych lat dziewięćdziesiątych, mienią się w znacznie bardziej różowych barwach.

Odwołania do intuicyjnego i nieuchwytnego wyobrażenia przeszłości, co rosyjska emigrantka Svetlana Boym określa mianem „pokrzepiającej nostalgii”, mogą zyskać spory odzew w każdym społeczeństwie, o czym świadczą chociażby hasła brexitowców o „odzyskiwaniu kontroli” czy obietnice Donalda Trumpa, że „znowu uczyni Amerykę wielką”, przy jednoczesnym braku wyjaśnienia, kiedy dokładnie ów okres dawnej świetności się rozpoczął i kiedy się zakończył. W Rosji istnieją przynajmniej bardziej namacalne momenty historyczne, na których te odwołania można oprzeć, przede wszystkim upadek Związku Radzieckiego, który można przedstawić ludziom nie jako burzliwy koniec skompromitowanego systemu, lecz nikczemny demontaż potężnego państwa dokonany przez złowrogie siły z zagranicy, przy wsparciu ich wewnętrznych popleczników.

W książce tej śledzę między innymi misję Władimira Putina mającą na celu wypełnienie pustki powstałej po upadku imperium w 1991 roku, a także odbudowanie poczucia wspólnoty narodowej i wyznaczenie celów dla współczesnej Rosji, choć w żadnej mierze nie jest to chronologiczna opowieść o erze Putina. W pierwszej części przyglądam się sposobom organizowania przeszłości w służbie teraźniejszości: próbom połączenia zbiorowej pamięci o bolesnych i skomplikowanych latach komunizmu w wyobrażenie, z którego Rosjanie będą mogli czuć się dumni, szczególnie chodzi tu o wyniesienie zwycięstwa w drugiej wojnie światowej do rangi narodowego mitu założycielskiego. Putin nie ma żadnego interesu w przywracaniu systemu komunistycznego, ale poczucie niesprawiedliwości związane z okolicznościami jego upadku okazało się bardzo mocną, jednoczącą siłą.

W kolejnych częściach wyjaśniam, w jaki sposób ten historyczny dyskurs wraz z toczącymi się w Ukrainie procesami doprowadził do wydarzeń 2014 roku – w wyniku których zginęło dziesięć tysięcy ludzi – i zmienił geopolityczną mapę Europy. W 2017 roku, przy rekordowym poparciu w kraju i przy pełnych lęku spojrzeniach większej części zachodniego świata rzucanych w stronę Moskwy, Putin zdołał skonsolidować Rosję i zamienić na nowo ten słaby, straumatyzowany kraj w poważnego światowego gracza. Pytanie tylko, jakim kosztem?

Książka ta nie stanowi apologii działań Putina jako władcy Kremla. Jego misja zjednoczenia Rosji wiązała się z manipulowaniem historią oraz agresywnym dławieniem opozycji, a system, który stworzył, pozwalał jego starym znajomym i najbliższym współpracownikom na gromadzenie wprost niewyobrażalnych majątków. Ale książka ta nie stanowi również antyputinowskiej polemiki. Putin jest w końcu tylko jedną z dużej galerii postaci, jakie się w niej pojawiają. Upadek Związku Radzieckiego odcisnął także głębokie piętno na jego psychice, co miało zresztą ogromny wpływ na jego późniejszy światopogląd oraz podejmowane działania. Putin był do pewnego stopnia reżyserem postsowieckiej opowieści dla współczesnej Rosji, a zarazem występował w niej jako jeden z głównych aktorów.

2

Istnieje pewna dość znana historia o podpułkowniku KGB, który w 1989 roku stacjonował w Dreźnie we Wschodnich Niemczech. Wiele milionów ludzi wracało później latami we wspomnieniach do swoich przeżyć z tamtego okresu. Ale to jedno konkretne wydarzenie miało wywrzeć w przyszłości niebagatelny wpływ na to, jaki kierunek obrała Rosja.

