ZESPÓŁ AUTORSKI

MIECZYSŁAW ADAMOWICZ

rozdział 3

RAFAŁ BALINA

ppkt 5.3.2; pkt 5.4-5.8

MAKSYMILIAN BĄK

pkt 5.11; 10.1

MONlKA BOCIAN

pkt 4.1

KATARZYNA BORATYŃSKA

ppkt 5.3.1; pkt 5.9

ZBIGNIEW FLORIAŃCZYK

pkt 4.1

MARTA IDASZ-BALINA

ppkt 5.3.2; pkt 5.4-5.8

PIOTR GOŁASA

ppkt 8.1.4

ELŻBIETA GRZYBOWSKA

pkt 4.1

IRENA JĘDRZEJCZYK

rozdział 6

JULIUSZ JUSZCZYK

pkt5.1

OSKAR JUSZCZYK

pkt 10.2

SŁAWOMIR JUSZCZYK

redakcja naukowa; wstęp; rozdział 1; pkt 5.2; 5.12; 9.1; 9.2; 9.4; podsumowanie

ADAM KAGAN

pkt 4.2; 4.3; 4.4

IWONA KOWALSKA

pkt 8.3

SYLWESTER KOZAK

pkt 10.3

JULIAN KRZYŻANOWSKI

pkt 9.3

JACEK KULAWIK

pkt 4.2; 4.3; 4.4; 10.4

MARZENA LEMANOWICZ

ppkt 8.1.1; 8.1.2; 8.1.3

ANNA MILEWSKA

pkt 8.4

DARIUSZ OSUCH

pkt 4.2; 4.3; 4.4

AGNIESZKA PARLIŃSKA

pkt 8.2

RENATA PŁONKA

pkt 4.2; 4.3; 4.4

ŁUKASZ PODSTAWKA

ppkt 4.5.3; 4.5.4

MARIAN PODSTAWKA

rozdziały 2 i 7; ppkt 451; 4.5.2

MICHAŁ SOLIWODA

pkt 4.2; 4.3; 4.4

ANETTA ZIELIŃSKA

pkt 5.10

Projekt okładki i stron tytułowych

Małgorzata Smogorzewska

Wydawca

Dorota Siudowska-Mieszkowska

Koordynator ds. redakcji

Renata Ziółkowska

Redakcja

Jadwiga Witecka

Korekta

Anna Wasilewska

Bożena Hałuszczyńska

Koordynator produkcji

Mariola Iwona Keppel

Recenzenci

prof. zw. dr hab. Alfred Janc

prof. zw. dr hab. Janusz Żmija

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Monika Lipiec / Woblink

Publikacja dofinansowana przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20830-1

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Historia finansów jest bardzo ważna, trzeba ją dobrze znać,by nie popełniać tych samych błędów i powielać przyczyny sukcesów.Znacznie ważniejsza jednak jest teraźniejszość, bo bezpośrednio dotyczy nas,ale najważniejsza jest przyszłość, tu chodzi o los naszych dziecii następnych pokoleń.

Sławomir Juszczyk

Wstęp

Produkcja żywności i jej przetwórstwo, wytwarzanie środków produkcji dla rolnictwa i przemysłu spożywczego oraz usługi, w tym dystrybucja żywności, krótko mówiąc – cała sfera agrobiznesu ma swoją wyraźną specyfikę, niestety, z punktu widzenia producenta i finansisty niekorzystną. Agrobiznes to na ogół trudny biznes, zazwyczaj znacznie trudniejszy aniżeli jakikolwiek inny, bo immanentnie, dosłownie z natury rzeczy, tej biologicznej, wiąże się przeważnie z wysokimi nakładami (w tym kosztami), długim cyklem produkcji, długim okresem zwrotu oraz różnymi rodzajami ryzyka, które w innych aktywnościach biznesowych nie występują. Dlatego finanse agrobiznesu to problematyka wyjątkowo złożona, to coś znacznie większego i bardziej skomplikowanego niż finanse przedsiębiorstwa produkującego towary przemysłowe, np. sprzęt IT, RTV, AGD czy buty.

Wyróżnikiem finansowym agrobiznesu jest m.in. spadające zatrudnienie i konieczność sfinansowania licznych, coraz bardziej skomplikowanych środków trwałych. Są one w związku z tym coraz droższe. Wynika to z postępu technicznego i technologicznego, który z kolei jest warunkiem wzrostu wartości produkcji towarowej ogółem oraz w przeliczeniu na jednego zatrudnionego w gospodarstwie rolnym. A zatem wraz z upływem czasu i postępu rośnie koszt technicznego uzbrojenia pracy w rolnictwie. Proces ten z finansowego punktu widzenia jest połączony z innym niekorzystnym wyróżnikiem tej produkcji, a mianowicie z relatywnie długotrwałym cyklem produkcji. Dlatego stopa zwrotu z kapitału zainwestowanego w rolnicze środki trwałe, z organicznej i przyrodniczej natury tej produkcji, nie może być konkurencyjna względem innej produkcji. Wymaga to odpowiedniej polityki rolnej, której celem byłoby niedopuszczenie do głodu w danym kraju, oraz uzależnienia od innych państw. Finansowe uwarunkowania sprawiają zatem, że tak trudno jest tworzyć gospodarstwa rolnicze od podstaw, łatwiej natomiast jest prowadzić i unowocześniać już istniejące.

Ważnym elementem zagadnienia jest finansowa wartość ziemi rolniczej, w tym kontekście należy podkreślić, że w rolnictwie ziemia jest nie tylko miejscem pracy, ale przede wszystkim środkiem produkcji. Co więcej, może być, i na ogół jest, niezbędnym środkiem pracy. Może być także przedmiotem pracy, co w sensie towarowym na ogół zdarza się w ogrodnictwie. Jednakże w sensie finansowym, biologicznym, przyrodniczym, ale nie towarowym, ziemia powinna być nieskończonym w czasie i coraz cenniejszym aktywem, co oznacza, że może nie tylko utrzymywać trwale finansową wartość i urodzajność, ale nawet ją zwiększać. Dzieje się tak na skutek wysiłku producenta, jeżeli uwzględnia on zasady następstwa, zmianowania i płodozmianu, a także całokształt sztuki agrotechnicznej. Co więcej, ziemi uprawnej ubywa na rzecz głównie budownictwa. I to także powoduje, że staje się ona coraz cenniejsza, droższa. Idąc dalej, związane jest to także z kolejnym wyróżnikiem produkcji rolniczej, a mianowicie ryzykiem przyrodniczym.

Rolnik agrobiznesmen chcąc zmniejszyć to ryzyko, kompleksowo intensyfikuje produkcję. Zapewniając wszystko, czego nowoczesna technologia produkcji wymaga, zwiększa koszty bezpośrednie, w tym majątek trwały, ale na ogół zmniejsza przy tym ryzyko przyrodnicze. Najogólniej ryzyko przyrodnicze ma zazwyczaj większe znaczenie w produkcji ekstensywnej lub ekologicznej. Trzeba jednak podkreślić, że na ogół ryzyko przyrodnicze maleje wraz ze wzrostem intensywności produkcji w agrobiznesie, ale rośnie jednocześnie wraz ze skalą produkcji, mimo że duża skala wynika także z faktu posiadania coraz większego majątku trwałego o dużej wartości, a co za tym idzie, o dużych skutkach finansowych. Z powyższych względów fundamentalnym zagadnieniem są koszty finansowania środków trwałych w agrobiznesie.

Należy przy tym pamiętać o kolejnym wyróżniku produkcji rolniczej. Jest nim sezonowość i relatywnie krótkotrwałe wykorzystanie specjalistycznych maszyn i urządzeń w ciągu roku. W związku z tym w rolnictwie często obserwujemy użytkowanie maszyn fizycznie starych, ale technicznie sprawnych, od których agrobiznesmen nie nalicza kosztów stałych. Jednak dzięki dbaniu o te środki bieżąca produkcja rolnicza może być wytwórczo tańsza. Dlatego może to być czynnikiem pozwalającym gospodarstwu łatwiej przetrwać okres niekorzystnych finansowo warunków zewnętrznych i pozwolić np. na kontynuację produkcji towarów, na które w danym okresie są niskie ceny, wskazujące na nieopłacalność produkcji. Dochodzi w tym kontekście, w potocznym rozumowaniu, do swego rodzaju paradoksu, bo rolnik coś produkuje, mimo że mu się to nie opłaca. Wynika to jednak z nienaliczania kosztów stałych, a nawet kosztów pracy własnej, bo większą wartością dla rolnika może być kontynuacja produkcji, której koszty uruchomienia po ewentualnym zaprzestaniu mogłyby przewyższyć pomijane elementy kosztów stałych w bieżącym rachunku opłacalności produkcji.

Zagadnienia finansów agrobiznesu są dość szeroko opisane w literaturze, ale fragmentarycznie. Dotychczas brak było większego odniesienia problematyki finansów do sfery agrobiznesu. Niniejszy podręcznik jest zatem skromną i pionierską próbą wypełnienia tej luki zarówno w ujęciu teoretycznym, dydaktycznym, jak i aplikacyjnym.

Jednocześnie chciałbym wyrazić serdeczne podziękowania wszystkim moim wspaniałym Przyjaciołom, którzy zechcieli wspólnie napisać tę książkę.

Sławomir Juszczyk

Rozdział 1
. Ojcowie finansów agrobiznesu

1.1. Profesor Władysław Grabski (1874–1938)

1.2. Profesor Ryszard Manteuffel (1903–1991)

1.3. Profesor Stefan Ignar (1908–1992)

Literatura uzupełniająca

W niniejszym rozdziale można znaleźć odpowiedzi na następujące pytania:

• Kim był Profesor Władysław Grabski i jakie miał zasługi dla Polski?

• Jakie osiągnięcia naukowe miał Profesor Władysław Grabski?

• Jakimi zagadnieniami dotyczącymi ekonomiki i organizacji rolnictwa zajmował się Profesor Władysław Grabski?

• Kim był Profesor Ryszard Manteuffel i jakie miał zasługi dla Polski?

• Jakie osiągnięcia naukowe miał Profesor Ryszard Manteuffel?

• Jakimi zagadnieniami dotyczącymi ekonomiki i organizacji rolnictwa zajmował się Profesor Ryszard Manteuffel?

• Kim był Profesor Stefan Ignar i jakie miał zasługi dla Polski?

• Jakie osiągnięcia naukowe miał Profesor Stefan Ignar?

• Jakimi zagadnieniami dotyczącymi ekonomiki i organizacji rolnictwa zajmował się Profesor Stefan Ignar?

1.1. Profesor Władysław Grabski (1874–1938)

Władysław Grabski urodził się 7 lipca 1874 r. w Borowie, a zmarł 1 marca 1938 r. w Warszawie. Był ekonomistą i historykiem, polskim politykiem narodowej demokracji, ministrem skarbu oraz dwukrotnym premierem II RP i autorem reformy walutowej. W latach 1926–1928 był Rektorem Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Mąż stanu, wybitny finansista i reformator, również rolnictwa.

Jego zasługi w dziele unifikacji i stabilizacji gospodarki polskiej po I wojnie światowej nie budzą dzisiaj wątpliwości. Najbardziej znane są dokonania Grabskiego dotyczące reformy walutowej, a literatura na ten temat jest bardzo bogata¹. Na uwagę zasługują przede wszystkim jego osiągnięcia w dziedzinie finansów i socjologii (w tym również prace z historii gospodarczej). Jego ogromny wpływ na rozwój gospodarczy II Rzeczpospolitej wynikał z tego, że nie unikał podejmowania trudnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Wyznawał zasadę, że podstawą prawidłowego rozwoju życia gospodarczego oraz siły finansowania państwa jest zdrowa i silna waluta. W celu jej stworzenia i zachowania całe społeczeństwo musi ponosić znaczne ofiary. W 1917 r. ukazała się broszura autorstwa Grabskiego pt. Podstawy siły wewnętrznej państwa polskiego, w której wskazywał konieczność działania wszystkich warstw społecznych na rzecz niepodległości Polski. Uważał również, że odrodzone państwa musi dbać o dobrobyt materialny i rozwój kulturalny ludności.

Od 1923 r. Władysław Grabski był profesorem zwyczajnym polityki ekonomicznej w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. W 1926 r. wydał zbiór artykułów O własnych siłach, w którym zawarł opinię odnośnie do finansów państwa polskiego. Rok później napisał książkę Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924–1925), w której opisał swą działalność na stanowisku szefa rządu oraz przeprowadzone reformy. Dalsze lata życia Władysława Grabskiego to poświęcenie się pracy naukowej na SGGW w Warszawie. Na uczelni tej utworzył zakład Polityki Ekonomicznej na Wydziale Leśnym. Zorganizował również Sekcję Agronomii Społecznej. Był członkiem i kierował wieloma towarzystwami naukowymi, prezesem Towarzystwa Ekonomistów i Statystyków Polskich (w latach 1928–1934, w okresie 1934–1938 był honorowym prezesem tej organizacji).

W 1930 r. ukazała się kolejna książka Grabskiego Wieś i folwark. Drobne i duże gospodarstwa rolne ze stanowiska ekonomicznego, w której opisywał zalety polskich gospodarstw wiejskich. W 1935 r. opublikował książkę Historia wsi w Polsce, składającą się z zapisu cyklu wykładów Grabskiego, wygłoszonych na Uniwersytecie Warszawskim w latach 1921–1922 i na SGGW. Książka zawierała opis rozwoju agrarnego na ziemiach polskich w porównaniu z sytuacją w Europie Zachodniej. Podczas kryzysu trwającego w latach 1929–1935 Władysław Grabski wielokrotnie wypowiadał się na temat bieżącej sytuacji gospodarczej. Oceniał pozytywnie czteroletni plan inwestycyjny wicepremiera Eugeniusza Kwiatkowskiego, przy czym sam zajmował się planowością w inwestycjach wiejskich, postulując koncentrowanie ich w rejonach, gdzie mogą przynieść duże korzyści dzięki istnieniu chłonnych rynków zbytu na produkty rolne.

W 1936 r. z inicjatywy Grabskiego Rada Wydziału Rolniczego SGGW podjęła decyzję o utworzeniu Instytutu Socjologii Wsi, który wydawał „Roczniki Socjologii Wsi”. Pod koniec życia polityk był aktywnym członkiem wielu organizacji, np. komitetu redakcyjnego „Ekonomisty” i „Encyklopedii Nauk Politycznych” (odpowiadał za dział dotyczący polityki agrarnej), Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Instytutu Społecznego, Towarzystwa Badania Zagadnień Międzynarodowych oraz Czechosłowackiej Akademii Rolniczej w Pradze. Był prezesem rady nadzorczej Państwowego Instytut Wsi, prezesem rady naukowej Państwowego Instytutu Kultury Wsi, pierwszym polskim członkiem Międzynarodowego Towarzystwa Statystyków, prezesem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych. Brał także udział w pracach rady naukowej Międzynarodowego Instytutu Rolniczego w Rzymie. Był autorem około 150 prac, poruszających zagadnienia ze sfery ekonomii, bankowości, nauk politycznych, agronomii społecznej, historii i socjologii wsi.

