BIBLIA

to jest

Pismo Święte
Starego i Nowego
Przymierza

Przekład dosłowny z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, z przypisami

FRAGMENT

BIBLIA, TO JEST PISMO ŚWIĘTE STAREGO I NOWEGO PRZYMIERZA

Przekład dosłowny z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, z przypisami

Original edition © 2020 Ewangeliczny Instytut Biblijny, www.feib.pl

Ebook edition © 2024 LOGOS MEDIA, www.logosmedia.pl

Uwaga: Ważnym uzupełnieniem przypisów i części wstępnych niniejszego dzieła jest Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie dosłownym EIB oraz Literatura do przekładu Biblii, to jest Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza

Tłumaczenie: Piotr Zaremba

Odsyłacze: Adam Ciorga, Karolina J. Zaremba, Krystyna W. Wierszyłowska-Zaremba, Piotr Zaremba

Przypisy i części wstępne: Wstęp, Jak korzystać z przekładu dosłownego, Tabele informacyjne, Miary i wagi, uwagi na temat not wstępnych i podziału Księgi Psalmów: Piotr Zaremba

Przekład części wstępnych na język angielski: Karolina J. Zaremba

Redakcja naukowa: Dariusz Banicki, Robert Merecz, Andrzej Zaborski (†), Karolina J. Zaremba

Konsultacja polonistyczna: Ewa i Andrzej Seweryn, Karolina J. Zaremba

Konsultacja czytelnicza: Karol Czarnowski, Wojciech Leszczyński

Sponsor przekładu: In Touch Mission International

Redakcja wydania elektronicznego: Jarosław Jankowski

Konwersja publikacji i redakcja techniczna: Zbigniew Szalbot

Publikacja powstała we współpracy z Ewangelicznym Instytutem Biblijnym.

Wersja ebooka: 1.1

All Rights Reserved
Wszelkie prawa zastrzeżone. Przedruk, odtwarzanie lub przetwarzanie całości lub fragmentów książki w mediach każdego rodzaju wymaga pisemnego zezwolenia Ewangelicznego Instytutu Biblijnego.

Wydawca: LOGOS MEDIA

EPUB: ISBN 978-83-63837-98-3

Od Wydawców

Słowo zaproszenia

Trzymasz w ręce nie tyle Księgę, co bibliotekę sześćdziesięciu sześciu Ksiąg Starego i Nowego Przymierza. Uwiecznione w nich słowa wkraczały w ludzką rzeczywistość stopniowo, na przestrzeni bodaj tysiąca czterystu lat, aby w końcu znaleźć potwierdzenie i pełny wyraz w Słowie, które stało się ciałem, w Jezusie Chrystusie.

Księgi tego zbioru nie przestają służyć wielu za podręcznik definiowania racji. Tymczasem mają one służyć pogłębianiu relacji. Obserwując wzmożone wysiłki współczesnych sobie uczonych, Pan Jezus Chrystus podsumował: „Zagłębiacie się w Pisma, ponieważ sądzicie, że macie w nich życie wieczne, podczas gdy one składają świadectwo o Mnie. A jednak nie chcecie przyjść do Mnie, aby zyskać życie.”

Trudno o lepsze ujęcie sprawy. Jeśli na kartach tych Pism zamierzasz szukać przede wszystkim racji, to zapewne ją znajdziesz, jak wielu innych – na własną miarę, jednym na pociechę, drugim na przekór. Może tej racji zechcesz bronić, a nawet za nią umrzeć. Jeśli jednak dzięki tej Księdze nie nawiążesz relacji z Osobą, z Panem wszechrzeczy, Jezusem Chrystusem, jeśli On sam nie stanie się rdzeniem Twojego życia, to uzbrojony w prawdziwe racje, możesz rozminąć się z prawdziwym życiem.

Księga ta nie należy do łatwych. I dobrze. Szczerzej przyjdą Ci słowa: „Panie, otwórz mi oczy na to, co na tych kartach czytam, a to, co zrozumiem, zastosuję w życiu.” Przy takiej postawie doznasz czegoś szczególnego: zauważysz, że Pismo Święte jest Księgą, którą czyta się w obecności jej Autora. Na tym polega wyjątkowość tej Księgi – i przygoda, do której Cię zapraszamy.

Ewangeliczny Instytut Biblijny

From the Publishers

You are invited!

What you have in your hands is not just one book, but rather a whole library of sixty-six books that together make up the Holy Scriptures of the Old and the New Testament. The words in these books took their time entering the human reality. About a thousand four hundred years, in fact. And then, at last, they found their full confirmation and expression in the Word who became flesh – in Jesus Christ.

Some people use this library as a handbook for formulating the right answers. But its goal was to point to the right Person. Looking at the desperate efforts of his contemporaries, the Lord Jesus Christ said once, “You search the Scriptures because you think that in them you have eternal life; and it is they that bear witness about me, yet you refuse to come to me that you may have life.”

We couldn’t say it better. If you study the Scripture to find the right answers, you’ll probably succeed. Many people did, each in their own way, to comfort some and spite the others. You may feel like defending these answers, maybe even die for them. But if you don’t allow this Book to lead you into a relationship with the right Person, the Lord of all, Jesus Christ, if He doesn’t become the core of your life, it may very well happen that armed with the right answers, you will miss out on the right place for your eternal existence.

This Book is not an easy one. But that’s good. You’ll be honestly motivated to pray, “God, open my eyes to what I read here, and what I understand, I’ll put into practice.” With such an attitude, you’ll feel something special – you’ll realize the Bible is a book you read in the presence of its Author. That’s the beauty of this Book – and the adventure we invite you to embark on.

Evangelical Bible Institute

Wstęp

Plan Wstępu

Niniejszy Wstęp dzieli się na cztery części:

Część 1 to informacje o Biblii, to jest Piśmie Świętym Starego i Nowego Przymierza, przekład dosłowny z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, z przypisami, jako publikacji.

Część 2 to dane o tekście źródłowym i kryteriach doboru wariantów tekstowych.

Część 3 to dane o cechach szczególnych przekładu.

Część 4 to informacje o układzie treści i szczegółach redakcji technicznej.

Taki plan powinien pomóc Czytelnikom:

uświadomić sobie wyjątkowość dzieła;

powiązać niniejszą publikację z innymi publikacjami Ewangelicznego Instytutu Biblijnego (EIB);

dowiedzieć się o jej celach, przeznaczeniu i wartościach;

poznać źródła tekstów wyjściowych i kryteria doboru ich wariantów;

uchwycić cechy szczególne przekładu;

ułatwić korzystanie z publikacji.

Część 1: Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, przekład dosłowny z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego, z przypisami (SNPD), jako publikacja

Wyjątkowość publikacji

O wyjątkowości niniejszej publikacji stanowi to, że:

SNPD jest owocem pracy translatorskiej uwzględniającej najnowszy stan badań nad tekstem 66 protokanonicznych ksiąg Pisma Świętego.

Wraz z wydanym wcześniej przekładem literackim (SNP) SNPD tworzy „dwuprzekład” wykorzystywany z jednej strony w wydaniach Pisma Świętego dla dzieci i młodzieży, a z drugiej na zajęciach z translatoryki biblijnej.

SNPD można wykorzystywać jako dzieło jednotomowe, ale jednocześnie, przez jego ścisłe powiązanie z przekładem literackim EIB, jako podręcznik zapewniający głębsze zrozumienie tekstu biblijnego.

SNPD zawiera 19.996 przypisów – 15.547 w Starym i 4.448 w Nowym Przymierzu. Przypisy te mają charakter językoznawczy, literaturoznawczy, historyczny, geograficzny, kulturowy i egzegetyczny. Zawarte w nich informacje umożliwiają szersze spojrzenie na dzieje tekstu biblijnego i jego znaczenie.

SNPD zawiera 937 odniesień do idiomów hebrajskich lub greckich oraz 96 wskazań na hebraizmy w grece Nowego Przymierza.

SNPD w sposób wyjątkowy i jak dotychczas niepowtarzalny na gruncie polskim podaje kryteria doboru wariantów tekstowych do tekstu głównego przekładu.

SNPD nazywa hebrajskie i greckie figury stylistyczne mogące w sposób zasadniczy wpływać na zrozumienie przesłania zawartego w tekście.

SNPD, choć, jak wspomniano wyżej, może być wykorzystywane jako dzieło jednotomowe, dużo większe możliwości poznawcze oferuje w powiązaniu z częścią Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego, zawierającą tysiące dodatkowych informacji dotyczących dokumentów biblijnych, literatury przedmiotu, a także informacji niosących odpowiedź na najczęściej zadawane przez Czytelników pytania.

Przekład dosłowny i literacki w rozumieniu zastosowanym w SNPD

Określenia przekład dosłowny i przekład literacki można rozumieć na różne sposoby, ze względu na długą historię przekładów Pisma Świętego na świecie oraz dzięki postępom w dziedzinie przekładoznawstwa,¹ stąd, w imię jasności, już na tym etapie Wstępu warto sprecyzować, że w przypadku prac prowadzonych w ramach EIB:

Przekład dosłowny to tłumaczenie tekstu biblijnego z języka wyjściowego na polski przy zachowaniu odpowiedniości części mowy, z uwzględnieniem wymogów składni, frazeologii i kolokacji.

Przekład literacki to tłumaczenie tekstu biblijnego z języka wyjściowego na polski podporządkowujące określone wyżej rygory przekładu dosłownego wytycznym piękna mowy ojczystej.

Obrazowo można powiedzieć, że o ile w ramach przekładu dosłownego tłumacz stara się przenieść odbiorcę tłumaczenia w czasy i środowisko, w których powstawał tekst wyjściowy, o tyle w ramach przekładu literackiego tłumacz stara się „pomóc” oryginałowi „odnaleźć się” w czasach odbiorcy tłumaczenia.

W dalszych częściach Wstępu jeszcze niejednokrotnie mowa będzie o przekładach dosłownym i literackim, w ustalonym wyżej rozumieniu, w różnych kontekstach.

Związek niniejszego wydania SNPD z wydaniami wcześniejszymi i z przekładem literackim EIB

Niniejsze wydanie SNPD pokrywa się, co do treści, z drugim wydaniem drukowanym.

Ponadto SNPD jest drugim powstającym w ramach polskiej części chrześcijaństwa ewangelicznego dziełem przekładu Pisma Świętego z języków oryginalnych. Przekład ten pozostaje w ścisłym związku z przekładem literackim, dokonanym w ramach EIB, noszącym podobny tytuł.² Oba te przekłady powstawały jednocześnie. Wydany wcześniej przekład literacki powstawał na bazie niniejszego przekładu dosłownego, a jednocześnie spostrzeżenia poczynione w trakcie tworzenia przekładu literackiego i po jego wydaniu przyczyniały się do ulepszania przekładu dosłownego. W kolejnych wydaniach obu przekładów związek ten zostanie utrzymany.

Przypisy w SNPD i ich uzupełnienie

Przekład dosłowny wzbogacony został przypisami. Ważnym uzupełnieniem tych przypisów oraz części wstępnych dzieła jest Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie dosłownym EIB oraz Literatura do przekładu Biblii, to jest Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza. Z uwagi na objętość całego dzieła i związane z tym względy praktyczne, wymienione części uzupełniające wydawane będą w ramach odrębnych publikacji. Publikacje te można traktować jako kolejne tomy głównego dzieła zawierającego przekład ksiąg biblijnych.

Ważniejsze zmiany w niniejszym wydaniu SNPD

Ważniejsze zmiany w stosunku do wydania wcześniejszego to:

1. Zmieniony w kierunku większej dosłowności przekład ksiąg głównie Nowego Przymierza. Zdecydowano się na tę zmianę z powodu przychylnego przyjęcia SNP, czyli przekładu literackiego, wydawanego przez EIB od roku 2016, ze strony Czytelników. Intencją tłumacza było mocniejsze odróżnienie przekładu literackiego od dosłownego, tak aby to zróżnicowanie zapewniło Czytelnikom szersze spojrzenie na znaczenie przesłania całego Starego i Nowego Przymierza.

2. Nieznaczny wzrost liczby przypisów; jest ich na obecnym etapie 19.996. Rozszerzono głównie ich treść. Wzrost ten wynika z ciągłej, wzmożonej pracy nad tekstem biblijnym oraz z szerokiej konsultacji społecznej. Ta konsultacja pozwala określić nowe kierunki oraz nowe obszary zainteresowań Czytelników tekstem biblijnym. Niesie ona także nowe pytania domagające się odpowiedzi.

3. Całkowite przeredagowanie przypisów informujących o zawartości treściowej wariantów tekstowych pism Nowego Przymierza. W sposób niespotykany jak dotychczas w polskich przekładach zostały one poddane kryteriom opisanym w części Tekst źródłowy i kryteria doboru wariantów tekstowych niniejszego Wstępu. Jednocześnie pełniejszą informację na ten temat przeniesiono do części Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie dosłownym EIB, w której to części wariantom tym jest poświęcona jeszcze wnikliwsza uwaga.

Cele publikacji przekładu dosłownego

Publikacja przekładu dosłownego spełnia następujące cele:

1. dostarcza tłumaczenia, które jest równie wierne przesłaniu oryginału jak każdy dobry przekład, lecz mniej niż przekład literacki odbiega od tekstu wyjściowego w zakresie zachowania odpowiedniości części mowy przy jednoczesnym zachowaniu wymogów składni, frazeologii, a tam, gdzie to mogło być istotne, nawet kolokacji;

2. dostarcza tłumaczenia, które zwięźle przedstawia bogactwo wariantów tekstu wyjściowego wraz z ich znaczeniem w języku polskim;

3. daje dostęp do dzieła, które może służyć jako zwięzły przekład, a zarazem komentarz lingwistyczno-tekstowy i literaturoznawczy przydatny w pracach nad tekstem biblijnym podejmowanych w pojedynkę, na przykład w trakcie przygotowywania kazania, lub grupowo, na przykład w gronie rodziny, przyjaciół czy uczestników życia wspólnoty wiernych;

4. daje dostęp do dzieła, które jako przekład eklektyczny, omówiony co do istoty w dalszej części Wstępu, unaocznia złożoność dziejów tekstu biblijnego i przez to pozwala Pismom Świętym wyraźniej składać świadectwo o sobie samych;

5. daje dostęp do dzieła, które ma intrygować, wywoływać twórczy niepokój i przez to budzić nieodparte pragnienie przedsiębrania tego, co trudne, dociekania tego, co zawiłe, mierzenia się z pytaniami wciąż pozostającymi bez odpowiedzi, stawania w bezsile, upokorzeniu, a nawet rozpaczy wobec Tego, za którego sprawą te Pisma zostały spisane, były przekazywane i redagowane i którego można by w najściślejszym sensie uznać za Autora tych Pism, Nauczyciela ich prawd i Sprawcę egzystencjalnej przemiany tych wszystkich, dla których On stał się Perłą Najdroższą – Pana Jezusa Chrystusa.

Adresaci przekładu dosłownego EIB

Przekład dosłowny podany w niniejszej publikacji, choć powstał głównie w ramach polskiej części chrześcijaństwa ewangelicznego, nie został stworzony z zamiarem dostarczenia przekładu wyznaniowego. Więcej, ponieważ ta część chrześcijaństwa zdaje się być najmniej uwarunkowana dogmatycznie, niniejszy przekład może okazać się bardziej niż inne współczesne przekłady „akademicki” w sensie swojej niezależności naukowej. Jako głos tej części chrześcijaństwa adresowany on jest do całego społeczeństwa, szczególnie jednak do osób:

zainteresowanych głębszym poznaniem Pisma Świętego oraz kultury czasów, które je wydały;

zajmujących się, w każdej formie i zakresie, nauczaniem, wychowaniem, kaznodziejstwem i duszpasterstwem;

studiujących w każdym trybie i zakresie;

zainteresowanych powszechnie sprawdzalnymi sądami na temat Pisma Świętego i innych zabytków literackich z okresu jego powstawania.

Wartość przekładu SNPD

Wartość niniejszego przekładu nie ogranicza się do walorów tekstu samego tłumaczenia zawartego w kolumnach, jako dzieła z zakresu translatoryki. Obejmują one również przypisy, których jest bez mała 20 tysięcy, a następnie odsyłacze do innych fragmentów biblijnych, których jest niemal 79 tysięcy.

Ważne znaczenie dla zrozumienia Pisma Świętego mają też wiadomości wstępne, podawane na początku każdej księgi, oraz inne dodatki zamieszczone na końcu publikacji. Tylko pozornie łączą się one z przetłumaczonym tekstem w mniejszym stopniu. Przeciwnie, umieszczają one dokumenty składające się na Pismo Święte w czasie i kulturze. Od zrozumienia tych czasów i kultury zależne jest zrozumienie jego samego.

Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego... oraz Literatura do przekładu Biblii, to jest Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza, omówione zostały wnikliwiej w części Jak korzystać z przekładu dosłownego. Każdy użytkownik SNPD może czuć się do nich zaproszony.

Trudno przesadzić w zachęcie, by z niniejszego przekładu, SNPD, korzystać wraz z przekładem literackim SNP. Przekłady te uzupełniają się wzajemnie i wzbogacają. Warto też, co oczywiste, jak najczęściej i w jak najszerszym zakresie odwoływać się do tekstu greckiego, hebrajskiego i aramejskiego Pisma Świętego oraz do wszelkich źródeł mogących przyczynić się do lepszego zrozumienia słownictwa, składni i kultury, których Pismo Święte jest owocem. Jest to szczególnie ważne, gdy weźmie się pod uwagę, że powstawało ono na przestrzeni dziejów porównywalnych czasowo z historią literatury polskiej.

Część 2: Tekst źródłowy i kryteria doboru wariantów tekstowych

Tekst źródłowy Nowego Przymierza

Podstawą prac przekładowych ksiąg Nowego Przymierza był tekst i aparat krytyczny zawarty zarówno w dwudziestym siódmym, jak i w dwudziestym ósmym wydaniu Novum Testamentum Graece Nestlego-Alanda.³

Tekst Listów Powszechnych zweryfikowano w oparciu o NA28, jako że tylko w obrębie tych Listów wydawcy wspomnianego tekstu greckiego dokonali zmian w oparciu o nowo opracowaną wytyczną, tzw. metodę genealogii spójnych wariantów (ang. Coherence-Based Genealogical Method, w skrócie CBGM). Zgodnie z tą nazwą opiera się ona na statystycznej spójności pomiędzy wariantami potencjalnego poprzednika danego świadectwa tekstowego a wariantami jego niekoniecznie bezpośredniego następnika.⁴ Metoda ta przywraca w tekście głównym NA28 miejsce tym wariantom tekstowym, które – jako późniejsze – znajdowały się w aparacie krytycznym NA27.

W ten sposób tekst grecki najnowszego wydania Novum Testamentum Graece w obrębie Listów Powszechnych zbliżył się do Tekstu większościowego.⁵

Tekst źródłowy Starego Przymierza

Tekstem źródłowym dla przekładu ksiąg Starego Przymierza były: Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS),⁶ Biblia Hebraica Quinta (BHQ)⁷ (w zakresie ksiąg opublikowanych, to jest Księgi Powtórzonego Prawa, Księgi Sędziów, Ksiąg Pięciu Megilot, Ksiąg Ezdrasza i Nehemiasza oraz Proroków Mniejszych), Pięcioksiąg Samarytański (PS),⁸ tekst zwojów znad Morza Martwego (ZMM)⁹ w zakresie ksiąg biblijnych oraz tekst Septuaginty (G) w zakresie hebrajskiego Tanach.¹⁰

Kryteria doboru wariantów do tekstu głównego przekładu

Przekład dosłowny EIB, jak większość współczesnych przekładów, jest przekładem eklektycznym, to jest opartym na wielu źródłach tekstu hebrajskiego, z mniejszymi fragmentami aramejskimi, i tekstu greckiego. Ten rodzaj przekładu narzuca potrzebę ustalenia kryteriów doboru wariantów tekstowych zaświadczonych w rozlicznych źródłach.

Przy wyborze wariantów tekstowych do tekstu głównego niniejszego przekładu kierowano się trzema ogólniejszymi kryteriami i sześcioma węższymi względami.

Trzy kryteria to:

1. kryterium większego wglądu w złożoność tekstu biblijnego (kw);

2. kryterium większej zrozumiałości tekstu dla odbiorcy przekładu (kz);

3. kryterium językowe (kj).

Kryterium pierwsze i drugie opiera się na obserwacji, że wszystkie świadectwa tekstowe Pisma Świętego są ważne, składają się na skarb kościoła i stanowią przyczynek do pełniejszego zrozumienia jego dziejów i przesłania. Trafność tej obserwacji znajduje uzasadnienie w obecnym stanie badań nad tekstem dostępnych nam świadectw. Naturalną konsekwencją takiego stanu rzeczy jest dawanie w tekście głównym miejsca wariantom zapewniającym szersze spojrzenie na różnorodność świadectw tekstowych, a jednocześnie skutkującym bardziej zrozumiałym przekładem. Kryterium trzecie odzwierciedla oczywistą zasadę tłumaczenia z oryginału, a nie z jego przekładu. Stąd w przypadku Starego Przymierza pierwszeństwo dawano pismom oryginalnie hebrajskim, z ich aramejskimi fragmentami, należącym do hebrajskiego Tanach. Jednak ze względu na stan i naturę tekstu spółgłoskowego Starego Przymierza w możliwie jak największym zakresie starano się uwzględnić odpowiadające mu pisma Septuaginty.

W przypadku Nowego Przymierza pierwszeństwo dawano pismom greckim, nie umniejszając znaczenia jego starożytnych przekładów. W przypisach zwracano też uwagę na możliwe wyniki tłumaczenia tekstu greckiego na język hebrajski, kierując się przy tym istniejącymi już przekładami Nowego Przymierza na ten język, co każdorazowo zaznaczano w przypisach.

W ramach wymienionych kryteriów kierowano się dodatkowo sześcioma względami, odpowiadającymi, poza piątym i szóstym, kryteriom przyjmowanym w krytyce tekstu i odzwierciedlonym we współczesnych przekładach Pisma Świętego na języki narodowe.

Sześć względów to:

1. wzgląd starożytności wariantu (ws), korespondujący z omówionym dalej lectio ante potior (la);

2. wzgląd objętości wariantu (wo), korespondujący z omówionym dalej lectio brevior potior (lb);

3. wzgląd trudności wariantu (wt), korespondujący z omówionym dalej lectio difficilior potior (ld);

4. wzgląd logiczności wariantu (wl), dający pierwszeństwo tym wariantom, w których użyte słowa lub konstrukcje są bardziej logiczne;

5. wzgląd pierwszeństwa myśli Nowego Przymierza przed Starym (wp), w myśl którego tam, gdzie to miało znaczenie, trzymano się zasady wyjaśniania Starego Przymierza Nowym;

6. wzgląd duchowego dziedzictwa (wd), zgodnie z którym w tekście głównym dano miejsce wariantom z reguły nie uwzględnianym w tekście głównym przekładów stosujących kryteria krytycznych opracowań tekstów wyjściowych. Za daniem miejsca tym wariantom przemawia spostrzeżenie, że ich umieszczanie w przypisach powoduje całkowite ich zniknięcie z wydań Pisma Świętego, które przypisów nie publikują i w ten sposób odcinają Czytelników od duchowego dziedzictwa kościoła.

Zastosowanie przedstawionych kryteriów i względów jest, za pomocą podanych skrótów, zaznaczone we wszystkich przypisach Nowego Przymierza i w uznanych za kluczowe przypisach Starego.

Podane wyżej rozstrzygnięcia wymagają dodatkowego komentarza. Tekst biblijny podany w wyszczególnionych w niniejszym Wstępie źródłach został przygotowany w oparciu o założenia i kryteria przyjęte przez stojące za nimi grona biblistów, mających jednak na uwadze teksty wyjściowe, a nie teksty docelowe. Założeniom tym i kryteriom można podporządkować także proces tłumaczenia, ale można je zmodyfikować lub ustalić inne. W zależności od przyjętych kryteriów można na przykład otrzymać przekłady homogeniczne, to znaczy oparte na jednym źródle, albo eklektyczne, oparte na twórczym wykorzystaniu wielu źródeł. W pierwszym przypadku pełniejszy wgląd w bogactwo świadectw tekstowych byłby sprawą tysięcy przekładów na język polski. Ich czytelnicy mogliby je sobie porównywać i zestawiać we własnym zakresie. W drugim przypadku pełniejszy wgląd mógłby być sprawą jednego dzieła, z tekstem głównym wyrażającym określone założenia i kryteria oraz z bardziej lub mniej rozbudowanym aparatem krytycznym. Niniejszy przekład jest właśnie wyrazem tej drugiej możliwości.

Przekład dwudziestu czterech ksiąg hebrajskiego Tanach, czyli trzydziestu dziewięciu ksiąg Starego Przymierza, jako eklektyczny, nie jest konsekwentnym tłumaczeniem tekstu masoreckiego (MT) podanego w BHS. Znalazły w nim odzwierciedlenie również warianty tekstowe BHQ, PS, ZMM i G.

Takie podejście uzasadnione jest trzema względami: (1) Odkrycie zwojów znad Morza Martwego rzuciło nowe światło na tekst masorecki, a przez to na Septuagintę, która dzięki temu zyskała na znaczeniu. (2) Sama Septuaginta, pojmowana w tych rozważaniach jako grecki przekład ksiąg Biblii hebrajskiej, podobnie jak niniejszy przekład nie jest konsekwentnym tłumaczeniem tekstu masoreckiego w takiej formie, w jakiej podaje go BHS. Tekst Septuaginty jest w niektórych przypadkach bardziej zgodny z tekstem manuskryptów znad Morza Martwego, a w co najmniej dwóch przypadkach, być może z tekstem dokumentów dziś już nieznanych. Jest to o tyle ważne, że z Septuaginty korzystali autorzy Nowego Przymierza. (3) Konsekwentne przekładanie tekstu masoreckiego czasem niepotrzebnie wprowadza do Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza rozbieżności znaczeniowe, co jest szczególnie ważne w przypadku cytatów tego tekstu w Nowym Przymierzu.

Przekład dwudziestu siedmiu ksiąg Nowego Przymierza jest również eklektyczny, podobnie jak tekst podany w NA27, NA28, w Tekście Przyjętym czy Większościowym, lecz odzwierciedla inne niż w przypadku tych dzieł kryteria doboru tekstu głównego – wyżej podane.

Ogólnie rzecz biorąc, kryteria rządzące doborem tekstu głównego mogą kształtować się od najprostszych, na przykład: tekst główny jest przekładem takiego a takiego manuskryptu, do bardziej złożonych, na przykład dwunastu, przyjętych przez biblistów stojących za tekstem greckim NA27 i NA28 i omówionych w publikacji The Text of the New Testament¹¹ oraz na stronach wstępnych NA28.

Cokolwiek upraszczając, da się stwierdzić, że kryteria, których wyrazem są przekłady Pisma Świętego ostatnich dziesięcioleci, można sprowadzić do pięciu, z którymi wiąże się cechę obiektywności: (1) wiek wariantu: im starszy, tym lepszy (lectio ante potior, la); (2) język wariantu: hebrajski i aramejski w przypadku pism Starego Przymierza, grecki w przypadku pism Nowego Przymierza (lingua originali potior, lo); (3) długość wariantu: im krótszy, tym lepszy (lectio brevior potior, lb); (4) zrozumiałość wariantu: im trudniejszy, tym lepszy (lectio difficilior potior, ld); (5) wyjaśnialność wariantu: za lepszy może uznany być ten, który da się bardziej przekonywująco wyjaśnić przez inne warianty, oczywiście przy zachowaniu zgodności z kontekstem i świadectwami zewnętrznymi (lectio facilius explicavit potior, le).

Z wymienionych pięciu kryteriów tylko trzy pierwsze można by uznać za obiektywne, ale nawet ich nie można stosować – i w praktyce nie stosuje się – bez zastrzeżeń;¹² zatem i one są cokolwiek subiektywne. Kryteria te skutkują tekstem trudniejszym do zrozumienia. Nie stanowi to większego problemu dla biblistów i wszystkich, którym właśnie o to chodzi. Utrudnia natomiast zrozumienie tekstu Czytelnikom mniej obeznanym z przedmiotem. Skoro bardziej zainteresowani spośród nich i tak, w poszukiwaniu zrozumienia, sięgają do przypisów i komentarzy, dlaczego nie ułatwić życia im i wszystkim innym, podając w tekście głównym tekst jaśniejszy, a w przypisach kwestie trudniejsze – dla tych, którzy gustują w rzeczach zawiłych i z zasady odwołują się do przypisów i komentarzy? Takie ułatwienie uznano za zasadne i dlatego niniejszy przekład, ze swoimi kryteriami i względami, jest jego wyrazem.

Kilku uwag wymaga także kryterium językowe (kj), to jest udzielenie pierwszeństwa, w przypadku Starego Przymierza, pismom oryginalnie hebrajskim, z fragmentami aramejskimi, należącym do hebrajskiego Tanach. Kryterium to z jednej strony nie budzi zastrzeżeń – tłumaczy się z tekstów oryginalnych, a nie z ich przekładów. Z drugiej jednak strony cieniem rzuca się na nie fakt, że autorzy Nowego Przymierza w większości przypadków cytowali z Septuaginty, poświadczając tym samym, że ich „oryginałem” był tekst grecki, nie hebrajski. W niniejszym przekładzie tekst Septuaginty jest poważnie wzięty pod uwagę, choć przyszłość może pokazać, że wciąż w zbyt małym zakresie.

Przy tej okazji warto dotknąć sprawy składu, lub kanonu, Starego Przymierza. Pismo Święte nigdzie bezpośrednio nie podaje składu własnych ksiąg. Choćby za wytyczną uznać słowa z Mt 23:35 (Łk 11:51), wskazujące na Tanach, to i tak samo przywiązanie autorów Nowego Przymierza do Septuaginty i ich obeznanie z księgami niekanonicznymi przemawiają za tym, że sprawa składu ksiąg Starego Przymierza była dla nich kwestią otwartą na tyle, że współczesny czytelnik powinien również być jak najlepiej zaznajomiony z Septuagintą, z księgami niekanonicznymi (zob. np. 2Tm 2:19; 3:8; Hbr 11:35) oraz, ogólnie, otwarty na kulturę (zob. np. Prz 22:17; Dz 17:28). Przemawia za tym dodatkowo historia kształtowania się kanonu.