Był grudzień 1989 roku, a trzydziestosiedmioletni podpułkownik Władimir Putin obserwował z niepokojem, jak rozwścieczony tłum szturmuje ogromny drezdeński gmach Stasi. Zająwszy biura wschodnioniemieckiej tajnej policji, ludzie próbowali wedrzeć się do najściślej chronionej delegatury KGB. Putin poprosił przez telefon o wsparcie, żeby chronić pracowników oraz ukryte wewnątrz tajne dokumenty, ale powiedziano mu, że żadna pomoc nie nadejdzie. „Moskwa milczy” – usłyszał. Nie miał więc wyboru: wyszedł na zewnątrz i skłamał, że w środku czekają uzbrojeni ludzie, którzy zastrzelą każdego, kto spróbuje wejść. Blef się powiódł, tłum się rozszedł, a akta KGB na temat informatorów oraz tajnych agentów pozostały bezpieczne. Ale w psychice Putina zajście to pozostawiło głęboki uraz, a przynajmniej tak twierdził dziesięć lat później.

Podczas gdy uszczęśliwione tłumy w Berlinie burzyły mur oddzielający od siebie dwie części Niemiec i upajały się atmosferą wolności, wyraźnie wstrząśnięty Putin zabrał się do niszczenia kompromitujących dokumentów KGB, organizacji, która do niedawna wydawała się wszechwładna. Musiały minąć jeszcze dwa lata, zanim Związek Radziecki ostatecznie upadł, ale z późniejszej relacji Putina wynika, że to właśnie tamtego dnia w Dreźnie uświadomił sobie, iż nastąpił kres komunistycznego supermocarstwa. Miał wrażenie, że patrzy, jak jedno z największych i najpotężniejszych imperiów, jakie widział świat, rozpada się w najbardziej żałosnych i upokarzających okolicznościach. „Miałem poczucie, że tego kraju już nie ma – wspominał Putin. – Że zniknął”[1].

Może się wydawać dziwne, że Putin opłakiwał upadek Związku Radzieckiego, biorąc pod uwagę, jak ułożyły się jego dalsze losy. Podobnie jak miliony radzieckich obywateli Putin wychowywał się w spartańskich, by nie powiedzieć nędznych warunkach, cała jego rodzina tłoczyła się w jednym pokoju mieszkania komunalnego, w którym nie było ciepłej wody. Pod koniec lat osiemdziesiątych udało mu się wspiąć na średni szczebel w hierarchii KGB, za to nadzwyczaj dobrze wiodło mu się w pierwszej dekadzie po rozpadzie Związku Radzieckiego: wkręcił się do pracy w gabinecie burmistrza Sankt Petersburga w czasie, w którym przynależność do kręgów władzy oznaczała bliskość kontraktów i dużych pieniędzy. W 1996 roku został powołany do pracy w administracji prezydenckiej w Moskwie, a w 1998 roku mianowano go szefem FSB, Federalnej Służby Bezpieczeństwa, będącej spadkobierczynią KGB.

W ciągu zaledwie kilku lat Putin przebył spektakularną drogę od działającego na peryferiach trybiku w maszynie do szefa całej gigantycznej organizacji. Rok później schorowany Borys Jelcyn powołał go na stanowisko premiera i zarazem namaścił na swego następcę. Lata dziewięćdziesiąte były łaskawe dla Putina, a on sam okazał się znacznie zręczniejszy w radzeniu sobie w postsowieckiej rzeczywistości niż w systemie komunistycznym.

Nigdy jednak nie zapomniał tamtej bezradności, jaką czuł w Dreźnie i choć osobiście bardzo dobrze mu się powodziło po upadku Związku Radzieckiego, odczuwał głęboki gniew na myśl o tym, w jaki sposób doszło do rozpadu imperium. Zdawał się jednak cierpieć nie z powodu strat w ludziach czy materialnych zgryzot obywateli, ale z powodu upokorzenia związanego z tym, że tak potężne państwo zwyczajnie się zawaliło. Twierdził później, że już wtedy od dłuższego czasu miał poczucie, że kres radzieckiej potęgi w Europie jest nieunikniony. „Chciałem jednak, by w jej miejsce wzniesiono coś innego. Ale nic takiego nie zaproponowano. I to boli najbardziej. Władza po prostu wszystko rzuciła i odeszła”[2].