Do mniej znanych, ale dla finansów rolnictwa ważnych publikacji Profesora należy zaliczyć:

• Cel i zadania polityki agrarnej w Polsce, Warszawa 1918.

• Ceny zboża, włościanie, polityka rolna, Warszawa 1924.

• Ciężary samorządu w Królestwie Polskim, Warszawa 1908.

• Depresja i ożywienie, Warszawa 1934.

• Ekonomia rolnicza gospodarstw mniejszych, Warszawa 1910, wyd. II rozszerzone.

• Historia Towarzystwa Rolniczego, t. I, II, Warszawa 1904.

• Historia wsi w Polsce, Warszawa 1929.

• Idea Polski, wyd. I i II, Warszawa 1935; wyd. III, Warszawa 1998.

• Inwestycje rolnicze, Warszawa 1939.

• Komasacja i praca kulturalna na wsi, Warszawa 1912.

• Kryzys rolniczy, Warszawa 1929.

• Kryzysy rolnicze światowe i kryzys w Polsce, Warszawa 1930.

• Kultura wsi polskiej i nauczanie powszechne, Warszawa 1929.

• Materiały w sprawie włościańskiej, t. III, Warszawa 1907–1919.

• Nowy budżet po reformie walutowej. Przemówienia Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 1924.

• O nauczaniu powszechnym i nauczaniu szkół ludowych, Warszawa 1913.

• O własnych siłach. Zbiór artykułów na czasie, Warszawa 1926.

• Projekt programu polityki ekonomicznej i finansowej Polski po wojnie, Warszawa 1920.

• Reforma agrarna wstecz, Warszawa 1929.

• Reforma agronomii społecznej, Warszawa 1928.

• Równowaga budżetowa w świetle sytuacji gospodarczej. Exposé Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 1924.

• Społeczne gospodarstwo agrarne w Polsce, Warszawa 1923.

• Wieś polska na tle ewolucji dziejowej. Wstęp do historii wsi w Polsce, Warszawa 1939.

• Wychowanie gospodarcze społeczeństwa, Warszawa 1929.

• Wywłaszczenie folwarków i program reform rolnych w Królestwie Polskim. Przedmowa do włościan, Warszawa 1907.

• Zagadnienie postępu rolniczego wobec kryzysu, Warszawa 1930.

Profesor Władysław Grabski zmarł na raka jamy brzusznej. Został pochowany 4 marca 1938 r. w rodzinnym grobowcu na Powązkach. Był i jest przykładem niezwykłego życia, postawy służby i pasji działania na rzecz dobra wspólnego. Wielkością osiągnięć może dla nas współczesnych stanowić źródło inspiracji w dążeniu do tego, co najszlachetniejsze w życiu publicznym. Był wybitnym mężem stanu, działaczem społecznym i uczonym oraz człowiekiem wielkiego serca i wielkiego umysłu, jednym z kilku najwybitniejszych Polaków okresu międzywojennego.

1.2. Profesor Ryszard Manteuffel (1903–1991)

Ryszard Manteuffel urodził się 13 sierpnia 1903 r. w Mińsku Mazowieckim, zmarł 5 października 1991 r. w Warszawie. Był wybitnym ekonomistą rolnym, profesorem SGGW w Warszawie; od 1965 r. członkiem PAN. W 1938 r. opracował nową technikę rachunkowości rolniczej.

Lata młodzieńcze spędził w 20-hektarowym gospodarstwie Stary Zamek. Była to resztówka zakupiona przez jego ojca po zniszczonym rodzinnym majątku ziemskim w pow. Lucynów na Inflantach Polskich. Tu zaczął rozwijać swoje zainteresowania ekonomiczno-rolnicze i zdobył pierwsze doświadczenia kierowania gospodarstwem. Po śmierci ojca w 1918 r. matka z rodziną opuściła Inflanty i przeniosła się do Warszawy. Ryszard podjął naukę w gimnazjum Wojciecha Górskiego, które ukończył i uzyskał maturę w 1921 r.

Wobec niespodziewanej szansy objęcia majątku ziemskiego po bezdzietnym bracie matki, po zdaniu matury i odbyciu paromiesięcznej praktyki rolniczej, wstąpił na Wydział Rolny Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego². Studia ukończył w 1926 r., uzyskując dyplom inżyniera rolnika (równoznaczny z magisterium). Podczas studiów, za namową prof. Stefana Moszczeńskiego, na początku trzeciego roku studiów objął stanowisko młodszego asystenta w Zakładzie Ekonomiki Gospodarstw Wiejskich SGGW. Zajęcia ze studentami z kalkulacji rolniczych, opłacalności działów i gałęzi produkcyjnych oraz opracowywanie materiałów statystycznych do badań ekonometrycznych w zakresie organizacji gospodarstw rolniczych rozbudziły zainteresowania Ryszarda Manteuffla pracą naukowo-dydaktyczną. Dla pogłębienia swojej wiedzy ekonomicznej w ostatnim roku studiów rolniczych odbył równolegle roczne studia w Wyższej Szkole Handlowej (obecnie SGH).

Dwuletnia praca w Uczelni utwierdziła Ryszarda Manteuffla w przekonaniu, że do pracy naukowo-dydaktycznej w dziedzinie ekonomiki i organizacji gospodarstw konieczne jest odbycie dobrej praktyki rolniczej. Stąd też za zgodą prof. S. Moszczeńskiego przerwał pracę w Uczelni i podjął pracę w rolnictwie. Powrócił do Uczelni dopiero w 1948 r., czyli po 22 latach. W tym też roku uzyskał stopień doktora nauk rolniczych na podstawie pracy pt. Próba znalezienia metody organicznej dla opłacalności poszczególnych gałęzi gospodarstwa wiejskiego wykonanej pod kierunkiem prof. Wiktora Schramma na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Nie mógł jej wykonać u Moszczeńskiego, który zmarł w 1946 r. Stopień doktora habilitowanego uzyskał w 1960 r. po przywróceniu prawa habilitacji zniesionego po II wojnie. Należał do nielicznych osób, które mimo posiadania tytułu profesora przystąpiły do habilitacji.

Korzystając z bezpłatnych urlopów w pracy zawodowej i częściowo ze stypendium Kultury Narodowej, w porozumieniu z prof. Stefanem Moszczeńskim przebywał dwukrotnie na półrocznych studiach ekonomiczno-rolniczych w krajach zachodniej Europy. W 1935 r. odbył półroczne studia w Niemczech i Austrii. Natomiast w 1937 r. odwiedził Szwajcarię, Francję i W. Brytanię. Miał więc możność bezpośredniego poznania problematyki i metod badawczych stosowanych ówcześnie w Europie Zachodniej w zakresie ekonomiki rolniczej. Kontakty z ośrodkami zagranicznymi odnowił po II wojnie po powrocie do pracy w SGGW. Podstawę tych kontaktów stanowił jego udział w kongresach światowych towarzystw naukowych. Znał biegle języki: francuski, angielski, niemiecki i rosyjski, ale korzystał także z literatury w innych językach. Uczestniczył w trzech kongresach Międzynarodowego Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnych (IAAE) w Meksyku, we Francji i na Białorusi. Z inicjatywy i z poparciem tego Stowarzyszenia otrzymał w 1962 r. zaproszenie z Fundacji Forda na kilkumiesięczny pobyt w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Poznał tam wiele uniwersyteckich ośrodków naukowych i zaprzyjaźnił się z wieloma ekonomistami rolnymi, z którymi utrzymywał kontakty do ostatnich chwil życia. W latach 1960–1976 brał udział w 8 kongresach Międzynarodowego Centrum Naukowej Organizacji Pracy w Rolnictwie CIOSTA. W Polsce zorganizował w 1968 r. Regionalne Europejskie Seminarium Międzynarodowego Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnych na temat czynnika ludzkiego w rolnictwie oraz w 1970 r. Kongres CIOSTA. Z wieloma członkami tych Stowarzyszeń łączyły prof. Manteuffla bliskie związki przyjaźni, m.in. z takim profesorami, jak Nils Westermarck (Finlandia), Gary Johnson i Earl Heady (USA), Denis Britton (W. Brytania), Erwin Reisch i Gunter Steffen (RFN) oraz Piel Descrouisseaux (Francja). Dzięki tym kontaktom prof. Ryszard Manteuffel umożliwił swoim współpracownikom z SGGW i z innych ośrodków w kraju odbycie zagranicznych studiów i staży naukowych.

Od września 1948 r. podjął pracę w SGGW na stanowisku starszego asystenta w Zakładzie Ekonomiki Gospodarstw Wiejskich. W 1950 r. został mianowany zastępcą profesora. W tym też roku Zakład został przekształcony w Katedrę Ekonomiki i Organizacji Gospodarstw Rolniczych. Od lipca 1954 r. objął jej kierownictwo. Sprawował je do emerytury, czyli do 1973 r. Tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego uzyskał w 1954 r., a zwyczajnego w 1965 r.

W 1965 r. został wybrany na członka korespondenta, a w 1971 r. na członka rzeczywistego Polskiej Akademii Nauk. Przez trzy kadencje był członkiem Prezydium PAN. W latach 1957–1974 był przewodniczącym Komitetu Ekonomiki Rolnictwa PAN. Pod jego przewodnictwem Komitet wyróżniał się wysoką aktywnością wśród komitetów działających w ramach Wydziału Nauk Rolniczych i Leśnych PAN. Swoim zasięgiem obejmował całokształt nauk ekonomiczno-rolniczych oraz częściowo nauki pokrewne. Za pośrednictwem sesji naukowych odbywanych w Centrum i w poszczególnych województwach oraz periodycznej oceny stanu polskiej ekonomiki rolnictwa, Komitet pełnił funkcje inspiracyjne i koordynacyjne w rozwoju tych nauk. W ważnych sprawach gospodarczych głównie wsi i rolnictwa Komitet przedstawiał opinie władzom PAN i organom Państwa. Komitet integrował środowisko naukowe ekonomistów rolnictwa w Polsce i reprezentował go w organizacjach międzynarodowych.

Podstawowe kierunki naukowe, jakie realizował, można w uproszczeniu zilustrować za pomocą opublikowanych książek. Profesor Manteuffel stosował bowiem swoisty sposób pracy. Mając do rozwiązania określony problem naukowo-badawczy, stopniowo „drążył” go w postaci prac drobnych, przyczynkowych, które publikował w postaci artykułów. Po zgromadzeniu dostatecznej wiedzy pisał książkę jako podręcznik akademicki lub jako monografię. Do książek uszeregowanych według kolejności lat ich napisania i opublikowania należą m.in.:

1. Efektywność inwestycji w rolnictwie. Monografia, 1963.

2. Rachunkowość rolnicza. Podręcznik. Tom I – księgowość, 1961, Tom II – koszty i kalkulacje, 1964.

3. Ekonomika i organizacja pracy wykonawczej w rolnictwie. Podręcznik, 1971.

4. Ekonomiczne podstawy decyzji produkcyjnych w państwowych gospodarstwach rolnych. Monografía, 1974.

5. Wielkość gospodarstwa i przedsiębiorstwa. Monografia, 1976.

6. Ekonomika i organizacja gospodarstwa rolniczego. Podręcznik, 1979.

7. Zarządzanie i kierowanie przedsiębiorstwem rolniczym. Podręcznik, 1981.

Jego ważniejsze osiągnięcia w obszarze finansów agrobiznesu to m.in.:

• rozwinięcie rachunku kosztów jednostkowych, który stał się wzorem do wszelkich rachunków kosztów;

• wprowadzenie do polskiej ekonomiki rolnej kategorii zysku brutto i popularyzacja kosztów specjalnych;

• wprowadzenie do urządzania gospodarstw techniki planowania programu;

• opracowanie metody bilansowej urządzania gospodarstw;

• opracowanie i upowszechnienie poglądu na temat wielkości gospodarstwa i przedsiębiorstwa rolniczego oraz efektywności skali produkcji;

• propagowanie racjonalnego podejścia do procesów produkcyjnych w rolnictwie i zwalczania zjawiska gigantomanii;

• uporządkowanie pojęć i ich definicji w ekonomice i organizacji rolnictwa oraz wprowadzenie niektórych wskaźników ocen i współczynników.

Warto podkreślić, że był człowiekiem niezwykle mądrym, prawym, skromnym i życzliwym ludziom.

Prof. zw. dr hab. Ryszard Manteuffel, dr h.c., zgromadził wokół siebie liczne grono, zwłaszcza młodych pracowników nauki i praktyków – ekonomistów rolnych, w tym finansistów. Utworzył Szkołę Naukową Ekonomiki i Organizacji Gospodarstw Rolniczych. Był promotorem kilkuset prac magisterskich, 45 prac doktorskich i opiekował się 12 rozprawami habilitacyjnymi. Spośród uczestników szkoły Profesora Manteuffla około 20 uzyskało tytuły profesorskie, był profesorem profesorów.

1.3. Profesor Stefan Ignar (1908–1992)

Urodził się w Bałdrzychowie, w powiecie łęczyckim, w rodzinie chłopskiej. Gimnazjum ukończył w Łodzi, studia wyższe na uniwersytecie poznańskim. W życie dorosłych wkraczał w warunkach kryzysu gospodarczego, braku pracy, będąc pod przemożnym wpływem Związku Młodzieży Wiejskiej R.P. „Wici”. Znamienną cechą ówczesnego S. Ignara była krytyczna i uparta dążność do zrozumienia interesujących go spraw dotyczących sytuacji finansowej gospodarstw rolniczych. Posiadał nieprzeciętne zdolności intelektualne. Był również głębokim ideowcem spraw chłopskich i wielkiego formatu politykiem, działaczem państwowym oraz przede wszystkim uczonym.

Po studiach i służbie wojskowej bezskutecznie szukał pracy, aby rozpocząć ją w Uniwersytecie Solarzów w Gaci Przeworskiej w charakterze wykładowcy. W latach 1935 i 1936 był redaktorem naczelnym powołanego przez Łódzki Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici” dwutygodnika „Chłopskie Życie Gospodarcze”, zdobywając swoją znakomitą publicystyką i polityczno-wychowawczą działalnością czołową pozycję w radykalnym ruchu młodzieży wiejskiej. W następnych latach został powołany na redaktora naczelnego tygodnika „Wici”. W czasie hitlerowskiej okupacji był komendantem Okręgu Łódzkiego Batalionów Chłopskich. Po odzyskaniu niepodległości rozpoczął działalność najpierw jako nauczyciel w gimnazjum wiejskim w Godzianowie, a następnie w ZMW „Wici”. W 1946 r. został wybrany prezesem Zarządu Głównego tego związku. Był także prezesem Zarządu Głównego Związku Samopomocy Chłopskiej. Zjazd Zjednoczeniowy SL i PSL powołał go na wiceprezesa Naczelnego Komitetu Wykonawczego. Po październiku 1956 roku stanął na czele ZSL, jako jego prezes. Był nim do 1962 r. Ponownie, krótko, pełnił tę funkcję w 1981 r.