W Nowym Przymierzu istnieją wyraźnie przesłanki, by objawienie się Boga w Chrystusie Jezusie traktować jako najważniejsze, jako klucz do zrozumienia Starego Przymierza. By się o tym przekonać, wystarczy odwołać się choćby do takich fragmentów jak: J 1:18; 14:5-17; 1Kor 15:1-15 i Hbr 1:2. W związku z tym, w tych przypadkach, gdzie miało to znaczenie, trzymano się zasady wyjaśniania Starego Przymierza Nowym (wp). Jednym z tego przykładów jest przetłumaczenie Ha 2:4 zgodnie z myślą apostoła Pawła zawartą w Liście do Rzymian (Rz 1:16-17), tj. sprawiedliwy z wiary żyć będzie, a nie zgodnie z myślą, powiedzmy, Peszeru do Księgi Habakuka,¹³ tj. sprawiedliwy z wierności żyć będzie, choć takie tłumaczenie też byłoby poprawne i uzasadnione.

Część 3: Cechy szczególne przekładu

Przekład dosłowny – jak to rozumieć?

Przekład dosłowny w odniesieniu do niniejszej publikacji należy rozumieć jako dzieło wyrażające troskę o to, by tam, gdzie to możliwe, jedno słowo w języku źródłowym tłumaczyć jednym słowem w języku polskim, przy zachowaniu odpowiedniości części mowy oraz uwzględnieniu zasad składni.

W powyższym zdaniu warto skomentować zastrzeżenie: tam, gdzie to możliwe, bo nie wszędzie jest to możliwe. Na przykład, nie da się przetłumaczyć determinatywów języka hebrajskiego ani rodzajników języka greckiego. W języku polskim nie mają one odpowiednika. Czasem obecność tej części mowy w tekście wyjściowym można zaznaczyć w inny sposób w przekładzie, ale nie zawsze jest to możliwe bez skutków dla znaczenia.

Poza tym istnieją przypadki, w których trzymanie się podanej zasady równoważności mogłoby razić lub wprowadzać w błąd. Dotyczy to na przykład terminów lub form zaliczanych w języku polskim do przestarzałych. Choćby były one przydatne, jak na przykład czas zaprzeszły czy imiesłowy uprzednie, w niektórych przypadkach sprawiałyby wrażenie zbyt staroświeckich, a nawet mogłyby zostać niewłaściwie zrozumiane.

W końcu, w kontekście rozważanego zastrzeżenia, należy powiedzieć o wprowadzaniu do przekładu słów nie mających odpowiednika w tekście źródłowym. Bywa to czasem konieczne. W tych przypadkach koniecznych starano się to wprowadzenie zaznaczać, ujmując dodane słowa w nawiasy kwadratowe. Jednak dla uniknięcia rażąco częstego wprowadzania ich do tekstu nie czyniono tego w każdym przypadku. Nie stosowano zatem nawiasów kwadratowych w przypadku metonimii. W ramach tej figury stylistycznej jednym i tym samym słowem określona bywa cała sfera pojęć należących do określanej dziedziny. Grzechem, na przykład, nazwana jest też ofiara za grzech. Ściśle rzecz biorąc, należałoby więc w nawiasach kwadratowych umieszczać słowa: ofiara za. Język hebrajski pełen jest też zdań nominalnych. Chcąc być skrupulatnym, należałoby w nawiasach kwadratowych umieszczać każdy wymagany w języku polskim i warunkowany kontekstem czasownik. Nawiasów zatem mogłoby być „niepokojąco” wiele.

Inną, choć związaną z nawiasami sprawą, są przypadki, w których dla jednego słowa w języku wyjściowym brak odpowiadającego mu jednego słowa w języku polskim. Wybór, które z dodatkowych słów umieścić w nawiasie kwadratowym, byłby czysto umowny. Można by w takich przypadkach wszystkie słowa wiązać łącznikami, ale na gruncie polskim to również mogłoby razić,¹⁴ lub – co poważniejsze – czynić przekład mniej czytelnym.

Ostatnim szczególnym zagadnieniem, w obrębie którego stosowanie nawiasów kwadratowych byłoby sporne, są idiomy. Tłumaczeniu idiomów poświęcony jest jednak odrębny wywód o tym tytule w czwartej części Wstępu.

Na koniec należy podkreślić, że przekład dosłowny nie jest przekładem interlinearnym, w którym słowa w języku wyjściowym, umieszczonym w jednej linii, podpisane są słowami w języku polskim, umieszczonym w następnej linii. Takie przekłady nie są w stanie spełnić wymogów składni i powinny być raczej uznawane za, skądinąd przydatne, uproszczone słowniki, a nie przekłady właściwe, to znaczy takie, które poza leksykonem uwzględniają również kontekst i składnię.

Przekład dosłowny a przekład literacki

Scharakteryzowany wyżej przekład dosłowny tym różni się od przekładu literackiego zaproponowanego przez EIB, że w przypadku tego drugiego w procesie tłumaczenia starano się język greckiego, hebrajskiego i aramejskiego oryginału w większym stopniu podporządkować wymogom języka polskiego. Na przykład tylko w wyjątkowych przypadkach, jak Rz 1:18 czy 1J 5:16, zastosowano nawiasy kwadratowe dla zaznaczenia dodania słów nie występujących w tekście oryginalnym. Ściślej też rugowano formy przestarzałe i książkowe. Nie zawsze, choć bez jakiegokolwiek zmieniania znaczenia tekstu, trzymano się zasady tłumaczenia jednego słowa w tekście wyjściowym jednym słowem w języku polskim. Różnica między oboma przekładami jest zatem raczej ilościowa niż jakościowa.

Dosłowność, literackość a wierność przekładu

Przy rozważaniach nad dosłownością i literackością może pojawić się pytanie o wierność przekładu, to znaczy: który z przekładów jest wierniejszy, dosłowny czy literacki? Odpowiedź na to pytanie zależy od przedmiotu wierności. Jeśli za przedmiot wierności uznać na przykład zachowanie odpowiedniości w sferze części mowy, to przekład dosłowny wypadnie jako wierniejszy. Ale jeśli przedmiotem wierności uczynić odpowiedniość znaczenia formułowanych w obu językach myśli, odpowiedniość reakcji na takie ich sformułowanie lub odpowiedniość w odniesieniu do ich idiomatyczności, to wierniejszym może okazać się odpowiednio przekład literacki, dynamiczny lub idiomatyczny.¹⁵ Właśnie dlatego ten, komu zależy na dogłębnym zrozumieniu Pisma Świętego, a nie jest w stanie uczyć się języków biblijnych, powinien korzystać ze wszystkich przekładów, mając na uwadze swoistość każdego z nich.

Jeśli chodzi o wymienione wyżej przekłady EIB, to oba są wierne w obrębie własnych cech. Literackość przekładu EIB odnosi się głównie: (1) do realiów życia codziennego; (2) do narracji historycznych i geograficznych (jak na przykład w Dziejach Apostolskich); (3) do stosowania zaimków zamiast powtarzania tych samych słów lub do wtrącania imion autorów wypowiedzi tam, gdzie brak tego mógłby zamazywać znaczenie tekstu; (4) do przekładu idiomów (choć kulturowe ich brzmienia zostały podane w przypisach); (5) do podziału czasem bardzo długich i trudnych do zrozumienia zdań na krótsze, bez szkody dla sensu wypowiedzi.

Dosłowność a konsekwencja w przekładzie tych samych słów

Wydawałoby się, że w przekładzie dosłownym słowa języka wyjściowego powinny być tłumaczone na język polski zawsze w ten sam sposób. Taka praktyka byłaby jednak błędna – i słusznie jest za taką uważana. Powszechnie wiadomo, że w każdym przypadku tłumaczeniem słowa rządzi kontekst. Te same słowa w różnym kontekście mogą mieć różne znaczenie. Przykładów tego można by podać setki. Być może najbardziej wymownym jest greckie słowo pistis, które w zależności od kontekstu może oznaczać wiarę, ufność i wierność.

Oznajmujący charakter etyki

Daje się zauważyć, że zalecenia etyczne Nowego Przymierza mają charakter oznajmujący w przeciwieństwie do rozkazującego. Wskazuje się nam na to, co powinno leżeć w granicach naszych możliwości, co możemy jako ludzie w Chrystusie. Daje to o sobie znać szczególnie w pismach apostoła Pawła, ale nie tylko. Czynią to również Ewangeliści, akcentując, że Pan Jezus wzywa swych uczniów do postępowania szczególnego, niepospolitego, będącego rezultatem wolnej decyzji. Ten oznajmujący, zachęcający, wręcz estetyczny wymiar zaleceń etycznych starano się oddawać słowami, które na taki wymiar wskazują, np. przymiotnikami: piękny, szlachetny, wspaniały zamiast dobry, który w języku polskim częściej wyraża zgodność z normą prawną.

Z oznajmującym wymiarem etyki łączy się słownictwo apostoła Pawła wyrażające wymiar rzeczywistości w Chrystusie. Słownictwo to tłumaczono bez wyjaśniających uproszczeń nawet w przekładzie literackim, założono bowiem, że po przeczytaniu wszystkich pism apostoła jego myśl stanie się dla Czytelnika jasna.

W tym kontekście należy zaznaczyć, że rozróżniono wyrażenie wiara w Chrystusa (gr. pistis eis Christon) od wyrażenia wiara Chrystusa (gr. pistis Christou). To drugie tłumaczono jako zawierzenie lub zaufanie Chrystusowi. Takie tłumaczenie lepiej uwzględnia to, że wyrażenie wiara Jezusa może odnosić się do sfery przeżywania lub doświadczenia.

Trudniejsza terminologia

Biorąc pod uwagę związek przekładu dosłownego z literackim oraz zakładając korzystanie przez Czytelników z obu, starano się, aby tam, gdzie ma to znaczenie dla szerszego spojrzenia na sprawę, w obu przekładach występowały różne określenia tych samych urzędów, ról, postaw i miejsc. W przekładzie dosłownym zarezerwowano miejsce dla określeń trudniejszych, takich na przykład jak: biskup, prezbiter, diakon, bojaźń, Abys, Gehenna, Hades, Szeol, Tartar. Określenia te są wyjaśnione, ale pełniejsze zapoznanie się z nimi wymaga sięgnięcia do leksykonów, słowników i podręczników.

Jeśli chodzi o termin Słowo, hbr. דָּבָר (dawar), gr. λόγος (logos), tam, gdzie termin ten określa wolę Bożą wyrażoną w Prawie, obietnicy lub proroctwie, pisano go wielką literą; gr. ῥῆμα (rhema), mające nieraz także znaczenie słowa, i synonimiczne względem gr. λόγος, pisano małą literą.

Część 4: Układ treści i szczegóły formalne

Przypisy

Przypisy stanowią ważną część niniejszej publikacji. Jest ich około dwudziestu tysięcy. Wartość tej publikacji łączy się w ogromnej mierze z przypisami, o których mówią również inne części niniejszego Wstępu.

Treścią przypisów są:

1. Warianty tekstowe wraz z ich tłumaczeniem na język polski, chyba że charakter wariantu tekstowego nie wymagał takiego tłumaczenia, np. gdy przedmiotem wariantu był determinatyw lub synonim nie mający w języku polskim osobnego odpowiednika.

2. Inne możliwe tłumaczenia tych samych słów lub wyrażeń.

3. Wiadomości z dziedziny historii, kultury i języka, ze stosownymi omówieniami.

4. Uwagi mające znaczenie dla rozwoju życia w Chrystusie i dla pogłębienia więzi z Nim — szczególnie w Nowym Przymierzu.

W przypisach podawano wyraźnie tylko skróty nazw źródeł tekstu wyjściowego, źródłowego, np. BHS, PS, G. Innych not bibliograficznych nie podawano, lecz zaznaczono ich obecność za pomocą odsyłacza z indeksem „L”, np. J 3:16L. Odsyłacz z tym indeksem kieruje do odrębnej publikacji, zatytułowanej Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego. Uwagi na jej temat zostały zawarte poniżej, w części Literatura pomocnicza przekładu.

Jeśli chodzi o zakres odwoływania się do wariantów tekstowych wymienionych wyżej, w punkcie 1, to nie jest on jeszcze identyczny w odniesieniu do poszczególnych ksiąg. Pozostaje to sprawą przyszłych wydań. Uwzględniono jednak niemal wszystkie warianty PS, a w przypadku Księgi Psalmów, Izajasza, Jeremiasza i Proroków Mniejszych niemal wszystkie warianty ZMM. W ogromnym, szczegółowo zaznaczonym zakresie uwzględniono warianty G, a jeśli nie uwzględniono ich w pełni, to tylko dlatego, że w przypadku niektórych ksiąg ich pełne uwzględnienie musiałoby poskutkować osobną publikacją.

Co do uwag mających znaczenie dla rozwoju życia w Chrystusie i dla pogłębienia więzi z Nim, wspomnianych powyżej, w punkcie 4, starano się uwzględniać te, które mogą być wysnute z prostego znaczenia tekstu biblijnego. Zdawano sobie przy tym sprawę z płynności granicy między tym, co biblijne, a tym, co teologiczne lub wyznaniowe, oraz z nieostrości w kwestii tego, co można zaliczyć do spraw pogłębiających życie w Chrystusie, a co już nie.

Literatura pomocnicza przekładu

Literaturę pomocniczą przekładu stanowią dwie części ściśle związane z częścią główną, zawierającą tekst tłumaczenia: Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie EIB oraz Literatura przekładu Biblii, to jest Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza.

Pierwsza z wymienionych publikacji spełnia dwa cele: (a) zmniejsza objętość przypisów pod tekstem biblijnym dzięki przeniesieniu do niej skróconych not bibliograficznych i bardziej szczegółowych uwag; (b) pozwala na częstsze uaktualnianie not bibliograficznych i uwag bez potrzeby równie częstego i nad wyraz skomplikowanego uaktualniania składu samego tekstu biblijnego.

Druga z wymienionych publikacji zawiera pełne noty bibliograficzne dzieł i artykułów użytych w czasie przekładu Pisma Świętego.

Obie publikacje będą się z biegiem czasu i postępem pracy nad tekstem Pisma Świętego rozrastały. Informacje o kolejnych wydaniach lub aktualizacjach obu wymienionych publikacji będą podawane do publicznej wiadomości zarówno przez EIB, jak i przez wszystkie współpracujące z tym podmiotem instytucje.

Skróty

Pojawiające się w przypisach skróty zostały wyjaśnione w części Wykaz skrótów i oznaczeń. Skróty zastosowane w części Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie EIB wyjaśnione są na końcu tejże części.

Starano się, aby skróty nie odbiegały od form, które upowszechniły się dzięki wcześniejszym publikacjom z dziedziny biblistyki – również internetowym. Szczególnie zainteresowani z pewnością skorzystają, zaopatrując się w publikacje wyszczególnione w części Tekst źródłowy Nowego Przymierza i Tekst źródłowy Starego Przymierza, czy to w formie książkowej, czy elektronicznej.

Kursywa

Kursywą zaznaczono:

1. W tekście głównym Nowego Przymierza cytaty ze Starego Przymierza; uczyniono to za NA27 i NA28.

2. W tekście głównym Starego Przymierza nietłumaczone wyrazy obcego pochodzenia, jak: Sela i pur.

3. W przypisach słowa cytowane z tekstu głównego oraz znaczenia słów i wyrażeń obcojęzycznych, o ile traktowane są one jako nazwy lub są tłumaczeniem treści wariantu.

Transkrypcja

Pojawiające się w przypisach wyrażenia hebrajskie transkrybowano na język polski w sposób uproszczony, z wyjątkiem miejsc, w których transkrypcja pokrywa się z brzmieniem polskiego odpowiednika lub w których, ze względu na osoby zaznajomione z językiem hebrajskim i dla ich wygody, podano dłuższe cytaty z tekstu hebrajskiego. Transkrypcja ta nie uwzględnia znaków akcentowych. Dla zaznaczenia obecności wszystkich spółgłosek hebrajskich w słowach transkrybowanych uwzględniono również alef i ain, odpowiednio znakami: (’) oraz (‘), które „czyta się” bez wydawania dźwięku, po prostu zwarciem głośni. Hebrajskie he w wygłosie (h), przy czytaniu pozostaje nieme.

Wyrażenia greckie z reguły nie były transkrybowane na język polski, ponieważ litery greckie, przynajmniej częściowo, są powszechnie znane. Transkrybowano tylko te słowa, które w formie zapożyczeń używane są w języku polskim. Transkrypcja ta nie uwzględnia znaków akcentowych, ale przy czytaniu słów transkrybowanych akcent należy stawiać tam, gdzie znaki akcentowe umieszczone są nad literami słów greckich.

Wyrażenia pisane za pomocą znaków hebrajskich należy uważać za hebrajskie, o ile nie zaznaczono inaczej, np. „aram.” wskazuje na słowa pochodzenia aramejskiego.

Podobnie wyrażenia pisane znakami greckimi należy uważać za greckie.

Tetragram JHWH

Występujące powszechnie w Starym Przymierzu imię własne Boga, hbr. יהוה, oddawano w formie JHWH równoważnej określeniu PAN w przekładzie literackim EIB. Tetragram ten zwokalizowany brzmi: Jahwe. W czasie lektury Czytelnik powinien odczytywać Tetragram jako „Pan”, chyba że wyjątkowe względy narzucają odczyt „Jahwe”.

W cytowaniu niniejszej publikacji zaleca się też, ze względu na wrażliwość wyznaniową lub religijną niektórych społeczności ludzkich, zamienianie Tetragramu, jeśli występuje w cytacie, na „PAN”, szczególnie jeśli cytaty te mają być wystawiane na widok publiczny lub odczytywane w miejscach publicznych.

Onomastykon

Co do imion i nazw własnych, w przekładzie dosłownym podobnie jak w literackim kierowano się zasadami podanymi w Onomastykonie Biblii Hebrajskiej i Nowego Testamentu autorstwa Krzysztofa Sielickiego (2010, Warszawa: Vocatio), jednak nie bez odstępstw uznanych za konieczne. Odstępstwa te dotyczą głównie: (1) imion teoforycznych; (2) imion i nazw własnych z ustaloną w języku polskim pisownią; (3) imion i nazw własnych trudniejszych do odnalezienia, w podanej w Onomastykonie formie, w literaturze anglojęzycznej oraz na stronach internetowych; (4) imion i nazw własnych, których podana w Onomastykonie forma rodzi w języku polskim na przykład humorystyczne skojarzenia.

Idiomy

Do idiomów zaliczono słowa, zwroty i wyrażenia charakterystyczne tylko dla hebrajskiego i greckiego sposobu opisywania rzeczywistości, ale także antropomorfizmy, personifikacje przedmiotów nieożywionych oraz zwroty możliwe do zaklasyfikowania w kategorii wyrażeń symbolicznych lub metafor. Umieszczano je w przypisach, tłumacząc w tekście głównym ich znaczenie, ale też – odwrotnie – umieszczano w tekście głównym, podając w przypisach ich znaczenie. O wyborze miejsca umieszczenia idiomu decydował w każdym przypadku kontekst, względy poznawcze lub takie, które mieszczą się w kategoriach literackiego smaku lub estetyki.

W kwestii terminów duch, dusza, serce, nerki i wątroba, tam, gdzie słowa te opisują niematerialną sferę życia człowieka, pierwsze trzy umieszczano w tekście głównym, natomiast występowanie dwóch pozostałych zaznaczano w przypisach, w kategorii idiomów.

Tabele informacyjne na początku ksiąg

Na początku każdej księgi zamieszczono tabele informacyjne. Każda składa się z pięciu wierszy: autor, czas, miejsce, cel i temat. Zwięzłość zawartych w nich informacji ułatwia szybkie umiejscowienie każdej z ksiąg w perspektywie dziejowej, jednak stopień ogólności tych informacji wymaga kilku ważnych komentarzy:

1. W przypadku ksiąg Nowego Przymierza stosunkowo nietrudno podać autora księgi oraz czas i miejsce jej napisania. W przypadku ksiąg Starego Przymierza rzecz ma się inaczej. W większości przypadków autor jest nieznany. Łączone z księgami imiona nie muszą oznaczać autorstwa. Trudny do zidentyfikowania wkład redakcyjny na przestrzeni dziejów, czyni te księgi czymś w rodzaju dzieł zbiorowych. W wierszu Czas w wielu przypadkach odróżniono czas opisywanych wydarzeń od niełatwego do uchwycenia okresu lub okresów redakcji księgi. W wierszu Miejsce chodzi o miejsce akcji, chyba że wskazano inaczej.

2. W przypadku ksiąg Starego Przymierza tam, gdzie istniały dwie opcje datowania, trzymano się jednej, uznanej za bardziej spójną z tekstem biblijnym, bez rozważania opcji drugiej. Uznano, że lepszym miejscem dla takich, w większości ciekawych, rozważań są komentarze lub publikacje wyraźnie temu poświęcone.

3. Poczucie niepewności związane z informacjami zawartymi w tabelach nie powinno podważać wiarygodności samych ksiąg. Byłoby to niedorzecznością. Księgi te nie powstały, by zaspokajać współczesne normy. Z własnymi normami, nie przestają one być dla nas pożyteczne i w twórczy sposób wyzywające.

Przyszłe wydania SNPD

Pierwszą troską przy tworzeniu „dwuprzekładu”, czyli SNP i niniejszego SNPD, była publikacja tych dzieł jako obejmujących wszystkie księgi protokanoniczne. W tym procesie SNPD okazało się przedsięwzięciem dużo bardziej pracochłonnym, przedsięwzięciem, które mogłoby przerodzić się w niekończącą się historię. Zostaje ono przekazane do druku jako kompletne, ale jednak w taki sposób, że osoby z wyczulonym słuchem już słyszą wołanie o następne wydanie. Jeśli do takiego wydania dojdzie, to powinno ono przynieść, między innymi:

1. pełniejsze opracowanie wariantów tekstowych;

2. pełniejsze wyjaśnienia miejsc trudnych i zagadkowych;

3. pełniejsze ukazanie różnic między tekstem hebrajskim a greckim tekstem Septuaginty, jeśli chodzi o części prorockie;

4. pełniejsze odniesienie do literatury mogącej przyczynić się do lepszego zrozumienia przesłania Pisma Świętego;

5. przekład ksiąg deuterokanonicznych.

Popularyzatorski walor SNPD

Wydawany od 2016 r. przekład literacki SNP posłużył za podstawę wydań wymienionych w końcowej części Literatury do przekładu Biblii, to jest: trzech wydań Pisma Świętego dla dzieci, czterech wydań dla młodzieży, jednego wydania dla grupy zawodowej (kierowców), dwóch modułów do programów naukowych (Accordance i BibleWorks), czterech modułów do programów popularnonaukowych, dwóch nagrań dźwiękowych (Nowe Przymierze oraz Księga Psalmów) i stał się pierwszym rekomendowanym przekładem polskim w ramach międzynarodowej platformy YouVersion. Wydania te wzbudziły u użytkowników zapotrzebowanie, któremu doskonale wychodzi naprzeciw SNPD, które, jak wynika z korespondencji tłumacza, już służy pomocą studentom mierzącym się z wyzwaniami translatoryki biblijnej. Nadzieją Wydawców pozostaje to, że ich dzieło z każdym kolejnym wydaniem coraz wyraźniej włączać się będzie w nurt zleconego kościołowi Wielkiego Posłannictwa.

Podziękowania

Naturalną rzeczą są wyrazy uznania i wdzięczności, choć jest oczywiste, że te najważniejsze pozostają w sferze rzeczywistości nadchodzącej.

Jesteśmy wdzięczni wszystkim – małym i wielkim – za wszelkie fachowe, duchowe i materialne wsparcie – małe i wielkie. Nie sposób wymieniać na tych stronicach setek osób w różnym stopniu zaangażowanych, lecz tak samo ważnych. Ich imiona i nazwiska zamieścimy w osobnej publikacji.

Piotr Zaremba

Ewangeliczny Instytut Biblijny

Jak korzystać z przekładu dosłownego

Uwagi ogólne

1. Każdy korzystający z niniejszego dzieła uczyni właściwie, jeśli zapozna się z całym Wstępem.

2. Biorąc do ręki jedną księgę, Biblię, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza, Czytelnik ma przed sobą dzieło, którego tekst nie pochodzi z jednej księgi, ale z kilku tysięcy manuskryptów pieczołowicie przygotowanych, ocenionych i podanych do przetłumaczenia – trzyma zatem całą bibliotekę dokumentów sprzed setek i tysięcy lat. Dokumenty te różnią się między sobą, a różnice te zostały odnotowane w przypisach, z którymi warto się zapoznawać i które stanowią o wartości niniejszego dzieła.

3. Żaden przekład nie zastąpi oryginału, a Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza jest tylko przekładem. Zaletą tego przekładu jest to, że zaznajamia osoby nie znające języków biblijnych z treścią dokumentów oryginalnych, ale wadą między innymi to, że język tego przekładu, dobierany z taką starannością, wprowadza w pewne złudzenie. Otóż Czytelnikowi może wydawać się, że język oryginału, podobnie jak język przekładu, też pochodzi z jednego, dość krótkiego okresu. Tak jednak nie jest. Księgi biblioteki zwanej Biblią pochodzą z różnego okresu, powstawały na przestrzeni kilkunastu wieków i gdyby chcieć dać temu wyraz w tłumaczeniu, niektóre części musiałyby być przełożone np. polszczyzną Mikołaja Reja, a niektóre polszczyzną ostatnich lat. Warto zatem zapoznawać się z tabelami informacyjnymi zamieszczonymi na początku każdej księgi, podającymi, w pewnym przybliżeniu, daty ich powstania.

4. Mnogość ksiąg i wariantów tekstowych, różny okres ich powstawania i redakcji, mozaika kultur, wpływów, języków i okoliczności, w kontekście których powstały, powinna uświadamiać Czytelnikowi z całą wyrazistością, że Pisma Święte nie są systematycznym wykładem teologii, historii, kosmogonii czy eschatologii, lecz zbiorem pism pochodzących od wielu autorów, napisanych w różnym stylu i celu. Na podstawie tego zbioru próbuje się co najwyżej tworzyć różne „systematyki”, obciążone skądinąd bagażem doświadczeń własnych twórców i zbyt pochopnie brane za równoznaczne ze Słowem Bożym. Pisma Święte jako zbiór, na obecne czasy taki a nie inny, świadczy sam o sobie rzetelniej niż głoszone na jego temat poglądy, wypływające bardziej z przesłanek ideologicznych niż egzegetycznych. W kontekście spostrzeżeń wyrażonych w tym punkcie Czytelnik musi pamiętać, że powiedzenie „Pismo tłumaczy Pismo” należy przyjmować z bardzo daleko posuniętą ostrożnością, uwzględniającą całą złożoność historyczną, kulturową i językową.

5. Przy czytaniu Pisma Świętego należy brać pod uwagę, że podział tekstu biblijnego na rozdziały i wersety jest sprawą wtórną. Sprawą wtórną jest też podział rozdziałów na części tematyczne. Dziełem tłumaczy lub wydawców są tytuły tych części. Ponadto w tekście hebrajskim rzeczą wtórną, dziełem masoretów, są samogłoski i znaki akcentowe. Prace nad tą tzw. wokalizacją ukończono dopiero w XI w. Co do interpunkcji, sprawa jest bardziej złożona. W tekście hebrajskim nie ma znaków przestankowych jako takich. Ich rolę jednak spełniają: składnia, zaimki pytajne, określenia stałe, końcowe formy niektórych liter, a w poezji paralelizm członów. Ogromną pomocą, choć jednocześnie elementem interpretacyjnym, jest w tym względzie późniejsza wokalizacja. W tekście greckim rzecz przedstawia się podobnie, z tą różnicą, że język grecki posiada samogłoski i nigdy nie miał swoich „masoretów”.

6. Wielu, jeśli nie większość, szuka w Pismach Świętych recept na własne życie. I słusznie. Ci, którzy to czynią, powinni jednak pamiętać, że ogólne zasady to nie to samo, co szczególne przypadki, z których te zasady można dopiero wyłuskiwać.

7. Z lekturą Pism Świętych jest jak z lekturą książki kucharskiej. Czytanie przepisów nie syci. Sycą posiłki przygotowane według przepisów. Kto zechce „przyrządzić” swe życie według przepisów ewangelii, dla tego Jezus Chrystus stanie się satysfakcją na wieki.

Uwagi szczególne

1. Kto chce uskutecznić w swoim życiu cel, dla którego, za sprawą Boga, doszło do powstania Pisma Świętego, powinien uczynić jego lekturę częścią swoich spotkań z Bogiem, wyrażając swoją otwartość do dialogu z Nim choćby słowami: Boże, pozwól mi zrozumieć to, co czytam, a to, co zrozumiem, wprowadzę w życie.

2. Lekturę przekładu dosłownego można rozpocząć w dowolny sposób, na przykład: (a) możemy zaglądać do przekładu dosłownego, gdy zastanowi nas coś przy lekturze przekładu literackiego lub przy lekturze jakiegokolwiek innego przekładu czy publikacji. Innymi słowy, możemy odwoływać się do przekładu dosłownego niczym do słownika lub przewodnika. (b) Możemy czytać przekład dosłowny w sposób systematyczny, księga po księdze, rozdział po rozdziale; w takim przypadku uważniejsza lektura całości może nam zająć od trzech do pięciu lat. Nie musimy przy tym czytać „od deski do deski”. Jednego dnia możemy czytać rozdział z Prawa, drugiego dnia fragment Proroctw lub Pism, trzeciego dnia urywek Nowego Przymierza. Sposobów jest tyle, ilu jest Czytelników.