Nawet ci, którzy byli znacznie słabiej niż Putin zaangażowani w służbę państwu radzieckiemu, odczuwali żal z powodu tego, jak zakończył się trwający siedemdziesiąt cztery lata polityczny eksperyment, który pociągnął za sobą w przepaść cały kraj. „Byłem zachwycony tym, że komunizm wreszcie się skończył – powiedział mi kiedyś Aleksander Wołoszyn, szef administracji Jelcyna, a później Putina. – Ale Związek Radziecki był moją ojczyzną. A to już zupełnie coś innego. Jak można się cieszyć z tego, że twoja ojczyzna się rozpada?”

Na początku swej służby w administracji Jelcyna Putin miał okazję z bliska zobaczyć, jak słaba stała się Rosja. Armia rosyjska prowadziła straszliwą, krwawą wojnę mającą zapobiec odłączeniu się Czeczenii od kraju. Kosztowała ona życie dziesiątki tysięcy ludzi i zakończyła się de facto porażką Moskwy. Rosyjskie społeczeństwo znajdowało się w stanie chaosu, w sklepach brakowało towarów, a większość ludności żyła w biedzie.

Na arenie międzynarodowej sprawy miały się nieco lepiej. W 1998 roku, gdy prezydent Bill Clinton zadzwonił do Jelcyna, by poinformować go, że Stany Zjednoczone rozważają ataki powietrzne na Serbię, rosyjski przywódca wpadł w furię. „Nielzia!”, czyli „to niedopuszczalne”, wykrzyknął kilka razy do telefonu, po czym się rozłączył. Ale naloty bombowe i tak zostały przeprowadzone. Kraj, który jeszcze niedawno był jednym z dwóch największych mocarstw na świecie, teraz w żaden sposób nie był w stanie powstrzymać ataku na stolicę swojego sojusznika. Jednak amerykańscy dyplomaci i politycy nieustannie słyszeli za rządów Jelcyna ostrzeżenia, że taki stan rzeczy nie będzie trwał wiecznie.

„Rosja to nie Haiti i nie zamierzamy być tak traktowani – strofował Jelcyn wysłannika Clintona w Rosji, Strobe’a Talbotta. – Nie podoba mi się, gdy Stany obnoszą się ze swoją przewagą. Kłopoty Rosji są jedynie przejściowe i to nie tylko dlatego, że dysponujemy bronią nuklearną, ale także ze względu na naszą gospodarkę, kulturę i siłę duchową. Wszystko to razem stanowi uzasadnioną, bezsprzeczną podstawę do równego traktowania. Rosja jeszcze się podniesie! Powtarzam: Rosja jeszcze się podniesie!”[3]

Dokładnie w przeddzień nowego milenium Jelcyn ogłosił, że ustępuje z urzędu prezydenta. Pozostawił kraj w stanie skrajnej nędzy, największy majątek w rękach kilku chciwych oligarchów, armię zaś uwikłaną w straszliwą, demoralizującą wojnę w Czeczenii.

Największym problemem mogło być jednak to, że za rządów Jelcyna nie udało się przedstawić jasnej koncepcji, jakim państwem powinna być współczesna Rosja. Gleb Pawłowski, spin doctor i strateg polityczny, który pracował na Kremlu zarówno dla Jelcyna, jak i Putina, opowiedział mi o społecznej panice podczas przekazywania władzy:

– Istniała realna obawa, że Jelcyn odejdzie i zapanuje kompletny chaos. Większość ludności nie uznawała Federacji Rosyjskiej jako prawdziwego tworu państwowego. Ludzie czuli się, jakby żyli w jakimś dziwnym relikcie Związku Radzieckiego. Musieliśmy dopilnować przekazania władzy, ale także zadbać o stworzenie poczucia wspólnoty narodowej.