Jego służba w życiu państwowym wyraziła się w pełnieniu wielu ważnych funkcji: w początkach lat 50. był zastępcą Przewodniczącego Rady Państwa, przez 24 lata był posłem na Sejm, członkiem Komisji Konstytucyjnej, a od 1956 do 1969 r. pełnił funkcję wiceprezesa Rady Ministrów.

Aktywnie uczestnicząc w politycznym i państwowym życiu, usilnie starał się o „unaukowienie” działalności gospodarczej. Prowadził wiele badań nad funkcjonowaniem i efektywnością finansową różnych form rolnictwa.

Pracę naukową rozpoczął w 1945 r. w Wyższej Szkole Gospodarstwa w Łodzi, której powstanie było dziełem ZMW „Wici” i osobiście jego osiągnięciem. Prof. S. Ignar już wtedy cieszył się ogromnym szacunkiem, nie tylko działaczy wiejskich, ale przede wszystkim ekonomistów. Później, gdy przeniósł się do Warszawy, związał się ze Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego. Był inicjatorem i organizatorem powstania Wydziału Ekonomiczno-Rolniczego oraz jego pierwszym Dziekanem. Z uwagi na jego zainteresowanie finansami rolnictwa oraz naukową pozycję zajmowaną w tych dziedzinach, powierzono mu w latach 50. XX w. funkcję przewodniczącego Rady Naukowej Instytutu Ekonomiki Rolnej. Napisał wiele artykułów, publikowanych w „Zagadnieniach Ekonomiki Rolnej”, w „Nauce Polskiej”, w miesięczniku „Wieś Współczesna” oraz w tygodnikach i w prasie codziennej.

W Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego był długoletnim kierownikiem Katedry Polityki Agrarnej. Wypromował kilkunastu doktorów i wielu doktorów habilitowanych, którzy do dziś stanowią trzon kadry profesorskiej na Wydziale Nauk Ekonomicznych SGGW. Nauczając, umiał jednocześnie z uwagą słuchać kolegów i uczniów, co jednało mu zwolenników i budziło wielki szacunek. Nauka o finansach wsi i rolnictwa, a także działanie na rzecz ludności chłopskiej stanowiło nieodłączną treść bogatej i wszechstronnej drogi życia profesora. Jego liczne wystąpienia, wykłady i odczyty zmierzały do unaukowienia działań gospodarczych. Z jego działaności naukowej wyrosła koncepcja wielodyscyplinowych badań nad rozwojem rejonów uprzemysławianych, a ściślej – nad uwarunkowaniami stanu finansów rolnictwa i społeczności rolniczej w rejonach wielkich inwestycji (jak np. Petrochemia w Płocku i Puławach, zagłębie górnicze w Koninie, Lubinie, Tarnobrzegu i Bełchatowie).

Punktem wyjścia do badań nad rejonami uprzemysławianymi była teza, że racjonalny program społeczeństwa wiejskiego (a zwłaszcza rolniczego oraz rolnictwa) może być sformułowany tylko wtedy, kiedy gruntownie zostaną rozpoznane stosunki współzależności rozwoju między przemysłem a rolnictwem, zwłaszcza w ujęciu finansowym. Zagadnienia te przedstawiał m.in. w książce Rodzina chłopska i gospodarstwo rolne. Uwzględniając jego osiągnięcia naukowe, został powołany na Przewodniczącego Komitetu Badań Rejonów Uprzemysławianych PAN. Założył Sekcje Komitetu: w Poznaniu, Wrocławiu, Łodzi, Krakowie, Lublinie i Katowicach. Zintensyfikował badania terenowe, ożywił badania ekonomiczne w wielu środowiskach naukowych. Na materiałach z badań rejonów uprzemysławianych doktoryzowało się lub habilitowało co najmniej 60 młodych pracowników nauki, co świadczyło o wartości zainaugurowanego przez prof. Stefana Ignara ruchu naukowego. Brali w nich udział tacy profesorowie, jak: Józef Chałasiński, Jan Szczepański, Stefan Golachowski, Kazimierz Romaniuk, Maria Dobrowolska, Władysław Markiewicz, Antoni Rajkiewicz, Jerzy Piotrowski, Bohdan Jałowiecki, Franciszek Kolbusz, Andrzej Stelmachowski, Bolesław Strużek, Zygmunt Lachert, Mikołaj Kozakiewicz, Zbigniew Kwieciński, Tadeusz Hunek, Jerzy Dietl, Wacław Piotrowski, Irena Fierla i inni. Z młodszych, a bardzo aktywnych współpracowników S. Ignara należy wymienić: Marka Kłodzińskiego, Karola Michnę, Kazimierza Odziemkowskiego i wielu innych. Profesor Ignar obdarzał ich uznaniem i przyjaźnią.

Społeczność akademicka, w szczególności ekonomiści rolni, darzyli go ogromnym szacunkiem, był i do dziś jest wielkim autorytetem naukowym.

Literatura uzupełniająca

Ignar S., 1986, Rodzina chłopska i gospodarstwo rolne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.

Runowski H., 2016, Ryszard Manteuffel-Szoege – wybitny ekonomista rolny, twórca szkoły ekonomiki i organizacji gospodarstw rolniczych. Wspomnienie w 25. rocznicę śmierci, „Roczniki Naukowe Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich”, t. 103, z. 4.

Skodlarski J., 2015, Władysław Grabski jako ekonomista, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Rozdział 2
. Agrobiznes – pojęcie, zakres, specyfika

2.1. Pojęcie agrobiznesu

2.2. Ujęcie historyczne agrobiznesu

2.3. Struktura agrobiznesu Polski i jej zmiany

Literatura uzupełniająca

W niniejszym rozdziale można znaleźć odpowiedzi na pytania:

• Co to jest agrobiznes?

• Jakie segmenty wchodzą w skład agrobiznesu?

• Na czym polega specyfika agrobiznesu i jakie są wyróżniki finansowe tej specyfiki?

• Jakie są zasoby majątku trwałego agrobiznesu w Polsce i jaką mają tendencję?

• Z czego wynikają ograniczenia wielkości produkcji rolniczej i jakie są tego skutki?

2.1. Pojęcie agrobiznesu

Pojęcie agrobiznesu po raz pierwszy wprowadzono do literatury naukowej w 1957 r., za sprawą Johna Davisa i Raya Goldberga¹. Według tych autorów agrobiznes to system zintegrowania farmerów amerykańskich z ich otoczeniem, w skład którego wchodzą:

• handel,

• przetwórstwo i 

• dystrybucja żywności.

W Polsce do 1989 r. także rozpatrywano ten system powiązań rolnictwa z innymi działami gospodarki narodowej, określając go jako: kompleks gospodarki żywnościowej². Współcześnie agrobiznes określany jest jako subsystem gospodarki narodowej powstały w wyniku pionowej integracji wszystkich ogniw gospodarki narodowej uczestniczących w wytwarzaniu żywności. A zatem do agrobiznesu zaliczamy:

• rolnictwo,

• rybołówstwo,

• leśnictwo,

• przemysł rolno-spożywczy,

• przemysły wytwarzające środki produkcji i usługi dla rolnictwa i innych przemysłów uczestniczących w wytwarzaniu żywności,

• skup,

• transport produktów rolnych i środków produkcji,

• handel gotowymi produktami żywnościowymi.

Agrobiznes rozpatrywany od strony struktury działowo-gałęziowej obejmuje:

• rolnictwo zajmujące się wytwarzaniem surowców do produkcji żywności,

• rybołówstwo,

• leśnictwo, które także dostarcza surowców do produkcji żywności bądź gotową żywność,

• przemysł spożywczy zajmujący się przetwarzaniem surowców rolniczych i gastronomią,

• przemysły wytwarzające środki produkcji i usługi dla rolnictwa i przemysłu spożywczego,

• obrót surowcami rolnymi i gotowymi produktami żywnościowymi (handel hurtowy, detaliczny, marketing),

• usługi świadczone na rzecz agrobiznesu (finansowe, transportowe, łączność, informacja, budownictwo, nauka, oświata, doradztwo).

2.2. Ujęcie historyczne agrobiznesu

Ujmując historycznie, w początkowych fazach rozwoju społeczno-gospodarczego wytwarzaniem żywności zajmowało się rolnictwo. Następnie wyodrębniły się w tym procesie inne działalności, takie jak: przetwórstwo rolno-spożywcze, handel usługi i przemysł, rzemiosło wytwarzające środki produkcji dla rolnictwa i przetwórstwa spożywczego. Z czasem te separatystyczne procesy wytwarzania żywności zaczęły się integrować, tworząc nowoczesny agrobiznes składający się z trzech segmentów:

• przemysł wytwarzający środki produkcji dla rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego,

• rolnictwo,

• przemysł rolno-spożywczy³.

Reasumując, agrobiznes to subsystem gospodarki narodowej zespalający technologicznie, finansowo, prawnie i organizacyjnie wszystkie te działy, które uczestniczą w wytwarzaniu surowców rolniczych, przetwarzaniu i dystrybucji żywności oraz produktów pochodnych.

Agrobiznes może być definiowany także jako dziedzina wiedzy, badań naukowych i dydaktyki akademickiej, chodzi tu głównie o ocenę zmian udziału agrobiznesu w gospodarce narodowej, o ocenę zmian w strukturze i mechanizmach jego sterowania. Na rysunku 2.1 przedstawiono schemat struktury działowo-gałęziowej agrobiznesu w Polsce.

Agrobiznes jest subsystemem gospodarki narodowej, który współtworzy narodowy produkt globalny. Produkt ten tworzą wszystkie działy wchodzące w skład agrobiznesu. Przy czym ich wkład w tworzenie narodowego produktu globalnego jest różny. Dokonując pewnego uproszczenia, możemy zapisać formułę określającą rolę agrobiznesu w tworzeniu produktu narodowego brutto:

gdzie:

NPGA – narodowy produkt globalny agrobiznesu,

Pglr – produkcja globalna rolnictwa,

Pglps – produkcja globalna przemysłu spożywczego,

Pgli – produkcja globalna i-tego działu biorącego udział w produkcji żywności,

bi – współczynnik określający przepływ produktów i usług i-tego działu do rolnictwa i przemysłu spożywczego.

Rysunek 2.1. Struktura działowo-gałęziowa agrobiznesu w Polsce

Źródło: opracowanie własne.

W przypadku Polski cechą charakterystyczną agrobiznesu są jego szybkie zmiany. Do 1990 r. dominującą rolę w nim odgrywało rolnictwo, zarówno pod względem jego udziału w zasobach produkcyjnych, jak i w wytwarzanej produkcji. Udział rolnictwa w agrobiznesie w tym czasie wynosił odpowiednio 77,2% i 52,5%⁴. Większy udział rolnictwa w zasobach, w stosunku do jego udziału w produkcji agrobiznesu, wynika z niższej wydajności pracy i majątku, co jest efektem praw biologii i sytuacji rynkowej. Te pierwsze ograniczają wzrost produkcji w czasie, z jednostki powierzchni i od sztuki zwierząt.

Jeżeli chodzi o ograniczenia dotyczące wielkości produkcji rolniczej z jednostki powierzchni, to wynikają one głównie z osobliwości uprawianej ziemi. Ziemia przez swoją jakość, usytuowanie i zróżnicowanie pod tymi względami wpływa na charakter prowadzonej działalności i uzyskiwane z niej efekty finansowe. Te cechy ziemi użytkowanej rolniczo sprawiają, że jest ona źródłem rent. To już Adam Smith spostrzegł, że prowadzenie działalności rolniczej w różnych miejscach powoduje ponoszenie różnych kosztów i przynosi różne efekty. Obserwacje te kontynuowali David Ricardo, Karl Emil Maximilian „Max” Weber i inni. Renta różniczkowa I powstaje na skutek różnej jakości ziemi rolniczej i różnego jej usytuowania względem rynku. Renta różniczkowa II jest względnym efektem korzyści wynikających z różnic w intensywności gospodarowania rolniczego. Kolejną rentą jest renta urbanistyczna, stanowiąca względną korzyść osiąganą przez właścicieli ziemi, posiadających korzystną lokalizację (w literaturze jest ona odzwierciedlona jako renta różniczkowa III). Ostatnio wymienia się także rentę środowiskową (jest to renta różniczkowa IV)⁵. W tym przypadku wzrost wartości działek może wynikać z uwarunkowań środowiskowych, charakteryzujących się dużymi walorami przyrodniczymi, mikroklimatycznymi itp. W związku z transferami w ramach Wspólnej Polityki Rolnej pojawia się renta kapitałowa, którą realizują właściciele ziemi rolniczej.

Renta kapitałowa często występuje w połączeniu z korzyściami wynikającymi z korzystnych rozwiązań legislacyjnych w zakresie ubezpieczeń społecznych i opodatkowania. Stąd możemy wskazać na kolejną rentę – legislacyjną. Realizacja rent wynikających z osobliwości ziemi rolniczej ma zasadniczy wpływ na tempo zmian zachodzących w strukturze agrarnej. W zasadzie możliwość czerpania rent ekonomicznych, a zwłaszcza kapitałowej, legislacyjnej utrudnia transfer ziemi z gospodarstw drobnych do gospodarstw rozwojowych. Tym samym występowanie owych rent opóźnia zmiany w całym agrobiznesie. Agrobiznes jako subsystem produkcyjny gospodarki narodowej charakteryzuje się pewną specyfiką, a mianowicie:

• Jest to subsystem produkujący surowce żywnościowe i żywność, bez udziału których nie mogą być tworzone żadne inne produkty.

• Jest to subsystem skupiający w sobie różne komponenty, które charakteryzują się zróżnicowaną wydajnością, efektywnością, zróżnicowaną wrażliwością na zewnętrzne czynniki produkcji; szczególnie wrażliwa na nie jest produkcja rolnicza. Z jednej strony osobliwości ziemi wykorzystywanej do produkcji surowców żywnościowych i prawa biologii sprawiają, że w rolnictwie odnotowujemy niższą wydajność pracy i kapitału w porównaniu do innych komponentów agrobiznesu. Z drugiej zaś rolnicza produkcja roślinna i zwierzęca są najbardziej uzależnione od warunków środowiskowych. W zasadzie „bezbronną” pod tym względem jest produkcja roślinna. Producent w warunkach niekorzystnych doznaje strat prawie całkowitych. W przypadku natomiast działalności, które są także zależne od środowiska (np. budownictwo, transport), w nieodpowiednich warunkach skutkuje to niezrealizowaniem dochodów (zysków) i ewentualnymi niewielkimi stratami.

• Wymienione wyżej cechy biologiczno-technologiczne produkcji rolniczej sprawiają, że relacje ekonomiczne w ramach agrobiznesu są najmniej korzystne dla surowców rolniczych. Obserwujemy systematycznie ich niedowartościowanie. Ceny surowców rolniczych wykazują tendencję coraz to mniejszego udziału w cenach gotowych produktów spożywczych.

• Ceny rolniczych środków produkcji są przewartościowane względem cen innych produktów. W efekcie systematycznie pogarsza się rynkowa pozycja rolnictwa w stosunku do innych działów gospodarki narodowej, którą dodatkowo wzmacnia sztywny popyt na żywność.