3. Zawsze należy mieć w świadomości to, co jest treścią tabeli zamieszczonej na początku każdej księgi. Ta perspektywa pomaga umieścić daną księgę wraz z tym, co stanowi jej treść, w czasie – po to, by różnice czasowe, a przez to językowe i kulturowe, brać pod uwagę przy kojarzeniu różnych fragmentów i wyłuskiwaniu z nich zasad ogólniejszych.

4. Należy zapoznawać się z przypisami. Wszystkie są ważne. Te, które informują o wariantach tekstowych, ukazują bezpośrednio: (a) który wariant został wybrany do tekstu głównego, z podaniem miejsca, w którym został zaświadczony i wieku świadectwa tekstowego, np. 𝔓46 (200) oznacza, że wariant został zaświadczony w papirusie o numerze 46 pochodzącym z 200 r. po Chr.; (b) dodatkowe świadectwa tekstowe; (c) inne istniejące warianty, z identyfikacją miejsca i ich wiekiem; (d) powód wyboru danego wariantu, np. kw wl oznacza, że został on wybrany z uwagi na kryterium większego wglądu w złożoność tekstu biblijnego i ze względów logicznych. Przypisy informujące o wariantach tekstowych zawierają odsyłacze z indeksem „L”. Odsyła on do części Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego. Zawarte w tej części informacje pozwalają nam wnioskować o takich szczegółach, jak: (a) liczba świadectw tekstowych danej księgi; (b) stan zachowanego tekstu; (c) stopień zróżnicowania tekstu; (d) popularność tekstu wśród jego użytkowników; (e) prawdopodobne brzmienie najwcześniejszej zachowanej wersji; (f) zakres i przybliżoną liczbę jego redakcji; (g) możliwe znaczenia tekstu, a w konsekwencji jego przydatność do formułowania jednoznacznych wniosków lub zasad.

Przypisy, które informują o innych możliwych znaczeniach tekstu w obrębie jednego wariantu, pogłębiają kryjące się w nim bogactwo treści, a przez to chronią przed nieuzasadnioną jednostronnością w jego rozumieniu.

Nie do przecenienia są przytaczane warianty Septuaginty (G). Ukazują one m.in.: (a) jak rozumiano tekst hebrajski w czasie, gdy go tłumaczono; (b) jak my współcześnie moglibyśmy rozumieć tekst hebrajski tam, gdzie współczesny jego odczyt różni się od odczytu tłumaczy starożytnych; (c) jak mógł brzmieć tekst hebrajski innych, zaginionych lub dotąd nie odkrytych źródeł.

Informacja o wariantach tekstowych i ich znaczeniu jest bardzo ważna. Nie zawsze bowiem jasno dostrzegany jest fakt, że oryginały ksiąg biblijnych w sensie pierwotnych dokumentów, zwanych autografami, nie zachowały się do naszych czasów. Możemy wprawdzie wiele na ich temat powiedzieć, są jednak przypadki, w których szczegóły ich treści i kompozycji pozostają sprawą niejasną. Budowanie na niecałkowicie pewnych fundamentach całkowicie pewnych systemów jest zatem co najmniej ryzykowne.

Przypisy podające wiadomości z dziedziny historii, kultury i języka są wręcz kopalnią wniosków. Na przykład różnice w datowaniu mogą zdradzać różne sposoby liczenia lat w zależności od kultury i jej kalendarza, stopień zainteresowania historią oraz jej funkcję w społeczeństwie.

Przypisy podające znaczenia imion i nazw mogą informować o przenikaniu się kultur i religii, stopniu życzliwości między ich przedstawicielami, a nawet wskazywać pośrednio na czas powstania danej jednostki literackiej.

W końcu przypisy mające znaczenie dla rozwoju życia w Chrystusie i dla pogłębienia więzi z Nim — pojawiające się szczególnie w Nowym Przymierzu – dotykają najważniejszego celu Pisma Świętego, którym jest pogłębienie naszej więzi z Jezusem Chrystusem.

Niektóre przypisy nie mieszczą się w powyższych opisach. Odwołują się do ważnych spostrzeżeń natury etycznej lub do czegoś zachęcają. Przypisy te są wyrazem zadumy lub zachwytu nad tekstem Pism Świętych ze strony ich autora.

Przypisy zredagowane są tak, by dostarczać korzystającym skrótowych lub ogólnych, łatwo dostępnych informacji. Ich zwięzłość wynika ze świadomej chęci dostarczenia Czytelnikom dzieła jednotomowego. O źródle dalszych wiadomości informuje czwarta część Wstępu, tj. Literaturze pomocniczej.

5. Równie pouczające jak przypisy są odsyłacze zamieszczone pod tytułami niektórych części tematycznych oraz przy kolumnach tekstu głównego. Te pierwsze odsyłają do miejsc paralelnych, te drugie do fragmentów zawierających podobne lub przeciwstawne słowa, terminy, wiadomości, myśli, a także ciekawsze w odczuciu wydawców konstrukcje gramatyczne. Część odsyłaczy ma charakter wzajemny, na przykład jeden z odsyłaczy J 3:16 kieruje do Rz 5:8, a jeden z odsyłaczy Rz 5:8 do J 3:16.

Celem odsyłaczy jest ułatwienie poruszania się po tekście biblijnym i pogłębienie zrozumienia myśli w nim wyrażonej. Odsyłacze, mimo swej ogromnej liczby, zachowują charakter pomocniczy. Pomagają one wyjaśniać Pismo Święte Pismem Świętym, ale nie zastępują leksykonów, słowników ani komentarzy. Nie odsyłają one także do źródeł pozabiblijnych ani, w tym wydaniu, do ksiąg niekanonicznch. Do tych ostatnich jednak odsyłają – tam, gdzie to ma znaczenie – przypisy.

Niektóre odsyłacze w przypisach zaopatrzone są w indeks L (L). Odsyłacze te kierują do odrębnej publikacji omówionej w czwartej części Wstępu, w Literaturze pomocniczej.

6. Miary i wagi. Szczegółowe informacje i objaśnienia na ich temat zamieszczono w Dodatkach, w części zatytułowanej Miary i wagi. Współczesne równoważniki biblijnych miar i wag.

7. Osoba czytająca Księgę Psalmów natrafia na powtarzające się w niej noty wstępne, np. Do złotej myśli. Z pewnością łatwiej byłoby znajdować ich wyjaśnienie w przypisach, to jednak powiększałoby ich objętość. Dlatego zdecydowano się zebrać wszystkie wyjaśnienia w Dodatkach, w części zatytułowanej Informacje do Księgi Psalmów.

Uwagi dla nauczycieli

Nauczyciele, to jest również wykładowcy i kaznodziejowie, jako fachowcy wiedzą, jak korzystać z pomocy dydaktycznych. Rodzice, którzy są nauczycielami szczególnego rodzaju, zwykle nie mają fachowej wiedzy, ale ich intuicja i wyobraźnia wynikająca z miłości czasem przewyższa fachowość naznaczoną stereotypami i zachowawczością. Poniższe uwagi zatem nie muszą być odkrywcze, ale mogą być inspirujące.

1. Jeśli wyjaśniamy znaczenie Pisma Świętego, posługując się przekładem literackim EIB lub jakimś innym, możemy odwoływać się do przypisów przekładu dosłownego wybiórczo, aby na ich podstawie budować ciekawe, a jednocześnie rzetelne wyjaśnienia. W przypadkach, kiedy przypisy wzbudziły w nas szczególne zainteresowanie, możemy je pogłębić, odwołując się do Literatury i uwag do wersetów Pisma Świętego lub kierując się bezpośrednio do EIB. Podawane w przypisach alternatywne znaczenia tekstu biblijnego nie muszą być jedynymi możliwymi. Nie trzeba ich też traktować w kategoriach rozłącznych (albo takie znaczenie – albo inne), ale łącznych (jedno i drugie znaczenie może być właściwe i oba pogłębiają zrozumienie tekstu).

2. Każdy, kto wykłada Pismo Święte, stoi przed ogromnym wyzwaniem oddzielenia tego, co mówi samo Pismo Święte, od tego, co jest już jego własnym wnioskiem lub wnioskiem reprezentowanego przez niego systemu teologicznego. Nauczyciele nieświadomi tej różnicy, często głoszą własne lub przejęte poglądy, dla których szukają uzasadnienia w Piśmie Świętym. Prowadzi to do niepotrzebnych sporów doktrynalnych i rozgrywek między „-izmami”, które nawet jeśli jakoś usprawiedliwiane, nie mają uzasadnienia w Piśmie Świętym.

3. Można odnieść wrażenie, że zbyt często za kryterium prawowierności uznawane jest nie Słowo, którym jest Chrystus w nas, nadzieja chwały, lecz zgodność z literą Pisma Świętego. Kryterium postawione tak, jak w tym drugim przypadku, rozgrzewa spory o najbardziej wiarygodne manuskrypty lub warianty tekstowe. Żywi się nadzieję, że tak wyłoniona litera pozwoli dotrzeć do jedynej prawdziwej normy życia. Praktyka ta wydaje się bardzo stara. Badacie Pisma, bo sądzicie, że w nich macie życie wieczne – to przecież Słowa naszego Mistrza. Trafnie pouczył On badaczy, że Pisma świadczą o Nim. Brane we właściwej perspektywie, wszelkie badania nad literą Pisma Świętego mają ogromną wartość. Jeśli jednak nie skutkują tym, że życie współczesnych przeradza się – dzięki Pismu Świętemu – w świadectwo o Słowie, to badania takie, choćby najbardziej wartościowe, nie mają większego znaczenia ani dla doczesności, ani dla wieczności – pomnażają głównie zasoby biblioteczne.

4. Słusznie Pismo Święte przyjmowane jest za normę. Normy jednak bywają różnego rodzaju. Bez wdawania się w szczegóły można powiedzieć, że badania nad Pismem Świętym prowadzą do wniosku, że nie jest ono normą prawną, ale normą twórczą. Jeśliby porównać je do klocków, to nie są to klocki, z których może powstać jedyna właściwa, normatywna budowla. Są to jedyne właściwe klocki, z których ludzie Jezusa Chrystusa, wolni, twórczy i misyjni, są w stanie budować budowle na miarę czasów, dla zadziwienia Go własną wiarą.

Piotr Zaremba

Ewangeliczny Instytut Biblijny

Introductory remarks

Plan of the Remarks

Our Introduction consists of four parts:

Part 1 gives general information about our publication, The Bible, or the Holy Scriptures of the Old and New Covenant, a literal translation from Hebrew, Aramaic and Greek, with footnotes (SNPD).

Part 2 informs about the translation’s source text and the criteria used in the variant selection.

Part 3 presents the translation’s special features.

Part 4 discusses the layout and other formal details of our editing choices.

Purpose of the Remarks:

to showcase the uniqueness of the work;

to place this volume within the context of other works published by the Evangelical Bible Institute (EIB or the Institute);

to present the translation’s purposes, uses, and values;

to discuss the source text and the criteria of variant selection;

to describe the translation’s special features;

to facilitate the translation’s use.

Part 1: The Bible, or the Holy Scriptures of the Old and New Covenant, a literal translation from Hebrew, Aramaic and Greek, with footnotes (SNPD) as a publication

Uniqueness of the work

The present publication is unique in that:

It is the fruit of a translation effort that took into account the state of the art in textual research on the 66 protocanonical books of the Bible.

Along with the literary translation (SNP) published earlier, SNPD forms a double translation that has been used both in children and youth publications and in courses in Biblical translation.

The literal translation can be used on its own or in conjunction with the literary version, as a guidebook that offers deeper insight into the Biblical text.

The literal translation contains 19,996 footnotes, 15,547 to the Old and 4,448 to the New Covenant, with linguistic, literary, historical, geographic, cultural, and exegetical content, which broaden the perspective on the history of the Biblical text and its meaning.

The literal translation contains 937 references to Hebrew or Greek idioms and 96 indications of Hebraisms in the Greek of the New Covenant.

The literal translation is the only one among the Polish Bible translations to track the criteria of the variant selection for the main text.

The literal translation names the Greek and Hebrew figures of speech which have a significant bearing on how the text’s message can be understood.

The literal translation, as mentioned above, can be used on its own, but it is much more illuminating in tandem with the publication Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego (Sources and comments to the Holy Scriptures), which contains a wealth of additional information on Biblical documents and research, as well as answers to some of the questions we hear most frequently from our readers.

Literal and literary translations as understood in this publication

The terms literal and literary can be understood in a variety of ways, mirroring the long and varied trajectory of the history of the Bible translation in the world. The advances in translation research have further obfuscated the issue.¹ That is why for the sake of clarity, it is best to define how these terms are understood in this publication.

The literal translation is a translation of the Biblical text from the source language into Polish which preserves the equivalence of parts of speech while also doing justice to the demands of syntax, phraseology, and collocation.

The literary translation is a translation of the Biblical text from the source language into Polish in which the beauty of the mother tongue takes precedence over the afore-mentioned rigors of the literal translation.

To put it figuratively, the literal translator strives to transport the reader into the time and place of the source text’s origins, while the literary translator attempts to help the original find its voice in the time and place of the reader.

In the sections to follow, the two terms will be used time and again in the sense described above.

The literal translation in the context of previous publications and the literary translation

Contents of this edition correspond to the second edition in print. Its contents correspond to the fourth digital edition of this work, published by the EIB.

Moreover, this translation is the second translation from the original languages to emerge from the Polish Evangelical circles. It is closely connected to the similarly titled literary translation published by the Institute.² The translations were prepared simultaneously. The literary translation, even though published first, was in fact based on the literal version. Conversely, the insight gained while working on the literary version was used to improve the literal translation. In the future editions, we plan to continue with this two-pronged approach.

Footnotes and their supplements

Footnotes are an integral part of this work. Two separate publications function as supplements to both the footnotes and these introductory remarks. These are Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie EIB (Sources and comments to the Holy Scriptures in the EIB translation) and Literatura do przekładu Biblii, to jest Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza (Sources to the translation of the Bible, or the Holy Scriptures of the Old and New Covenant). Because of practical considerations related to the sheer physical size of the work, these two supplements will be published as separate publications. They can be treated as further volumes of the main work containing the translation of the Biblical text.

What is new in the present edition of the literal translation

The most important changes in relation to the previous edition are:

1. The translation of the books, especially the New Covenant books, has been modified toward an even greater literality. This change was adopted because of a favorable reception of the literary version, SNP, which has been repeatedly published by the Institute since 2016. The translator’s intention was to achieve a greater dissimilarity between the two versions, so that the readers could get a wider perspective on the meaning of the Holy Scriptures.

2. The number of footnotes grew for a few more, due to the small graphic design allowances, to be 19996. But their content was refined to help answer some hot questions sent to us. It happened so as a result of ongoing, intense work on the Biblical text, but also of extensive social consultations, which are always a sure compass of readerly interests and an endless supply of new questions worth answering.

3. The footnotes informing of the textual variants in the New Covenant books have been thoroughly edited to conform to the criteria described in part 2, The source text and the criteria of variant selection. This was done on a scale unprecedented in the Polish translations of the Bible. At the same time, more detailed information on the topic has been moved to the publication Literatura i uwagi (Sources and comments, above), where the variants receive an even more extensive treatment.

Why publish the literal translation

The literal translation was published with the following goals in mind:

1. It presents a translation that is as faithful to the original as any quality translation but maintains the formal equivalence, or the accuracy in rendering items of grammar and lexis, to a greater extent than a literary version does, while also satisfying the demands of syntax, phraseology, and where relevant, collocation.

2. It is an edition that presents, in a succinct way, the richness of source text variants and translates them into Polish with the reader’s appreciation in mind.

3. It gives access to an edition that is part a concise translation, part a linguistic and textual commentary, useful for both individual and group Bible study, equally handy for sermon preparation and small group context.

4. It gives access to an edition which, as an eclectic translation, described in detail further in the Introduction, demonstrates the complexity of the Biblical text history and through that, allows the Holy Scriptures to testify about themselves in a clearer, more comprehensive way.

5. It gives access to a work that is supposed to engage, generate creative unease and through that, invoke an irresistible desire to take on what is difficult, investigate what is complex, tackle the questions still unanswered, come up in helplessness, humiliation, even despair against the One who has orchestrated the writing of these Scriptures, who has been behind all the transmission and edition processes and who can, in the strictest of senses, be called the Author of the Scriptures, the Teacher of their truths and the Agent of the existential transformation of every person who has come to know Him as the Pearl of the greatest price, the Lord Jesus Christ.

The literal translation and its recipients

The present translation was prepared in the Polish Evangelical circles, but it was never intended to serve the needs of one denomination only. To the contrary, since this part of Christianity seems to be the least dogmatically conditioned, the translation may well aspire to be called more academic than other contemporary Polish translations in the sense of scholarly independence. As such, it is addressed to the entire society, but in particular to the following groups:

to the people interested in deepening their knowledge of the Holy Scriptures and the culture of the times that produced them;

to those dedicated to teaching, instruction, preaching and counseling, in any form and to any degree;

to all who call themselves students, in any sense of the word;

to all who are interested in verifiable views on the Holy Scriptures and other literary output from the same period.

Special value of this edition

The value of this edition does not consist only in the text itself, but also in the footnotes, which total about twenty thousand.

Other useful features are the introductory tables at the beginning of every book, as well as appendices included at the end of this publication. Even though at first, they may not seem as closely connected with the translated text, they place the documents known collectively as the Holy Scriptures in a specific place and time. The understanding of the Biblical meaning hinges on the understanding of that time and culture.

The two additional publications, Literatura i uwagi (Sources and comments, above) and Literatura do przekładu Biblii (Sources to the translation of the Bible, above) are both discussed in the excursus Jak korzystać z przekładu dosłownego (How to use the literal translation).

The literal translation is best used in tandem with the Institute’s literary translation, since they complete and comment on each other. Of course, the ultimate resource remains the original Greek, Hebrew and Aramaic text of the Holy Scriptures, which should be consulted as often and as extensively as possible, in addition to other sources which broaden the knowledge of the vocabulary and syntax, as well as the culture which produced the Holy Scriptures. These aids are critical once we realize that the Holy Scriptures came into being over a very long period of time, comparable to that of the history of the Polish literature.

Part 2: The source text and the criteria of variant selection

The New Covenant and its source text

The New Testament translation is based on the text and the critical apparatus of the 27th and 28th editions of Nestle-Aland’s Novum Testamentum Graece (henceforth NA27 and NA28).³

The Catholic Letters were revised in light of NA28, since it was only in those letters that the NA28 editors actively applied a new selection concept called the Coherence-Based Genealogical Method (CBGM). As the name suggests, this method follows a statistical consistency between the variants of a potential ancestor of a given textual witness and the variants of its not necessarily direct follower.⁴ In effect, some of the textual variants were again included in the main text of NA28, even though in NA27 they may have been treated as later and counted into the critical apparatus.

In this way, the Greek text of the Catholic Letters in the newest edition of Novum Testamentum Graece approximates the Majority Text.⁵

The Old Covenant and its source text

The source text for the translation of the Old Testament books was Biblia Hebraica Stuttgartensia (BHS),⁶ published books of Biblia Hebraica Quinta (BHQ)⁷ (Deuteronomy, Judges, the Five Megillot, Ezra, Nehemiah and Minor Prophets), the Samaritan Pentateuch (SP),⁸ protocanonical books in the Dead Sea Scrolls (DSS),⁹ and the Hebrew Tanakh part of the Septuagint (G).¹⁰

The rationale behind the selection of variants for the main text

The Institute’s literal translation, just like the majority of contemporary translations, is an eclectic translation, that is, based on many sources of the Greek and Hebrew text (with small Aramaic fragments). This type of approach makes it necessary to establish criteria that would be used to select the variant readings attested in the various sources.

While selecting the variants for the main text of the present translation we were guided by three broader criteria and six narrower considerations.

The three main criteria are:

1. the criterion of greater insight into the complexity of the biblical text (Polish kw);

2. the criterion of greater clarity for the translation’s recipients (Polish kz);

3. the linguistic criterion (Polish kj).

The first and second criterion are based on the premise that all textual attestations of the Holy Scriptures are important, and that together they constitute a treasure for the Church, affording us a keener understanding of the Church’s history and message. The accuracy of this observation is borne out by the state of the art of today’s Biblical textual criticism. As a natural consequence of these criteria, the variants included in the main text were those that gave a broader perspective of the diversity of textual attestations and at the same time, added to the translation’s clarity. The third criterion corresponds to the obvious principle of translating from the original and not from its translation. As a result, while working on the Old Testament, the precedence was given to the Hebrew sources, with the few Aramaic fragments, which form the Hebrew Tanakh. But because of the condition and nature of the consonantal text of the Old Testament, great attention was given to the corresponding Scripture texts of the Septuagint. Likewise, when it came to the New Testament Scriptures, the precedence was given to the Greek originals, without belittling the value of its ancient translations. Also, in the footnotes, we often included possible results of translating the Greek text into Hebrew.

Within the broader scope of these three main criteria, we were additionally guided by six narrower considerations. All these considerations, save for number 5 and 6, correspond to the rules that are commonly adopted in textual criticism and applied in other contemporary translations of the Holy Scriptures into national languages.

The six considerations are:

1. age of the variant (Polish ws), which corresponds to the rule lectio ante potior, discussed later (la);

2. length of the variant (Polish wo), which corresponds to the rule lectio brevior potior (lb), discussed later;

3. difficulty of the variant (Polish wt), which corresponds to the rule lectio difficilior potior (ld), discussed later;

4. cohesion of the variant (Polish wl), a consideration which favors variants with a more logical word or construction choice;

5. priority of the New Testament thought or logic over the Old (Polish wp), a consideration that applies the rule of explaining the Old Testament reasoning with the New, wherever pertinent for the understading of the message;

6. spiritual heritage consideration (Polish wd), which gives space to the variants usually not included in the main text of the translations that apply the typical criteria of the source text’s critical editions. Such variants end up being permanently relegated to the footnotes, which means that they disappear completely from those Scripture editions which choose not to include the footnotes. As a result, the readers are cut off from an important part of the Church’s spiritual heritage.

The application of the criteria and considerations discussed above are marked in the footnotes where important.

The decisions presented in this section warrant an additional commentary. The Biblical text given in the sources named in the present Introduction was prepared on the basis of the assumptions and criteria adopted by the circle of Biblical scholars who had worked on them. These assumptions and criteria can be used to determine the entire course of translation, but they can also be modified, or an alternative can be established. Depending on the adopted criteria, we could either arrive at a translation that is fairly homogeneous, that is, based on one given source, or we could attempt an eclectic translation, based on a creative use of a variety of sources. In the first scenario, we would need a few thousand Bible translations to reach a fuller insight into the richness of textual attestations. Their readers could compare and contrast them at their own time. In the second scenario, the same insight could be afforded by one publication, with the main text reflecting specific assumptions and criteria, and a carefully built critical apparatus. Our translation is the expression of the second possibility.

Therefore, our translation of the twenty-four books of the Hebrew Tanakh, or the thirty-nine books of the Old Testament, is eclectic and as such, it does not consistently follow the Masoretic Text (MT) given in the BHS. Rather, it takes into account the textual variants of the BHQ, SP, DSS, and G.

This approach to variant readings is justified by three factors: (1) The discovery of the DSS has shed a new light on the MT and, indirectly, on G, whose importance has grown as a result. (2) The Septuagint, treated here as the Greek translation of the Hebrew Bible, does not consistently follow the MT as it is given in the BHS; neither does our translation. In some cases the Septuagint’s text more closely resembles the DSS, and in at least two, it approximates the text of the documents which today are no longer known. This is even more significant in the light of the fact that the New Testament authors also used Septuagint as their source text. (3) Finally, a consistent translation of the MT sometimes results in unnecessary discrepancies between the Old and the New Testament. This is especially important in passages where New Testament authors quote from the Old.

Our translation of the twenty-seven books of the New Testament is also eclectic, just like the texts put together in NA27, NA28, the Received or Majority Texts. However, we must stress that our text reflects a different set of criteria than that used in those publications. This set of criteria is presented and discussed above.

Generally speaking, the criteria of the variant selection for the main text may range from simple, e.g. “The main text is a translation of this or that manuscript,” to more complex, like the twelve criteria adopted by the Bible scholars responsible for the Greek text of NA27 and NA28. The twelve criteria are discussed at length in the pulication The Text of the New Testament¹¹ and in the introductory remarks to NA28.

At the risk of oversimplifying, we can say that the criteria reflected in the Bible translations of the recent years could be pared down to five which have come to be regarded as conducive to objectivity: (1) age of the variant: the older, the better (lectio ante potior); (2) language of the variant: Hebrew and Aramaic in the case of the Old Testament Scriptures, Greek in the case of the New Testament Scriptures; (3) length of the variant: the shorter, the better (lectio brevior potior); (4) clarity of the variant: the more difficult, the better (lectio difficilior potior); (5) interpretability of the variant: the better one is the one which can be more convincingly interpreted in the light of other variants, of course in conformity with the context and external evidence.

Of these five only the first three could arguably be called objective, but even these cannot be applied indiscriminately,¹² which questions their absolute character. In addition, the application of these criteria makes for a text that is harder to understand. This is not a problem for Biblical scholars. But readers less familiar with the subject may struggle as a result. Knowing that those who are more interested will consult footnotes and study aids in search of a better understanding, why not make it easier for them and everyone else by keeping the main text as clear as possible and leaving the complex issues for the footnotes? Those keen on advancing their knowledge make a point of checking footnotes and commentaries anyway. This solution sounds reasonable, and our translation, with its criteria and considerations, is a reflection of this logic.

Some remarks are also in order regarding the linguistic criterion (Polish kj), or the precedence given in the Old Testament translation to the Hebrew sources (with the few Aramaic fragments) belonging to the Tanakh. On the one hand, it might be obvious that the original should be used and not its rendition in a different language. On the other hand, the legitimacy of this rule is put to test by the fact that the New Testament authors in the majority of cases quote from the Septuagint. This implies that their “original” was the Greek text and not the Hebrew. In our translation, the Septuagint was used extensively, but future research may validate its use to an even greater measure.

Another issue worth touching upon is the make-up, or the canon, of the Old Testament. Nowhere in the Holy Scriptures is it defined explicitly although passages like Matthew 23:35 (Luke 11:51) seem to hint at the Tanakh as we know it. However, the affinity the New Testament authors have for the Septuagint and their familiarity with the content of non-canonical books suggest that the question of the Old Testament canon seemed open to such an extent that the contemporary reader should also strive to be conversant in both the Septuagint and the non-canonical books. The history of canon formation may be an additional argument in this context.

In the New Testament, there are clear indications that the revelation of God in Christ Jesus should be treated as the ultimate key to understanding the Old Testament. Suffice to mention such convincing fragments as John 1:18; 14:5-17; 1Cor 15:1-15, and Hebrews 1:2. That is why we made it a point to follow the rule of explaining the Old Testament with the New wherever relevant. For example, Habakkuk 2:4 was translated along the lines of apostle Paul’s thought in Romans (1:16-17), that is, the righteous shall live by faith, and not along the lines of, for example, the Pesher to the Book of Habakkuk,¹³ which would be the righteous shall live by faithfulness, even though such a rendering would also be linguistically sound.

Part 3: The translation’s special features

Understanding the concept of literality

In the context of the present publication, a literal translation should be understood as a work which strives for formal equivalence, meaning that wherever possible, it tries to render one word in the source text by one word in the Polish language, maintaing the equivalence of parts of speech and respecting the rules of syntax.

A few words should be said about the reservation wherever possible, because it is not possible everywhere. For example, it is not possible to translate Hebrew determiners or Greek articles, since the Polish language does not have a clear equivalent for either. Sometimes the presence of such a part of speech in the source text can be marked in the translation in a different way, but it is not always possible to do so without influencing the meaning in some way.

Also, there are instances in which keeping the rule of equivalence described above could inadvertently come across as jarring or confusing. This is especially true for words or structures which ring obsolete in Polish. Some of them might even be considered useful, like past perfect tense or past participles, but in many cases, they would sound dated and could be misinterpreted.

Finally, in the context of the reservation signalled above, let us talk about adding words in the target language text (in this case, Polish) when they are not in the source text. This practice is sometimes necessary. In these necessary cases the added word is usually taken into square brackets. However, we decided not to mark all such additions, partly to avoid a clunky text but also because of some common instances of incommensurability between Biblical languages and Polish. For example, we were not marking additions in cases of metonymy. In this figure of speech, common in Hebrew, one word or phrase is substituted for any and all concepts associated with it. Sin, for instance, could also be used in the source text to mean sin offering. If we were to apply the rule of brackets here, offering should be marked as an addition in the target language. Another common feature of the Hebrew language is the nominal sentence, meaning a sentence where the verb is implied and therefore, missing. In Polish, this type of sentence is grammatically suspect and extremely uncommon, but if we wanted to mark every addition in the target language, we would have to use brackets for every verb that is conditioned by the context and added to satisfy the demands of Polish syntax. These are only some of the circumstances that could make for an inordinately high condensation of brackets in the text.

Another pertinent problem to discuss here is the existence of semantic gaps across languages. A word in the source text sometimes lacks a perfect equivalent in the target language, and to convey the idea properly and fully, the translator needs to use two (or more) words. The decision which of the added words should be put in brackets would be purely arbitrary. We could think of hyphenating the words together, but this would come across as strange in Polish,¹⁴ and what is worse, it would make the translation much less readable.

The final context where applying brackets would be questionable is the occurrence of idioms. Idiom translation is discussed in greater detail in part 4 of the Introductory Remarks.

Moving on, one last thing that needs to be stressed here is that a literal translation is not an interlinear translation, in which words in the source text are placed in one line and underwritten by words in the target language. Such translations are simply not able to satisfy the complex demands of syntax and should rather be thought of as simplified, albeit useful, dictionaries, not translations in their own right. Proper translations go beyond the lexical and account for the context and syntax.

The Institute’s literal translation vs. the literary translation

How is the literal translation described above different from the literary version prepared by the Institute? In the case of the literary version, the language of the original Greek, Hebrew, and Aramaic was made to conform in a greater measure to the demands of the Polish language. Consequently, the square brackets were used to a lesser measure and appear only in special cases of addition, like in Romans 1:18 or 1 John 5:16. Greater care was taken to eliminate antiquated words and structures. The rule of equivalence, or translating one word for one word, was not observed as strictly, of course without any change to the text meaning. We could say, then, that the difference between the two translations lies in the quantity, not the quality.