Jelcyn, człowiek, który niegdyś uosabiał nadzieje na przyszły dobrobyt, jawił się jako godna pożałowania postać, reprezentująca wszystkie niespełnione oczekiwania i niewykorzystane szanse, gdy bełkotliwym głosem wygłaszał swe pożegnalne przemówienie: „Proszę was o przebaczenie, zawiodłem nadzieje tych, którzy wierzyli mi, gdy mówiłem, że wykonamy skok z szarej, tkwiącej w stagnacji totalitarnej przeszłości w jasną, zamożną, cywilizowaną przyszłość. Szczerze wierzyłem w to marzenie. Wierzyłem, że zdołamy zniwelować ten dystans jednym skokiem. Ale się nie udało”.

3

Po raz pierwszy do Rosji przyjechałem w styczniu 2000 roku, kilka tygodni po tym, jak Jelcyn ustąpił ze stanowiska prezydenta. Miałem osiemnaście lat i przed rozpoczęciem studiów spędziłem cztery miesiące, ucząc angielskiego w szkole średniej w Moskwie. Rosyjska stolica była wówczas ponurym, pogrążonym w chaosie miastem. Po ostrożnym optymizmie, z jakim część Rosjan dekadę wcześniej podchodziła do swojej przyszłości, nie było już śladu. Życie w Rosji w latach dziewięćdziesiątych przypominało przesadnie udziwniony program typu reality show, w którym ludzie zmieniają zawody: biochemicy pracowali teraz jako taksówkarze, a straganiarze zostawali dyrektorami firm. Kryminaliści wchodzili w kręgi władzy, a z tych, którzy próbowali im się przeciwstawić, robiono przestępców. Jedynie garstka ludzi zdołała się wspiąć na sam szczyt, zostawiając całą resztę społeczeństwa na pastwę losu.

Niedostatek, w jakim żyła większa część ludności, sprzyjał szerzącej się nędzy i szalejącemu wyzyskowi. Kiedy wychodziło się na powierzchnię ze stacji metra Komsomolskaja w centrum Moskwy, oczom człowieka ukazywała się pełna rozpaczy scena niczym z Dostojewskiego: zamroczeni alkoholem bezdomni, ubogie staruszki sprzedające rozłożone przed nimi na chodniku nędzne towary i obskurny bazar, na którym handlowano tanią elektroniką z Chin i pirackimi płytami DVD z twardym porno.

Seks, który w czasach sowieckich należał do tematów tabu, teraz był obecny wszędzie. W kilku miejscach wokół obwodnicy Sadowej, wielopasmowej arterii komunikacyjnej opasującej ścisłe centrum Moskwy, swe usługi oferowały skąpo ubrane prostytutki. Ich odziani w skórzane kurtki alfonsi opłacali policjantów, żeby ci przymykali na to oko. Każdy rozsądny człowiek wiedział zresztą, że lepiej unikać policji, która zamiast pomagać, znacznie chętniej wymuszała od obywateli łapówki. W mieście szerzyła się epidemia heroiny, a sam kraj posiadał najszybciej na świecie rosnącą liczbę zarażonych wirusem HIV. Jeśli w Moskwie było źle, to życie poza stolicą było jeszcze cięższe.

Braki w zaopatrzeniu w schyłkowym okresie Związku Radzieckiego sprawiły, że Rosjanie stali się narodem specjalistów od handlu wymiennego i teraz absolutnie wszystko było na sprzedaż: seks, małżeństwo, opinia lekarska pozwalająca uniknąć wysłania na wojnę w Czeczenii, wyrok uniewinniający lub skazujący w procesie sądowym, albo gotowe prace doktorskie kupowane dla podniesienia kwalifikacji. Odwołania do „tradycyjnych rosyjskich wartości”, które znacznie później stały się oficjalną retoryką Kremla, zyskiwały tak duży oddźwięk ze względu na ich życzeniowy charakter: ludzie pragnęli wierzyć w uczciwy i pełen wzniosłych wartości kraj właśnie dlatego, że rzeczywistość, którą oglądali na co dzień, była całkowitym zaprzeczeniem tych pragnień.