• Ciągle występujący problem dysparytetu dochodowego rolników względem innych grup zawodowych. Jest to najistotniejsza determinanta kwestii agrarnej. Oprócz tego warto zauważyć, że na terenach wiejskich brak jest infrastruktury cywilizacyjnej bądź jest ona o wiele bardziej skromna niż w miastach. Chodzi o gorszy dostęp ludności wiejskiej do dużych sklepów, publicznego transportu, banków, restauracji, stadionów, kin, teatrów, urzędów administracji publicznej, autostrad, metra. Zdecydowana większość tej infrastruktury została sfinansowana ze środków publicznych, do których dostęp ma w zasadzie tylko ludność miejska.

• Rolnictwo dostarcza na rzecz społeczeństwa dobra publiczne w postaci: dobrostanu krajobrazu, środowiska, przestrzeni, za które nie otrzymuje rekompensat⁶. W tej sytuacji rolnictwo korzysta z systemu interwencjonizmu władz publicznych krajowych i Unii Europejskiej.

2.3. Struktura agrobiznesu Polski i jej zmiany

Struktura agrobiznesu zarówno w Polsce, jak i w innych krajach rozwiniętych gospodarczo ulega zmianom. Następuje to na skutek procesów rozwojowych całej gospodarki danego kraju i grupy państw. Wraz z tymi zmianami w strukturze agrobiznesu rośnie udział w produkcji globalnej i wartości dodanej brutto przemysłu spożywczego i handlu. Maleje zaś udział samego rolnictwa (wcześniej wskazano tego przyczyny) i przemysłu zaopatrzeniowego. Zmniejsza się udział całego agrobiznesu w gospodarce narodowej przy jednoznacznym wzroście produkcji w nim realizowanej.

Tabela 2.1. Zasoby produkcyjne oraz wyniki ekonomiczne agrobiznesu w Polsce (ceny bieżące)

Źródło: A. Mrówczyńska-Kamińska, 2014, Struktura agrobiznesu w Polsce i jego znaczenie w gospodarce w kontekście integracji z UE, „Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu” nr 360, s. 49, Wrocław.

Dane tabeli 2.1 wskazują, że w strukturze zatrudnienia w agrobiznesie w Polsce największy udział ma rolnictwo. Zatrudnienie w rolnictwie jest około 3-krotnie większe niż łącznie w przemyśle spożywczym i przemyśle wytwarzającym środki produkcji dla agrobiznesu. Jeśli zaś chodzi o zasoby środków trwałych, to w rolnictwie wynoszą one prawie tyle samo co w dwóch pozostałych komponentach polskiego agrobiznesu. Dominacja rolnictwa w dwóch podstawowych czynnikach produkcji na tle dwóch przemysłów nie przekłada się na jego wyniki ekonomiczne. Zdecydowanie najlepiej pod tym względem wypada przemysł spożywczy. Rolnictwo, angażując znaczne ilości czynników wytwórczych, osiąga relatywnie względem nich najsłabsze wyniki dochodowe. Rolnictwo ma także relatywnie mały w ramach agrobiznesu poziom i udział, jeśli chodzi o nakłady inwestycyjne. Wszystko to sprawia, że zmniejsza się rola agrobiznesu w gospodarce narodowej. Owo relatywne zmniejszenie dotyczy zarówno środków produkcji, jak i wyników ekonomiczno-finansowych. Największe relatywnie zmniejszenie agrobiznesu w gospodarce obserwujemy po stronie zasobów pracy, które w latach 2000–2015 zmniejszyły się o ponad 1,5 mln osób. Zasoby pracy zlokalizowane w agrobiznesie zmniejszyły się względnie o ponad 10%, z 32,2% w 2000 r. do 21,7% w 2015 r.

Jeśli chodzi o zasoby majątku trwałego, to jego absolutna wartość rośnie, z 194,0 mld zł w 2000 r. do 294,9 mld zł w 2015 r. Jednak względem całej gospodarki narodowej odnotowujemy w tych latach spadek z 13,4% do 8,7%. Podobna prawidłowość ma miejsce w przypadku nakładów inwestycyjnych. Te zwiększają się w wymiarze absolutnym. Wzrosły one z 10,3 mld zł w 2000 r. do 18,7 mld zł w 2015 r. W wymiarze względnym ich udział zmniejszył się nieznacznie z 7,7% względem gospodarki narodowej w 2000 r. do 7,5% w 2015 r.

W przypadku produkcji globalnej w wartościach absolutnych obserwujemy jej dwukrotny wzrost. Z prawie 190 mld zł w 2000 r. do ponad 380 mld zł w 2015 r. Mimo tego absolutnego wzrostu produkcja globalna agrobiznesu odnotowała w badanych latach spadek z 13% w 2000 r. do 10,8% w 2015 r. na tle całej gospodarki narodowej. Podobną sytuację obserwujemy w przypadku wartości dodanej brutto. Wzrosła ona w warunkach absolutnych prawie dwukrotnie. Z 56,3 mld zł w 2000 r. do 107,2 mld zł w 2015 r. Mimo tego absolutnego jej wzrostu udział jej względem całej gospodarki narodowej zmniejszył się z 8,5% w 2000 r. do 6,6% w 2015 r.

Literatura uzupełniająca

Czyżewski B., 2009, Współczesne teorie renty gruntowej, ich geneza i znaczenie dla Wspólnej Polityki Rolnej UE, Zeszyt Naukowy SGGW, „Polityka Europejska, Finanse i Marketing”, Warszawa.

Davis J., Goldberg R., 1957, A Concept of Agribusiness, Division of Research, Graduate School of Business Administration, Harvard University.

Encyklopedia agrobiznesu, 1998, Fundacja Innowacji, Warszawa.

Mrówczyńska-Kamińska A., 2014, Struktura agrobiznesu w Polsce i jego znaczenie w gospodarce w kontekście integracji z UE, Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, Wrocław.

Mundlak Y., 2000, Agriculture and economic growth. Theory and measurement, Harvard University Press, Cambridge.

Poczta W., Mrówczyńska-Kamińska A., 2004, Agrobiznes w Polsce jako subsystem gospodarki narodowej, Wydawnictwo Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego, Poznań.

Szuba-Barańska E., Poczta W., Mrówczyńska-Kamińska A., 2016, Zmiany struktur agrobiznesu Polski i Niemiec, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu”, t. XVIII, Warszawa.

Woś A., 1996, Agrobiznes, Makroekonomia, KEY TEXT, Warszawa.

Woś A. (red.), 1982, Rolnictwo i polityka rolna lat siedemdziesiątych, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Rozdział 3
. Wspólna polityka rolna Unii Europejskiej jako forma wsparcia finansowego rolnictwa i obszarów wiejskich

3.1. Dlaczego rolnictwo wymaga wsparcia finansowego?

3.2. Podstawy interwencjonizmu rolnego

3.3. Cele i instrumenty oddziaływania na rolnictwo i rozwój wsi

3.4. Zarządzanie programami polityki rolnej

3.5. Określanie rozmiarów wsparcia rolnictwa

3.6. Cele i zasady wspólnej polityki rolnej

3.7. Kierunki zmian we wspólnej polityce rolnej Unii Europejskiej

3.8. Finansowe wsparcie rozwoju obszarów wiejskich

3.9. Mechanizmy, instrumenty i koszty wspólnej polityki rolnej

3.10. Polityka rynkowo-cenowa

3.11. System agromonetarny

3.12. Płatności bezpośrednie – główny instrument filaru I 

3.13. Płatności specyficzne i specjalne

3.14. Filar II wspólnej polityki rolnej

3.15. System i rozmiary wsparcia finansowego rolnictwa oraz rozwoju wsi

3.16. Wspólna polityka rolna w przyszłości

3.17. Transfery finansowe UE na rolnictwo i obszary wiejskie w Polsce

Literatura uzupełniająca

W niniejszym rozdziale można znaleźć odpowiedzi na pytania:

• Dlaczego rolnictwo UE wymaga wsparcia finansowego?

• Jakie są cele, zasady i narzędzia finansowe wspólnej polityki rolnej?

• W jaki sposób określa się rozmiary wsparcia rolnictwa?

• Co jest istotą drugiego filaru wspólnej polityki rolnej?

• Jakie są uwarunkowania finansowe wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej?

• Jaka jest skala kosztów wspólnej polityki rolnej?

• Na czym polegają płatności bezpośrednie?

• Jaki jest poziom transferów finansowych UE na rolnictwo i obszary wiejskie w Polsce?

3.1. Dlaczego rolnictwo wymaga wsparcia finansowego?

Rolnictwo jako sektor gospodarki i sposób gospodarowania w systemie gospodarki rynkowej ze względu na polityczną konieczność samodzielnego zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego oraz uwarunkowania przyrodnicze i specyfikę ekonomiczno-społeczną wymaga w Unii Europejskiej dofinansowania zewnętrznego. Sposób gospodarowania w rolnictwie i uzyskiwane wyniki produkcyjne są silnie powiązane z warunkami przyrodniczymi i klimatycznymi, które dodatkowo stwarzają duże zagrożenie ryzykiem. Jako sektor charakteryzujący się dużym rozdrobnieniem i specyfiką podmiotów gospodarujących rolnictwo charakteryzuje się niską konkurencyjnością i jest sektorem, z którego następuje odpływ nadwyżki ekonomicznej do innych sektorów gospodarczych. Bez interwencji państwa i wsparcia, zarówno finansowego, jak i innych pozafinansowych form pomocy, niemożliwe byłoby uzyskiwanie zadowalających dochodów przez rolników, a rolnictwo i obszary wiejskie podlegałyby pogłębiającym się procesom degradacji i upadku. Politykę interwencjonizmu i wsparcia rolnictwa prowadzą niemal wszystkie kraje świata, nawet te, które mają wyjątkowo sprzyjające warunki przyrodnicze dla tego sektora. Interwencjonizm państwa, który wyraża się w realizowanej polityce rolnej, cechuje duże zróżnicowanie, odnoszące się do zakresu skali i form zaangażowania państwa. Dla różnych warunków ekonomicznych wypracowano wiele metod analizy i oceny prowadzonej polityki oraz jej skutków dotyczących rolników, państwa i społeczeństwa (podatników).

Szczególnie rozbudowana forma interwencjonizmu ukształtowała się w Unii Europejskiej w postaci wspólnej polityki rolnej, która jest jedną z najważniejszych polityk wspólnotowych w krajach Unii Europejskiej, polityką mającą kluczowe znaczenie dla całego procesu integracji europejskiej. W tym rozdziale zostaną przedstawione podstawy ustanowienia i prowadzenia wspólnej polityki rolnej, zarys jej celów i instrumentów oraz ogólna ocena skutków tej polityki.

3.2. Podstawy interwencjonizmu rolnego

Klasyczne koncepcje ekonomii wskazywały, że rynek i jego mechanizmy przy zachowaniu równowagi konkurencyjnej zapewniają optymalne wykorzystanie zasobów i odpowiednie wynagrodzenie czynników produkcji. Wolna konkurencja leżała więc w interesie każdego obywatela. Praktyka dowiodła jednak, że wolna konkurencja nie jest w stanie zapewnić idealnej równowagi rynku, którego funkcjonowanie może być korygowane przez państwo. Zakłócenie równowagi rynkowej, a więc i optymalna alokacja zasobów i czynników produkcji mogą mieć charakter zewnętrzny lub też wynikać ze specyfiki i charakteru gospodarujących podmiotów i sektorów gospodarki. Teoretyczne koncepcje interwencjonizmu opracowane przez Johna Maynarda Keynesa dały podstawę koncepcjom podkreślającym konieczność interwencjonizmu państwa w gospodarce. Pozostał jednak nierozstrzygnięty spór o skalę i instrumenty tej interwencji. Zwrócono uwagę bowiem na to, że nie tylko rynek charakteryzują pewne ułomności i niesprawności, ale także państwo nie zawsze jest zdolne do trafnego wyboru instrumentów i skali ich zastosowania. Istnieje wiele przesłanek przemawiających za potrzebą interwencji państwa i korygowania niesprawności rynku. Ważną grupę stanowi możliwość wystąpienia sprzeczności między maksymalizacją efektywności, którą może zapewnić rynek, a celami społecznymi, takimi jak równość szans, bezpieczeństwo, sprawiedliwość społeczna itp. Inna grupa to odstępstwa praktyki gospodarczej od teoretycznych założeń modeli ekonomicznych, czyli różne przejawy zawodności rynku. Wśród tych przejawów można wyróżnić występowanie tzw. efektów zewnętrznych, niepełną informację, istnienie monopoli i innych form zakłóconej konkurencji, opóźnienia czasowe powrotu do stanu równowagi rynkowej itp. Jak zauważa Józef Zegar, „rynek samoistnie prowadzi do wytworzenia w nadmiarze ujemnych efektów zewnętrznych i w niedoborze efektów dodatnich. Dotyczy to zwłaszcza efektów ujawniających się w sferze środowiska¹. Całościowy zbiór przesłanek przemawiających za potrzebą polityki interwencjonizmu rolnego można nazwać kwestią rolną czy kwestią agrarną². Kwestia agrarna jest zjawiskiem nagłośnionym szczególnie w XIX w., kiedy chodziło głównie o włączenie warstwy chłopskiej w struktury ówczesnych społeczeństw, jest jednak nadal, chociaż w odmiennej formie, aktualna do dzisiaj. Istnienie tej kwestii to ogólne uzasadnienie dla funkcjonujących systemów polityki rolnej.

Mimo postępu technicznego i biologicznego w rolnictwie u podstaw współczesnej kwestii rolnej można wymienić: niższą niż w całej gospodarce wydajność pracy w rolnictwie i produktywność pozostałych czynników produkcji, niedostateczną elastyczność rolnictwa wynikającą nie tylko z niemobilności ziemi, lecz także sztywności struktury produkcji i sposobów wytwarzania, utrzymujący się dysparytet dochodów rolniczych. Słabszy dostęp ludności rolniczej do usług socjalnych, duże zróżnicowanie struktur rolnych itp. Na jej występowanie wpływa także niska mobilność kapitału zaangażowanego w produkcji rolniczej, brak krótkookresowej cenowej elastyczności produkcji rolnej, malejący wzrost popytu na produkty rolne, uzależnienie cen produktów rolnych od lepiej zorganizowanej strony nabywców produktów na rynku rolnym. Producenci rolni na rynku występują na ogół jako rozproszone i słabe podmioty, które nie są w stanie sprostać konkurencji bardziej skoncentrowanym silnym podmiotom agrobiznesu.