Formal equivalence, literary equivalence and the question of faithfulness

While talking about the literal and literary character of various translations, there may appear the question of fidelity. Which translation would be more faithful to the original, the literal or the literary? The answer to this question depends on how we define the subject of faithfulness. If by faithfulness we mean keeping the equivalence of parts of speech, then the literal version must be judged more faithful. But if by faithfulness we mean the equivalence in thought formulation and in evoking the same reaction to such a formulation, or the relevance of the idiomatic language, then the more faithful translation would be the literary, dynamic or idiomatic version.¹⁵ That is exactly why a person who wants to gain a deeper understanding of the Holy Scriptures but is unable to learn the Biblical languages should make use of various available translations, taking into account the specificity of every one of them.

When it comes to the Institute’s translations described above, they are both equally faithful within the realm of their separate characteristics. The idiomatic qualities of the Institute’s literary translation are mostly visible in: (1) the translation of everyday life reality; (2) historical and geographical descriptions, for example in Acts; (3) the substitution of a repetitive name with a personal pronoun or the addition of the speaker’s name where its lack could obscure the text’s meaning; (4) the rendition of idioms (although their cultural readings are given in the footnotes); (5) the splitting of lengthy and complex sentences into shorter ones, again with the meaning intact.

Formal equivalence and the consistent translation of the same words

We could think that in a literal translation, the words of the source text should always be translated into Polish in the exact same way. This practice, however, would be completely misguided. It is common knowledge that the translation of a given word is at all times governed by the context. The same word in different contexts will have very different meanings. Examples are myriad. Perhaps the most telling is the Greek word pistis, which depending on the context may mean faith, trust, and faithfulness.

The indicative character of ethics

It might be observed that the ethical exhortations given in the New Testament have an indicative character as opposed to the imperative. We are told what should lie within our reach—we are informed of what we can do as people in Christ. This feature is most easily seen in apostle Paul’s writings, but not exclusively. The Gospel writers have a similar mindset, stressing that the Lord Jesus is calling his disciples to a conduct that is exceptional and out of the ordinary, a result of a free agent making a free decision. This indicative, encouraging, even aesthetic aspect of ethic exhortations was showcased in our translation with appropriate wording, for example, the adjective dobry, good, linked in Polish to legal correctness, was rendered as piękny, szlachetny, or wspaniały (beautiful, noble, or wonderful).

The indicative aspect of ethics is closely connected to apostle Paul’s vocabulary expressive of a new dimension of reality “in Christ,” w Chrystusie. This wording was translated in a straightforward way, without any attempts at clarification, on the assumption that the apostle’s message would be understood within the larger corpus of all his writings.

In this context, it must be added that the expression wiara w Chrystusa, faith in Christ, Gr. pistis eis Christon, was distinguished from wiara Chrystusa, faith of Christ, Gr. pistis Christou. The latter was translated as zawierzenie or zaufanie Chrystusowi, trusting Christ or believing Christ, respectively.

Advanced terminology

Taking into account the relationship between the literary and the literal translation, we assumed that our readers would use them both. That is why we made it a point not to unify the vocabulary between the translations, and we purposely introduced different names of the same offices, roles, attitudes, and places, wherever we thought such diversity would broaden the perspective of a given topic. We reserved the harder, advanced terminology for the literal translation, for example: biskup, prezbiter, diakon, bojaźń, Hades, Szeol, Gehenna (bishop, presbyter, deacon, fear [of God], Hades, Sheol, Gehenna). These terms require consulting footnotes, dictionaries, and handbooks.

When it comes to the term Słowo, Word, Hbr. דָּבָר (dawar), Gr. λόγος (logos), it was written with a capital letter wherever it designated the will of God expressed in the Law, a promise or prophecy. The Gr. ῥῆμα (rhema), which can sometimes mean word, as well, was written with a lowercase letter.

Part 4: The layout and other formal details

Footnotes

The footnotes are an important part of the present publication. They reach about twenty thousand in number, which means that the value of this publication is closely linked to the footnotes. The footnotes include:

1. Textual variants with their Polish translations, unless the character of the variant did not demand such a translation, for example, when the subject of the variant was a determiner or a synonym that did not have a separate equivalent in Polish.

2. Other possible translations of the same words or expressions.

3. Historical, cultural and linguistic information, with relevant discussion.

4. Remarks that aid in developing life in Christ and deepening a relationship with Him, especially in the New Testament.

In the footnotes, the only sources that were explicitly indicated were the various editions of the original text, ex. BHS, SP, G. Other sources were not mentioned, but their presence was marked with a reference in superscript, “L”, ex. John 3:16L. This refers to a separate publication titled Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego (Sources and comments to the Holy Scriptures). The publication is further discussed below, in Auxiliary sources.

When it comes to the scope of referencing the textual variants listed above in point 1, it is not identical in every Scripture book. The task is not finished and will be continued in future editions. However, virtually all SP variants were taken into account, and in the case of Psalms, Isaiah, Jeremiah, and Minor Prophets, nearly all variants of the DSS. The Septuagint was consulted extensively and its use described in detail. If it was not described in its entirety, it was simply because in the case of some Scripture books that would require a separate publication.

As for the notes that help develop life in Christ and deepen a relationship with Him, mentioned above in point 4, care was taken that they be based on a straightforward meaning of the Biblical text. Also, we were aware of how fluid the border was between what is Biblical and what is theological or denominational, what could count as developing life in Christ and what could not.

Auxiliary sources

Additional material for the curious reader can be found in two separate publications, Literatura i uwagi do wersetów Pisma Świętego w przekładzie EIB (Sources and comments to the Holy Scriptures in the EIB translation) and Literatura przekładu Biblii, to jest Pisma Świętego Starego i Nowego Przymierza (Sources to the translation of the Bible, or the Holy Scriptures of the Old and New Testament).

The first publication has two functions: (a) it allows us to have all the references and comments in one place while keeping the footnotes to the Biblical text concise and trim; (b) it allows us to update the source list and comments more frequently, with no need to change the layout of the Biblical text every time we do that.

The second publication contains full bibliographic data for all the works and articles used in the Holy Scripture translation.

The information about the next editions or updates of both publications will be available through the Institute and its partners.

Abbreviations

The abbreviations used in footnotes are explained in the part Wykaz skrótów i oznaczeń (List of abbreviations and description marks). We made sure that they are not different from the forms commonly used in previous publications in the field of Biblical reseach, including online publications. Those keen on the subject will benefit from the publications listed in parts The New Covenant and its source text and The Old Covenant and its source text, be it in the traditional or digital form.

Italics

Italics were used:

1. To mark citations from the Old Testament given in the New Testament, following NA27 and NA28.

2. To mark untranslated words of foreign origin in the main text of the Old Testament, ex. Sela and pur.

3. In the footnotes, italics were used for words cited from the main text and for the translations of foreign words or phrases.

Transcription

We provided a simplified Polish transcription for all Hebrew phrases in the footnotes except for cases where the transcription would sound identical to the Polish equivalent. Sometimes, for the convenience of an advanced reader, we included longer citations from the original Hebrew, and there we also decided not to include additional transcription. The accentuation marks were not given. To present all Hebrew consonants accurately, we rendered alef and ain as (’) and (‘), respectively. Both signs should be read as glottal stops. The Hebrew he is silent in final positions (h).

We chose not to transcribe Greek phrases since the Greek alphabet is commonly known, at least partially. The only Greek words transcribed were those that function as borrowings in Polish. Again, no accentuation marks were given in transcription, but they are present in the Greek words.

Phrases written in Hebrew characters should be considered Hebrew unless otherwise noted, for example Aram. would indicate a word of Aramaic origin.

Similarly, phrases written with Greek characters should be considered Greek.

Nomen proprium of God

God’s name present in the Old Testament as Hbr. יהוה was rendered in the translation as JHWH, which corresponds to the Polish PAN (LORD) used to translate the Tetragrammaton in the Institute’s literary translation. Readers are advised to voice it as Pan, unless circumstances require Jahwe (Yahweh). While quoting from this publication, we also advise to use PAN instead of the Tetragrammaton, for the sake of interdenominational and interpersonal sensitivity. This should be done especially if the quotations are to be displayed in a public place or read in public.

Onomasticon

In rendering proper names, we were genereally following the principles laid out in Onomastykon Biblii Hebrajskiej i Nowego Testamentu (Onomasticon of the Hebrew Bible and the New Testament) by Krzysztof Sielicki (2010 Warsaw: Vocatio). However, some exceptions were deemed necessary in the process. These include: (1) theophoric names; (2) names with common, well-attested Polish spelling; (3) names which, in the form suggested by the onomasticon, could be difficult to find in English subject literature or Internet sources; (4) names whose onomasticon forms had some unwanted (ex. humorous) connotations.

Idioms

Idioms are words, phrases, and expressions particular to the Hebrew and Greek way of describing reality, as well as antropomorphisms, personifications of inanimate objects, and phrases that could be classified as symbolic or metaphoric. We varied our approach here. Sometimes, the literal translation appeared in the footnotes while a more literary version made it to the main text; at other times, the literal version was put in the main text while the footnotes suggested more literary alternatives. The choice each time depended on the context, but also on cognitive, aesthetic or stylistic factors.

Concerning the terms duch, dusza, serce, nerki and wątroba (spirit, soul, heart, kidneys, and liver), wherever they described the spiritual sphere of human life, the first three were used in the main text, and the other two were marked in footnotes as idioms.

Introductory tables to Bible books

Every book features an introductory table consisting of five rows and listing the author, time frame, purpose, and subject of the book. The tables were kept at their most concise to help immediately place each book in the accurate historical context. However, their brevity makes them, by default, somewhat general, which is why a few words of explanation are in order:

1. With the New Testament books it is relatively easy to determine the book’s author, as well as when and where it was written. The situation is dramatically different in the Old Testament. In the majority of cases, the author is unknown. The names traditionally associated with the books do not necessarily imply authorship. Logic says these books should be treated as a kind of collective work, especially since it is hard to assess the extent of editing that took place over the centuries. That is why, in the Time row we often differentiated between the time of action and the time (or times) of book edition, which is notoriously difficult to pinpoint. By Place we mean the place of action, unless stated otherwise.

2. In the case of the Old Testament books, wherever applicable, the early dating option was preferred, as it seemed more consistent with the Biblical text. We did not try to engage with the other option simply because we felt it was better to leave such specialist discussions to commentaries or publications dedicated to the matter.

3. The uncertainty connected with the information given in the tables should not be felt to undermine the authority of the books. Such a leap would be absurd. The books did not come into being with modern standards in mind. They have norms of their own, and they continue to be a useful resource and the ultimate creative challenge.

Future editions of the literal translation

Our first concern in developing our double translation, i.e. the literary and literal version, was a full publication of all the protocanonical books. This has already proven an all-consuming task, which could easily have become a never-ending story. Even though it is presented here as a completed work, those who keep their ear to the ground are already hearing calls for a new edition. If such an edition comes to pass, it should include, among other things:

1. a more comprehensive treatment of the textual variants;

2. a more insightful explanation of problematic, abstruse passages;

3. a fuller exposition of the differences between the Hebrew and the Greek text of the Septuagint, especially in the prophetic books;

4. a more complete reference to the literature which can further the understanding of the Scriptural message;

5. a translation of the deuterocanonical books.

Popular value of the literal translation

The literary translation that has been published by the Institute since 2016 has served as a basis for many popular publications, which are listed at the end of the part Literatura do przekładu Biblii (Sources to the translation of the Bible). Among others, it has been used in three children’s Bibles, four youth Bibles, one truckers edition, two modules for scholarly computer programs (Accordance and Bible Works), four modules for popular Bible programs, and two audiorecordings. It also became the default recommended Polish translation on the international Bible platform YouVersion. All these editions have generated interest that the literal version taps into and addresses in full. Per our correspondence, the translation is already used in courses of Bible translation. It is our hope that with each new edition the work will be furthering the task of the Great Commission in an even greater measure.

Acknowledgements

It is only fitting that we should express our deepest gratitude to the people engaged in the project, although the most significant approval belongs to the reality yet to come.

We are grateful to all–little and great alike–for their professional, spiritual, and financial support. It would be difficult to name the hundreds of our supporters, so variously involved but equally important. With their consent, we would like to announce their names in a separate publication.

Piotr Zaremba

Evangelical Bible Institute

Wykaz skrótów i oznaczeń

Uwaga

Pełniejszy wykaz skrótów oznaczeń wariantów tekstowych zamieszczony został w Literaturze i uwagach do wersetów Pisma Świętego w przekładzie EIB (2018. https://feib.pl).

Skróty ksiąg biblijnych:

Stare Przymierze: Rdz, Wj, Kpł, Lb, Pwt, Joz, Sdz, Rt, 1-2Sm, 1-2Krl, 1-2Krn, Ezd, Ne, Est, Jb, Ps, Prz, Kzn, Pnp, Iz, Jr, Tr, Ez, Dn, Oz, Jl, Am, Ab, Jo, Mi, Na, Ha, So, Ag, Za, Ml

Nowe Przymierze: Mt, Mk, Łk, J, Dz, Rz, 1-2Kor, Ga, Ef, Flp, Kol, 1-2Ts, 1-2Tm, Tt, Flm, Hbr, Jk, 1-2P, 1-3J, Jd, Obj

Nazwy znaków alfabetu hebrajskiego

א alef, ב bet, ג gimel, ד dalet, ה he, ו waw, ז zain, ח chet, ט tet, י jod, כ kaw, ל lamed, מ mem, נ nun, ס samek, ע ain, פ pe, צ tsade, ק kof, ר resz, ש szin, ת taw

Inne skróty i oznaczenia

abc – kursywą zaznaczono cytaty ze Starego Przymierza za NA27 i NA28. W samym Starym Przymierzu zaznaczono w ten sposób nie tłumaczone wyrazy obcego pochodzenia, jak: Sela i pur

A – Kodeks Aleksandryjski = GA w SP, V w. po Chr.

abs. – absolutus

acc. – acusativus

ak. – akkadyjski

aleks. – aleksandryjski

amor. – amorycki

aor. – aoryst

Ar – wersja arabska

arab. – arabski

aram. – aramejski

as. – asyryjski

B – Kodeks Watykański = GB w SP, IV w. po Chr.

Ba – Baruch

bab. – babiloński

bezok – bezokolicznik

bliskozn. – bliskoznaczny, -a, -e

bo – wersja bohairyczna

BHQ – Biblia Hebraica Quinta. 2010. Schenker. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft

BHS – Biblia Hebraica Stuttgartensia. 1997. K. Elliger, W. Rudolf, red., wyd. 5. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft

C – Kodeks Efrema, V w. po Chr.

chald. – chaldejski

con. – coniunctivus

cz – czasownik, -niki

D – Kodeks Bezy, V w. po Chr.

dat. – dativus

dat. instr. – dativus instrumentalis

dat. loc. – dativus locativus

defek. – defektywna (forma)

det. – determinatyw

Did – Didache

dit. – dittografia

dk – dokonane

dł. – długość

dod. – dodatek, dodaje, -ją, -wać

dos. – dosłowny, -a, -e, -nie

dot. – dotyczy, - czący

du – dualis

duch. – duchowy, -a, -e, -o

EA – Tel-el-Amarna

ed(d) – edycje Ms(s)

egip. – egipski

elam. – elamicki, -e

em. – emendacja, -dowane

emf. – emfatyczne

Ew. – Ewangelia

etiop. — etiopski

etym. – etymologia, -cznie

euf. – eufemizm

f. – funkcja, funkcjonować

fen. – fenicki

filist. – filistyński

frg. frgy. – fragment, –y

fryg. – frygijski, -a,-e

fut. – futurum, futuryczny, -a, -e

G* – G, tekst gr. pierwotny

G, Gmss – Septuaginta, niektóre manuskrypty Septuaginty

GA – Kodeks Aleksandryjski

GB – Kodeks Watykański

GBal – Kodeks Watykański wtóry

GE – Göttingen Exodus

gen. – genetivus

GK – fragmenty z Genizy Kairskiej

GL – G, recenzja Lucjana

Gmin – G, mss minuskułowe

GN – kodeks Basiliano-Vaticanus połączony z kodeksem Veneto

GO – G, recenzja Orygenesa

GS – zasada Granville’a Sharpa

GS – Kodeks Synaiticus

GV – Kodeks Venetus

G⁸² – G ms 82

G¹²⁷ – G ms 127

głęb. – głębokość

godz. – godzina

gr. – grecki

gram. – gramaty-ka, -cznie, -czny

grub. – grubość, -ści

H – przekład Hieronima

h – h wygłosowe w transkrypcji wyrażeń hbr., które przy wymowie pozostaje nieme

h. – homonim, homonim(icznie)(iczny)

hap. – haplografia

hbr. – hebrajski

hebr. – hebraizm

Hen – Henoch, księgi Henocha

hend. – hendiadys

het. – hetycki, -s

Hex – źródła heksaplaryczne

hi – hifil

hier. egip. – hieroglificzny egipski

hist. – historyczny, -a, -e, -nie

hitp – hitpael

hitpalp – hitpalpel

hitpo – hitpolel

HM – hebrajski misznaicki

HN – hebrajski nebatejski

hof – hofal

hl – hapax legomenon, słowo użyte tylko raz w tekście Biblii

hl2,3 – słowo użyte w tekście Biblii, odpowiednio, dwa lub trzy razy

hom. – homonim

hur. – hurycki

Id, If, Ih, Ip – interpretacje: duchowa, futuryczna, historycza i preteryczna

ill. – illyryjski

imp. – imperativus

impf. – imperfectum

ind. – indicativus

inf. – infinitivus

ins. – inskrypcja, -cje

int. – interpretacja, -cje

J – źródło jahwistyczne

J. – jezioro

jedn. – jednostka

JHWH – Imię własne Boga, Jahwe

Jub – Księga Jubileuszy

Jud – Księga Judyty

juss. – jussivus

kan. – kananejski, -a

KA – Konstytucje Apostolskie

KD – Kodeks Damasceński

KH – Kodeks Hammurabiego

KP – Kodeks Petersburski, B 19A

ketiw – wyrażenie zaświadczone w tekście głównym MT, dla którego sugeruje się właściwy odczyt, czyli qere

kj,w,z – kryterium, odpowiednio, językowe, większego wglądu w tekst wyjściowy i zrozumiałości.

klk, klkn, klkd, klks – kilka, -naście, -dziesiąt, -set.

kod. – kodeks, -y

konstr. – konstrukcja

kont. — kontekst, -owy

kor. – korekta

L – Kodeks angelicus, IX w. po Chr.

l. – lub

la b d e o – lectio, odpowiednio: ante, brevior, difficilior, facilus explicavit, lingua originali

licz – liczebnik

lit. – literatura

lp, lm – liczba pojedyncza, liczba mnoga

LR – Leviticus Rabba

łac. – łaciński

mat. – materiał(y)

M. – morze

Mch – Machabejskie, księgi

Mdr – Księga Mądrości

med. – medyczny

met. – metonimia, -nimicznie

metaf. – metafora, metaforycz(ny)(nie)

metat. – metateza

mez. – mezopotamski, -a

mg – margines, -owy, -owa

min. – minuta

min – w indeksie górnym: minuskuł(a)(owy)

m.in. – między innymi

mn. – mniejszy, -a

monet. – monetarny

ms, mss – manuskrypt(y)

Ms – kodeks hbr. średniowieczny

MT, MTmss – tekst masorecki, manuskrypty tekstu masoreckiego

MTMs, MTMss – manuskrypt, manuskrypty hebrajskie średniowieczne

NA27, NA28 – Novum Testamentum Graece. Nestle-Aland. 1993, 2012. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft

NB – Niewola Babilońska

ndk – niedokonane

neoas. – noeasyryjski, -a, -e

ni – nifal

niereg. – nieregularny, -a, -e

nom. – nominativus

NP – Nowe Przymierze (Nowy Testament)

n.p.m. – nad poziomem morza

O – recenzja Orygenesa

OG – wersje starogreckie

okr. – okres

OL – wersje starołacińskie

oryg. – oryginalny (tekst l. wariant)

ozn. – oznacza

P – źródło kapłańskie

palp – palpel

pap. – papirus(y)

par. – paralelne, paralelizm

pas. – passivus, strona bierna

pd – południe

pd wsch – południowy wschód

pd zach – południowy zachód

pers. – perski

pf. – perfectum

pi – piel

pilp – pilpel

PA – Pouczenia Amenemope

PL – Pardes Lauder

pl – pluralis, lm

pn – północ

pn wsch – północny wchód

pn zach – północny zachód

poch. – pochodzenie

pod. – podobnie, podobieństwo

poj. – pojęcie

pojem. – pojemność

polit. – polityczny, -a, -e

polp – polpal

por. – porównaj

pow. – powierzchnia

późn. – późniejszy, -e

p.p.m. – poniżej poziomu morza

praes. – praesens, czas teraźniejszy

pret. – preteryczny, -a, -e, -nie

prek. – prekatywny, -a, -e, -nie

profet. – profetyczny/e

prop. – proponowany, -a, -e, -zycja, -uje

przedr – przedrostek

przen. – przenośnia, -e

przetłum. – przetłumaczony -a, -e

przyd – przydawka

przyim – przyimek

przym – przymiotnik, -kowy

przyp. – przypadek

przys – przysłówek

PN – Papirus Nasha

PS – Pięcioksiąg Samarytański

PsSal – Psalmy Salomona

ptc. – participium, imiesłów

pu – pual

przyp. – przypis, -y

przys – przysłówek

pyt. – pytanie

q – kal

qere – wyrażenie sugerowane jako właściwy odczyt wyrażenia zaświadczonego w tekście głównym MT, czyli ketiw

red. – redakcja, -cyjny

rel. – religijny, -a, -e

rewok. – rewokalizacja

rm – rodzaj męski

rodz. – rodzajnik

r. p. Chr. – rok przed Chrystusem

r. po Chr. – rok po Chrystusie

rz – rzeczownik

rzym. – rzymski

rż – rodzaj żeński

S – tekst syryjski

sbab. – starobabiloński

sc – status constructus

scp – scriptio plena, pisownia pełna

scd – scriptio defectiva, pisownia ułomna

szer. – szerokość

SG – Salkinson-Ginsburg. 1886. Hebrew New Testament, wyd. popr. 1999 w kierunku zgodności z Tekstem przyjętym greckiego NT

sg – singularis, lp

skr. – skrót, skrócony, -ne

SP – Stare Przymierze (Stary Testament)

spers. – staroperski

spój – spójnik

st. – stopień

str. – strona, -y

suf – sufiks

sym. – symbol, -icznie, -iczny

syn. – synonim, synonimiczny, -nie

synek. – synekdocha, -chicznie

Syr – Mądrość Syracha

syr. – syryjski

T – Talmud

tamud. – tamudyjski

TB – Talmud Babiloński

Tb – Księga Tobiasza

Tg – targum

TgJo – Targum Jonatana

TgN – Targum Neofiti

TgPsJ – Targum Pseudo-Jonatana

TgO – Targum Onkelosa

TgMs/Mss – kodeks, kodeksy Targumów

Th – grecki tekst Teodocjona

tiq – tiqqune soferim

TL – Testament Lewiego

tłum. – tłumaczenie, -one

TP – Tekst przyjęty

trad. – tradycja, -cyjny, -cyjnie

trans. – transliteracja

Trt – Tertulian

TW – Tekst większościowy

tys. – tysiąclecie

tyt. – tytuł

ugar. – ugarycki

vid – wariant widoczny, lecz niepewny

Vg – Wulgata

W – Kodeks Waszyngtoński, IV/V w. po Chr.

w., ww. – werset, wersety

wd,l,o,p,s,t – wzgląd, odpowiednio, duchowego dziedzictwa, logiczności, objętości, pierwszeństwa NP, starożytności i trudności wariantu

war. – warunek, - owy, -owa

WMoj – Wniebowstąpienie Mojżesza

wok. – wokalizacja

wsch – wschód

wsp. – współczesne

wyr. – wyrażenie

wys. – wysokość

wzgl. – względnie

zach – zachód

zaim – zaimek

zal. – zależne, zależność, -ści

zał. – założenie

zak. – zakończenie

zap. – zapożyczenie

ZMM – Zwoje znad Morza Martwego

zm. – zmarł

zn. – znaczenie

zob. – zobacz

zwok. – zwokalizowane

zwr. – zwrotny, -a, -e

I, II... – homonimy (pierwszy, drugi...)

’‘ – transkrypcja odpowiednio א (alef) i ע (ain)

α’ – przekład Akwili

ε’ – Quinta, warianty piątej kolumny Heksapli

εβρ’ – późniejsze przekłady tekstu na język grecki hebrajskiego, lecz bliżej nieokreślonego pochodzenia

P – papirus

Θ Ψ m P75 892txt 070 1241 f 1.13 – powszechnie stosowane określenia świadectw tekstowych Nowego Przymierza. W niniejszym przekładzie przytaczane za Novum Testamentum Graece (jak wyżej)

θ’ – przekład Teodocjona

σ’ – przekład Symmacha

Ψ – Athous Lavrensis, IX/X w. po Chr.

1Hen – Pierwsza Księga Henocha

1Kl – Pierwszy List Klemensa

1Mch, 2Mch, 4Mch – Pierwsza, Druga, Czwarta Księga Machabejska

א – Kodeks synajski, III w. po Chr.

[ה] – znak lub znaki w nawiasie kwadratowym oznaczają, że nie zachowały się one w manuskryptach

מֿה֯ל̇ש — brak znaku nad literą oznacza literę pewną, kropka prawdopodobną, kółko możliwą, kreska zaś niepewność co do identyfikacji liter podobnych

[...] – nawias kwadratowy zamyka wyrazy lub wyrażenia, których w oryginale wyraźnie brak, a które w odczuciu tłumaczy wyjaśniają lub stanowią opcję wyjaśnienia znaczenia tekstu

* – oryginalny odczyt ms

1,2... – pierwsza, druga ... grupa korekt

099 – Kodeks majuskułowy, VII w. po Chr.

597 – Kodeks minuskułowy, XIII w. po Chr.

Stare Przymierze

Księga Rodzaju | Pierwsza Księga Mojżeszowa | Genesis

Księga Wyjścia | Druga Księga Mojżeszowa | Exodus

Księga Kapłańska | Trzecia Księga Mojżeszowa | Leviticus

Księga Liczb | Czwarta Księga Mojżeszowa | Numeri

Księga Powtórzonego Prawa | Piąta Księga Mojżeszowa | Deuteronomium

Księga Jozuego

Księga Sędziów

Księga Rut

Pierwsza Księga Samuela

Druga Księga Samuela

Pierwsza Księga Królewska

Druga Księga Królewska

Pierwsza Księga Kronik

Druga Księga Kronik

Księga Ezdrasza

Księga Nehemiasza

Księga Estery

Księga Joba

Księga Psalmów

Przypowieści Salomona | Księga Przysłów

Księga Kaznodziei | Księga Koheleta

Pieśń nad pieśniami

Księga Izajasza

Księga Jeremiasza

Treny

Księga Ezechiela

Księga Daniela

Księga Ozeasza

Księga Joela

Księga Amosa

Księga Abdiasza

Księga Jonasza

Księga Micheasza

Księga Nahuma

Księga Habakuka

Księga Sofoniasza

Księga Aggeusza

Księga Zachariasza

Księga Malachiasza

Księga Rodzaju
Pierwsza Księga Mojżeszowa
Genesis

ROZDZIAŁY:
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50

Autor: Mojżesz, Jozue i inni autorzy lub redaktorzy mniejszych jednostek literackich na przestrzeni wieków (np. Rdz 36:31).

Czas: (1) Opisywanych wydarzeń: sprzed 1876 r. p. Chr. tj. daty śmierci Józefa w Egipcie; (2) redakcji Księgi: mniejsze jednostki literackie mogły powstać w czasach Mojżesza, tj. w 2. poł. XV w. p. Chr. (Lb 33:2; Pwt 31:24).

Miejsce: Obszary wędrówek i pobytu bohaterów ksiąg.

Cel: Ukazanie początków świata, ludzkości, upadku, rozwoju relacji między człowiekiem a Bogiem oraz formowania się narodu wybranego od początków do jego osiedlenia się w Egipcie.

Temat: Bóg Panem dziejów świata, człowieka, zbawienia i przymierza.

Rodzaju 1

Stworzenie świata

1.1 Na początku stworzył[1] Bóg[2] niebiosa i ziemię.[3] 1.2 A ziemia była bezładna i pusta,[4] ciemność [rozciągała się] nad otchłanią,[5] a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód.

1.3 Wtedy[6] Bóg powiedział: Niech się stanie światło! I stało się światło. 1.4 I zobaczył[7] Bóg, że światło jest dobre. Oddzielił zatem Bóg światło od ciemności. 1.5 I nazwał Bóg światło dniem, a ciemność nazwał nocą. Tak nastał wieczór i nastał poranek[8] – dzień[9] pierwszy.

1.6 Następnie Bóg powiedział: Niech powstanie sklepienie[10] pomiędzy wodami i niech rozdziela między wodami a wodami![11] 1.7 I zrobił Bóg sklepienie; oddzielił wody spod sklepienia od wód znad sklepienia – i tak się stało. 1.8 I nazwał Bóg sklepienie niebiosami.[12] Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień drugi.

1.9 Następnie Bóg powiedział: Niech się zbiorą wody spod niebios na jedno miejsce[13] i niech się ukaże suchy ląd! Tak też się stało.[14] 1.10 Suchy ląd nazwał Bóg ziemią, a zbiorniki wód morzami[15] – i zobaczył Bóg, że to jest dobre. 1.11 Potem Bóg powiedział: Niech ziemia zakiełkuje trawą,[16] roślinnością[17] wydającą nasienie, drzewem owocowym wydającym owoc, w którym jest nasienie, stosownie do swego rodzaju[18] na ziemi! I tak się stało. 1.12 Ziemia wypuściła trawę, roślinność wydającą nasienie według swego rodzaju i drzewo rodzące owoc, w którym jest nasienie, według swego rodzaju, i Bóg uznał to za dobre. 1.13 Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień trzeci.