Po czterech miesiącach spędzonych w Moskwie przez kilka tygodni podróżowałem po Rosji Koleją Transsyberyjską w wagonie trzeciej klasy zwanym platzkartą. Te przypominające sale sypialne na kółkach wagony przemierzały z klekotem bezkresny eurazjatycki kontynent, a w ich wnętrzu panował zaduch będący połączeniem odoru spoconych stóp, ryb oraz smolistych oparów unoszących się znad opalanych węglem samowarów, w których parzono herbatę. Pamiętam strzępy rozmów, jakie prowadziłem w pozbawionym przedziałów wagonie z moimi współpasażerami: z chudym, młodym poborowym, który pożegnał się nerwowo z rodzicami i znajdował się w drodze do jednostki wojskowej; z dwiema plotkującymi matronami, które czekała czterodniowa podróż do rodzinnego Irkucka po odwiedzinach u dorosłych dzieci mieszkających w Moskwie; z parą tancerek go-go z syberyjskiego Ułan Ude, które marzyły o tym, żeby wyjechać do Korei Południowej i zarobić majątek, pracując w tamtejszych restauracjach i nocnych klubach; a także z dwójką szemranych biznesmenów z Władywostoku, którzy wmusili we mnie wódkę, a potem w nocy wymiotowali po całym przedziale ku rozpaczy niezaskoczonego tym bynajmniej wagonowego, zmuszonego do posprzątania tego bałaganu.

Moja nieoczekiwana obecność w najtańszej klasie spotykała się z całą gamą rozmaitych reakcji – serdeczności, agresji, dociekliwości, zaproszeń do wspólnego pijaństwa oraz flirtowania – które nieustannie się zmieniały w zależności od interlokutorów, pory dnia i nocy, oraz ogólnej atmosfery panującej w wagonie. Moja znajomość rosyjskiego nie pozwalała jeszcze wtedy na rozpoczęcie skomplikowanej rozmowy o nostalgii za komunizmem ani na zbadanie wspomnień ludzi z okresu Związku Radzieckiego, który rozpadł się przed niespełna dekadą. Pamiętam jednak wyraźne poczucie dezorientacji w związku z sytuacją w nowym kraju. Kilka bardziej biznesowo nastawionych osób postrzegało tę rzeczywistość jako czas wielkiego ożywienia i nowych możliwości, ale większość ludzi czuła się zwyczajnie zagubiona na poziomie egzystencjalnym: byli rozgoryczeni, przytłoczeni i zaniepokojeni chaosem, jaki przyniosła ze sobą dekada „demokracji”. Dwa lata wcześniej krach finansowy sprawił, że miliony Rosjan straciły skromne oszczędności, jakie udało im się z trudem odłożyć. Niedawno natomiast w kilku blokach mieszkalnych w stolicy doszło do eksplozji, które były ponoć dziełem czeczeńskich terrorystów[4]. Ludzie byli złaknieni normalności i stabilizacji. Ta upragniona stabilnost’ miała się stać ołtarzem, na którym poświęcono później wiele swobód obywatelskich.

Badania opinii publicznej z tamtego okresu pokazują, że większość osób była niezadowolona z nowej Rosji. W marcu 1993 roku 63 procent badanych odparło, że żałuje, iż Związek Radziecki upadł. Pod koniec 2000 roku liczba ta wzrosła zaś do 75 procent[5].

Po sześciu miesiącach pobytu w Rosji wróciłem do Wielkiej Brytanii, żeby zacząć studia, ale wiedziałem, że niebawem znowu tam wyjadę. Współistnienie piękna i grozy, nadziei i rozpaczy, chwały i absurdu było w równym stopniu frustrujące, co pociągające. Rosja kompletnie mnie urzekła, podobnie jak wielu innych cudzoziemców przede mną.