Wypracowane w XX w. zasady i formy interwencjonizmu rolnego znalazły praktyczne zastosowanie w rządowych programach polityki gospodarczej wobec wsi i rolnictwa realizowanych zarówno w skali krajowej, jak i w ponadnarodowych koncepcjach polityki rolnej. Najbardziej rozwiniętym modelem polityki rolnej obejmującej dużą grupę krajów jest wspólna polityka rolna stworzona od początku lat 60. XX w. w krajach Unii Europejskiej. Każdy system krajowej czy ponadnarodowej polityki jest dostosowywany do zmieniającego się rolnictwa, jego roli w gospodarce, uwarunkowań zewnętrznych oraz wymagań konsumentów. Mimo dużego zróżnicowania odnoszącego się do poziomu rozwoju rolnictwa oraz jego roli w gospodarce i społeczeństwie można wyróżnić zmiany i trendy rozwojowe, które zachodzą w wielu krajach. Można do nich zaliczyć³:

• kurczenie się gospodarczej roli rolnictwa w gospodarce narodowej, gospodarce lokalnej i w strukturze agrobiznesu;

• wzrost produkcyjności w rolnictwie i podnoszenie efektywności wykorzystania zasobów i nakładów;

• zacieśnianie więzi między działalnością produkcyjną a ochroną środowiska przyrodniczego i ochroną klimatu;

• nasilenie konkurencyjności międzynarodowej i międzysektorowej;

• narastanie wrażliwości konsumentów w sferze jakości i bezpieczeństwa żywności przy zwiększaniu siły rynkowej wielkich sieci detalicznych handlu żywnością i innych kluczowych ogniw w łańcuchu dostaw;

• wzrost znaczenia nowych form postępu, wiedzy i niematerialnych form kapitału w procesach produkcyjnych i funkcjonowaniu rolnictwa;

• wzrost wielofunkcyjności rolnictwa i pozarolniczych form gospodarowania na obszarach wiejskich oraz uświadomienie potrzeby oparcia rozwoju rolnictwa na koncepcji rozwoju zrównoważonego;

• słabnięcie poparcia dla polityki protekcjonizmu, subsydiowania i interwencjonizmu rolniczego.

Procesy rozwojowe rolnictwa są koordynowane przez zastosowanie odpowiednich instrumentów w ramach prowadzonej polityki rolnej. Wymiary, cele i instrumenty interwencjonizmu rolniczego powinny być dostosowane do stanu rozwoju i sytuacji gospodarczej rolnictwa w kraju czy grupie krajów. Interwencjonizm rolniczy jest specyficznym oddziaływaniem państwa, wynikającym z niesprawności i zewnętrznych efektów funkcjonowania rynków, których niekorzystne skutki ujawniają się w samym rolnictwie i jego bliższym i dalszym otoczeniu. Na ogół interwencjonizm w rolnictwie jest częścią ogólnego interwencjonizmu państwa w gospodarce, osadza się w tradycyjnych, ogólnych funkcjach państwa i wynika z przyjętej doktryny określającej rolę państwa w gospodarce. Współczesne państwo podejmuje różne działania zapobiegające i korygujące niekorzystne zjawiska na rynku, mające na celu podniesienie sprawności i efektywności gospodarowania, ograniczanie nadmiernych nierówności w podziale produktu społecznego, stabilizowanie gospodarki. Mechanizm rynkowy, mimo wielu zalet, ma liczne ułomności i powoduje niekorzystne skutki społeczne, zwłaszcza w skali makroekonomicznej. Rolnictwo jest szczególnym sektorem gospodarki, w którym zaznacza się interwencyjna rola państwa. Jedną z podstawowych przyczyn są szczególne cechy gospodarki rolnej, które wynikają z samej istoty gospodarowania na roli oraz z długofalowych procesów rozwojowych. Ważne znaczenie mają w tej dziedzinie gospodarowania specyficzne cechy, takie jak: sezonowość produkcji, ograniczona mobilność czynników produkcji (zwłaszcza ziemi), a także krótkookresowa zmienność rynku oraz specyfika obrotu rolniczego.

Działalność rolnicza charakteryzuje się wysokim poziomem ryzyka, a metody zapobiegania i ograniczania ryzyka są mało skuteczne. Zależność od zmiennych warunków przyrodniczych i klimatycznych, mała skala gospodarowania, rozproszenie i przestrzenny charakter produkcji, niski poziom edukacji rolników i słabość systemów informacji i doradztwa składają się na sytuację, z którą sami rolnicy bez pomocy państwa nie są w stanie sobie poradzić. Rozwój systemów edukacyjnych, wsparcie dla nowoczesnych technologii i działania prowadzące do występowania korzyści skali, a także możliwość korzystania z efektów zewnętrznych, powodowanych przez produkcję rolną, wymagają subsydiowania bądź określonych regulacji prawnych. U podstaw interwencjonizmu rolniczego leżą też:

• specyficzne właściwości popytu żywnościowego, tj. ograniczony popyt i rosnąca podaż produktów rolnych, co z kolei wywołuje spadek cen i pogarszanie się sytuacji dochodowej – tworzą potrzebę ingerencji państwa w sferę ochrony dochodów rolniczych i limitowania produkcji w celu zapewnienia godziwych warunków egzystencji rodzinom chłopskim;

• problemy dochodowe rolników, a przede wszystkim potrzeba przeciwdziałania nadmiernym dysproporcjom w dochodach rolniczych. Wpływ państwa na dochody rolnicze dokonuje się głównie przez zagwarantowanie opłacalności produkcji rolnej realizowanej po przeciętnych kosztach. Może to być osiągnięte np. za pośrednictwem cen minimalnych oraz skupu interwencyjnego;

• potrzeba opracowywania i realizacji nowych strategii rozwojowych oraz oszczędnych technologii, które umożliwiają transformację rolnictwa w pożądanym kierunku.

W polityce rolnej prowadzonej przez różne kraje można wyodrębnić dwa główne obszary wsparcia rolnictwa: wsparcie nakierowane na rynek wewnętrzny i wsparcie w sferze obrotów zagranicznych. Polityka skierowana „do wewnątrz” polega na kształtowaniu procesów wzrostowych rolnictwa oraz umożliwieniu jego modernizacji i restrukturyzacji. Polityka zewnętrzna polega na podnoszeniu konkurencyjności na zewnątrz, wspieraniu eksportu w celu integracji z rynkiem światowym oraz na ochronie przed konkurencją oferty zagranicznej przy imporcie. Tradycyjnie kraje rolnicze wykorzystują eksport towarów rolno-spożywczych dla celów rozwoju gospodarczego, stąd sektor eksportowy stanowiący nowoczesną część rolnictwa jest raczej przedmiotem opodatkowania niż subwencjonowania. W krajach o rozwiniętej gospodarce subsydiowanie eksportu może być jedną z głównych form wsparcia dla rolnictwa i podnoszenia dochodów rolniczych. W tych to krajach w polityce obrotów zagranicznych dużą uwagę zwraca się też na ograniczenie importu jako bezpośredniego źródła obniżania cen rolnych. Ograniczanie dostępu do rynku jest traktowane jako jeden z głównych czynników zakłócających światowy handel i rozmieszczenie produkcji. W tym działaniu wyraża się aspekt protekcjonistyczny interwencjonizmu państwowego w rolnictwie. Ochrona rynku wewnętrznego jest osiągana przez zastosowanie różnych instrumentów regulowania importu żywności m.in. za pomocą kwot importowych, ceł czy innych opłat.

Przepływ towarów w obrocie zagranicznym i funkcjonowanie rynku wewnętrznego objęte są różnego rodzaju regulacjami i normami prawnymi. „Aspekt regulacyjny” jest związany ze stosowaniem pozataryfowych regulatorów obrotu, takich jak normy jakościowe i bezpieczeństwa zdrowotnego, przepisy fitosanitarne, zasady przestrzegania dobrostanu zwierząt, świadectwa pochodzenia, normy środowiska i inne.

Tabela 3.1. Udział poszczególnych elementów wsparcia rolnictwa w zakłócaniu światowego handlu (w %)

Czynnik zakłócającyświatowy handel

Podmiot analizujący

Bank Światowy

OECD

ERSA/USDA

Udział w zakłócaniu rynku

UE

USA

Dostęp do rynku

Wsparcie krajowe

 Subsydia eksportowe

93

5

2

79

19

2

54

32

14

34

45

21

44

50

6

Źródło: European Commission, 2006, Directorate-General for Agriculture and Rural Development: Does the ,,trade talk” match the ,,trade walk”? Exploring the myths surrounding world trade, „Monitoring Agri-trade Policy”, no. 3.

Potrzeby rozwojowe rolnictwa i interesy rolników mogą być zapewniane przez bezpośredni interwencjonizm w zakresie mechanizmów funkcjonowania rynku wewnętrznego i obrotów zewnętrznych, a także przez politykę strukturalną nakierowaną bezpośrednio na rolnictwo i gospodarstwa rolne oraz na rozwój pozarolniczych funkcji w gospodarce wiejskiej. Współczesna polityka rolna opiera się coraz bardziej na wyłaniających się, lecz silnie ze sobą powiązanych, dwóch filarach polityki rozwoju rolnictwa i polityki rozwoju wsi (obszarów wiejskich). Drugi filar umacnia swoje znaczenie, lecz jednocześnie staje się coraz bardziej złożony i zróżnicowany. Zarówno polityka rozwoju rolnictwa, jak i polityka rozwoju wsi jest silnie powiązana z poziomem rozwoju gospodarczego kraju i charakterem jego gospodarki.

3.3. Cele i instrumenty oddziaływania na rolnictwo i rozwój wsi

Tradycyjne instrumenty wykorzystywane w polityce rolnej do wsparcia rolnictwa i rozwoju wsi dzielono na instrumenty rynkowe i pozarynkowe (strukturalne i instytucjonalne). Wśród instrumentów rynkowych podstawowe znaczenie mają instrumenty regulowania podaży, takie jak gromadzenie i finansowanie zapasów, ustanawianie kwot rynkowych, limitowanie obszaru upraw, ustalanie ograniczeń terminów skupu, kontraktacja produkcji, standaryzacja produkcji żywnościowej, ochrona przed importem (cła, opłaty wyrównawcze, podatki importowe, ograniczenia ilościowe, licencje importowe i inne). Wspieranie eksportu (subsydia, dopłaty, zwolnienia podatkowe, zwroty cła itp.) ma znaczenie zarówno dla podaży, jak i popytu na produkty rolne. Do instrumentów wspierających popyt należą różnego rodzaju subwencje wspierające konsumpcję żywności (bony żywnościowe, posiłki szkolne, wykorzystywanie żywności do celów charytatywnych, pomocy żywnościowej itp.).

Do instrumentów pozarynkowego wsparcia rolnictwa należą subsydia i dopłaty bezpośrednie do dochodów, produkcji, powierzchni upraw i zwierząt. Należy tu też dostęp do kredytów preferencyjnych i środków do produkcji oraz cała gama instrumentów o charakterze strukturalnym stosowanych na rynkach pracy w bezpośrednim otoczeniu rolnictwa. Istrumenty te obejmują też subsydia pośrednie, np. dopłaty do przemysłu przetwórczego gwarantujące wypłatę cen minimalnych za produkty rolne czy inne dopłaty i refundacje dla przemysłu, sektora usług czy doradztwa rolniczego.

Niezależnie od poziomu rozwoju i charakteru kraju polityka rolna zintegrowana z polityką rozwoju wsi może być nakierowana na cztery ogólne cele (środkowa część rys. 3.1):

• zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego kraju oraz stabilizacja rynku rolnego i żywnościowego,

• poprawę sytuacji ekonomicznej ludności rolniczej, która obejmuje rozwiązania strukturalne, socjalne i efektywnościowe, a w szczególności sprawiedliwy podział dochodów,

Rysunek 3.1. Model ogólny interwencjonizmu polityki rolnej i rozwoju wsi

Źródło: opracowanie własne na podstawie The World Bank, 2008, s. 228.

• zmierzanie do efektywnego i racjonalnego wykorzystania zasobów produkcyjnych oraz ochrony środowiska naturalnego w ramach koncepcji rozwoju trwałego i zrównoważonego,

• rozwój funkcji pozarolniczych i równoważenie wiejskich rynków pracy, kreację dóbr publicznych.

Cele polityki rolnej, których waga i struktura wewnętrzna muszą być dostosowane do typu rolnictwa i jego roli w gospodarce narodowej, mogą być realizowane przez zestaw określonych działań i instrumentów w czterech następujących płaszczyznach⁴:

1. Usprawnienie powiązań z rynkiem i ustanowienie sprawnych łańcuchów (kanałów) dostaw. Działanie w tej płaszczyźnie skutkuje integracją w sektorze agrobiznesu, w łańcuchach dostaw, wzmacnia powiązania między licznymi konsumentami i innymi podmiotami reprezentującymi popyt na rynkach żywnościowych a producentami rolnymi, którzy także są liczni i rozproszeni. Wzbogacenie i obsługa łańcuchów dostaw zwiększa zatrudnienie i dodaje wartości do surowców rolnych przechodzących przez kanały marketingowe. Interwencjonizm w tej płaszczyźnie oddziaływania, rozwijając i wspierając elementy składające się na łańcuchy dostaw, może stwarzać sprzyjający klimat do inwestowania, wspierać słabe ogniwa łańcucha oraz rozwijać różne innowacyjne formy działań i tworzyć strategie partnerstwa prywatno-publicznego.

2. Podnoszenie produktywności i konkurencyjności rolnictwa. Oznacza to działania modernizacyjne w gospodarstwach rolnych, wyposażenie w odpowiednie środki produkcji i powiększanie skali gospodarowania. Wszystko to umożliwia wdrażanie innowacji technologicznych i silniejsze powiązanie z rynkiem. Polityka interwencjonizmu wspierającego produktywność i konkurencyjność obejmuje regulacje rynkowe, budowanie infrastruktury, wspieranie postępu technologicznego, doradztwa, zapewnienia usług finansowych i organizacyjnych, wsparcie dla grup producentów itp. Wymuszenie przejścia od gospodarstw o charakterze naturalnym do gospodarki rynkowej wymaga często zreformowania dostępu drobnych rolników do ziemi i innych czynników produkcji, podnoszenia kwalifikacji, budowy kapitału ludzkiego i społecznego. Interwencyjne wsparcie może przejawiać się w inicjatywach organizacji rynków regionalnych i ułatwieniu wejścia producentów na rynki zewnętrzne, a także wiąże się z wprowadzaniem integracji poziomej i pionowej oraz systemów zabezpieczających przed ryzykiem.

3. Trzecia płaszczyzna działań obejmuje wspieranie dochodów rolniczych i poziomu życia ludności wiejskiej. Odbywa się to zarówno przez subsydiowanie produkcji, wspieranie aktywności i przedsiębiorczości rolniczej i pozarolniczej oraz zapewnienie dla ludności rolniczej i ludności wiejskiej o niskich dochodach odpowiednich usług społecznych (edukacyjnych, zdrowotnych, socjalnych itp.).

4. Wzrost wielofunkcyjności rolnictwa i zatrudnienia pozarolniczego na wsi oraz budowa kapitału ludzkiego i społecznego. Rozwój rynku pracy zarówno po stronie podaży, jak i popytu oznacza potrzebę podnoszenia kwalifikacji, podnoszenia wydajności pracy i wynagrodzenia za nią, co chroni obszary wiejskie przed depopulacją i depresją ekonomiczną.

Instrumenty wyszczególnione w wymienionych wyżej płaszczyznach mogą być w różny sposób i w różnym zakresie wykorzystane w budowaniu narodowych programów polityki rolnej i rozwoju wsi. Hierarchia celów i struktura stosowanych instrumentów będzie się różnić w krajach typowo rolniczych, różnych grupach krajów podlegających transformacji, w krajach zurbanizowanych i w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo. Do tej grupy krajów należą kraje Europy Zachodniej, Stany Zjednoczone, Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Japonia. Chociaż systemy interwencjonizmu rolnego tych krajów różnią się, to mają też pewne wspólne cechy (rys. 3.2).