1.14 Następnie Bóg powiedział: Niech na sklepieniu niebios pojawią się światła, aby rozdzielać dzień od nocy i być znakami dla pór, dni i lat! 1.15 Niech też będą światłami na sklepieniu niebios, aby oświetlać ziemię! Tak też się stało. 1.16 Bóg utworzył dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby rządziło nocą. [Utworzył] również gwiazdy. 1.17 Umieścił je Bóg na sklepieniu niebios, aby świeciły nad ziemią 1.18 i rządziły dniem i nocą, i oddzielały światło od ciemności – i zobaczył Bóg, że to jest dobre. 1.19 Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień czwarty.

1.20 Następnie Bóg powiedział: Niech się zapełnią wody rojem żywych istot,[19] a nad ziemią niech zatrzepocze ptactwo na obliczu sklepienia niebios![20] 1.21 Tak więc stworzył Bóg wielkie potwory[21] i wszelkie ruszające się żywe istoty, którymi – stosownie do ich rodzajów – zaroiły się wody. I wszelkie skrzydlate ptactwo według jego rodzaju – i uznał to Bóg za dobre. 1.22 Wówczas pobłogosławił im Bóg, mówiąc: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie wody mórz. A ptactwo niech się rozmnaża na ziemi! 1.23 Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień piąty.

1.24 Następnie Bóg powiedział: Niech ziemia wyda żywą duszę[22] stosownie do jej rodzajów: bydło, płazy i zwierzęta ziemi według swego rodzaju! Tak też się stało. 1.25 Bóg uczynił zwierzęta ziemi według ich rodzajów, bydło według jego rodzajów i wszelkie płazy ziemi[23] według ich rodzajów – i zobaczył Bóg, że to jest dobre.

1.26 Następnie Bóg[24] powiedział: Uczyńmy[25] człowieka na nasz obraz, na nasze[26] podobieństwo,[27] i niech panuje nad rybami morza, i nad ptactwem niebios, i nad bydłem, i nad całą ziemią, i nad wszelkim płazem, który pełza po ziemi. 1.27 I stworzył Bóg człowieka[28] na swój obraz, stworzył go na obraz Boga – stworzył ich jako mężczyznę i kobietę. 1.28 Potem błogosławił im Bóg i powiedział im Bóg: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie ziemię i podporządkowujcie ją sobie: panujcie nad rybami mórz i nad ptactwem niebios, i nad wszelkim zwierzęciem, które pełza po ziemi![29] 1.29 Potem Bóg powiedział: Oto daję wam wszelką roślinę wydającą nasienie, na całej powierzchni ziemi, i wszelkie drzewo, którego owoc ma w sobie nasienie – [to] niech wam służy za pokarm! 1.30 Wszystkim zaś zwierzętom ziemi i wszelkiemu ptactwu niebios, i wszystkiemu, co pełza po ziemi, w czym jest żywa dusza,[30] [daję] do jedzenia wszelkie zielone rośliny. Tak też się stało.

1.31 I spojrzał Bóg na wszystko, czego dokonał, a oto było [to] bardzo dobre. Tak nastał wieczór i nastał poranek – dzień szósty.

Rodzaju 2

2.1 Tak ukończone zostały niebiosa i ziemia, i cały ich zastęp. 2.2 I ukończył Bóg w[31] siódmym[32] dniu swoje dzieło,[33] które wykonywał, i zaprzestał[34] w siódmym dniu wszelkiej pracy, którą wykonywał. 2.3 I pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go,[35] gdyż w nim zaprzestał wszelkiego swego dzieła, które stworzył Bóg przez [jego] wykonanie.[36]

Szczegółowy opis stworzenia człowieka

2.4 Oto dzieje[37] niebios i ziemi przy ich tworzeniu,[38] w dniu[39] uczynienia przez JHWH, Boga,[40] ziemi oraz niebios.[41] 2.5 Zanim[42] pojawił się na ziemi jakikolwiek polny krzew[43] i zanim wzeszła jakakolwiek polna trawa, gdyż nie spuszczał JHWH, Bóg, deszczu na ziemię i nie było człowieka do uprawiania ziemi,[44] 2.6 ale mgła[45] występowała z ziemi i poiła całą powierzchnię gleby, 2.7 JHWH, Bóg, ukształtował człowieka, proch z ziemi,[46] i tchnął w jego nozdrza dech życia[47] – i człowiek stał się żywą duszą.[48] 2.8 Wtedy JHWH, Bóg, zasadził ogród w Edenie,[49] od wschodu, i umieścił tam człowieka, którego ukształtował. 2.9 I sprawił JHWH, Bóg, że wyrosło z ziemi wszelkie drzewo piękne z wyglądu[50] i dobre do jedzenia – i drzewo życia w środku ogrodu, i drzewo poznania dobrego i złego.

2.10 A rzeka wypływała z Edenu, aby nawadniać ogród, a stamtąd rozdzielała się na cztery odnogi. 2.11 Nazwa pierwszej: Piszon. Ona otaczała całą ziemię Chawila, tam, gdzie jest złoto,2.12 a złoto tej ziemi jest wyborne,[51] tam jest bdellium[52] i kamień onyksowy.[53] 2.13 A nazwa drugiej rzeki: Gichon. Ona otacza całą ziemię Kusz.[54] 2.14 A nazwa trzeciej rzeki: Tygrys.[55] Ona płynie na wschód od Asyrii. A czwarta rzeka to Eufrat.[56]

2.15 I wziął JHWH, Bóg, człowieka, i umieścił go[57] w ogrodzie Edenu, aby go uprawiał i aby go doglądał. 2.16 I przykazał[58] JHWH, Bóg, człowiekowi,[59] mówiąc: Z każdego drzewa tego ogrodu jedz do woli, 2.17 ale z drzewa poznania dobrego i złego – nie będziesz z niego jadł,[60] ponieważ w dniu zjedzenia z niego na pewno umrzesz.[61]

2.18 I powiedział JHWH, Bóg: Niedobrze jest być człowiekowi samemu. Uczynię[62] mu pomoc jako [kogoś] naprzeciw niego.[63] 2.19 A[64] ukształtował[65] JHWH, Bóg, z ziemi wszelkie zwierzęta polne i wszelkie ptactwo niebios i przyprowadził do człowieka,[66] aby zobaczyć, jak je nazwie, a jakkolwiek nazwie człowiek żywą duszę, taka będzie jej nazwa. 2.20 I nadał człowiek nazwy wszelkiemu bydłu i ptactwu[67] niebios, i wszelkim zwierzętom pól, lecz dla Adama[68] nie znalazła się pomoc, [ktoś, kto by stanął] jakby naprzeciw niego.[69]

2.21 Wówczas zesłał JHWH, Bóg, głęboki sen na człowieka, tak że zasnął. Wtedy wziął jedno z jego żeber[70] i [miejsce] po nim wypełnił ciałem. 2.22 Następnie z żebra, które wziął z człowieka, zbudował JHWH, Bóg, kobietę i przyprowadził ją do człowieka. 2.23 I powiedział człowiek:

Ta dopiero

jest kością z moich kości

i ciałem z mego ciała.

Ta będzie nazwana mężatką,

ponieważ z męża[71]

ta została wzięta.

2.24 Dlatego opuści[72] mąż swojego ojca i matkę, złączy się[73] ze swoją żoną i staną się jednym ciałem.

2.25 A byli oboje nadzy[74] – człowiek i jego żona – lecz nie wstydzili się [siebie nawzajem].[75]

Rodzaju 3

Upadek: dramat wiary

3.1 A wąż był przebieglejszy[76] niż wszystkie inne zwierzęta polne, które uczynił JHWH, Bóg. Powiedział on do kobiety: Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie możecie jeść z żadnego[77] drzewa ogrodu? 3.2 Kobieta odpowiedziała wężowi: Owoce z drzew ogrodu spożywamy.[78] 3.3 To o owocu z drzewa,[79] które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: Nie możecie z niego jeść ani nie możecie go dotykać, abyście nie pomarli. 3.4 Wówczas wąż powiedział do kobiety: Na pewno nie umrzecie.[80] 3.5 Ale Bóg wie, że w dniu, w którym z niego zjecie, otworzą się wam oczy i staniecie się jak Bóg, znający[81] dobro i zło.

3.6 Gdy kobieta zobaczyła, że drzewo jest dobre do jedzenia i że jest pożądliwością dla oczu, i [że] pociągające jest to drzewo dla roztropności,[82] wzięła z jego owocu i jadła. Podała też swemu mężowi, który z nią był – i jadł.[83] 3.7 Wówczas otworzyły się oczy obojgu i uświadomili sobie, że są oni nadzy. Spletli więc liście figowe i sporządzili sobie przepaski.

3.8 I usłyszeli głos[84] JHWH, Boga, przechadzającego się po ogrodzie w wietrze dnia.[85] Wtedy ukrył się człowiek[86] i jego żona przed obliczem JHWH, Boga, pośród drzew ogrodu. 3.9 A JHWH, Bóg, zawołał do człowieka i zapytał go: Gdzie jesteś? 3.10 I odpowiedział: Usłyszałem Twój głos w ogrodzie i przestraszyłem się, bo jestem nagi – i ukryłem się! 3.11 [Bóg] zapytał: Kto ci powiedział, że jesteś nagi? Czy[87] zjadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść? 3.12 A człowiek odpowiedział: Kobieta, którą mi dałeś, aby była ze mną, ona dała mi z tego drzewa – i jadłem.[88] 3.13 Wtedy zwrócił się JHWH, Bóg, do kobiety: Co takiego zrobiłaś?[89] Kobieta odpowiedziała: Wąż mnie zwiódł[90] – i jadłam. 3.14 Wówczas JHWH, Bóg, powiedział do węża:

Ponieważ to uczyniłeś, będziesz szczególnie[91] przeklęty[92] pośród wszelkiego bydła i wszelkich zwierząt polnych. Będziesz pełzał na brzuchu i będziesz jadł proch przez wszystkie dni swego życia!

3.15  I ustanowię nieprzyjaźń między tobą i między kobietą, między twoim nasieniem[93] i między nasieniem jej – ono zrani ci głowę,

a ty zranisz[94] mu piętę.[95]

3.16 Do[96] kobiety powiedział:

Mocno pomnożę twój trud i twą ciążę.[97] W bólu będziesz rodzić synów, ku swemu mężowi będziesz kierować swe pragnienie,[98]

lecz on będzie nad tobą panował.[99]

3.17 A do Adama[100] powiedział: Ponieważ posłuchałeś głosu swojej żony i jadłeś z drzewa, o którym ci powiedziałem: Nie wolno ci z niego jeść!

Z powodu ciebie ziemia będzie przeklęta! W trudzie będziesz się z niej żywił,[101] po wszystkie dni swego życia!

3.18  Ciernie i osty rodzić ci będzie, a spożywać będziesz ziele pól.

3.19  W pocie swego czoła będziesz jadł chleb, póki nie wrócisz do ziemi, gdyż z niej zostałeś wzięty – bo jesteś prochem i w proch się obrócisz.

3.20 I nadał człowiek[102] swojej żonie imię Ewa,[103] gdyż ona stała się matką wszystkich żyjących.

3.21 I sporządził JHWH, Bóg, Adamowi i jego żonie odzienie ze skóry, i okrył ich. 3.22 Powiedział też JHWH, Bóg: Ponieważ człowiek stał się taki, jak jeden z nas,[104] przez poznanie tego, co dobre i złe,[105] to oby teraz nie wyciągnął swej ręki i nie wziął owocu również z drzewa życia i nie zjadł – i nie żył na wieki! 3.23 I wygonił go JHWH, Bóg, z ogrodu w Edenie, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty.

3.24 Tak wypędził człowieka,[106] a na wschód[107] od ogrodu w Edenie umieścił cheruby[108] i płomień wirującego miecza,[109] aby strzec drogi do drzewa życia.

Rodzaju 4

Dzieje pierwszej rodziny

4.1 Następnie człowiek[110] poznał[111] Ewę, swoją żonę, i poczęła, i urodziła Kaina.[112] I powiedziała: Stworzyłam[113] mężczyznę z JHWH.[114] 4.2 Potem urodziła jeszcze jego brata, Abla.[115] Abel został pasterzem owiec, a Kain uprawiał rolę.

4.3 I stało się po upływie [wielu] dni,[116] że Kain złożył JHWH ofiarę z plonów ziemi. 4.4 Również Abel, także on przyniósł [ofiarę] z pierworodnych swoich owiec, to jest z ich tłuszczu.[117] I wejrzał JHWH na Abla i na jego ofiarę.[118] 4.5 A na Kaina i na jego ofiarę nie wejrzał – i rozgniewał się Kain bardzo, i posmutniało[119] jego oblicze. 4.6 I powiedział JHWH do Kaina: Dlaczego się gniewasz i dlaczego posmutniało twoje oblicze? 4.7 Czy nie byłoby uniesienia, gdybyś czynił dobrze? A skoro nie czynisz dobrze, u drzwi leży[120] grzech. Ku tobie zwraca się jego pragnienie, lecz ty będziesz nad nim panował.[121]

4.8 I powiedział Kain do Abla, swego brata: Wyjdźmy w pole.[122] A gdy byli w polu, powstał Kain przeciw Ablowi,[123] swemu bratu – i zabił go.

4.9 Wówczas powiedział JHWH do Kaina: Gdzie jest Abel, twój brat? I odpowiedział: Nie wiem. Czy ja jestem stróżem mego brata? 4.10 I zapytał: Co zrobiłeś? Głos[124] [rozlanej] krwi[125] twego brata woła do Mnie z ziemi. 4.11 Teraz więc będziesz wyklęty[126] przez ziemię, która rozwarła swoją paszczę, aby wziąć z twojej ręki krew twojego brata. 4.12 Gdy będziesz uprawiał ziemię, nie użyczy ci już swojej mocy. Tułaczem i wędrowcem będziesz na ziemi.[127]

4.13 Wtedy powiedział Kain do JHWH: Moja wina[128] jest zbyt wielka do wzięcia.[129] 4.14 Oto wypędzasz mnie znad oblicza tej ziemi i muszę się skryć przed Twoim obliczem;[130] będę tułaczem i wędrowcem na ziemi, i każdy, kto mnie znajdzie, zabije mnie. 4.15 Wtedy JHWH powiedział mu: Dlatego[131] każdy, kto by[132] zabił Kaina, ściągnie na siebie siedmiokrotną[133] pomstę. I umieścił JHWH na Kainie znak, aby nie próbował go zabić[134] nikt, kto go spotka. 4.16 Tak odszedł Kain sprzed oblicza JHWH i zamieszkał w ziemi Nod,[135] na wschód od Edenu.

4.17 I poznał Kain swoją żonę, i poczęła, i urodziła Henocha.[136] Budował [on] miasto[137] i nadał temu miastu nazwę taką, jak imię swego syna: Henoch.[138]

4.18 A Henochowi urodził się Irad.[139] Irad zaś zrodził Mechujaela,[140] a Mechujael zrodził Metuszaela,[141] a Metuszael zrodził Lamecha.

4.19 Lamech pojął sobie dwie żony. Imię jednej było Ada, a imię drugiej Sila. 4.20 Ada urodziła Jabala. On był ojcem mieszkających w namiotach i przy dobytku. 4.21 A imię jego brata było Jubal. On był ojcem wszystkich chwytających za cytrę[142] i flet. 4.22 Także Sila, i ona urodziła Tubal-Kaina, kującego[143] wszelkie narzędzia z miedzi i żelaza. A siostrą Tubal-Kaina była Naama.

4.23 I powiedział Lamech do swych żon:

Ado i Silo! Słuchajcie mego głosu! Żony Lamecha! Nadstawcie uszu na moją mowę:

Tak, zabiłem mężczyznę za zranienie mnie, a chłopca[144] za uderzenie mnie.

4.24  Tak, siedmiokrotnie miał być pomszczony Kain,

ale Lamech siedemdziesięcio- siedmiokrotnie.

4.25 I znów poznał Adam swoją żonę, i urodziła syna, i dała mu na imię Set,[145] bo [stwierdziła]: Dał mi Bóg innego potomka zamiast Abla, bo [tego] zabił Kain. 4.26 A Setowi, także jemu urodził się syn i dał mu na imię Enosz.[146] Wtedy zaczęto wzywać imienia JHWH.[147]

Rodzaju 5

Potomkowie Adama

5.1 To jest zapis[148] pokoleń Adama:[149]

W dniu, kiedy Bóg stworzył człowieka, uczynił go na podobieństwo Boże, 5.2 stworzył ich mężczyzną i kobietą – i pobłogosławił ich, i w dniu ich stworzenia nadał im imię: człowiek.

5.3 Adam żył[150] sto[151] trzydzieści lat i zrodził[152] [syna] na swoje podobieństwo, na swój obraz,[153] i nadał mu imię Set. 5.4 Po swym zrodzeniu Seta Adam żył osiemset[154] lat i zrodził synów i córki. 5.5 I było wszystkich dni Adama, które przeżył, dziewięćset trzydzieści lat, i umarł.

5.6 Set żył sto pięć lat i zrodził Enosza. 5.7 Po swym zrodzeniu Enosza Set żył osiemset siedem lat i zrodził synów i córki. 5.8 I było wszystkich dni Seta dziewięćset dwanaście lat, i umarł.

5.9 Enosz żył dziewięćdziesiąt lat i zrodził Kenana. 5.10 Po swym zrodzeniu Kenana Enosz żył osiemset piętnaście lat i zrodził synów i córki. 5.11 I było wszystkich dni Enosza dziewięćset pięć lat, i umarł.

5.12 Kenan żył siedemdziesiąt lat i zrodził Mahalalela. 5.13 Po swym zrodzeniu Mahalalela Kenan żył osiemset czterdzieści lat i zrodził synów i córki. 5.14 I było wszystkich dni Kenana dziewięćset dziesięć lat, i umarł.

5.15 Mahalalel[155] żył sześćdziesiąt pięć lat i zrodził Jereda. 5.16 Po swym zrodzeniu Jereda Mahalalel żył osiemset trzydzieści lat i zrodził synów i córki. 5.17 I było wszystkich dni Mahalalela osiemset dziewięćdziesiąt pięć lat, i umarł.

5.18 Jered[156] żył sto sześćdziesiąt dwa lata i zrodził Henocha. 5.19 Po swym zrodzeniu Henocha Jered żył osiemset lat i zrodził synów i córki. 5.20 I było wszystkich dni Jereda dziewięćset sześćdziesiąt dwa lata, i umarł.

5.21 Henoch żył sześćdziesiąt pięć lat i zrodził Metuszelacha. 5.22 Po swym zrodzeniu Metuszelacha Henoch chodził[157] z Bogiem[158] trzysta lat i zrodził synów i córki. 5.23 I było wszystkich dni Henocha trzysta sześćdziesiąt pięć lat. 5.24 Henoch chodził z Bogiem, a [potem] go [już] nie było, ponieważ Bóg go zabrał.

5.25 Metuszelach[159] żył sto osiemdziesiąt siedem lat[160] i zrodził Lamecha. 5.26 Po swym zrodzeniu Lamecha Metuszelach żył siedemset osiemdziesiąt dwa[161] lata i zrodził synów i córki. 5.27 I było wszystkich dni Metuszelacha dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat, i umarł.

5.28 Lamech żył sto osiemdziesiąt dwa lata i zrodził syna. 5.29 I nadał mu imię Noe, mówiąc: Ten nas pocieszy w naszej pracy[162] i w trudzie naszych rąk na ziemi, którą JHWH przeklął. 5.30 Po swym zrodzeniu Noego Lamech żył pięćset dziewięćdziesiąt pięć lat i zrodził synów i córki. 5.31 I było wszystkich dni Lamecha siedemset siedemdziesiąt siedem[163] lat, i umarł.

5.32 A gdy Noe[164] miał pięćset lat, zrodził Noe Sema,[165] Chama[166] i Jafeta.[167]

Rodzaju 6

Upadek moralny ludzkości

6.1 A gdy człowiek zaczął rozmnażać się na obliczu ziemi, a rodziły im się córki, 6.2 ujrzeli synowie Boży,[168] że córki ludzkie są piękne.[169] I wzięli sobie za żony te spośród tych wszystkich, które [sobie] wybrali.

6.3 I powiedział JHWH: Nie będzie zmagał się[170] mój duch w człowieku na wieki, bo też jest on ciałem, będzie więc jego dni sto dwadzieścia lat.[171]

6.4 Nefilim[172] byli w tych dniach na ziemi – a także po tym, jak synowie Boży przychodzili do córek ludzkich i zradzali sobie[173] [z nich] oni [potomków] – mocarze,[174] którzy byli od wieków, sławni mężczyźni.

6.5 I widział JHWH, że wielka jest niegodziwość człowieka na ziemi i że każdy wytwór[175] myśli jego serca jest tylko zły – cały dzień. 6.6 I żałował JHWH, że uczynił człowieka na ziemi i bolał nad tym w swoim sercu. 6.7 I powiedział JHWH: Zetrę człowieka, którego stworzyłem, z powierzchni ziemi – od człowieka po bydło, po płazy i po ptactwo niebios, ponieważ żałuję, że ich uczyniłem.

6.8 Ale Noe znalazł łaskę[176] w oczach JHWH.

Noe i arka

6.9 Oto pokolenia Noego:

Noe był człowiekiem sprawiedliwym, nieskazitelny był wśród swojego pokolenia. Noe chodził[177] z Bogiem. 6.10 I zrodził Noe trzech synów: Sema, Chama i Jafeta.

6.11 A ziemia była skażona[178] przed obliczem Boga i była ziemia pełna gwałtu.[179] 6.12 Gdy Bóg spojrzał na ziemię, oto była skażona, ponieważ wszelkie ciało skaziło swoją drogę na ziemi.

6.13 I powiedział Bóg do Noego: Nadszedł u Mnie[180] kres wszelkiego ciała, gdyż ziemia napełniła się gwałtem przed ich [własnym] obliczem; dlatego oto Ja skażę[181] ich wraz z ziemią. 6.14 Sporządź sobie arkę z drewna gofer,[182] sporządź arkę z gniazdami,[183] a od wewnątrz i na zewnątrz pokryj [ją] smołą.[184] 6.15 Zrobisz ją zaś tak: Trzysta łokci [ma mieć] długość arki, pięćdziesiąt łokci jej szerokość i trzydzieści łokci jej wysokość.[185] 6.16 Zrobisz w arce okno[186] i zakończysz je na łokieć[187] od góry, i umieścisz wejście do arki z jej boku; sporządź w niej [pokłady] dolne, drugie oraz trzecie. 6.17 A Ja, oto Ja sprowadzę potop,[188] wody na ziemię, aby zniszczyć pod niebem wszelkie ciało, w którym jest duch życia[189] – wszystko, co jest na ziemi, wymrze.[190] 6.18 Ale z tobą ustanowię[191] moje przymierze[192] – i wejdziesz do arki ty i twoi synowie, i twoja żona, i żony twoich synów z tobą.

6.19 A ze wszystkiego, co żywe, z wszelkiego ciała, dwoje ze wszystkiego wprowadzisz do arki, aby wraz z tobą zachować [to] przy życiu, będą to samiec i samica. 6.20 Z ptactwa według jego rodzajów i z bydła według jego rodzajów, i z wszelkiego płazu ziemi według jego rodzajów – dwoje ze wszystkiego wejdą do ciebie, aby zostać przy życiu. 6.21 A ty weź sobie [zapasy] z wszelkiej żywności, którą się jada, i zgromadź [ją] u siebie, i niech będzie dla ciebie oraz dla nich na pokarm.

6.22 I uczynił Noe zgodnie ze wszystkim, co przykazał mu Bóg – tak uczynił.

Rodzaju 7

Potop

7.1 I powiedział JHWH[193] do Noego: Wejdź do arki ty i cały twój dom, gdyż ciebie zobaczyłem [jako] sprawiedliwego przede Mną w tym pokoleniu. 7.2 Spośród wszystkich zwierząt czystych weź sobie po siedem, samca i samicę,[194] a ze zwierząt, które nie są czyste, tych po parze, samca i samicę. 7.3 Także z ptactwa niebios[195] po siedem, samca i samicę, aby zachować przy życiu [ich] nasienie na obliczu całej ziemi. 7.4 Gdyż po upływie jeszcze siedmiu dni Ja będę spuszczał deszcz na ziemię przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy, i zetrę wszystko, co istnieje, a co uczyniłem, z oblicza ziemi.

7.5 I uczynił Noe wszystko tak, jak mu przykazał JHWH.

7.6 A Noe miał sześćset lat, gdy nastał potop, wody[196] nad ziemią. 7.7 Wszedł więc Noe i jego synowie, i jego żona, i żony jego synów z nim do arki przed obliczem wód potopu. 7.8 Ze zwierząt czystych i ze zwierząt, które nie są czyste, i z ptactwa, i z wszystkiego, co pełza po ziemi, 7.9 po dwoje weszło do Noego do arki, samiec i samica, jak rozkazał Bóg Noemu. 7.10 A po siedmiu dniach wody potopu zalały ziemię.

7.11 W sześćsetnym roku życia Noego, w miesiącu drugim, w siedemnastym[197] dniu tego miesiąca – w tym dniu pękły wszystkie źródła wielkiej otchłani[198] i otwarte zostały upusty niebios. 7.12 I padał deszcz na ziemię przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy. 7.13 W tym właśnie dniu weszli do arki Noe i Sem, i Cham, i Jafet, synowie Noego, i żona Noego, i trzy żony jego synów z nimi, 7.14 oni i wszelkie zwierzęta według swego rodzaju, i wszelkie bydło według swego rodzaju, i wszelkie płazy pełzające po ziemi, według swego rodzaju, wszelkie ptactwo według swego rodzaju, każdy ptak, każde skrzydło.[199] 7.15 I weszło do Noego, do arki, po parze z wszelkiego ciała, w którym był duch życia. 7.16 A te, które weszły jako samiec i samica, z wszelkiego ciała weszły, jak mu przykazał Bóg, i zamknął JHWH [drzwi] za nim.

7.17 A potop trwał na ziemi czterdzieści dni. Wezbrały wody i podniosły arkę, i uniosła się znad ziemi. 7.18 I wznosiły się wody, i wzbierały bardzo nad ziemią, i unosiła się arka na powierzchni wód. 7.19 A wody potężniały coraz bardziej nad ziemią i zostały przykryte wszystkie wysokie góry, które były pod całymi niebiosami. 7.20 Do piętnastu łokci[200] wzwyż wezbrały wody i góry zostały okryte.

7.21 I ustało[201] wszelkie ciało pełzające po ziemi, co do ptactwa i do bydła, i do zwierzęcia, i wszelkiego mrowia rojącego się na ziemi, i co do człowieka. 7.22 Wszystko, co miało w swych nozdrzach tchnienie ducha życia spośród wszystkiego, co było na lądzie, pomarło.

7.23 Tak starł [Bóg] wszystkie istoty, które były na powierzchni ziemi, od człowieka aż po bydło, aż po płazy i aż po ptactwo niebios; starte zostało [to] z ziemi – pozostał tylko Noe i to, co było z nim w arce. 7.24 A wody wznosiły się nad ziemią przez sto pięćdziesiąt dni.

Rodzaju 8

Opadanie wód potopu

8.1 Potem Bóg wspomniał o Noem i o wszystkich zwierzętach,[202] i o całym bydle,[203] które było z nim w arce, i sprawił Bóg, że przeszedł wiatr[204] nad ziemią, i wody zaczęły opadać. 8.2 Zamknęły się źródła otchłani i upusty niebios, i ustał deszcz z niebios. 8.3 Stopniowo też znad ziemi zaczęły cofać się wody i ustąpiły przed końcem[205] stu pięćdziesięciu dni.

8.4 Arka zaś osiadła w siódmym miesiącu, w siedemnastym dniu[206] tego miesiąca, na górach[207] Ararat. 8.5 Wody opadały nadal aż do dziesiątego miesiąca. W dziesiątym [miesiącu], w pierwszym [dniu] tego miesiąca, ukazały się szczyty gór.

8.6 I stało się po upływie czterdziestu dni, że otworzył Noe okno, które uczynił. 8.7 I wypuścił kruka, który wylatywał i wracał, aż wyschły wody na ziemi. 8.8 Potem wypuścił gołębicę, aby zobaczyć, czy zeszły wody z oblicza pól. 8.9 Lecz nie znalazła gołębica [miejsca] dla stopy swojej nogi i wróciła do niego do arki, gdyż wody były na powierzchni całej ziemi. I wyciągnął swoją rękę, i wziął ją, i wniósł ją do siebie do arki. 8.10 I odczekał jeszcze dalsze siedem dni, i znów wypuścił gołębicę z arki. 8.11 I przyniosła mu gołębica w porze wieczornej – oto świeżo zerwany liść oliwki w swym dziobie. Wtedy poznał Noe, że ustąpiły wody z ziemi. 8.12 Odczekał więc jeszcze następnych siedem dni i wypuścił gołębicę, lecz już więcej do niego nie wróciła.

8.13 I stało się w sześćsetnym pierwszym roku,[208] w pierwszym [miesiącu], w pierwszym [dniu] tego miesiąca, że wyschły wody na ziemi. Wtedy Noe usunął przykrycie arki i zobaczył, że oto powierzchnia gruntu obeschła. 8.14 A w drugim miesiącu, w dwudziestym siódmym dniu tego miesiąca, ziemia wyschła.

8.15 Wtedy Bóg polecił Noemu: 8.16 Wyjdź z arki ty i twoja żona, i twoi synowie, i żony twoich synów z tobą! 8.17 Wyprowadź z sobą wszystkie zwierzęta, które są z tobą, spośród wszelkiego ciała: ptactwa, bydła i wszelkiego płaza pełzającego po ziemi – i niech zaroją się na ziemi, i niech rozrodzą się, i niech rozmnożą się na ziemi!

8.18 Wyszedł więc Noe i jego synowie, i jego żona, i żony jego synów wraz z nim. 8.19 Wszelkie zwierzęta,[209] wszelkie płazy i wszelkie ptactwo, wszystko, co pełza po ziemi według ich rodzin, wyszło z arki.