Na Oxfordzie studiowałem język rosyjski i historię Związku Radzieckiego, a pod koniec 2003 roku przeprowadziłem się do Moskwy i przez rok pracowałem dla organizacji pozarządowej, zanim w końcu zająłem się dziennikarstwem. Miasto stawało się powoli coraz zamożniejsze i bardziej znośne do życia. W ciągu kolejnej dekady ceny ropy wzrosły tak bardzo, że – nawet biorąc poprawkę na szalejącą korupcję w kręgach bliskich Putinowi – pieniądze zaczęły stopniowo spływać do reszty społeczeństwa i zapewniać prawdziwy dobrobyt mieszkańcom rosyjskich miast.

W Moskwie i innych dużych ośrodkach miejskich skrajna nędza zniknęła z głównych ulic i zaczęła się rozwijać klasa średnia. A wraz z nią pojawiły się kawiarnie, winiarnie i tanie loty na zachód Europy. Jednak wypady na prowincję przypominały o tym, że w większej części kraju wciąż żyje się bardzo ciężko. Epidemie uzależnienia od heroiny i wirusa HIV jeszcze się nasiliły, a gdy władze rozprawiły się z dostawami heroiny, ludzie przerzucili się na tak zwany krokodyl, syntetyczny opioid otrzymywany poprzez gotowanie tabletek zawierających kodeinę z paliwem do zapalniczek i przemysłowymi środkami czyszczącymi, aż całość zamieni się w brązowawą maź. W oddalonym kilka godzin od Moskwy mieście Twer widziałem uzależnionych od krokodyla, których ciało dosłownie gniło od zażywania narkotyku i odpadało od kości.

Podobne sceny rozgrywały się w niezliczonych miastach i wsiach we wszystkich strefach czasowych, jakie obejmowała Rosja. W Aleksandrowsku, małym miasteczku na Sachalinie, w jednym z najbardziej wysuniętych na wschód zakątków Rosji, dokąd leci się z Moskwy osiem godzin samolotem, a potem trzeba jeszcze odbyć całonocną podróż pociągiem, drogi tonęły w błocie, a wszędzie błąkały się nieustannie wyjące bezpańskie psy. Jedynym godnym uwagi miejscem w Aleksandrowsku jest muzeum upamiętniające wizytę, jaką przed wiekiem złożył tu Antoni Czechow, który później opisał szczegółowo, jak potworna to dziura. Połowa tutejszych mieszkańców piła spirytus, przemysłowy etanol, ponieważ nie stać ich było na wódkę. Pewien przyjaźnie nastawiony pijak wyjaśnił mi, jak należy to robić: przed pociągnięciem łyka trzeba było wypuścić z płuc całe powietrze, w przeciwnym razie alkohol mógł wypalić dziurę w przełyku. Miliony Rosjan piło etanol, płyny do mycia szyb, perfumy oraz inne spirytusy przemysłowe, które sprzedawano znacznie taniej niż wódkę. W całym kraju panowało poczucie ekonomicznej i egzystencjalnej beznadziei, a oba te stany były ze sobą połączone i wzajemnie się wzmacniały.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] N. Gevorkyan, N. Timakova, A. Kolesnikov, First Person. An Astonishingly Frank Self-Portrait by Russia’s President Vladimir Putin, trans. C. Fitzpatrick, New York 2000, s. 78–79.

[2] Tamże, s. 80.

[3] S. Talbott, The Russia Hand. A Memoir of Presidential Diplomacy, New York 2002, s. 197.

[4] Istnieją zastanawiające poszlaki, że eksplozje te mogły być operacją „pod fałszywą flagą”, przeprowadzoną przez służby państwowe. Zob.: D. Satter, Darkness at Dawn. The Rise of The Russian Criminal State, New Haven 2003.

[5] https://www.levada.ru/2016/04/19/bolshe-poloviny-rossiyan-sozhaleyut-o-raspade-sssr, dostęp: 8.5.2019.