Rysunek 3.2. Model interwencjonizmu w krajach wysoko rozwiniętych

Uwaga: Liczba gwiazdek wskazuje względną ważność działania w tym obszarze, uwzględniając, że łączna liczba punktów wynosi 10.

Źródło: opracowanie własne na podstawie The World Bank, 2008, s. 231.

W krajach Unii Europejskiej, w których rolnictwo stanowi niewielki udział w wytwarzaniu PKB i zatrudnieniu, rola państwa w kształtowaniu rozwoju rolnictwa nie zanika, ponieważ rynek nie zapewnia właściwego podziału dochodów z produkcji między sektory wytwórczości. W krajach tych powstają warunki do korygowania ułomności rynku i zapewnienia bardziej sprawiedliwego wynagradzania rolnictwa poza mechanizmem rynkowym, zwłaszcza za wytwarzanie dóbr publicznych i usług nierynkowych.

W przeszłości polityka rolna była prowadzona na poziomie kraju ze szczebla narodowego. Wraz z rozwojem procesów integracyjnych podmiotowość tej polityki przesuwać się może na szczebel ponadnarodowy. Szczególnie silne zaawansowanie ponadnarodowej wspólnotowej polityki rolnej występuje w Unii Europejskiej, w ramach której funkcjonuje obecnie 28 państw europejskich stanowiących ponad trzecią część kontynentu europejskiego i skupiających prawie 500 mln ludności, czyli ponad połowę ludności Europy. Zaawansowanie wspólnej polityki rolnej nie oznacza zaniku polityki narodowej. Można nawet zauważyć pewne wspólne cechy wspólnej polityki rolnej i narodowych polityk rolnych.

W polityce interwencjonizmu rolnego w krajach wysoko rozwiniętych należy zwrócić uwagę na dwa strumienie kierowania środków do rolnictwa i na obszary wiejskie. Pierwszy ma charakter mikrofinansowy i jest związany z udostępnieniem dla rolnictwa tanich kredytów i ubezpieczeń od ryzyka, drugi o charakterze makroekonomicznym wiąże się z polityką rynkowo-cenową na rynku wewnętrznym, ochroną rynku krajowego, wspieraniem eksportu i rozwoju obszarów wiejskich. Często wiąże się z udostępnianiem dopłat, dotacji czy subwencji do produkcji i na realizację inwestycji. Ukierunkowane programy pożyczek rolnych były stosowane zwłaszcza w USA w latach 1960–1980, a w Unii Europejskiej dopłaty bezpośrednie stały się głównym źródłem zasilania rolnictwa i obszarów wiejskich po 1992 r. Szczególnie ważną rolę odegrały obszarowe dopłaty bezpośrednie dla produkcji rolniczej oraz różne formy dofinansowania inwestycji w ramach programów rozwoju obszarów wiejskich (tab. 3.2).

Stosowany system interwencjonizmu narodowego czy wspólnotowego zapewnia w krajach wysoko rozwiniętych w większym stopniu niż w innych grupach krajów zwrot nieopłaconej przez rynek nadwyżki ekonomicznej wytwarzanej przez rolników, m.in. przez różnego rodzaju dopłaty do produkcji i subsydia bezpośrednie. Stosowane sposoby interwencji na rynku wewnętrznym i w obrotach zagranicznych można klasyfikować w różny sposób. Jednym z nich jest podział na następujące grupy⁵:

• Ceny podstawowe lub wiodące. Obejmują ustalenia, które odnoszą się do przewidywanych czy pożądanych cen na rynku wewnętrznym.

• Ceny subsydiowane (subsydia cenowe) – instrumenty, które służą bezpośredniemu wspieraniu cen na rynku wewnętrznym.

• Subsydia (dopłaty) bezpośrednie. Środki, które służą wspieraniu cen przez system pomocy i dopłat bezpośrednich do produkcji.

• Mechanizmy graniczne (zewnętrzne) – te, które odnoszą się do importu i eksportu.

• Inne środki organizacji rynku i wspierania cen.

Organizacja rynku i jego podstawowe mechanizmy wpływały na ceny, produkcję, obroty i konsumpcję w sposób zróżnicowany, w zależności od stopnia samowystarczalności, jaką osiągały kraje członkowskie. Ceny na rynku wewnętrznym na wszystkie podstawowe produkty były utrzymywane na poziomie wyższym od cen rynku światowego oferowanych na granicach Wspólnoty. Strumienie wsparcia dla rolnictwa są kierowane przez

Tabela 3.2. Instrumenty wsparcia inwestycji w ramach WPR 2007–2013

Rodzaj instrumentów inwestycyjnych

Nr działania

Nazwa działania

Wsparcie inwestycji produkcyjnych mających na celu podniesienie wyników ekonomicznych/zwiększenie konkurencyjności prowadzonej przez osoby indywidualne działalności gospodarczej

121

Modernizacja gospodarstw rolnych

122

Podnoszenie ekonomicznej wartości lasów

123

Zwiększanie wartości dodanej produkcji rolnej i leśnej

311

Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej

312

Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw

313

Zachęcanie do prowadzenia działalności związanej z turystyką

Wsparcie inwestycji w infrastrukturę publiczną

125

Poprawianie i rozwijanie infrastruktury związanej z rozwojem i dostosowaniem rolnictwa i leśnictwa

Wsparcie inwestycji nieprodukcyjnych dotyczące kwestii środowiskowych lub nierynkowych realizowanych przez osoby indywidualne

216

Inwestycje nieprodukcyjne w rolnictwie

227

Inwestycje nieprodukcyjne w leśnictwie

313

Zachęcanie do prowadzenia działalności związanej z turystyką

Wsparcie inwestycji realizowanych przez osoby indywidualne dotyczące dostosowania do standardów współfinansowanych w ramach działań 121 i 123

121

Modernizacja gospodarstw rolnych

123

Zwiększanie wartości dodanej produkcji rolnej i leśnej

Źródło: European Commission, 2014, DG-AGRI, Unit E.4, Investment Support under Rural Development Policy, „Publications Office of the European Union”, Bruksela.

politykę rynkowo-cenową, dopłaty bezpośrednie do produkcji bądź gospodarstw rolnych (I Filar WPR) oraz drogą pośrednią przez programy rozwoju wsi i ochrony środowiska (II Filar WPR), a także przez politykę regionalną i strukturalną (polityka spójności). Prowadzenie takiej polityki powoduje wymierne koszty ekonomiczne i finansowe, co napotyka opory w sferze politycznej i społecznej. Wymaga to więc zarówno teoretycznego uzasadnienia, jak i odpowiedniego rachunku ekonomiczno-finansowego dającego uzasadnienie dla takiego modelu interwencjonizmu.

Dopłaty bezpośrednie są jednym z głównych instrumentów I Filara WPR wspierającego produkcję i dochody rolnicze. II Filar WPR służy rozwojowi obszarów wiejskich. Wsparcie inwestycyjne gospodarstw rolnych przynosi również konkretne efekty produkcyjne i dochodowe. Szacuje się, że w Polsce w latach 2007–2013 zainwestowanie 1 euro w rolnictwo dawało przyrost 0,20 euro wartości dodanej brutto i 0,10 euro dochodu rolniczego w gospodarstwach rolnych. Wsparcie inwestycji w ramach II filaru WPR stanowi największą część łącznego budżetu wszystkich programów rozwoju obszarów wiejskich wdrożonych w obecnym okresie programowania (PROW 2014–2020).

3.4. Zarządzanie programami polityki rolnej

Przyjęcie odpowiedniej wizji, opracowanie programu polityki rolnej i rozwoju wsi jest ważnym, aczkolwiek niewystarczającym etapem makroekonomicznego zarządzania rozwojem rolnictwa i obszarów wiejskich. Różne kraje posiadają zróżnicowane zdolności do zarządzania tym rozwojem. Możliwości wdrożenia takiego programu są uzależnione od:

• akceptacji politycznej,

• zdolności administracyjnej,

• adekwatności instytucjonalnej,

• możliwości finansowej.

Spełnienie wszystkich wymienionych wyżej warunków jest często trudne lub niemożliwe. Poszczególne kraje wykazują różną zdolność do przygotowania i wdrożenia reform i programów rozwojowych. Trudność politycznej akceptacji odnosi się zwłaszcza do tych krajów i reform, które wyraźnie wyodrębniają beneficjentów i tych, którzy tracą, jak np. przy przeprowadzaniu reform rolnych, programów prywatyzacji, transferach środków finansowych i rzeczowych przy różnych programach pomocy i dystrybucji dochodów. Łatwo akceptowane są programy, z których korzysta całe społeczeństwo lub większa jego część. Do takich z pewnością należą programy rozbudowy infrastruktury, rozwoju edukacji, badań naukowych, poprawy jakości żywności i bezpieczeństwa żywnościowego itp.

Zdolność administracji do zaplanowania i wdrażania programów rozwojowych i reform jest także bardzo różna. Ograniczenia takie wyraźnie występują w krajach typowo rolniczych. Trudności, jakie występują z naszymi agencjami rządowymi pełniącymi funkcje agencji programujących i finansujących filar polityki rynkowej i filar polityki wiejskiej, dotyczą nie tylko niesprawnych systemów informatycznych, jakimi się one posługują w wypełnianiu postawionych przed nimi celów, lecz także zachowania pewnej ciągłości działań i stabilności celów strategicznych przy kolejnych zmianach kierownictwa. Ograniczone możliwości finansowe są zawsze wąskim gardłem wszelkich programów rozwojowych, jako że finansowane są z narodowych czy wspólnotowych budżetów. Wydatkowanie znacznej części budżetu wspólnotowego Unii Europejskiej na wspólną politykę rolną napotyka na coraz większy sprzeciw polityczny i społeczny, natomiast utrzymanie dotychczasowej skali wsparcia rolnictwa wymaga głębszego uzasadnienia, a często modyfikacji i uzupełnienia programowego.

Mówiąc o konieczności wspierania rolnictwa przez politykę interwencjonizmu rolniczego, należy stwierdzić, że wspieranie to nie odbywa się wyłącznie w interesie rolników, a z rozwoju obszarów wiejskich korzystają nie tylko mieszkańcy wsi. Wspieranie to jest niezbędne dla rozwoju całej gospodarki i w interesie całego społeczeństwa. Dla wielu krajów o dominacji rolnictwa w gospodarce jest to także podstawowy warunek wzrostu gospodarczego.

Zdolność do zarządzania rozwojem rolnictwa i obszarów wiejskich nie może być utożsamiana czy też wynikać wyłącznie ze zdolności rządu czy innych władz centralnych. Poza agendami rządowymi czy ponadnarodowymi istotną rolę odgrywają władze zarównosamorządu terytorialnego, jak i samorządu zawodowego, organizacje pozarządowe, a także sektor prywatny oraz społeczeństwo obywatelskie.

Rozpatrując zarówno proces formułowania polityki rozwojowej, jak i jej implementacji, możemy mówić, podobnie jak o ułomnościach i niesprawności rynku, również o ułomnościach i niesprawności państwa czy instytucji, którym państwo powierza zadania w tym zakresie. Oceniając proces zarządzania polityką rozwoju rolnictwa i obszarów wiejskich, należy wskazać z jednej strony na uzależnienie od procesów globalizacji i integracji międzynarodowej i z drugiej strony – wzmocnienie roli czynnika terytorialnego i działań oddolnych. Nowa rola państwa w zarządzaniu polityką rolną skupiać się powinna na koordynacji działań różnych agend, instytucji i podmiotów, regulacji prawnej oraz wspieraniu działań oddolnych, np. przez wspieranie samorządów, organizacji społecznych, grup producenckich, spółdzielni itp. zapewniających takie wartości, jak bezpieczeństwo zdrowotne, jakość produktów, reguły postępowania na rynku, ochronę środowiska, ochronę prawa własności, dóbr intelektualnych itp. Podniesienie sprawności zarządzania polityką rozwoju wsi i rolnictwa jest procesem długotrwałym przebiegającym w sferze politycznej, gospodarczej, społecznej i kulturowej. Jest to proces osadzony w historii kraju i konkretnego regionu, zakorzeniony w jego instytucjach, kształtowany przez globalizację, a ujawniający się w postawach obywateli i działaniach przywódców.

3.5. Określanie rozmiarów wsparcia rolnictwa

Prowadzenie interwencjonizmu rolnego pociąga za sobą koszty i skutki finansowe oraz przynosi korzyści określonym grupom beneficjentów. Formy wspierania produkcji rolnej i rolników obejmują całą gamę instrumentów bezpośrednich w postaci cen, ceł, dotacji, ulg podatkowych, zwrotów kosztów itp. oraz środki o charakterze strukturalnym, których wpływ ma charakter pośredni i często trudny do skwantyfikowania. Od wielu lat podejmowane są próby pomiaru finansowego wsparcia rolnictwa. Do najbardziej znanych należą metody opracowane i stosowane w krajach OECD.

Zakres interwencyjnej polityki państwa różni się znacznie. Ekonomiczne implikacje tej polityki odczuwane są zarówno w płaszczyźnie wewnętrznej poszczególnych krajów, jak i w skali międzynarodowej. W skali wewnętrznej istotne jest, jakie korzyści otrzymują rolnicy i jak wysokie są koszty społeczne polityki oraz jak rozkładają się koszty między konsumentów i podatników. W skali międzynarodowej wielcy eksporterzy produktów rolnych i kraje mające niskie koszty produkcji optują w ramach negocjacji WTO za ograniczeniem interwencjonizmu i oparciem obrotów międzynarodowych w większym stopniu na konkurencyjności rynkowej. Negocjacje międzynarodowe i wewnętrzne siły polityczne opowiadające się za liberalizacją rynków rolnych stwarzają zapotrzebowanie na opracowanie dokładnych metod pomiaru poziomu finansowego wsparcia rolnictwa. Rozwiniętą metodykę w tym zakresie już w łatach 80. XX w. zaproponowały OECD, FAO, Bank Światowy czy Stany Zjednoczone. Metody te są ciągle doskonalone i dostosowywane do aktualnych potrzeb i warunków.

Początkowo wskaźniki wykorzystane do pomiaru wsparcia obejmowały trzy grupy transferów: transfery do producentów (PSE), transfery do konsumentów (CSE) oraz Nominalny Współczynnik Protekcji (NPC). W 2007 r. OECD opublikowało dane o poziomie wsparcia rolnictwa obliczonego przy wykorzystaniu nowej metodologii pomiaru wskaźników PSE (wskaźnik wsparcia producentów), CSE (wskaźnik wsparcia konsumentów). Później wprowadzono także wskaźnik CSSE – Ogólny Wskaźnik Wsparcia Usług dla Rolnictwa, Całkowity Wskaźnik Wsparcia (TSE) i Zagregowany Wskaźnik Wsparcia (AMS).