8.20 Wtedy zbudował Noe ołtarz dla JHWH i wziął z każdego bydła czystego i z każdego ptactwa czystego, i złożył ofiarę całopalną na ołtarzu. 8.21 I poczuł JHWH miłą woń, i powiedział JHWH w swoim sercu: Już więcej nie przeklnę ziemi z powodu człowieka, chociaż wytwór serca ludzkiego jest zły od jego młodości. I już więcej nie uderzę niczego, co żyje, jak to uczyniłem.

8.22  Po wszystkie dni ziemi siew i żniwo, zimno i gorąco, lato i zima, dzień i noc – nie ustaną.

Rodzaju 9

Przymierze z Noem

9.1 I pobłogosławił Bóg Noego i jego synów, i powiedział im: Rozradzajcie się i rozmnażajcie, i napełniajcie[210] ziemię. 9.2 A lęk przed wami i strach przed wami spadnie na wszelkie zwierzę ziemi i na wszelkie ptactwo niebios, na wszystko, co się porusza po ziemi, i na wszystkie ryby morskie – w wasze ręce są wydane. 9.3 Wszystko, co się rusza, to, co żyje, będzie wam na pokarm – jak zielone jarzyny daję wam wszystko.

9.4 Lecz nie będziecie jedli mięsa z jego duszą, jego krwią. 9.5 I na pewno waszej krwi, waszych dusz, będę szukał, będę jej szukał z ręki wszelkiego zwierzęcia, a z ręki człowieka, z ręki każdego jego brata, będę szukał duszy człowieka.

9.6 Kto przelewa krew człowieka, tego krew przez człowieka będzie przelana, ponieważ na obraz Boga uczynił człowieka.

9.7  Wy zaś rozradzajcie się i rozmnażajcie! Rojcie się na ziemi i rozmnażajcie się[211] na niej!

9.8 I powiedział Bóg do Noego i do jego synów z nim, mówiąc: 9.9 Oto Ja, Ja ustanawiam[212] moje przymierze z wami i z waszym potomstwem po was, 9.10 i z wszelką duszą zwierzęcia, które jest z wami, z ptactwa, z bydła i z każdego zwierzęcia ziemi, [które jest] z wami spośród tych wszystkich, które wyszły z arki, [to jest] z całą zwierzyną ziemi.[213] 9.11 I ustanawiam moje przymierze z wami, że już nie zostanie wytępione żadne ciało wodami potopu i że już nie będzie potopu, który by zniszczył ziemię.

9.12 I powiedział Bóg: To będzie znakiem przymierza, które Ja daję między Mną a między wami i między każdą duszą zwierzęcia, które jest z wami, po wieczne pokolenia: 9.13 mój łuk[214] kładę na obłoku, aby był znakiem przymierza między Mną a ziemią. 9.14 Gdy skłębię obłok nad ziemią, a na obłoku ukaże się łuk, 9.15 wówczas wspomnę na moje przymierze, które jest między Mną a między wami i między wszelką duszą zwierzęcia we wszelkim ciele, i nie będzie już wód potopu, które by zniszczyły wszelkie ciało. 9.16 Gdy więc będzie łuk na obłoku, wtedy spojrzę na niego, by wspomnieć wieczne przymierze między Bogiem a wszelką duszą zwierzęcia we wszelkim ciele, które jest na ziemi. 9.17 I powiedział Bóg do Noego: To jest znak przymierza, które ustanowiłem między Mną a między wszelkim ciałem, które jest na ziemi.

Noe i jego synowie

9.18 A synami Noego, którzy wyszli z arki, byli: Sem i Cham, i Jafet; a Cham był ojcem Kanaana. 9.19 Ci trzej byli synami Noego i z nich wywodzi się cała ziemia.

9.20 Noe zaś, rolnik,[215] zaczął i zasadził winnicę.[216] 9.21 Gdy napił się wina, upił się i odkrył się w swoim namiocie. 9.22 Wtedy zobaczył Cham, ojciec Kanaana, nagość swego ojca[217] i opowiedział o tym obu swoim braciom na zewnątrz. 9.23 Wówczas Sem i Jafet wzięli szatę, nałożyli ją sobie na ramiona i podeszli tyłem, i przykryli nagość swego ojca, a ich twarze były odwrócone tak, że nie widzieli nagości swego ojca.

9.24 A gdy Noe obudził się po swym winie i dowiedział się, co mu uczynił jego młodszy[218] syn, 9.25 powiedział:

Przeklęty[219] Kanaan, sługą sług[220] będzie dla swych braci!

9.26 Powiedział też:

Błogosławiony JHWH, Bóg Sema, a Kanaan niech będzie jego sługą!

9.27  Rozprzestrzeni Bóg Jafeta[221] i zamieszka w  namiotach Sema, a Kanaan będzie jego sługą![222]

9.28 Po potopie żył Noe trzysta pięćdziesiąt lat. 9.29 I było wszystkich dni Noego dziewięćset pięćdziesiąt lat – i umarł.

Rodzaju 10

Dzieje potomków Noego
Spis narodów

10.1 Oto pokolenia synów Noego: Sema, Chama i Jafeta, bo po potopie urodzili się im synowie.[223]

10.2 Synowie Jafeta[224] to: Gomer[225] i Magog,[226] i Madaj,[227] i Jawan,[228] i Tubal,[229] i Meszech,[230] i Tiras.[231]

10.3 Synowie Gomera to: Aszkenaz[232] i Rifat,[233] i Togarma.[234]

10.4 Synowie Jawana to: Elisza[235] i Tarszisz,[236] Kitim[237] i Dodanim.[238] 10.5 Od tych wywodzą się narody wysp[239] w ziemiach, każdy według swojego języka i według plemion w swoich narodach.

10.6 Synowie Chama to: Kusz[240] i Misraim,[241] i Put,[242] i Kanaan.[243]

10.7 Synowie Kusza to: Seba[244] i Chawila,[245] i Sabta,[246] i Rama,[247] i Sabteka.[248]

Synowie Ramy to: Saba[249] i Dedan.[250]

10.8 A Kusz zrodził Nimroda,[251] który zaczął być dzielnym[252] na ziemi. 10.9 Był on dzielnym[253] myśliwym przed JHWH.[254] Dlatego mówi się: Dzielny myśliwy przed JHWH jak Nimrod. 10.10 Początkiem zaś jego królestwa[255] był Babilon i Erek,[256] i Akad,[257] i Kalne[258] w ziemi Szinear.[259] 10.11 Z tej ziemi wyszedł [do] Aszur[260] i zbudował Niniwę i Rechobot-Ir,[261] i Kelach, 10.12 i Resen, wielkie miasto pomiędzy Niniwą a Kelach.[262]

10.13 A Misraim zrodził Ludytów[263] i Anamitów,[264] i Lehabitów,[265] i Naftuchitów,[266] 10.14 i Patrusytów,[267] i Kasluchitów,[268] skąd pochodzą Filistyni,[269] i Kaftorytów.[270]

10.15 Kanaan zaś zrodził Sydona, swego pierworodnego, i Cheta,[271] 10.16 i Jebuzytów,[272] i Amorytów,[273] i Girgaszytów,[274] 10.17 i Chiwitów,[275] i Arkitów,[276] i Synitów,[277] 10.18 i Arwadytów,[278] i Semarytów,[279] i Chamatytów.[280] Potem rozproszyły się plemiona Kananejczyków.

10.19 Granica Kananejczyków rozciągała się od Sydonu w kierunku Gerary do Gazy, w kierunku Sodomy i Gomory, i Admy i Seboim aż do Leszy.[281]

10.20 To są synowie Chama według ich plemion, języków, w swych ziemiach i swych narodach.

10.21 Ale i Semowi, bratu Jafeta, starszemu,[282] urodził się – on też był ojcem wszystkich synów Hebera. 10.22 Synowie Sema to: Elam[283] i Aszur,[284] i Arpakszad,[285] i Lud,[286] i Aram.[287]

10.23 Synowie Arama to: Us, Chul, Geter i Masz.[288]

10.24 Arpakszad zaś zrodził Szelacha,[289] a Szelach zrodził Hebera.

10.25 A Heberowi urodzili się dwaj synowie: jeden miał na imię Peleg,[290] gdyż za jego dni ziemia została podzielona,[291] a jego brat miał na imię Joktan.[292]

10.26 A Joktan zrodził Almodada[293] i Szelefa,[294] i Chasarmaweta,[295] i Jeracha, 10.27 i Hadorama, i Uzala,[296] i Diklę, 10.28 i Obala,[297] i Abimaela,[298] i Sabę, 10.29 i Ofira,[299] i Chawilę, i Jobaba – ci wszyscy byli synami Joktana. 10.30 A siedziba ich sięgała od Meszy w kierunku Sefar, gór wschodnich.

10.31 To są synowie Sema według ich plemion, według ich języków, w ich ziemiach, według ich narodów.

10.32 To są plemiona synów Noego według swych rodowodów, w swych narodach, i od tych wywodzą się narody na ziemi po potopie.

Rodzaju 11

Wieża Babel

11.1 Cała ziemia miała jeden język i jednakowe słowa.[300] 11.2 Podczas swego wędrowania[301] ze wschodu znaleźli równinę w kraju Szinear i tam się osiedlili.

11.3 I mówili jeden do drugiego: Chodźmy, zacznijmy wyrabiać cegły i [poddajmy je] wypalaniu. Tak zaczęli używać cegły zamiast kamienia, a smoły zamiast zaprawy.

11.4 Następnie powiedzieli: Chodźmy, wybudujmy sobie miasto i wieżę ze swoim szczytem w niebiosach, i uczyńmy sobie imię, abyśmy nie rozproszyli się po obliczu całej ziemi![302]

11.5 I zstąpił JHWH, aby zobaczyć miasto i wieżę, które budowali synowie ludzcy. 11.6 I powiedział JHWH: Oto jeden lud i wszyscy mają jeden język, a to dopiero początek ich dzieła. Teraz już nic nie będzie dla nich niemożliwe,[303] cokolwiek zamierzą uczynić. 11.7 Chodźmy, zstąpmy tam i pomieszajmy ich język, aby jeden nie rozumiał języka drugiego![304]

11.8 I rozproszył ich JHWH stamtąd po obliczu całej ziemi, i przestali budować miasto.[305] 11.9 Dlatego nazwano je Babel,[306] bo tam pomieszał JHWH język całej ziemi i stamtąd rozproszył ich JHWH po obliczu całej ziemi.

Dzieje rodu Sema

11.10 Oto pokolenia Sema: Gdy Sem miał sto lat, zrodził Arpakszada w dwa lata[307] po potopie. 11.11 Po swoim zrodzeniu Arpakszada żył Sem pięćset lat i zrodził synów i córki.[308]

11.12 A Arpakszad żył trzydzieści pięć lat i zrodził Szelacha. 11.13 Po swym zrodzeniu Szelacha Arpakszad żył czterysta trzy lata i zrodził synów i córki.[309]

11.14 Szelach zaś żył trzydzieści lat i zrodził Hebera. 11.15 Po swym zrodzeniu Hebera Szelach żył czterysta trzy lata i zrodził synów i córki.

11.16 Heber żył trzydzieści cztery lata i zrodził Pelega. 11.17 Po swym zrodzeniu Pelega Heber żył czterysta trzydzieści lat[310] i zrodził synów i córki.

11.18 Peleg żył trzydzieści lat i zrodził Reu. 11.19 Po swym zrodzeniu Reu Peleg żył dwieście dziewięć lat i zrodził synów i córki.

11.20 Reu żył trzydzieści dwa lata i zrodził Seruga. 11.21 Po swym zrodzeniu Seruga Reu żył dwieście siedem lat i zrodził synów i córki.

11.22 Serug[311] żył trzydzieści lat i zrodził Nachora.[312] 11.23 Po swym zrodzeniu Nachora Serug żył dwieście lat i zrodził synów i córki.

11.24 Nachor żył dwadzieścia dziewięć lat i zrodził Teracha.[313] 11.25 Po swym zrodzeniu Teracha Nachor żył sto dziewiętnaście lat i zrodził synów i córki.

11.26 Terach żył siedemdziesiąt lat, zrodził Abrama,[314] Nachora i Harana.[315]

Dzieje rodu Teracha

11.27 A oto pokolenia Teracha: Terach zrodził Abrama, Nachora i Harana, a Haran zrodził Lota.[316] 11.28 Haran umarł za życia swego ojca[317] Teracha w ziemi swego urodzenia[318] – w Ur chaldejskim.[319] 11.29 Abram i Nachor pojęli sobie żony. Imię żony Abrama było Saraj,[320] a imię żony Nachora Milka, córka Harana, ojca Milki[321] i ojca Jiski.

11.30 A Saraj była niepłodna, nie miała dzieci.[322] 11.31 I wziął Terach swego syna Abrama[323] i Lota, syna Harana, syna swojego syna, i swoją synową Saraj,[324] żonę swego syna Abrama, i wyszedł z nimi z Ur chaldejskiego, aby udać się do ziemi Kanaan. I przybyli do Charanu – i zamieszkali tam. 11.32 A było dni Teracha dwieście pięć lat[325] – i umarł Terach w Charanie.[326]

Rodzaju 12

Powołanie Abrama

12.1 I powiedział JHWH do Abrama:[327] Wyjdź ze swojej ziemi i z [grona] swoich krewnych, i z domu swego ojca do ziemi, którą ci wskażę,[328] 12.2 a uczynię z ciebie wielki naród i będę ci błogosławił, i rozsławię twoje imię, i staniesz się błogosławieństwem.[329] 12.3 I będę błogosławił błogosławiącym tobie, a lekceważącego cię[330] przeklnę, i będą błogosławione w tobie[331] wszystkie plemiona ziemi.

12.4 I wyruszył Abram, jak mu polecił JHWH, i poszedł z nim Lot. A Abram miał siedemdziesiąt pięć lat, gdy wyszedł z Charanu. 12.5 I wziął Abram Saraj, swoją żonę, i Lota, syna swego brata, i cały ich dobytek, który zgromadzili, i służbę,[332] której się dorobili w Charanie, i wyszli, aby pójść do ziemi Kanaan[333] – i przybyli do ziemi Kanaan.

12.6 I przeszedł Abram tę ziemię[334] aż do miejscowości Sychem,[335] do dębu[336] More,[337] a w ziemi byli wówczas Kananejczycy.

12.7 I ukazał się Abramowi JHWH i powiedział: Twemu nasieniu dam tę ziemię. I zbudował tam ołtarz dla JHWH, który mu się ukazał.

12.8 Stamtąd przeniósł się ku górze na wschód od Betel[338] i rozbił swój namiot. Betel było na zachodzie, a Aj na wschodzie. I zbudował tam ołtarz dla JHWH i wzywał imienia JHWH.[339] 12.9 I wędrował Abram dalej, i dotarł[340] do Negebu.[341]

Abram w Egipcie

12.10 A gdy nastał głód w tej ziemi, Abram zszedł[342] do Egiptu, aby tam zatrzymać się [jako przychodzień], gdyż ciężki był głód w tej ziemi. 12.11 A gdy zbliżał się, by wejść do Egiptu, powiedział do Saraj, swojej żony: Oto wiem, że jesteś kobietą piękną z wyglądu. 12.12 Gdy zobaczą cię Egipcjanie, powiedzą: To jego żona! I zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu. 12.13 Mów więc, że jesteś moją siostrą,[343] po to, by mi się dobrze wiodło ze względu na ciebie i aby dzięki tobie żyła moja dusza.

12.14 Gdy Abram przybył do Egiptu, Egipcjanie zobaczyli, że ta kobieta jest bardzo piękna. 12.15 A gdy ujrzeli ją książęta faraona, wychwalali ją przed faraonem, i zabrano tę kobietę do domu faraona. 12.16 I ze względu na nią obchodził się dobrze z Abramem, tak że miał owce, bydło, osły, niewolników i niewolnice, oślice i wielbłądy.[344]

12.17 Ale JHWH dotknął faraona i jego dom wielkimi[345] plagami z powodu Saraj, żony Abrama. 12.18 Wezwał więc faraon Abrama i powiedział: Cóż to mi zrobiłeś? Dlaczego nie oznajmiłeś mi, że ona jest twoją żoną? 12.19 Dlaczego powiedziałeś: Ona jest moją siostrą, tak że wziąłem ją sobie za żonę? A teraz – oto twoja żona.[346] Weź [ją] i odejdź.

12.20 I z powodu niego rozkazał faraon ludziom, aby odprawili[347] go wraz z jego żoną i wszystkim, co do niego należało.[348]

Rodzaju 13

Rozstanie Abrama z Lotem

13.1 I wyruszył Abram z Egiptu, on i jego żona, i wszystko, co było jego, i Lot wraz z nim, do Negebu. 13.2 A Abram był bardzo zasobny[349] w stada, w srebro i w złoto. 13.3 I szedł, ze swoimi postojami,[350] z Negebu aż do Betel, do miejsca, gdzie był na początku jego namiot, między Betel a Aj, 13.4 do miejsca ołtarza, który uczynił tam najpierw i gdzie wzywał Abram imienia JHWH.

13.5 Również Lot, wędrujący z Abramem, miał owce i bydło, i namioty. 13.6 Lecz ziemia nie pozwalała, by pozostawali razem, gdyż ich dobytek był wielki i nie mogli przebywać razem. 13.7 I doszło do sporu między pasterzami stad Abrama a między pasterzami stad Lota. Kananejczycy zaś i Peryzyci mieszkali wówczas w tej ziemi. 13.8 Powiedział więc Abram do Lota: Niechże nie będzie sporu między mną a między tobą i między moimi pasterzami a między twoimi pasterzami, ponieważ jesteśmy braćmi.[351] 13.9 Czyż cała ta ziemia nie stoi otworem przed twoim obliczem? Odstąp, proszę, ode mnie. Jeśli [ty] w lewo, ja ruszę w prawo, a jeśli [ty] w prawo, ja ruszę w lewo.

13.10 Wtedy Lot podniósł oczy i zobaczył, że cały okręg nad Jordanem jest nawodniony – zanim JHWH zniszczył Sodomę i Gomorę – jak ogród JHWH, jak ziemia egipska, aż do wejścia do Soaru. 13.11 I wybrał Lot sobie cały okręg nad Jordanem, i wyruszył Lot na wschód – tak rozdzielili się każdy od swego brata. 13.12 Abram zamieszkał w ziemi kananejskiej, a Lot zamieszkał w miastach okręgu [nad Jordanem] i rozbijał namioty aż po Sodomę. 13.13 A mężczyźni Sodomy byli bardzo źli i grzeszni wobec JHWH.

13.14 A JHWH powiedział do Abrama po odłączeniu się Lota od niego: Podnieś swoje oczy i spojrzyj z miejsca, na którym jesteś, na północ i na południe, i na wschód i na zachód, 13.15 bo całą tę ziemię, którą ty widzisz, dam tobie i twojemu nasieniu na wieki 13.16 i uczynię twoje nasienie jak proch ziemi, tak że jeśli zdołałby ktoś policzyć proch ziemi, to również twoje nasienie mogłoby być policzone. 13.17 Wstań i przejdź tę ziemię wzdłuż i wszerz, bo tobie ją dam.

13.18 Wtedy Abram przeniósł namioty i przybył, by zamieszkać wśród dębów Mamre[352] pod Hebronem, i zbudował tam ołtarz dla JHWH.

Rodzaju 14

Uwolnienie Lota

14.1 Za dni Amrafela, króla Szinearu,[353] Ariok,[354] król Elasaru, Kedorlaomer, król Elamu, i Tidal, król narodów,[355] 14.2 prowadzili wojnę z Berą, królem Sodomy, i z Birszą, królem Gomory, z Szinabem, królem Admy, z Szemeberem, królem Seboim, i z królem Bela, czyli Soaru. 14.3 Wszyscy oni zeszli się[356] w dolinie Syddim, gdzie [teraz] jest Morze Słone. 14.4 Przez dwanaście lat podlegali Kedorlaomerowi, lecz w trzynastym roku zbuntowali się.

14.5 W czternastym roku wyruszył Kedorlaomer oraz królowie, którzy z nim byli, i pobili Refaitów w Aszterot-Karnaim, Zuzytów w Ham i Emitów na równinie Kiriataim, 14.6 i Chorytów w ich górach Seir aż do El-Paran, które jest przy pustyni. 14.7 Potem zawrócili i przybyli do En-Miszpat, czyli do Kadesz, i podbili całe pole Amalekitów, a także Amorytów, którzy mieszkali w Chaseson-Tamar.[357]

14.8 Wtedy wyruszył król Sodomy i król Gomory, i król Admy, i król Seboim, i król Beli, czyli Soaru, i ustawili się w dolinie Syddim do bitwy 14.9 z Kedorlaomerem, królem Elamu, i Tidalem, królem narodów, i Amrafelem, królem Szinearu, i Ariokiem, królem Elasaru – czterech królów przeciw pięciu.

14.10 A dolina Syddim to [były] doły, doły smoły.[358] I gdy uciekali król Sodomy i Gomory,[359] wpadli tam, a pozostali uciekli w góry. 14.11 I zabrali cały dobytek Sodomy i Gomory oraz całą ich żywność, i odeszli. 14.12 Zabrali też Lota i jego dobytek – syna brata Abrama – i odeszli, mieszkał on bowiem w Sodomie.

14.13 I przyszedł pewien uchodźca, i oznajmił to Abramowi Hebrajczykowi,[360] a on mieszkał pośród dębów Mamrego, Amoryty, brata Eszkola i brata Anera, uczestników przymierza z Abramem. 14.14 A gdy Abram usłyszał, że wzięto do niewoli jego brata, wystawił swoich wypróbowanych, urodzonych w jego domu, trzystu osiemnastu i ścigał [ich] aż do Dan.[361] 14.15 I podzielił ich nocą między siebie i swoje sługi, i pobił ich, i ścigał ich aż do Choby, która leży na lewo[362] od Damaszku. 14.16 I odzyskał cały dobytek, a także odzyskał Lota, swego brata, i jego dobytek, a także kobiety i lud.

Abram i Melchizedek

14.17 I wyszedł król Sodomy, aby go spotkać, gdy wracał po swoim rozbiciu Kedorlaomera i królów, którzy byli z nim, do Doliny Szawe, to jest Doliny Królewskiej.[363] 14.18 A Melchizedek,[364] król Szalemu,[365] wyniósł chleb i wino. A był on kapłanem Boga Najwyższego. 14.19 I błogosławił mu, mówiąc:

Niech będzie błogosławiony Abram przez[366] Boga Najwyższego,[367] Stwórcę[368] nieba i ziemi![369]

14.20  I niech będzie błogosławiony Bóg Najwyższy, który wydał twoich nieprzyjaciół w twoje ręce!

I dał mu [Abram] dziesięcinę ze wszystkiego.

14.21 I powiedział król Sodomy do Abrama: Daj mi ludzi,[370] a dobytek weź sobie! 14.22 A Abram powiedział do króla Sodomy: Podnoszę swą rękę[371] do JHWH,[372] Boga Najwyższego, Stwórcy nieba i ziemi, 14.23 że ani nitki, ani rzemyka sandałów, ani niczego nie wezmę z tego wszystkiego, co należy do ciebie, i nie powiesz: To ja wzbogaciłem Abrama. 14.24 Z wyłączeniem mnie, [niech będzie wzięte] tylko to, co spożyli słudzy,[373] oraz dział mężczyzn, którzy poszli ze mną, [to jest dział] Anera, Eszkola i Mamrego – niech oni wezmą swój dział.

Rodzaju 15

Przymierze z Abramem

15.1 Po tych wydarzeniach, w widzeniu, stało się do Abrama Słowo JHWH tej treści: Nie bój się, Abramie, Ja jestem twoją tarczą. Twoja nagroda[374] będzie bardzo obfita!

15.2 Wtedy Abram powiedział: Panie, JHWH,[375] cóż mi dasz, skoro schodzę bezdzietny, a synem mienia mego domu będzie Eliezer[376] z Damaszku?[377] 15.3 I [jeszcze] powiedział Abram: Oto mnie nie dałeś potomka i oto syn [urodzony] w moim domu[378] będzie dziedziczył po mnie.

15.4 Lecz oto [dotarło] do niego Słowo JHWH: Nie ten będzie dziedziczył po tobie, lecz ten, który wyjdzie z twego wnętrza – on będzie dziedziczył po tobie.

15.5 Następnie wyprowadził go na dwór i powiedział: Spójrz ku niebu i policz gwiazdy, jeśli zdołasz je policzyć! I powiedział do niego: Tak będzie z twoim nasieniem. 15.6 Wówczas uwierzył JHWH, a On poczytał mu to za sprawiedliwość.[379]

15.7 I powiedział do niego: Ja jestem JHWH, który cię wywiódł z Ur chaldejskiego,[380] aby dać ci tę ziemię w posiadanie. 15.8 A on odpowiedział: Panie, JHWH, po czym poznam, że ją posiądę?

15.9 I powiedział do niego: Sprowadź mi trzyletnią jałówkę i trzyletnią kozę, i trzyletniego barana, i synogarlicę, i młodą [gołębicę].[381] 15.10 I sprowadził Mu to wszystko, i rozciął na połowy, i położył jedną połowę naprzeciw drugiej; ptaków jednak nie rozciął.[382] 15.11 Wtedy zleciały się ptaki drapieżne na żer,[383] lecz Abram je odpędził.

15.12 A gdy zachodziło słońce, ogarnął Abrama twardy sen i oto opadły go lęk i głęboka ciemność. 15.13 I powiedział do Abrama: Wiedz dobrze, że twoje potomstwo będzie przechodniem w nie swojej ziemi i będą ich zniewalać i ciemiężyć przez czterysta lat.[384] 15.14 Ale naród, któremu będą służyć, Ja sam będę sądził, potem jednak wyjdą [stamtąd] z wielkim dobytkiem.[385] 15.15 A ty przyjdziesz do swoich ojców w pokoju i zostaniesz pochowany w sędziwej[386] starości. 15.16 I [dopiero] czwarte pokolenie[387] wróci tutaj, gdyż wcześniej nie dopełni się wina Amorytów.

15.17 A kiedy słońce zaszło i nastała głęboka ciemność, oto [ukazał się] dymiący piec i znicz ognia,[388] który przemieszczał się pomiędzy połowami. 15.18 W tym dniu JHWH zawarł przymierze z Abramem, mówiąc: Twemu potomstwu dałem[389] tę ziemię, od rzeki egipskiej[390] aż do rzeki wielkiej, rzeki Eufrat:[391] 15.19 Kenitów i Kenizytów, i Kadmonitów, 15.20 i Chetytów, i Peryzytów, i Refaitów, 15.21 i Amorytów, i Kananejczyków,[392] i Girgaszytów, i Jebuzytów.

Rodzaju 16

Hagar i Ismael

16.1 A Saraj, żona Abrama, nie urodziła mu [dzieci], lecz miała służącą,[393] Egipcjankę, a było jej na imię Hagar.[394] 16.2 I powiedziała Saraj do Abrama: Oto JHWH zatrzymał mi rodzenie, przyjdź[395] więc, proszę, do mojej służącej, może dzięki niej będę miała syna.[396] I posłuchał Abram głosu Saraj.

16.3 Wzięła więc Saraj, żona Abrama, Hagar, Egipcjankę, swoją służącą – a [było to] po upływie dziesięciu lat zamieszkiwania Abrama w ziemi kananejskiej – i dała ją Abramowi, swojemu mężowi, za żonę. 16.4 I przyszedł do Hagar, i poczęła. A gdy zobaczyła, że poczęła, zaczęła pogardzać swoją panią w swoich oczach.

16.5 Wtedy Saraj powiedziała do Abrama: Moja krzywda [ciąży] na tobie![397] To ja dałam moją służącą na twe łono, a gdy zauważyła, że poczęła, zaczęła mną pogardzać w swoich oczach! Niech rozsądzi JHWH między mną a między tobą. 16.6 I powiedział Abram do Saraj: Oto twoja służąca jest w twoim ręku, zrób z nią to, co ci się wyda dobre w twoich oczach! A gdy Saraj ją upokorzyła, [ta] uciekła od niej.

16.7 Wtedy znalazł ją Anioł JHWH,[398] przy pewnym[399] źródle wód na pustyni, przy źródle na drodze do Szur. 16.8 I powiedział: Hagar, służąco Saraj, skąd przychodzisz i dokąd idziesz? I odpowiedziała: Uciekam ja sprzed oblicza Saraj, mojej pani. 16.9 Wówczas powiedział jej Anioł JHWH: Wróć do swojej pani i upokórz się pod jej rękami! 16.10 I powiedział jej [jeszcze] Anioł JHWH: Obficie rozmnożę twoje potomstwo, będzie niepoliczalne z powodu mnogości. 16.11 I powiedział jej Anioł JHWH:

Oto poczęłaś i urodzisz syna, i nadasz mu imię Ismael,[400] bo usłyszał JHWH o twojej niedoli.

16.12  A będzie on człowiekiem – dzikim osłem,[401] ze swą ręką przeciw wszystkim, z ręką wszystkich przeciw sobie, i będzie się osiedlał naprzeciw wszystkich swych braci.[402]

16.13 Wówczas nazwała JHWH mówiącego do niej: Ty jesteś Bogiem patrzącym,[403] bo powiedziała: Czyżbym tu zobaczyła Tego, który mnie widzi?![404] 16.14 Dlatego nazwano tę studnię Studnią Żyjącego, który mnie widzi.[405] Oto leży ona między Kadesz a Bered.

16.15 I urodziła Hagar Abramowi syna. I nadał Abram swojemu synowi, którego urodziła Hagar, imię Ismael. 16.16 A Abram miał osiemdziesiąt sześć lat, gdy Hagar urodziła Abramowi Ismaela.

Rodzaju 17

Znak przymierza

17.1 I stało się, gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, że ukazał się Abramowi JHWH i powiedział do niego: Ja jestem Bóg Wszechmocny,[406] przechadzaj się przed moim obliczem[407] i bądź nienaganny.[408] 17.2 I ustanowię[409] przymierze między Mną a między tobą i rozmnożę cię bardzo, bardzo [obficie].

17.3 Wtedy Abram padł na swą twarz, a Bóg przemówił do niego tymi słowy: 17.4 Oto Ja i moje przymierze z tobą: staniesz się ojcem mnóstwa narodów. 17.5 I nie będziesz już miał na imię Abram, lecz twe imię będzie Abraham, gdyż uczynię cię ojcem mnóstwa.[410] 17.6 I rozmnożę cię bardzo, bardzo obficie, i wywiodę z ciebie narody, i od ciebie będą pochodzić królowie. 17.7 I ustanowię[411] moje przymierze między Mną a między tobą i między twoim potomstwem po tobie na ich pokolenia, jako przymierze wieczne, aby być Bogiem twoim i twego potomstwa po tobie.

17.8 Dam też tobie i twojemu potomstwu po tobie ziemię, w której przebywasz, całą ziemię Kanaan, na własność wieczną – i będę im Bogiem.

17.9 Powiedział też Bóg do Abrahama: Ty zaś dochowuj mego przymierza, ty i twoje potomstwo po tobie, po wszystkie ich pokolenia. 17.10 To moje przymierze, którego będziecie przestrzegać między Mną a między wami i między twoim potomstwem po tobie: obrzezany będzie u was każdy mężczyzna.[412] 17.11 Obrzezane będzie u was ciało waszego napletka i będzie [to] znakiem przymierza między Mną a między wami. 17.12 Gdy będzie miał osiem dni, obrzeżecie u siebie każdego mężczyznę, po wszystkie wasze pokolenia, urodzonego w domu czy nabytego za pieniądze od jakiegokolwiek cudzoziemca, który nie jest z twojego potomstwa – 17.13 obrzezany musi być urodzony w twoim domu czy nabyty za twoje pieniądze,[413] i będzie moje przymierze na ciele waszym jako przymierze wieczne. 17.14 A nieobrzezany mężczyzna, który nie będzie miał obrzezanego ciała swego napletka,[414] odcięta będzie taka dusza od jej ludu[415] – nie dochowała [ona] mego przymierza.

17.15 Następnie powiedział Bóg do Abrahama: Saraj, swojej żony, nie nazywaj już jej imieniem Saraj, bo jej imię będzie Sara. 17.16 Będę jej[416] również błogosławił, a też dam ci z niej syna. Będę jej więc błogosławił i wywiodę z niej narody, pochodzić będą od niej królowie ludów.

17.17 Wtedy Abraham padł na swoją twarz i roześmiał się, i powiedział w swoim sercu: Czyż stuletniemu urodzi się dziecko? I czy urodzi Sara, kobieta dziewięćdziesięcioletnia? 17.18 I powiedział Abraham do Boga: Oby tylko Ismael żył przed Twoim obliczem!

17.19 A Bóg powiedział: Ależ! Sara, twoja żona, urodzi ci syna i nadasz mu imię Izaak,[417] i ustanowię moje przymierze z nim jako przymierze wieczne dla jego potomstwa po nim. 17.20 A co do Ismaela, wysłuchałem cię: Oto pobłogosławię mu i rozrodzę go, i rozmnożę go bardzo, bardzo obficie. Zrodzi dwunastu książąt i wywiodę z niego liczny naród. 17.21 Ale moje przymierze ustanowię z Izaakiem, którego urodzi ci Sara o tym samym czasie w następnym roku. 17.22 I przestał z nim rozmawiać. I wzniósł się Bóg znad Abrahama.

17.23 Abraham zaś wziął Ismaela, swojego syna, i wszystkich urodzonych w swoim domu, i wszystkich nabytych za jego pieniądze, wszystkich mężczyzn spośród ludzi domu Abrahama, i obrzezał ciało ich napletka dokładnie tego samego dnia, w którym polecił mu to Bóg. 17.24 A Abraham miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, gdy obrzezano ciało jego napletka. 17.25 Ismael zaś, jego syn, miał trzynaście lat, gdy obrzezano ciało jego napletka. 17.26 Dokładnie tego samego dnia zostali obrzezani Abraham i jego syn Ismael. 17.27 Wszyscy też mężczyźni jego domu, urodzeni w domu i nabyci za pieniądze od cudzoziemców, zostali obrzezani wraz z nim.

Rodzaju 18

Zapowiedź narodzin Izaaka

18.1 I ukazał mu się JHWH pośród dębów Mamre,[418] gdy siedział on, w upale dnia, u wejścia namiotu. 18.2 Podniósł oczy i zobaczył, że oto stali naprzeciw niego trzej mężczyźni. Gdy ich zobaczył, pobiegł sprzed wejścia namiotu, aby ich spotkać, i pokłonił się do ziemi. 18.3 Powiedział też: Panie, jeśli, proszę, znalazłem przychylność[419] w Twoich[420] oczach, nie omijaj, proszę, swego sługi. 18.4 Niech przyniosą, proszę, trochę wody i obmyjcie swoje nogi – i odpocznijcie pod drzewem. 18.5 Wezmę też kawałek chleba i posilicie swoje serca. Potem pójdziecie dalej, bo dlatego przeszliście obok waszego sługi. Wtedy oni powiedzieli: Uczyń, jak powiedziałeś!

18.6 I pośpieszył Abraham do namiotu, do Sary, i powiedział: Pośpiesz się, zagnieć trzy miary[421] najlepszej mąki[422] i zrób placki! 18.7 Potem Abraham pobiegł do bydła i wziął młode cielę, delikatne i dobre, i dał chłopcu,[423] który pośpieszył je przyrządzić. 18.8 Następnie wziął masło, mleko i cielę, które przyrządził, i postawił przed nimi, podczas gdy on stanął naprzeciw nich pod drzewem, oni zaś jedli.

18.9 Wtedy powiedzieli do niego: Gdzie jest Sara, twoja żona? A odpowiedział: Oto w namiocie. 18.10 Wówczas powiedział: Na pewno wrócę do ciebie za rok[424] o tym czasie, a wtedy twoja żona Sara będzie miała syna.

Sara zaś słuchała u wejścia do namiotu, które było za nim. 18.11 A Abraham i Sara byli starzy, podeszli w dniach. Przestało być u Sary w taki sposób, jak [bywa] u kobiet.[425] 18.12 Dlatego Sara zaśmiała się do siebie,[426] mówiąc: Po moim zestarzeniu się mam doznać rozkoszy? I mój pan[427] jest stary!

18.13 I powiedział JHWH do Abrahama: Dlaczego to roześmiała się Sara, mówiąc: Czyżbym naprawdę miała urodzić? Przecież zestarzałam się? 18.14 Czy jest cokolwiek niemożliwego[428] dla JHWH? O tej porze, w tym czasie wrócę do ciebie za rok, a Sara będzie miała syna. 18.15 I zaparła się Sara, mówiąc: Nie śmiałam się – bo się bała. Lecz on powiedział: Nie![429] Bo [jednak] śmiałaś się.

Wstawiennictwo Abrahama za Sodomą i Gomorą

18.16 Następnie mężczyźni ci wyruszyli stamtąd i zwrócili się w dół ku Sodomie.[430] Abraham zaś szedł z nimi, aby ich odprowadzić. 18.17 JHWH zaś powiedział: Czy mam Ja zataić przed Abrahamem to, co zamierzam uczynić? 18.18 Bo od Abrahama na pewno wywodzić się będzie naród wielki i potężny, i błogosławione w nim będą wszystkie narody ziemi. 18.19 Poznałem go[431] bowiem po to, aby nakazał swoim synom, i swojemu domowi po sobie, strzec drogi JHWH, czynić sprawiedliwość i prawo – po to, by JHWH ziścił względem Abrahama to, co o nim zapowiedział.

18.20 I powiedział JHWH: Ponieważ krzyk Sodomy i Gomory jest wielki, i ponieważ ich grzech jest bardzo ciężki, 18.21 zstąpię i zobaczę, czy postępują całkowicie zgodnie z krzykiem, który dotarł do Mnie, czy nie – dowiem się!

18.22 Następnie mężczyźni ci zawrócili stamtąd i poszli do Sodomy, a Abraham nadal stał przed JHWH.[432]

18.23 Wówczas zbliżył się Abraham i powiedział: Czy rzeczywiście zgładzisz sprawiedliwego wraz z bezbożnym? 18.24 Może jest w tym mieście pięćdziesięciu sprawiedliwych. Czy rzeczywiście zgładzisz i nie przebaczysz temu miejscu przez wzgląd na pięćdziesięciu sprawiedliwych, którzy są w nim? 18.25 Przenigdy nie dopuść do czegoś takiego, by uśmiercić sprawiedliwego wraz z bezbożnym, by sprawiedliwego spotkało to samo, co bezbożnego. Przenigdy nie dopuść się tego! Czy Sędzia całej ziemi nie ma stosować prawa? 18.26 I powiedział JHWH: Jeśli znajdę w Sodomie pięćdziesięciu sprawiedliwych w obrębie miasta, to ze względu na nich przebaczę całemu miejscu.

18.27 Wtedy odezwał się Abraham i powiedział: Proszę, oto ośmielam się przemówić do Pana, [wiedząc], że jestem ja [tylko] prochem i popiołem. 18.28 Może zabraknie do tych pięćdziesięciu sprawiedliwych pięciu, czy zniszczysz całe miasto z powodu tych pięciu? I powiedział: Nie zniszczę, jeżeli znajdę tam czterdziestu pięciu.

18.29 I raz jeszcze przemówił do Niego i powiedział: Może znajdzie się tam czterdziestu. I odpowiedział: Nie uczynię[433] ze względu na tych czterdziestu.

18.30 I powiedział: Niech, proszę, nie rozgniewa się Pan, że przemówię: Może znajdzie się tam trzydziestu. I odpowiedział: Nie uczynię, jeśli znajdę tam trzydziestu.

18.31 I powiedział: Oto, proszę, ośmielam się przemówić do Pana:[434] Może znajdzie się tam dwudziestu. I odpowiedział: Nie zniszczę ze względu na tych dwudziestu.

18.32 I powiedział: Niech, proszę, nie rozgniewa się Pan, że przemówię jeszcze raz: Może znajdzie się tam dziesięciu. I odpowiedział: Nie zniszczę ze względu na tych dziesięciu.

18.33 I odszedł JHWH, gdy skończył rozmawiać z Abrahamem, a i Abraham wrócił do swego miejsca.

Rodzaju 19

Zagłada Sodomy i Gomory

19.1 A wieczorem dwaj aniołowie przybyli do Sodomy. Lot zaś zasiadał w bramie Sodomy. Gdy Lot [to] zobaczył, powstał, aby wyjść im na spotkanie – i pokłonił się [im] twarzą do ziemi. 19.2 Następnie powiedział: Proszę, moi panowie, proszę wstąpcie do domu waszego sługi i przenocujcie. Umyjcie swoje nogi, a wczesnym rankiem wstaniecie i udacie się w swoją drogę. Wówczas odpowiedzieli: Nie, lecz na placu[435] będziemy nocowali. 19.3 Lecz [on] bardzo nalegał na nich, wstąpili więc do niego i przyszli do jego domu. I wyprawił im ucztę, upiekł przaśniki i jedli.

19.4 Zanim się położyli, mężczyźni z miasta, mężczyźni z Sodomy, od najmłodszego do najstarszego, cały lud z [najdalszych] krańców, otoczyli dom, 19.5 zawołali Lota i powiedzieli do niego: Gdzie są ci mężczyźni, którzy przyszli do ciebie tej nocy? Wyprowadź ich do nas, bo chcemy ich poznać.[436]

19.6 Wtedy Lot wyszedł do nich do bramy – ale zamknął[437] za sobą drzwi – 19.7 i powiedział: Nie czyńcie, proszę, moi bracia, nic złego! 19.8 Oto, proszę, mam dwie córki, które jeszcze nie poznały mężczyzny, wyprowadzę je, proszę, do was, i czyńcie z nimi, co uznacie za dobre w waszych oczach, tylko tym[438] mężczyznom nic nie czyńcie, ponieważ weszli pod cień mego dachu.

19.9 Ale [oni] odpowiedzieli: Idź precz! Powiedzieli też: Przyszedł taki jeden, by się tu zatrzymać, a teraz koniecznie chce sądzić! Potraktujemy cię gorzej niż ich! I natarli gwałtownie na tego mężczyznę, na Lota, i podeszli, by wyłamać drzwi. 19.10 Lecz ci mężczyźni wyciągnęli swe ręce i wciągnęli Lota do siebie, do domu, zamknęli drzwi, 19.11 a ludzi, którzy byli u drzwi domu, od najmniejszego do największego, porazili nagłą ślepotą tak, że trudzili się, aby znaleźć wyjście.

19.12 Powiedzieli też ci mężczyźni[439] do Lota: Kogo tu jeszcze masz, zięcia, swych synów, swe córki? Wszystko, co w tym mieście masz, wyprowadź z tego miejsca! 19.13 Bo my właśnie zamierzamy zniszczyć to miejsce, gdyż wielki jest ich krzyk przed obliczem JHWH i JHWH posłał nas, abyśmy je zniszczyli.

19.14 Wyszedł więc Lot i oznajmił swoim zięciom, którzy mieli pojąć jego córki [za żony], mówiąc: Wstańcie, wyjdźcie z tego miejsca, gdyż JHWH zamierza zniszczyć to miasto! Lecz w oczach swoich zięciów był jak ktoś, kto żartuje.

19.15 A gdy wzeszła zorza, aniołowie nalegali na Lota, mówiąc: Wstań, weź swoją żonę i swoje dwie córki, które się tu znajdują,[440] abyś nie został zmieciony z powodu winy tego miasta. 19.16 Lecz gdy ociągał się, chwycili go ci mężczyźni za rękę i jego żonę za rękę, i dwie jego córki za rękę, ze względu na miłosierdzie JHWH nad nim, i wyprowadzili go, i zostawili na zewnątrz miasta. 19.17 A gdy ich wyprowadzili na zewnątrz, [jeden z nich] powiedział:[441] Uciekaj ze swą duszą! Nie oglądaj się za siebie i nie zatrzymuj się w całym tym okręgu! Uchodź w góry, abyś nie został zmieciony.

19.18 Ale Lot powiedział do nich: Nie, moi panowie![442] 19.19 Oto, proszę, twój sługa znalazł przychylność w twoich oczach i wzmogłeś swoją łaskę, którą mi wyświadczyłeś, aby zachować przy życiu moją duszę, lecz ja nie zdołam uciec w góry tak, by nie dopadło mnie to nieszczęście i bym nie umarł. 19.20 Oto, proszę, to miasto jest w pobliżu, tak aby tam uciec – i jest ono małe. Pozwól mi tam uciec, proszę – czyż nie jest ono małe? – a [w ten sposób] przeżyje moja dusza.

19.21 I odpowiedział mu: Oto biorę wzgląd na ciebie i w tej sprawie: Nie zniszczę tego miasta, o którym mówiłeś. 19.22 Pośpiesz się! Schroń się tam, gdyż nie mogę nic uczynić, dopóki tam nie wejdziesz!

Dlatego [właśnie] nazywają to miasto Soar.[443] 19.23 Gdy słońce wschodziło nad ziemią, Lot wchodził do Soaru.

19.24 Wtedy JHWH spuścił na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia – [spadł] on od JHWH, z nieba. 19.25 I zniszczył te miasta i cały okręg, i wszystkich mieszkających w tych miastach wraz z roślinnością ziemi. 19.26 Lecz jego żona obejrzała się za siebie i stała się słupem soli.

19.27 A Abraham wstał wcześnie rano i udał się do miejsca, na którym stał przed obliczem JHWH. 19.28 Spojrzał w kierunku Sodomy i Gomory, i na całe oblicze ziemi, na ten okręg, i zobaczył, że oto wznosi się nad ziemią gęsty dym, jak dym z pieca.

19.29 A gdy Bóg niszczył miasta tego okręgu, wspomniał na Abrahama i wyprowadził Lota z [samego] środka zagłady, gdy niszczył miasta, w których mieszkał Lot.

Pochodzenie Moabitów i Ammonitów

19.30 I wyszedł Lot z Soaru i zamieszkał na górze, a z nim dwie jego córki. Bał się bowiem mieszkać w Soarze. Zamieszkał więc w jaskini – on i dwie jego córki.[444]

19.31 Wtedy pierworodna powiedziała do młodszej: Nasz ojciec jest stary, a nie ma w tej ziemi mężczyzny, który by z nami obcował[445] według zwyczaju całej ziemi. 19.32 Chodź, upijmy naszego ojca winem i połóżmy się z nim, i niech zachowa się z naszego ojca potomstwo.

19.33 Tej nocy zatem upiły swego ojca winem. I przyszła pierworodna, i położyła się ze swoim ojcem, a nie wiedział ani o jej położeniu się, ani o wstaniu.

19.34 A o poranku pierworodna powiedziała do młodszej: Oto położyłam się wczoraj z moim ojcem. Upijmy go winem również tej nocy. Potem wejdź i połóż się z nim, a zachowamy potomstwo z naszego ojca.

19.35 Upiły zatem swego ojca winem również tej nocy i wstała młodsza, i położyła się z nim, a nie wiedział ani o jej położeniu się, ani o wstaniu.

19.36 Tak poczęły obie córki Lota ze swojego ojca. 19.37 I urodziła pierworodna syna i nadała mu imię Moab.[446] On jest ojcem Moabitów aż do dziś. 19.38 A młodsza także urodziła syna i nadała mu imię Ben-Ami.[447] On jest ojcem synów Ammona aż do dziś.

Rodzaju 20

Abimelek, Sara i Abraham

20.1 Potem Abraham wyruszył stamtąd do ziemi Negeb[448] i mieszkał między Kadesz i między Szur, a także przebywał w Gerarze.

20.2 A mawiał Abraham o Sarze, swojej żonie: Ona jest moją siostrą. Dlatego posłał Abimelek,[449] król Geraru, i wziął Sarę. 20.3 Bóg jednak przyszedł do Abimeleka w nocy, we śnie, i powiedział do niego: Oto umrzesz z powodu tej kobiety, którą wziąłeś, bo jest ona poślubiona mężowi. 20.4 Abimelek nie zbliżył się do niej jeszcze, powiedział więc: Panie![450] Czy naród[451] sprawiedliwy też chcesz zniszczyć? 20.5 Czy on mi nie powiedział: Ona jest moją siostrą? A ona – również ona powiedziała:[452] On jest moim bratem. Uczyniłem to w prostocie mego serca[453] i w niewinności moich dłoni.[454]

20.6 I odpowiedział mu Bóg we śnie: Ja również wiem, że uczyniłeś to w prostocie swego serca. Stąd Ja również powstrzymałem cię od zgrzeszenia przeciw Mnie. Dlatego nie dałem ci jej dotknąć. 20.7 A teraz oddaj żonę temu człowiekowi, ponieważ jest prorokiem. Będzie [on] modlił się za ciebie – i będziesz żył. Jeśli jednak zaniechasz oddania, wiedz, że na pewno umrzesz – ty i wszystko, co jest twoje.

20.8 Wstał więc Abimelek wcześnie rano, zwołał wszystkich swoich służących, powtórzył przed nimi wszystkie te słowa,[455] a ci mężczyźni[456] przestraszyli się bardzo.

20.9 Następnie Abimelek wezwał Abrahama i powiedział mu: Co [ty] nam uczyniłeś? I w czym zgrzeszyłem wobec ciebie, że sprowadziłeś na mnie i na moje królestwo [taki] wielki grzech?[457] Dopuściłeś się wobec mnie czynów, których się nie robi.[458] 20.10 Zapytał też Abimelek Abrahama: Co cię skłoniło,[459] że postąpiłeś w ten sposób?

20.11 A Abraham odpowiedział:[460] [Uczyniłem tak], gdyż powiedziałem [sobie]: Na pewno nie ma bojaźni Bożej w tym miejscu i zabiją mnie z powodu mojej żony. 20.12 Prawdą też jest, że to jest moja siostra, córka mego ojca, choć nie córka mojej matki – a [potem] została moją żoną. 20.13 Gdy więc Bóg wyprawił mnie[461] z domu mego ojca,[462] powiedziałem do niej: Taką łaskę wyświadcz mi ze swojej strony: W każdym miejscu, do którego przyjdziemy, mów o mnie: On jest moim bratem.

20.14 Wtedy Abimelek wziął[463] owce i bydło, niewolników i niewolnice,[464] i dał Abrahamowi. Zwrócił mu też jego żonę Sarę. 20.15 Następnie Abimelek powiedział: Oto moja ziemia [stoi] przed tobą [otworem]. Mieszkaj, gdzie uznasz za dobre w swoich oczach.

20.16 A do Sary powiedział: Oto daję twojemu bratu tysiąc srebrników.[465] Niech to będzie dla ciebie zasłoną [wobec podejrzliwych] oczu, dla wszystkich, którzy są z tobą, a też [świadectwem, że] wszystko [jest w porządku], i [że] jesteś oczyszczona.[466]

20.17 I modlił się Abraham do Boga, a Bóg uzdrowił Abimeleka, jego żonę i jego służące[467] – i [znów mogły] rodzić, 20.18 JHWH[468] bowiem całkowicie zamknął każde łono w domu Abimeleka – z powodu Sary, żony Abrahama.

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Wyjścia
Druga Księga Mojżeszowa
Exodus

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Kapłańska
Trzecia Księga Mojżeszowa
Leviticus

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Liczb
Czwarta Księga Mojżeszowa
Numeri

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Powtórzonego Prawa
Piąta Księga Mojżeszowa
Deuteronomium

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Jozuego

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Sędziów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Rut

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwsza Księga Samuela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Druga Księga Samuela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwsza Księga Królewska

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Druga Księga Królewska

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwsza Księga Kronik

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Druga Księga Kronik

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Ezdrasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Nehemiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Estery

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Joba

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Psalmów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Przypowieści Salomona
Księga Przysłów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Kaznodziei
Księga Koheleta

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pieśń nad pieśniami

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Izajasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Jeremiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Treny

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Ezechiela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Daniela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Ozeasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Joela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Amosa

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Abdiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Jonasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Micheasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Nahuma

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Habakuka

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Sofoniasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Aggeusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Zachariasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Malachiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Nowe Przymierze

Ewangelia według św. Mateusza

Ewangelia według św. Marka

Ewangelia według św. Łukasza

Ewangelia według św. Jana

Dzieje Apostolskie

List św. Pawła do Rzymian

Pierwszy List św. Pawła do Koryntian

Drugi List św. Pawła do Koryntian

List św. Pawła do Galacjan

List św. Pawła do Efezjan

List św. Pawła do Filipian

List św. Pawła do Kolosan

Pierwszy List św. Pawła do Tesaloniczan

Drugi List św. Pawła do Tesaloniczan

Pierwszy List św. Pawła do Tymoteusza

Drugi List św. Pawła do Tymoteusza

List św. Pawła do Tytusa

List św. Pawła do Filemona

List do Hebrajczyków

List św. Jakuba

Pierwszy List św. Piotra

Drugi List św. Piotra

Pierwszy List św. Jana

Drugi List św. Jana

Trzeci List św. Jana

List św. Judy

Objawienie św. Jana | Apokalipsa św. Jana

Dodatki

Ewangelia według św. Mateusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Marka

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Łukasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Dzieje Apostolskie

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Rzymian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Pawła do Koryntian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Pawła do Koryntian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Galacjan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Efezjan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Filipian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Kolosan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Pawła do Tesaloniczan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Pawła do Tesaloniczan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Pawła do Tymoteusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Pawła do Tymoteusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Tytusa

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Filemona

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List do Hebrajczyków

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Jakuba

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Piotra

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Piotra

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Trzeci List św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Judy

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Objawienie św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Dodatki

SEKCJE:
Miary i wagi, Informacje do Księgi Psalmów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Przypisy

1 Zob. np. MEP: 50-56; 185-191.

2 Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. 2016-2018. Poznań: Ewangeliczny Instytut Biblijny, Liga Biblijna w Polsce.

3 NA27 i NA28, 1993 i 2012, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

4 Wasserman T., Gurry P. J. 2017. A New Approach to Textual Criticism. An Introduction to the Coherence-Based Genealogical Method. Atlanta: SBL Press, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft: 3-35.

5 Wasserman T., Gurry P. J. 2017: 10.

6 Biblia Hebraica Stuttgartensia. 1997. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

7 Biblia Hebraica Quinta. 2004-2011. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

8 Samaritan Pentateuch Edited to MS 6 of the Shekhem Synagogue. 1994; 2015, Accordance 11.

9 Discoveries from the Judean Desert. 1955-2002. Oxford: Clarendon Press.

10 Septuaginta: (1) Rahlfs, A. 1979. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft; (2) Ziegler J. 1931-2006. Göttingen: Vanderhoeck & Ruprecht.

11 Aland K. i B. 1995. The Text of the New Testament. An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Moder Textual Criticism. Grand Rapids: Eerdmans, 280-281.

12 Liczne tego dowody w: Metzger B.M. 1994. A textual commentary on the Greek New Testament, second edition a companion volume to the United Bible Societies’ Greek New Testament (4th rev. ed.). London, New York: United Bible Societies.

13 Nitzan, B. 1986. Megillat Pesher Habakuk, Jerusalem: Mosad Bialik.

14 W języku angielskim istnieje w tym względzie większa tolerancja, zob. The Amplified Bible, 1965, Michigan: Zondervan, np. long-promised (Ef 1:13), native-born (Ef 5:8).

15 Rozliczne definicje przekładów, zob. MEP; Beekman 1974.

1 See e.g. MEP: 50-56; 185-191.

2 Biblia, to jest Pismo Święte Starego i Nowego Przymierza. 2016-2018. Poznań: Ewangeliczny Instytut Biblijny, Liga Biblijna w Polsce.

3 NA27 and NA28, 1993 and 2012, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

4 Wasserman T., Gurry P. J. 2017. A New Approach to Textual Criticism. An Introduction to the Coherence-Based Genealogical Method. Atlanta: SBL Press, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft: 3-35.

5 Wasserman T., Gurry P. J. 2017: 10.

6 Biblia Hebraica Stuttgartensia. 1997. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

7 Biblia Hebraica Quinta. 2004-2011. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft.

8 Samaritan Pentateuch Edited to MS 6 of the Shekhem Synagogue. 1994; 2015, Accordance 11.

9 Discoveries from the Judean Desert. 1955-2002. Oxford: Claredon Press.

10 Septuaginta: (1) Rahlfs, A. 1979. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft; (2) Ziegler J. 1931-2006. Göttingen: Vanderhoeck & Ruprecht.

11 Aland K. & B. 1995. The Text of the New Testament. An Introduction to the Critical Editions and to the Theory and Practice of Moder Textual Criticism. Grand Rapids: Eerdmans, 280-281.

12 For multiple evidences of this, see: Metzger B.M. 1994. A textual commentary on the Greek New Testament, second edition a companion volume to the United Bible Societies’ Greek New Testament (4th rev. ed.). London, New York: United Bible Societies.

13 Nitzan, B. 1986. Megillat Pesher Habakuk, Jerusalem: Mosad Bialik.

14 English is much more tolerant in this regard, see The Amplified Bible, 1965, Michigan: Zondervan, for example long-promised (Eph 1:13), native-born (Eph 5:8).

15 For multiple definitions, see: MEP; Beekman 1974.

Księga Rodzaju Pierwsza Księga Mojżeszowa Genesis

1 stworzył, בָּרָא (bara’), lub: ukształtował, por. Rdz 1:27; בָּרָא zawsze opisuje działanie Boga, jak również tworzenie czegoś na nowo, zob. Ps 51:12; Iz 43:15; 65:17.

2 Bóg, אֱלֹהִים (’elohim): mimo lm (pl majestatu) stworzył jest w lp.

3 Rdz 1:1 to: (1) tytuł opisu stworzenia w części dot. człowieka; (2) podsumowanie pierwszego etapu stworzenia, po którym ziemia stała się (הָיְתָה) bezładna i pusta; (3) zdanie zależne względem w. 2: Gdy na początku […], to ziemia była; (4) zdanie wraz z w. 2 zależne względem w. 3: Gdy na początku […], a ziemia była […], wtedy Bóg powiedział.

4 bezładna i pusta, תֹהוּ וָבֹהוּ (tohu wawohu), tak opisywane są skutki sądu, np. Iz 34:10-11; Jr 4:23. Odczyt w. 2: Ziemia zaś stała się bezładna i pusta i (l. tak, że) ciemność [rozciągała się] nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód, służy za uzasadnienie teorii stworzenia – odnowy, głoszącej, że Bóg stworzył niebo i ziemię, doszło do katastrofy (zob. Iz 45:18; Ez 28:11-19), a w. 3 rozpoczyna opis procesu odnowy.

5 otchłań, תְהוֹם (tehom): może ozn. głębię oceanu; charakterystyczne dla opisu biblijnego jest to, że w odróżnieniu od kosmogonii innych kultur żywioły nie są w nim przedstawiane jako bóstwa (Rdz 1:2L), por. Rdz 1:7, 14; 7:11; 8:2; Ps 33:7; 104:6.

6 Spójnik waw, ו, Rdz 1:3L.

7 Lub: uznał, pod. Rdz 1:10, 18, 21, 25.

8 Tak nastał wieczór i nastał poranek, וַיְהִי־עֶרֶב וַיְהִי־בֹקֶר: (1) idiom: tak minął dzień pierwszy; wyrażenie odzwierciedlające mez. sposób wyznaczania doby (noc i dzień, por. Ne 13:19; Est 4:16; Ps 55:18; Dn 8:14), kontrastujący z egip. (dzień i noc, zob. Rdz 1:3-5, 14, 16, 18); ponadto por. np. Sdz 19:4-9; 1Sm 9:20; 28:19; (2) wyrażenie wieczór odnosi się do wieczoru dnia przed pierwszym etapem stworzenia (Rdz 1:5L).

9 dzień, יוֹם, tj. (1) wieczór i poranek sprzed stworzenia słońca, Rdz 1:8, 13; (2) po stworzeniu słońca, Rdz 1:19, 23, 31; (3) okres dni stworzenia, Rdz 2:4.