Wskaźnik PSE, wprowadzony przez OECD w 1987 r., nazywany początkowo Ekwiwalentem Subsydiów Producenta, objął właściwe dochody uzyskane przez rolników z tytułu wsparcia cen, płatności bezpośrednich, obniżki kosztów nakładów i wartości usług publicznych na rzecz rolnictwa. Określony procentowy wskaźnik PSE oznaczał odsetek przychodów brutto gospodarstwa rolnego uzyskanych dzięki wsparciu ze środków publicznych. Nowy, wprowadzony w 2007 r. system wskaźników PSE obejmuje sumę wsparcia opartego na wielkości produkcji, w tym wsparcia cenowego, płatności oparte na wykorzystanych nakładach i usługach, płatności oparte na bieżącej i historycznej wartości użytków rolnych i liczbie zwierząt itp., poziom przychodu czy wymaganej produkcji oraz płatności oparte na kryteriach pozaprodukcyjnych i inne.

Poziom wskaźnika PSE w latach 1986–2006 w krajach OECD średnio zmniejszył się z 37,5 do 28,9%. W Stanach Zjednoczonych poziom ten zmniejszył się z 22,1% do 14,3%. Najniższy poziom wsparcia producentów występuje w Nowej Zelandii i Australii, a najwyższy – w Islandii, Norwegii, Szwajcarii i Korei, gdzie przewyższa aktualnie 60%. Wysokie wsparcie ma także Japonia 54,7%, a w Unii Europejskiej przeciętny poziom wsparcia obniżył się z 40,9% w 1986 r. do 33,7% w 2006 r. Obserwuje się tendencję zmniejszania wsparcia związanego z konkretnym produktem i wzrost wsparcia ogólnego dla rolnictwa.

Wskaźnik wsparcia usług (CSSE) określa roczną wartość transferów pieniężnych przeznaczanych na finansowanie i dostarczanie usług publicznych, z których cały sektor rolny obejmuje takie rodzaje usług publicznych, jak badanie i rozwój, szkoły rolnicze, inspekcję, infrastrukturę, marketing i promocję, udziały państwa w podmiotach rolniczych i inne. Z kolei wskaźnik wsparcia konsumentów CSE określa roczną wartość transferów uzyskiwanych przez konsumentów produktów rolnych od producentów, konsumentów i podatników, a także dodatkowy koszt pasz. Całkowity wskaźnik wsparcia TSE obejmuje transfery dla rolników od konsumentów i od podatników z uwzględnieniem przychodów budżetowych z ceł itp. W krajach OECD wskaźnik TSE również się zmniejszył niemal o połowę z nieco ponad 2,0% PKB w latach 1986–1988 do niewiele ponad 1% w latach 2004–2006. Wysoki poziom tego wskaźnika przekraczający nadal 3% mają Turcja i Korea. W krajach UE TSE jest nieco wyższy niż w krajach OECD, ale spadek, jaki tu nastąpił, był również wyższy. Wyszczególnione wskaźniki mogą być stosowane na różnych poziomach agregacji – produktu, grup produktów, kraju, grupy krajów.

Zagregowany wskaźnik wsparcia AMS został opracowany na potrzeby Światowej Organizacji Handlu i jest podstawowym miernikiem stosowanym przy określaniu zobowiązań poszczególnych członków w zakresie ograniczenia krajowego wsparcia udzielanego dla rolnictwa. Zagregowany wskaźnik wsparcia jest powiązany z systemem podziału instrumentów wsparcia rolnictwa na trzy koszyki:

• koszyk zielony – instrumenty dopuszczalne, uznawane za nienaruszające konkurencji światowego handlu,

• koszyk żółty – instrumenty, które powinny być stopniowo wycofywane,

• koszyk czarny – instrumenty niedozwolone.

AMS jest obliczany dla każdego produktu rolnego objętego takimi formami wsparcia jak wsparcie cenowe, płatności bezpośrednie niepodlegające wyłączeniu i inne subsydia niewyłączone ze zobowiązań redukcyjnych. Wskaźnik AMS służy do pomiaru jedynie tych form wsparcia, które mają silny wpływ na funkcjonowanie rynku, przy jego wyliczeniu stosowane są ceny historyczne, ceny administracyjne i ceny światowe w okresie referencyjnym (1986–1988). Wskaźnik ten ma zatem mniejszą wartość jako aktualne narzędzie oceny polityki rolnej.

3.6. Cele i zasady wspólnej polityki rolnej

Interwencjonizm rolny wspierający rozwój rolnictwa najpełniej został ukształtowany we wspólnej polityce rolnej (WPR) Unii Europejskiej ustanowionej Traktatem Rzymskim z 1957 r. o powołaniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Wspólną politykę rolną w części rynkowej (filar I) zaczęto realizować w 1962 r., a w części strukturalnej na początku lat siedemdziesiątych. W 55-letniej historii wspólna polityka rolna przeszła dość znaczną ewolucję zwłaszcza w części instrumentalnej, organizacyjnej i finansowej, zachowując jednak początkową istotę, cele i zasady, jakie przyświecają jej stosowaniu.

Według artykułu 39 Traktatu Rzymskiego cele wspólnej polityki rolnej zostały sformułowane następująco:

1) podnoszenie produktywności rolnictwa przez wspieranie postępu technicznego, racjonalizację produkcji i optymalizację zastosowania czynników produkcji;

2) zapewnienie ludności rolniczej godziwych warunków życia, głównie przez zwiększenie dochodów osób czynnych zawodowo;

3) stabilizacja rynków;

4) zapewnienie odpowiedniego zaopatrzenia w produkty rolne;

5) umożliwienie konsumentom zakupu produktów rolnych po umiarkowanych cenach.

Wymienione cele zostały potraktowane równorzędnie, chociaż niektóre pozostają ze sobą w sprzeczności bądź można je rozpatrywać w układzie hierarchicznym. Wyszczególnione wyżej cele obowiązują w zasadzie do dzisiaj, chociaż rozłożenie akcentów i wykorzystywane instrumenty uległy zmianom. W ustępie 2 tego samego artykułu zapisano, że WPR powinna uwzględniać specyficzną strukturę społeczną rolnictwa i regionalne zróżnicowanie strukturalne i naturalne oraz związki rolnictwa z całą gospodarką. Dość nieprecyzyjne, a nawet wewnętrznie sprzeczne sformułowanie celów było źródłem licznych wątpliwości w konkretyzowaniu i realizacji przyjętych celów oraz dawało szerokie możliwości ich interpretacji. Być może dlatego w procesie zmian, jakie były wprowadzane przez różne reformy tej polityki, skupiano się raczej na instrumentach, a nie na celach.

Realizacja wspólnej polityki rolnej została oparta na trzech zasadach:

1) jednolitości rynku – oznacza, że rynki rolne we wszystkich krajach członkowskich funkcjonują według wspólnych zasad, dotyczących organizacji, swobody i rodzajów interwencji;

2) preferencji wspólnoty – która oznacza pierwszeństwo sprzedaży dla produktów wytworzonych w krajach członkowskich Unii Europejskiej;

3) solidarności finansowej – oznaczającej ponoszenie kosztów prowadzenia polityki i wsparcia rolnictwa przez wszystkie kraje członkowskie.

Niepisaną zasadą było też dążenie do utrzymania relacji dochodów rolniczych w stosunku do dochodów pozarolniczych, a także dążenie do realizacji ogólnointegracyjnej zasady konwergencji w rozwoju sektora rolnego krajów członkowskich.

3.7. Kierunki zmian we wspólnej polityce rolnej Unii Europejskiej

Wspólna polityka rolna (Common Agricultural Policy – CAP) jest jedną ze starszych i ważniejszych polityk branżowych Unii Europejskiej. Opiera się ona na dwóch filarach. Filar I jest finansowany przez Europejski Fundusz Gwarancji Rolnych (EFRG), filar II czerpie środki z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Wsi (EAFRD). Polityka prowadzona w ramach filaru II, postrzegana jako polityka regulacji rozwoju obszarów wiejskich jest współfinansowana przez kraje członkowskie. Ponadto kraje członkowskie w pierwszym zakresie mogą podejmować działania i wspierać różne sektory gospodarki, w tym rolnictwo poza ramami oddziaływania wspólnej polityki rolnej. Wspólna polityka rolna w krajach Unii Europejskiej zmieniała się w latach 80. i 90., kiedy to wprowadzono nowe cele, sposoby i instrumenty oddziaływania na rolnictwo. Jedną z najistotniejszych zmian było wprowadzenie płatności bezpośrednich w ramach reformy MacSharry’ego. Zmiany te były kontynuowane pod wpływem ustaleń tzw. Agendy 2000 przyjętej w ramach przygotowania wspólnoty do rozszerzenia integracji na kraje Europy Wschodniej. Dalsze zmiany były związane z tzw. Przeglądem Zdrowotnym w drugiej połowie pierwszego dziesięciolecia XXI w. W drugim dziesięcioleciu zapoczątkowane wcześniej zmiany są kontynuowane i wzmacniane.

Celem tego podrozdziału jest przedstawienie ewolucji wspólnej polityki rolnej, zwłaszcza w okresie ostatniego dziesięciolecia. Przedstawiono zmiany w celach i instrumentach stosowanych w ramach pierwszego i drugiego filaru wspólnej polityki rolnej Unii Europejskiej. Źródłem danych, na których oparto opracowanie, są raporty OECD, zwłaszcza ostatni raport Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2015. Ewolucja wspólnej polityki rolnej przebiegała pod wpływem wielu czynników, które można ująć w trzech obszarach:

1) zmiany społeczno-gospodarcze w krajach członkowskich Unii Europejskiej i transformacja dokonująca się w rolnictwie tych krajów;

2) zmiany w relacjach Unii Europejskiej z gospodarką światową, na które zasadniczy wpływ miały negocjacje UE z kluczowymi krajami OECD, a także spontaniczne procesy globalne;

3) światowy kryzys finansowy, który zrodził się w gospodarce Stanów Zjednoczonych w 2007 r. i rozprzestrzenił się szybko na cały świat, hamując tempo wzrostu gospodarczego i stwarzając problemy rozwojowe zwłaszcza w krajach wysoko rozwiniętych.

Unia Europejska jest największym regionem w grupie krajów OECD, w którym przeciętny poziom PKB na mieszkańca jest niższy od średniej całej grupy. Rolnictwo w krajach EU 28 tworzy 1,7% globalnego PKB i zatrudnia 4,4% zasobów pracy. Od 2012 r.Unia osiągnęła pozytywne saldo handlu zagranicznego produktami rolno-spożywczymi i stała się największym światowym ekspertem produktów rolno-żywnościowych, pozostała jak przedtem największym importerem tych produktów. Produkty rolno-spożywcze stanowiły w 2013 r. 6,7% ogólnego eksportu i 6,4% importu. Struktury rolne krajów członkowskich są silnie zróżnicowane. Rolnictwo zajmuje ponad połowę terytorium krajów członkowskich i zużywa 28% całej konsumpcji wody. Kształt Wspólnej Polityki Rolnej uzależniony jest w znacznym stopniu od toczących się od dawna negocjacji międzynarodowych, najpierw w ramach GATT, a od 1995 r. w ramach Światowej Organizacji Handlu (WTO). Porozumienie z 1995 r. liberalizujące międzynarodowe stosunki handlowe nie zakończyło presji wielkich światowych eksporterów na złagodzenie barier dostępu do rynków krajów Unii Europejskiej i większego oparcia międzynarodowego handlu na mechanizmach rynkowych. Także negocjacje Komisji Europejskiej ze Stanami Zjednoczonymi, Kanadą i innymi krajami zmierzały w tym kierunku, co skutkowało eliminacją bądź ograniczeniem protekcjonizmu i wsparcia dla eksportu.

Kryzys finansowy z 2008 r. spowodował wielką recesję w skali światowej. Kryzys ekonomiczny miał istotny wpływ na kluczowe wskaźniki rozwoju krajów świata w ciągu ostatniego dziesięciolecia. Gdy w skali świata w latach 2001–2011 PKB wzrastał w tempie 3,8% rocznie, to w krajach OECD wskaźnik ten wynosił 1,7%, natomiast w strefie euro 1,1%. W latach 2012–2014 słabsze wskaźniki odnotowano nie tylko w odniesieniu do realnego wzrostu PKB, ale także do inflacji i bezrobocia. Recesja gospodarcza miała istotne znaczenie także dla rozwoju rolnictwa, agrobiznesu i obszarów wiejskich. Polityka rolna Unii Europejskiej i jej krajów członkowskich dostosowywała swoje cele i instrumenty do sytuacji wytworzonej przez kryzys finansowy, zarówno w odniesieniu do likwidacji jego skutków, jak i do działań zapobiegawczych występowaniu kryzysów w przyszłości.

Wspólna polityka rolna ustanowiona w 1962 r. zaczęła w pełni funkcjonować w sferze rynkowo-produkcyjnej w 1968 r. W kolejnych latach wprowadzono do niej pewne elementy strukturalne. Szybko stała się kosztowna i przynosiła nie zawsze oczekiwane rezultaty. W latach 1986–1988 podjęto próbę znacznego ograniczenia jej kosztów. W 1992 r. wprowadzono zasadniczą zmianę jej modelu przez zastosowanie różnego rodzaju dopłat bezpośrednich. Ogólny poziom wsparcia określany wskaźnikiem PSE, który wyraża udział wartości transferów pieniężnych w ogólnych przychodach rolników, obniżył się z 39% w latach 1986–1988 do 34% w latach 1995–1997 i 19% w latach 2012–2014. Odchodzono od wspólnotowego wspierania cen rynkowych i dopłat do produkcji na rzecz płatności oderwanych od produkcji, co umożliwiało rolnikom bardziej swobodne reagowanie na sygnały rynkowe. W 2015 r. zrezygnowano całkowicie ze stosowania kwot produkcyjnych na mleko i cukier, a w 2017 r. także na inne produkty.

Tabela 3.3. Dane ogólne o rozwoju Unii Europejskiej w latach 1995 i 2013

Wyszczególnienie

1995

2013

Dane ogólne

PKB (w mld USD)

Ludność (w mln)

Powierzchnia (w tys. km²)

Gęstość zaludnienia (liczba osób/km²)

PKB na głowę wg siły nabywczej w USD

Udział handlu w PKB (w %)

8 838

371

3 128

112

21 704

9,2

17 291

502

4 181

114

34 305

13,9

Rolnictwo w gospodarce

Udział rolników w tworzeniu PKB (w %)

Udział rolnictwa w zatrudnieniu (w %)

Eksport rolno-żywnościowy w eksporcie ogółem (w %)

Import rolno-żywnościowy w imporcie ogółem (w %)

2,9

4,7

8,3

9,6

1,7

4,4

6,7

6,1

Charakterystyka sektora rolnego

Bilans handlu rolno-spożywczego (w mln USD)

Produkcja roślinna w produkcji rolnej (w %)

Produkcja zwierzęca w produkcji rolniczej (w %)

Powierzchnia użytków rolnych (w mln ha)

Udział gruntów ornych w powierzchni użytków rolnych (w %)

Udział rolnictwa w zużyciu wody (w %)

Nawożenie azotem (w kg/ha)

– 8 588

53

47

142 453

53

bd

102

11 319

56

44

186 584

58

26

58

Źródło: OECD, 2015, Agricultural Policy Monitoring and Evaluation, OECD Publishing, Paris, s. 135.

Początkowo wspólna polityka rolna stwarzała skuteczne bariery dla importu produktów rolnych. Wyraziło się to w dużych różnicach między cenami rynku wewnętrznego i cenami towarów importowanych na granicach zewnętrznych. Początkowo różnice te dochodziły do ponad 92%, a w latach 2012–2014 zmniejszyły się do 27% wskaźnika PSE.

Wykorzystywanie instrumentów wsparcia różnych rodzajów produktów nie było identyczne w każdym kraju członkowskim. Poszczególne kraje miały możliwość przesunięć środków budżetowego wsparcia w ramach każdego filara i między filarami. Możliwe były także przesunięcia między różne grupy gospodarstw rolnych, co jest często wykorzystywane w odniesieniu do małych gospodarstw rolnych. Oznacza to wsparcie dla zmian strukturalnych. Wspólna polityka rolna jest kształtowana od wielu już lat w cyklu siedmioletnim, tj. w cyklu ustalonym przez tzw. ramy finansowe stosowane przy długookresowym planowaniu budżetu. Dwa ostatnie cykle obejmowały lata 2007–2013 oraz lata 2014–2020. Obecny model kształtowany był przez dwa lata i zatwierdzony w 2015 r. Ramy finansowe na lata 2014–2020 przewidują wydatkowanie 363 mld euro.

Tabela 3.4. Szacunki wsparcia rolnictwa w Unii Europejskiej

Wyszczególnienie

1986–1988

1995–1997

2012–2014

Ogólna wartość produkcji rolnej, loko gospodarstwa rolne 

 (w mln euro), w tym:

Udział transferów do producenta (MPS) (w %)

Ogólna wartość konsumpcji, loko gospodarstwa rolne

 w mln euro

Szacunek wsparcia producentów (PSE) (w mln euro)

Udział PSE w wartości produkcji (w %)

Szacunek wsparcia przez usługi (GSSE) (w mln euro)

Udział GSSE w ogólnym szacunku wsparcia (w %)

Szacunek wsparcia konsumpcji (CSE) (w mln euro)

Udział CSE we wsparciu ogółem (w %)

Szacunek wsparcia ogółem (TSE) (w mln euro)

Udział TSE w PKB (w %)

Wskaźnik nominalnej ochrony producenta (NPC) (w %)

211 380

75,0

188 226

88 006

39,2

9 464

9,3

– 65 589

– 35,7

101 952

2,6

1,70

239 230

73,7

230175

94 287

33,8

10 229

9,4

– 47 207

– 20,9

108 371

1,5

1,33

375 560

75,5

367 160

88 072

19,2

13 711

13,8

– 16 879

– 4,6

99 786

0,8

1,05

Źródło: OECD, 2015, Agricultural Policy Monitoring and Evaluation, OECD Publishing, Paris, s. 137.

WPR jest realizowana w dwóch filarach. Z filaru I finansowane są płatności bezpośrednie i inne cele z nimi powiązane, z filaru II różne cele o charakterze strukturalnym bądź ogólnym w ramach rozwoju obszarów wiejskich. Na filar I przeznaczono kwotę 278 mld euro (77%), a na filar II kwotę 85 mld euro (33%), jednak finalne rozdysponowanie środków między filary może być inne. W 2014 r., korzystając z przyznanych możliwości, 11 krajów członkowskich przesunęło 6,4 bln euro z filaru I do II, natomiast pięć innych krajów dokonało transferu 3,4 mld euro z filaru II do I. W wyniku tych przesunięć powiększono pulę przypadającą na filar II na okres 6 lat. Druga taka możliwość zaistniała w 2017 r., co może jeszcze zmienić proporcje środków przeznaczanych na finansowanie obydwu filarów.

3.8. Finansowe wsparcie rozwoju obszarów wiejskich

Wieś i obszary wiejskie mają wymiar przestrzenny i terytorialny, których zakres i znaczenie w odniesieniu do każdego z tych pojęć są różne. Podejście przestrzenne wynika z założenia, że przestrzeń wiejska ma cechy różniące ją od innych przestrzeni, w tym przypadku przestrzeni miejskich. Podejście terytorialne odnosi się do konkretnych wyodrębnionych przestrzeni, konkretnych układów lokalnych czy regionalnych wynikających m.in. z podziału administracyjnego. Nie ma precyzyjnie ustalonych, jednobrzmiących definicji i sposobu postrzegania tych pojęć. Można jednak bezpiecznie stwierdzić, że pojęcie wsi jest węższe niż pojęcie obszarów wiejskich. Wieś jest przede wszystkim jednostką osadniczą i pozostaje w dychotomii wobec pojęcia miasta. Te dwie podstawowe formy osadnictwa różni wiele cech, z których do podstawowych należą cechy morfologiczne, demograficzne, społeczno-zawodowe, ekonomiczne czy kulturowe. Różnorodność tych funkcji nie ogranicza się jedynie do obszaru zabudowy i zamieszkania ludności, ponieważ funkcje te odnoszą się do całego integralnie powiązanego z daną jednostką osadniczą terytorium, na którym organizowane są różne procesy produkcyjne i usługowe. Wieś i miasto pełnią odmienne funkcje w wyodrębnionych układach lokalnych i regionalnych. Poszczególne układy terytorialne konkurują o zasoby i czynniki rozwojowe. Mimo licznych prób i starań, zarówno teoretyków, jak i praktyków, nie wypracowano dotychczas uniwersalnej definicji wsi i obszarów wiejskich. Definicje i kryteria delimitacji są dostosowywane do celów badania i charakteru ocenianego problemu czy rodzaju prowadzonej polityki (Rural Development in the EU 2006–2013). Problemem jest nie tylko zdefiniowanie zakresu obszarów wiejskich, lecz także ich wewnętrznego zróżnicowania, inaczej mówiąc – stopnia wiejskości, który jest zmienny w czasie.

Pojęcie obszaru wiejskiego ma szerszy zakres niż pojęcie wsi, jest jednak również określone za pomocą różnych kryteriów i niesie różną treść. Na obszary wiejskie składają się tereny rolnicze i leśne, wody, tereny komunikacyjne, tereny niewykorzystane rolniczo, obszary przyrodniczo cenne oraz wspomniane wcześniej osiedla wiejskie, zagrody, domy mieszkalne i zabudowania gospodarcze rolników, ale też coraz częściej budynki instytucji publicznych, zakłady przetwórcze, przedsiębiorstwa przemysłowe i usługowe, domy i mieszkania ludności nierolniczej. Do obszarów wiejskich zalicza się także małe miasta. W Polsce rozgraniczenie obszarów wiejskich od miast ma charakter administracyjny. Często jednak jako kryterium przyjmuje się gęstość zaludnienia. OECD do unijnych obszarów wiejskich na poziomie lokalnym zalicza gminy o gęstości zaludnienia do 150 osób/km². Na poziomie NUTS 3 w krajach Unii Europejskiej, na podstawie gęstości zaludnienia i udziału ludności na obszarach wiejskich, OECD proponuje wyróżnić: regiony przeważająco wiejskie (50% ludności wiejskiej), regiony w znacznym stopniu wiejskie (15–50% ludności wiejskiej) i regiony przeważająco miejskie (mniej niż 15% ludności na obszarach wiejskich). Według decyzji Rady UE z lutego 2006 r. za tereny wiejskie przyjmuje się takie, których liczba ludności wiejskiej przekracza 50% lub są one zamieszkane przez mniej niż 150 osób/km². Kryterium gęstości zaludnienia stosowane jest w delimitacji obszarów wiejskich przez kilkanaście krajów europejskich. Udział obszarów wiejskich w strukturze terytorialnej poszczególnych państw członkowskich UE jest zróżnicowany. W większości krajów europejskich obszary wiejskie zajmują około 90% terytorium.

Stosowany w statystykach dychotomiczny podział terytorium na miasta i wsie umożliwia wykonanie analiz i ocenę stanu rozwoju obszarów wiejskich od strony środowiskowej, ekonomicznej, społecznej i kulturowej. Charakter obszarów wiejskich jest bowiem silnie zróżnicowany krajobrazowo. Podczas gdy terytoria takich krajów, jak Dania, Irlandia, Szwecja czy Finlandia posiadają zdecydowanie charakter wiejski, to takie kraje jak Belgia, Holandia, Wielka Brytania czy Malta mają charakter zurbanizowany. Niezależnie od tego obszary wiejskie silnie różnicuje poziom rozwoju, na podstawie którego można wyróżnić:

• korzystające z renty położenia obszary podmiejskie,

• typowe obszary wiejskie efektywnej produkcji rolnej,

• podupadające obszary wiejskie na terenach oddalonych od centrów rozwoju,

• obszary o niekorzystnych warunkach naturalnych.

OECD w przeglądzie polityki wiejskiej z 2006 r. dopracowało definicję obszarów wiejskich, a następnie w 2011 r., uwzględniając także powiązanie regionu z centrami rozwoju społeczno-gospodarczego, wyróżniło cztery typy regionów wiejskich:

• regiony oddalone od centrów gospodarczych, przeważająco wiejskie, rozwijające się dynamicznie przy wykorzystaniu zasobów naturalnych, dobrego połączenia transportowo-komunikacyjnego, posiadające atrybuty środowiskowe, które przyciągają turystów i inwestorów;

• regiony oddalone i opóźnione w rozwoju;

• regiony pośrednie w bliskim otoczeniu miast, rozwijające się dynamicznie, wyposażone w dobrze rozwinięte usługi i infrastrukturę oraz różne formy przedsiębiorczości, korzystające z powiązań biznesowych;

• regiony pośrednie przechodzące trudności restrukturyzacyjne, dominujących wcześniej struktur przemysłowych powiązanych z przedsiębiorstwami państwowymi czy zanikającymi branżami gospodarki.

Obszary wiejskie w Europie podlegają ciągłym przeobrażeniom. Zmienia się ich charakter i pełnione przez nie funkcje. Osłabianie funkcji rolniczej prowadzi do dezagraryzacji, rozwijają się nowe funkcje konsumpcyjne, usługowe i pozarolnicze funkcje produkcyjne. Wzrost produktywności rolnictwa powoduje skutki przestrzenne i wpływa na zmianę struktury społeczno-zawodowej. Przestrzeń wiejska staje się dobrem, z którego coraz intensywniej korzystają mieszkańcy miast, przedsiębiorcy i turyści. Słabsze grunty są zalesiane, a nieużytki przekształcane w publiczne dobra o charakterze ekologicznym. Na wsi pojawiają się nowe grupy społeczne i zawodowe. W połowie lat 90. XX w. w Polsce w rolnictwie pracowało około 3,5 mln osób (20% wszystkich pracujących), liczba ta zmniejszyła się do 2,5 mln osób w 2000 r. i do poniżej 2 mln w 2016 r. Zmniejszenie zatrudnienia w rolnictwie wzmacnia zjawisko bezrobocia na wsi i presję na uruchamianie nowych miejsc pracy pozarolniczej. Poza wzrastającym bezrobociem wiejskim występuje niedostosowanie kwalifikacji i umiejętności osób wychodzących z rolnictwa do aktualnych potrzeb rynku pracy.

Dezagraryzacja i ograniczanie udziału rolnictwa w zatrudnieniu i tworzeniu PKB stwarza miejsce dla rozwoju usług i produkcji przemysłowej na obszarach wiejskich. W 2008 r. w krajach UE sektor usług generował 65% wartości dodanej brutto w regionach z przewagą obszarów wiejskich i 68% w regionach w znacznym stopniu wiejskich. Udział sektora przemysłowego w gospodarce krajów UE wynosił w tym czasie 30–31%, a rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa ograniczony został do 2–4%. Słabością obszarów wiejskich jest niższy niż w miastach udział młodzieży do 15. roku życia (15%) i starzenie się ludności. Udział ludności powyżej 65. roku życia kształtuje się w granicach 16–17%. W wybranych regionach wiejskich można zaobserwować migracje ludności miejskiej na tereny podmiejskie lub tereny oddalone od miast, ale z innych powodów interesujące dla zamieszkania. Gospodarka wiejska przez rozwijane więzi lokalne, regionalne, a nawet globalne stwarza nowe warunki do gospodarowania na wsi i funkcjonowania społeczności wiejskich.

Przypisy

Rozdział 1

1 J. Skodlarski, 2015, Władysław Grabski jako ekonomista, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 12.

2 H. Runowski, 2016, Ryszard Manteuffel-Szoege – wybitny ekonomista rolny, twórca szkoły ekonomiki i organizacji gospodarstw rolniczych. Wspomnienie w 25. rocznicę śmierci, „Roczniki Naukowe Ekonomii Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich”, t. 103, z. 4.

Rozdział 2

1 Encyklopedia agrobiznesu, 1998, Fundacja Innowacji, Wyższa Szkoła Społeczno-Ekonomiczna, Warszawa, s. 15.

2 A. Woś (red.), 1982, Rolnictwo i polityka rolna lat siedemdziesiątych, PWRiL, Warszawa, s. 81.

3 E. Szuba-Barańska, W. Poczta, A. Mrówczyńska-Kamińska, 2016, Zmiany struktur agrobiznesu Polski i Niemiec, „Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistów Rolnictwa i Agrobiznesu”, t. XVIII, z. 6, s. 216.

4 Encyklopedia agrobiznesu…, jw., cz. 7, s. 35.

5 B. Czyżewski, 2009, Współczesne teorie renty gruntowej, ich geneza i znaczenie dla Wspólnej Polityki Rolnej UE, Zeszyt Naukowy SGGW, „Polityka Europejska, Finanse i Marketing”, s. 39–34.

6 Ibidem.

Rozdział 3

1 J. Zegar, 2014, Konkurencyjność rolnictwa zrównoważonego (synteza), IERiGŻ, Monografie Programu Wieloletniego 2011–2014, nr 142, Warszawa.

2 J. Wilkin, 1989, Współczesna kwestia agrarna. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa; J. Zegar, 2018, Kwestia agrarna w Polsce, IERiGŻ, Warszawa; A. Czyżewski, P. Kułyk, 2014, Zmiany w systemie wsparcia rolnictwa i jego makroekonomicznym otoczeniu w wysoko rozwiniętych krajach OECD w długim okresie (1990–2012), [w:] Kierunki rozwoju rolnictwa i polityk rolnych – wyzwania przyszłości (Synteza), R. Grochowska (red.), IERiGŻ-PIB, Monografie Programu Wieloletniego 2011–2014, nr 127, Warszawa.

3 M. Adamowicz, 2009, Współczesna rola rolnictwa a modele interwencjonizmu rolnego, „Wieś i Rolnictwo”, nr 3, s. 14.

4 M. Adamowicz, 2009, Współczesna rola rolnictwa a modele interwencjonizmu rolnego, „Wieś i Rolnictwo”, op. cit.

5 M. Adamowicz, 1999, Dostosowanie podstawowych rynków rolnych do integracji z Unią Europejską, Wydawnictwo SGGW, Warszawa.