10 sklepienie, Rdz 1:14L.

11 G dod.: tak się stało.

12 G dod.: zobaczył Bóg, że to było dobre, καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλόν (Rdz 1:8L).

13 miejsce, מָקוֹם (maqom): zbiornik, συναγωγή, מִקְוֶה (miqwe), G; zob. podobieństwo samogłosek oraz zbiorniki w Rdz 1:10.

14 G dod.: zebrała się woda pod niebem w zbiornik jej (tj. ich) ukazał się suchy ląd, καὶ συνήχθη τὸ ὕδωρ τὸ ὑποκάτω τοῦ οὐρανοῦ εἰς τὰς συναγωγὰς αὐτῶν καὶ ὤφθη ἡ ξηρα.

15 zbiorniki wód morzami, וּלְמִקְוֵה הַמַּיִם קָרָא יַמִּים, lub zbiornik wody morzem: lm potęgująca, wskazująca na wielkie morze: Ps 24:2.

16 trawą, דֶּשֶׁא (desze’), tj. młodą, miękką zielonością, która pojawia się po deszczu i okrywa łąki i doliny (2Sm 23:4; Jb 38:27; Jl 2:22; Ps 23:2).

17 Lub: zielem.

18 rodzaj, מִין (min), może też wskazywać na różnorodność aktu stwórczego.

19 rojem żywych istot, שֶׁרֶץ נֶפֶשׁ חַיָּה, tj. rojem żywej duszy (l. żywego tchnienia). Co do נֶפֶשׁ חַיָּה (nefesz chajja), zob. Rdz 1:24.

20 G dod.: tak się stało, καὶ ἐγένετο οὕτως.

21 potwory, תַנִּינִם (taninim): oznacza węża w Wj 7:9; krokodyla w Ez 29:3; potężne zwierzę w Jr 51:34, a w Iz 27:1 oznacza smoka; z Ps 148:7 wynika, że chodzi o potwory morskie.

22 żywą duszę, נֶפֶשׁ חַיָּה, l. żywe tchnienie (l. istotę).

23 wszelkie płazy ziemi, כָּל־רֶמֶשׂ הָאֲדָמָה.

24 Bóg, אֱלֹהִים (’elohim): (1) lm podkreślająca wielkość (tzw. pl majestatis, tj. Wielki Bóg l. Potężny Bóg); (2) lm ozn. innych bogów, aniołów lub sędziów.

25 Uczyńmy, נַעֲשֶׂה (na‘ase): (1) Bóg zwraca się w ten sposób do siebie; w Rdz 1:27 pl majestatis łączy się z zaimkiem w lp. Określenia: na nasz obraz (בְּצַלְמֵנוּ, betsalmenu), na nasze podobieństwo (כִּדְמוּתֵנוּ, kidmutenu) oznaczają podobieństwo człowieka do Boga, a nie bogów czy aniołów. Ponadto być może mamy do czynienia z pierwszą wskazówką na temat Trójjedności Boga (Ojciec, Syn i Duch) jak i trójjedności człowieka (duch, dusza, ciało). (2) Bóg zwraca się do aniołów, zob. Rdz 3:5, choć to mniej prawdopodobne (por. 1Krl 22:19-22; Jb 1:6-12; 2:1-6; Iz 6:1-8).

26 na nasze l. zgodnie z naszym, l. według podobieństwa do nas.

27 obraz i podobieństwo, צֶלֶם (tselem), εἰκών, i דְּמוּת (dymut), ὁμοίωσις, to określenia bliskoznaczne, por. Rdz 1:27; 5:3. Ten obraz Boga w człowieku może odnosić się do złożoności natury, nieskażoności, wolności (suwerenności), twórczości i miłości (misyjności).

28 człowieka, אָדָם (’adam), lub: rodzaj ludzki; określenie to czyni opis upadku opisem doświadczenia każdej istoty ludzkiej; określenie to staje się dalej imieniem własnym (Rdz 2:20; 3:17, 21; 4:1; 5:1).

29 G dod.: nad wszelkim płazem, który pełza po ziemi, καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς, por. Rdz 1:26.

30 żywa dusza, נֶפֶשׁ חַיָּה, lub: tchnienie życia, żywe tchnienie.

31 Przyimek (בְּ) najwyraźniej ozn. tu przed.

32 szóstym PS G S.

33 dzieło, מְלָאכָה (mela’cha), lub: pracę, zajęcie.

34 Lub: odpoczął.

35 poświęcił go, וַיְקַדֵּשׁ אֹתוֹ (wajqadesz), lub: uświęcił go l. wydzielił go.

36 Lub: które tworzył Bóg dla ich wykonania (Rdz 2:3L).

37 dzieje, תוֹלְדוֹת (toledot), lub: pokolenia we wprowadzeniach do genealogii, zob. Rdz 5:1; 10:1. Wg G: To jest księga pochodzenia, αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως (Rdz 2:4L).

38 Lub: gdy zostały stworzone, ὅτε ἐγένετο G.

39 w dniu, בְּיוֹם, lub: czasie.

40 JHWH, Bóg, יְהוָה אֱלֹהִים: m.in.: (1) Wprowadzenie tego wyrażenia oznacza, że mamy do czynienia z odrębną jednostką literacką, tj. źródłem J (Jahwistycznym). (2) Wprowadzenie tego wyrażenia sygnalizuje, że Bóg objawia się w kontekście przymierza, nie stworzenia.

41 Wg PS G S TgN: niebios i ziemi. W. 4 traktowany jest jako tytuł.

42 W Rdz 2:5-8 chodzi raczej o roślinność uprawną Edenu (por. Rdz 1:11-13), bo: (1) w w. 5 jest mowa o braku człowieka, a ponadto (2) jeśli roślinności nie było w ogóle, to co miałaby poić mgła? Niemniej frg. robi wrażenie pochodzącego z innego źródła niż Rdz 1:1-2:3.

43 krzew, שִׂיחַ, por. Rdz 21:15; Jb 30:4, 7.

44 do uprawiania ziemi l. gleby, לַעֲבֹד אֶת־הָאֲדָמָה.

45 mgła, אֵד (’ed), hl², por. Jb 36:27; ak. edu w tekstach bab. odnosi się do podziemnych źródeł (Rdz 2:6L).

46 ziemi l. gleby; אֲדָמָה (’adama) może, w zależności od kontekstu, ozn. ziemię, proch (tj. ziemię jako materiał), grunt, pole. W Rdz 2:4-7 אֲדָמָה występuje w kontekście אֶרֶץ (’erets), czyli: ziemia, w zn. bliskoznacznym do אֲדָמָה, szczególnie że mamy tu do czynienia z grą słów: człowiek – ziemia, adam – adama (אָדָם – אֲדָמָה), w rodzaju: ziemianin – ziemia.

47 dech życia, נִשְׁמַת חַיִּים (niszmat chajjim), zob. Jb 32:8; Prz 20:27.

48 żywą duszą, לְנֶפֶשׁ חַיָּה (lenefesz chaja), lub: żywym tchnieniem. Podobne określenie odnosi się do zwierząt: Rdz 1:20, 24, 30; 2:19 (Rdz 2:6L).

49 Eden, עֵדֶן (‘eden), czyli: rozkosz (עִדּוּנִים, znaczy: zbytek, luksus), zob. Ne 9:25, Rdz 2:8L.

50 piękne z wyglądu, נֶחְמָד לְמַרְאֶה: ponętne z wyglądu.

51 Wg PS: bardzo wyborne.

52 bdellium, בְּדֹלַח (bedolach): wg G: węgiel, ἐκεῖ ἐστιν ὁ ἄνθραξ καὶ ὁ λίθος ὁ πράσινος.

53 kamień onyksowy, אֶבֶן הַשֹּׁהַם, Jb 28:16.

54 Kusz, כּוּשׁ: być może w tym przypadku odnosi się nie do rejonów Etiopii, lecz do obszaru dynastii Kasytów w Babilonii, zob. Rdz 10:8 (Rdz 2:13L).

55 Tygrys, חִדֶּקֶל (chiddeqel), hl², Dn 10:4.

56 Eufrat, פְרָת (ferat), lub: Perat.

57 Lub: i sprawił, że odpoczął on, וַיַּנִּחֵהוּ (wajjannichehu).

58 Relacje Boga z człowiekiem opisane w Rdz 1:28-30; 2:16-17 rozpatrywane są w kategoriach przymierza, zob. Oz 6:7, por. Rdz 9:1-17 oraz 2Sm 7:4-17 wraz z Ps 89:3, 28, 34, 39.

59 G po raz pierwszy podaje imię Adam.

60 Lub: nie wolno ci z niego jeść, לֹא תֹאכַל מִמֶּנּוּ; chodzi o stały zakaz.

61 na pewno umrzesz, מוֹת תָּמוּת (mot tamut), hebr. śmiercią umrzesz, charakterystyczny dla hbr. pleonazm.

62 Wg G: uczyńmy, ποιήσωμεν.

63 jako [kogoś] naprzeciw niego, עֵזֶר כְּנֶגְדּוֹ (‘ezer kenegdo), lub: (1) jako jego naprzeciw; (2) partnerkę; wg G: pomoc według niego, βοηθὸν κατ᾽ αὐτόν. Ezer odnosi się do Boga w imieniu Eliezer, tj. Bóg moją pomocą, Wj 18:4 (Rdz 2:18L).

64 Waw w sensie zaprzeszłym (Rdz 2:19L).

65 Wg PS G: ukształtował już l. jeszcze, καὶ ἔπλασεν ὁ θεὸς ἔτι (עוד) ἐκ τῆς γῆς πάντα τὰ θηρία.

66 Od Rdz 2:19 G konsekwentnie używa imienia Adam, w MT również pojawia się człowiek.

67 wszelkiemu ptactwu G S V.

68 Adam, אָדָם, w tym przypadku po raz pierwszy bez det., co może ozn. imię własne. Trzeba jednak zauważyć, że może to być sprawa wokal., por. BHS. G od Rdz 2:15 tłumaczy אָדָם jako imię własne Αδαμ.

69 Wg G: pomoc podobna jemu, βοηθὸς ὅμοιος αὐτῷ.

70 Lub: część z jego boku, אַחַת מִצַּלְעֹתָיו.

71 mąż – mężatka, אִישׁ – אִשָּׁה (לְזֹאת יִקָּרֵא אִשָּׁה כִּי מֵאִישׁ לֻקֳחָה־זֹּאת): (1) w pol. oddawałaby to gra słów w rodzaju: człowiek – „człowieczka” lub starsze: mąż – mężyna; (2) kontekst wskazuje jednak na to, że to hbr. wyrażenie znaczy mąż – żona, bo też kobieta i mężczyzna zostali stworzeni do życia ze sobą, a zatem mąż – mężatka jest w tym kontekście uzasadnione, w hbr. kobieta ozn. również żonę.

72 Lub: opuszcza […] łączy się […] stają się.

73 Lub: przylgnie, przyłączy się.

74 nadzy, עֲרוּמִּים (‘arummim): gra słów między nagością ludzi a przebiegłością węża, עָרוּם (‘arum).

75 nie wstydzili się [siebie nawzajem] Rdz 2:25L.

76 przebiegły, עָרוּם (‘arum), w znaczeniu negatywnym: Jb 5:12; 15:5; w znaczeniu pozytywnym: Prz 12:16, 23; 13:16; 14:8, 15, 18; 22:3; 27:12.

77 z żadnego, por. Kpł 18:26; 22:25; Pwt 28:14, Rdz 3:1L.

78 Lub: możemy spożywać, Rdz 3:2L.

79 z tego drzewa PS.

80 Pod. składnia Ps 49:8; Am 9:8, Rdz 3:4L; lub: Nie jest pewne, czy pomrzecie.

81 Bóg, znający, כֵּאלֹהִים יֹדְעֵי: (1) imiesłów: znający, należałoby w tym przypadku traktować jako lm i odnosić do ludzi, nie Boga; (2) jak bogowie znający G, ὡς θεοὶ γινώσκοντες, por. Rdz 3:22, ale także Rdz 31:53.

82 Lub: dla powodzenia.

83 i jedli PS G.

84 głos, קוֹל (qol), może odnosić się do gromu, Rdz 3:8L.

85 w wietrze dnia, לְרוּחַ הַיּוֹם, lub: (1) porze dziennego powiewu; (2) wichrze burzy l. powiewie wichru (por. יוֹם II).

86 Adam PS G.

87 Lub wykrzyknikowe: Ach! Więc zjadłeś…! (Rdz 3:11L).

88 Forma pauzalna, Rdz 3:12L.

89 Pytanie emfatyczne, Rdz 3:13L.

90 zwiódł, נָשָׁא, Rdz 3:13L.

91 szczególnie: wynika ze składni: אָרוּר אַתָּה מִכָּל־הַבְּהֵמָה, przeklętyś ty [bardziej] niż wszelkie bydło.

92 przeklęty, אָרוּר (’arur), być może w grze słownej z przebiegły, עָרוּם (‘arum), zob. Rdz 3:1.

93 Lp zbiorowa, zob. Rdz 16:10; 22:17; 24:60.

94 zrani […] zranisz: שׁוּף (szuf), zn.: zetrzeć, sproszkować, zmiażdżyć (Wj 32:20), zmyć, bić, rozbić (Jb 9:17), okryć (Ps 139:11).

95 On cię schwyta za głowę, a ty go schwytasz za piętę G, αὐτός σου τηρήσει κεφαλήν καὶ σὺ τηρήσεις αὐτοῦ πτέρναν. Chociaż nasienie jest w gr. rż, zapowiedź sformułowana jest w rm. W hbr. nasienie, זֶרַע (zera‘), jest rm. Mesjańskie interpretacje tego fragmentu znane są od III w. p. Chr., od czasów G, TgPsJ, TgN, być może TgO i wśród chrześcijan od Justyna (160 r. po Chr.), Ireneusza (180 r. po Chr.); Rdz 3:15 określany jest jako Protoewangelia, Rdz 3:15L.

96 A do PS G S.

97 ciążę, הֵרָיוֹן (herajon), met. bólów porodowych, por. BHS; wg G: twoje bóle porodowe: καὶ τὸν στεναγμόν σου, וְהֶגְיֹ נֵךְ.

98 pragnienie, תְּשׁוּקָה (teszuqah), hl3, por. Rdz 4:7, gdzie odnosi się do próby zapanowania nad człowiekiem, Pnp 7:11 (אֲנִי לְדוֹדִי וְאֵלַי תְּשׁוּקָתוֹ); być może chodzi o pragnienie kontroli, Rdz 3:16L.

99 będzie nad tobą panował, וְהוּא יִמְשָׁל־בָּךְ, lub, jeśli dopatrywać się w impf. odcienia wolitywnego, to: będzie chciał nad tobą panować, Rdz 3:16L.

100 do człowieka BHS. W tym przypadku, pod. jak w Rdz 2:20, rozstrzyga o tym wokalizacja, bez której obie formy wyglądają jednakowo.

101 będziesz się z niej żywił, תֹּאכֲלֶנָּה (to‘chalenna): wg BHS: będziesz ją obrabiał, hbr. תַּעַבְדֶנָּה (ta‘awdenna).

102 Adam G, Αδαμ.

103 Ewa, חַוָּה (chawwa), czyli: życie, Ζωή; Rdz 3:20L.

104 Lub: Nas, zob. Rdz 1:26; 3:5.

105 przez poznanie tego, co dobre i złe, לָדַעַת טוֹב וָרָע, lub: dla poznania tego, co dobre i złe, por. G: τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν.

106 Adama G.

107 Lub: przodu ogrodu.

108 cheruby, כְּרוּבִים (keruwim), czyli: poświęconych, orędowników, opiekunów, Rdz 3:24L.

109 Lub: wirujące ostrze miecza. Ostrze lub płomień, לַהַט (lahat), hl.

110 Adam G.

111 poznał, יָדַע, lub: obcował; w odniesieniu do mężczyzny: Rdz 4:1; 4:17; 4:25; 24:16; 38:26; Sdz 19:25; 1Sm 1:19; 1Krl 1:4; do kobiety: Rdz 19:8; Lb 31:17; 31:18; 31:35; Sdz 11:39.

112 Kain, קַיִן (qain), czyli: nabyty (od קָנָה), być może z odcieniem: otrzymany l. stworzony (od קָנָה II, por. Rdz 14:19, 22; Pwt 32:6; Ps 139:13; Prz 8:22).

113 stworzyłam, קָנִיתִי (qaniti), w odniesieniu do Boga: Rdz 14:19, 22; Pwt 32:6; Ps 139:13 i być może: Ps 78:54; Prz 8:22; w ak. odnoszony też do człowieka: Nabyłam.

114 z JHWH: (1) pomocą PANA, zob. אֵת, Rdz 4:1L; (2) równie jak PAN, zob. Kpł 26:39; Iz 45:9; Jr 23:28; (3) znak PANA; wg G: urodziłam mężczyznę za sprawą Boga, ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ θεου. Użycie imienia JHWH w kontekście Wj 6:3 należy rozumieć jako: (1) wynik progresywności objawienia. Bóg objawiał się patriarchom jako El Szaddaj (J 1:18; Hbr 11:1-2); (2) wynik pracy egzegetycznej późniejszego redaktora, pragnącego zaznaczyć, o którego Boga chodzi; (3) w krytyce źródeł, przykład zróżnicowania między J i P.

115 Abel, הָבֶל (hawel), od as. ablu, czyli: syn; od ak. ibilu, czyli: wielbłąd; hbr. הֶבֶל może zn.: oddech (l. tchnienie), marność, (marne) bóstwo.

116 po upływie [wielu] dni, וַיְהִי מִקֵּץ יָמִים, lub: przy końcu roku, co do zwyczaju, zob. Kpł 25:29; 1Sm 1:21.

117 Lub: to jest z ich tłustych.

118 ofiara, מִנְחָה (mincha), określona pod. jak ofiara z płodów rolnych Kaina w w. 3.

119 Idiom: opadło, por. Jb 29:24; Jr 3:12, gdzie ozn. niezadowolenie. W w. 7 jest mowa o podniesieniu oblicza (czyli: pogodnym obliczu) lub ofiary (czyli o jej przyjęciu).

120 leży, רֹבֵץ (rowets), lub: czai się; grzech jest rż, może więc od ak. rabitsu, czyli: demon l. pokusa; może hap. oryg. חַטָּאת תרֹבֵץ, Rdz 4:7L.

121 Lub: zob. Rdz 3:16; por. ku swemu mężowi będziesz kierować swe pragnienie, lecz on będzie nad tobą panował, וְאֶל־אִישֵׁךְ תְּשׁוּקָתֵךְ וְהוּא יִמְשָׁל־בָּךְ, z: Ku tobie zwraca się jego pragnienie, lecz ty będziesz nad nim panował, וְאֵלֶיךָ תְּשׁוּקָתוֹ וְאַתָּה תִּמְשָׁל־בּוֹ, Rdz 4:7L.

122 Wyjdźmy w pole, נֵלְכָה הַשָׁדֶה, za PS i klkn Mss; w MT brak; lub: Przejdźmy przez równinę, za gr. διέλθωμεν εἰς τὸ πεδίον. Może to być przyp. aposiopezy, tj. nagłej ciszy dla wywołania napięcia, Rdz 4:8L.

123 Lub: rzucił się Kain na Abla. Uwaga na zamienność przyimków אֶל z עַל.

124 Głos, קוֹל, lub: Słuchaj! por. Iz 13:4; 52:8; Jr 10:22; 50:28, Rdz 4:10L.

125 krwi, דְּמֵי: krew w lm ozn. krew przelaną w akcie zbrodni, Rdz 4:10L.

126 Lub: przeklęty, אָרוּר.

127 Tułaczem i wędrowcem będziesz na ziemi, נָע וָנָד תִּהְיֶה בָאָרֶץ.

128 kara, עָוֹן (‘awon), met. winy, tj. kara za winę (zob. np. 1Sm 28:10; Iz 5:18).

129 do wzięcia, מִנְּשֹׂא (minneso’): (1) do udźwignięcia, zniesienia, poniesienia; (2) przebaczenia.

130 Impf. jako imp., Rdz 4:14L.

131 Dlatego, לָכֵן: wg G: nie tak, οὐχ οὕτως, לאֹ כֵן.

132 kto by, כָּל־הֹרֵג, Rdz 4:15L.

133 siedmiokrotną, zob. Ps 12:6; 79:12; Prz 6:31; Iz 30:26. Nie jest to du, ale raczej rż wraz z końcówką przysłówkową, Rdz 4:15L.

134 Lub: zabić go, הַכּוֹת־אֹתוֹ.

135 Nod, נוֹד, czyli: wędrowanie, stąd: ziemi tułaczej.

136 Henocha, חֲנוֹךְ (chanoch), czyli: uczony, mądry l. poświęcony, wg G: Ενωχ, pod. jak Henoch, syn Jereda (Rdz 5:18-24; 1Krn 1:3).

137 Budował [on] miasto, וַיְהִי בֹּנֶה, Rdz 4:17L, por. Rdz 37:2; 39:22.

138 Lub: nadał Henoch temu miastu nazwę taką jak imię jego syna, a zatem Irad; w takim przyp. mogłoby chodzić o miasto Arad lub Eridu, które wg mez. tradycji jest najstarszym miastem świata, Rdz 4:17L.

139 Irad, עִירָד (‘ijrad), czyli: ptak, dziki osioł l. siła, Rdz 4:18L.

140 Mechujael, מְחוּיָאֵל (mechuja’el), czyli: Bóg daje życie, Rdz 4:18L.

141 Metuszael, מְתוּשָׁאֵל (metusza’el), czyli: człowiek Boży (mutu-sza-ilu), człowiek podziemia (mutu-sz’l), człowiek pragnienia lub człowiek modlitwy, Rdz 4:18L.

142 cytrę, כִּנּוֹר, lub: lirę, harfę.

143 kującego, לֹטֵשׁ, Rdz 4:22L.

144 Może w tym kontekście: giermka, młodego wojownika, młodzieńca.

145 Set, שֵׁת (szet), czyli: dany.

146 Enosz, אֱנוֹשׁ (’enosz), czyli: (1) człowiek; (2) kruchy, delikatny.

147 Tj. czcić PANA (?), por. Rdz 12:8; 13:4; 21:33; 26:25; wg G: Ten miał nadzieję wzywać imienia Pana Boga, οὗτος ἤλπισεν ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα κυρίου τοῦ θεου (tłumacz na grecki mógł uznać, że הוּחַל pochodzi od יחל, mieć nadzieję, a nie od חלל, zacząć).

148 zapis, סֵפֶר (sefer), por. Pwt 24:1, lub: spis, lista, zwój, księga (por. Lb 21:14; Pwt 31:24,26; Joz 10:13; 2Sm 1:18).

149 Adam, אָדָם (’adam): tak samo określono człowieka w w. 2.

150 Genealogie SP nie zawsze są pełne, zob. Wj 6:16-20; 1Krn 7:23-27; Ezd 7:1-5 i 1Krn 6:4-14. Występują też w innych bliskowschodnich tekstach.

151 dwieście trzydzieści G, διακόσια καὶ τριάκοντα.

152 zrodził, וַיּוֹלֶד, hi, sprawił zrodzenie, pod. w dalszej części rozdziału.

153 na swoje podobieństwo, na swój obraz, בִּדְמוּתוֹ כְּצַלְמוֹ (bidmuto ketsalmo).

154 siedemset G, ἑπτακόσια ἔτη.

155 Mahalalel, מַהֲלַלְאֵל (mahalal’el), czyli: uwielbienie Boga. Zob. Ne 11:4.

156 Jered, יֶרֶד (jered), czyli: usługujący (?), odważny (?), por. 1Krn 4:18, Rdz 5:18L.

157 chodził, יִתְהַלָּךְ (jithallech), lub: żył, przechadzał się, przyjaźnił się. Zob. 1Sm 25:15 (Rdz 5:21L).

158 Bóg, הָּאֱלֹהִים, forma najczęściej pojawiająca się w Rdz-Wj, 2Krl, Kzn.

159 Metuszelach, מְתוּשֶׁלַח (metuszelach), czyli: mężczyzna oszczepu (l. strzały), Rdz 5:25L.

160 sześćdziesiąt siedem SP; sto sześćdziesiąt siedem GA OL.

161 sześćset pięćdziesiąt trzy PS; osiemset dwa GA OL.

162 w naszych pracach wiele Mss PS G S Vg.

163 Por. 777 lat Lamecha z wielokrotnością 7 w Rdz 4:18-24.

164 Noe, נֹחַ (noach), czyli: pociecha l. odpoczynek, por. נוּחַ (Rdz 5:32L).

165 Sem, שֵׁם (szem), czyli: imię, reputacja, sława.

166 Cham, חָם (cham), czyli: gorący, pełen żaru, żądzy, Rdz 5:32L.

167 Jafet, יָפֶת (jafet), czyli: niech [Bóg go] rozszerzy, por. Rdz 9:27; 10:2. W mitologii gr. imię jednego z tytanów, gr. Ιάπετος.

168 synowie Boży, בְנֵי־הָאֱלֹהִים, Rdz 6:2, 4; Jb 1:6; 2:1; 38:7. Uważa się, że są to: (1) aniołowie (por. tłum. Jb 38:7 w G; zob. Mk 12:25; 2P 2:4-5; Jd 5-6); (2) potomkowie Seta wchodzący w związki z córkami Kaina; (3) zepsuci ludzie pokroju Lamecha uważający się za synów Bożych, a może opętani, Rdz 6:2L.

169 piękne, טֹבֹת.

170 zmagał się, יָדוֹן (jadon): wg G: przebywał, οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ πνεῦμά μου ἐν τοῖς ἀνθρώποις. Być może w tym przypadku pojęcie to łączy się z ak. chronić (?). Wówczas oznaczałoby to, że Duch Boży chronił człowieka, Rdz 6:3L.

171 Może ozn. skrócony czas życia człowieka albo okres od ogłoszenia tej decyzji do potopu.

172 Nefilim, נְפִילִים (nefilim): tj. (1) olbrzymi (na podstawie wniosku z Lb 13:33); (2) [ludzie] upadli; (3) w G: giganci, γίγαντες.

173 Zradzanie przypisane mężczyznom, por. np. Rdz 16:1, 15; 17:19, 21; 21:2-3, 9; 22:23; 24:24, 47; 25:2.

174 mocarze, Rdz 6:4L.

175 wytwór, יֵצָר (jetser), por. Rdz 8:21; 1Krn 28:9; 29:18; termin literatury rabinicznej, Rdz 6:5L.

176 łaskę, חֵן (chen).

177 Noe chodził z Bogiem, אֶת־הָאֱלֹהִים הִתְהַלֶּךְ־נֹחַ: pod. Henoch, Rdz 5:22, 24, por. 1Sm 25:15.

178 Lub: zepsuta, zniszczona, שָׁחַת.

179 gwałt, חָמָס (chamas), zob. Rdz 16:5; 49:5; Pwt 19:16; Sdz 9:24; Jr 13:22; Am 3:10.

180 Tj. przede Mną.

181 skażę, שׁחת (szachat), nawiązuje do Rdz 6:13; lub: zniszczę, por. Rdz 6:17.

182 gofer, גֹּפֶר, hl, drewno żywiczne (?); wg G: skrzynię z drzewa czterokątnego, κιβωτὸν ἐκ ξύλων τετραγώνων. Obecnie uważa się, że chodzi o drewno cyprysowe (Rdz 6:14L).

183 gniazdami, קִנִּים (qinnim), pod. G, νοσσιὰς ποιήσεις; [zrób arkę] trzciną, קָנִים (qanim), tj. uszczelnij ją trzciną (Rdz 6:14L).

184 smołą, כֹּפֶר (kofer) hl.

185 Tj. 140 m x 23 m x 14 m, a zatem wyporność ok. 39.000 ton, 39.644 m³ i ok. 8.891 m² pokładu.

186 okno, צֹהַר (tsohar), lub: otwierany dach.

187 Tj. 45 cm.

188 Rdz 6:17L.

189 duch życia: רוּחַ חַיִּים por. z נֶפֶשׁ הַיָּה i נִשְׁמַת חַיִּים .

190 Lub: ustanie.

191 Lub: potwierdzę, Rdz 6:18L.

192 Pierwsza wzmianka o przymierzu, בְּרִית (berit). Wymieniane przymierza: z Edenu (Rdz 1:28-30; 2:16-17), z Adamem (Rdz 3:14-19), z Noem (Rdz 8:20-9:27), z Abrahamem (Rdz 12:1-3; 13:14-17; 15:1-8, 18; 17:1-8, 19; 48:4), z Mojżeszem (Wj 19:5; 20:1-31:18), kananejskie (Pwt 30:1-9), z Dawidem (2Sm 7:5-19), z Salomonem (2Sm 7:12-15; 1Krl 8:4-5; 2Krn 7:11-22; por. Jr 22:30); Nowe Przymierze (Jr 31:31-34; Ez 36:35-37; Łk 22:20; 1Kor 11:25). Wielość przymierzy nie musi przeczyć jedności przymierza; może chodzić o jedno przymierze powtarzane ze względu na śmiertelność człowieka i rozbudowywane w miarę rozwoju planu zbawienia, zob. Ps 105:7-11. Wieczność przymierza oznacza raczej jego bezterminowość.

193 Bóg PS; Pan, Bóg G.

194 samca i samicę PS G; wg MT: mężczyznę i kobietę.

195 PS i G dodają: czystego.

196 wody: brak w G.

197 Wg G: dwudziestym siódmym.

198 źródła i przebieg potopu: Rdz 7:11L.

199 każdy ptak, każde skrzydło: brak w G.

200 Tj. ok. 7 m. Niektóre szczyty pasma górskiego Ararat osiągają ponad 5200 m n.p.m.

201 Lub: wymarło.

202 Tj. dzikich zwierzętach.

203 Tj. zwierzętach domowych.

204 wiatr, רוּחַ (ruach), ozn. też: duch, por. Rdz 1:2; 6:3.

205 przed końcem, מִקְצֵה (miqtse): מִקֵּץ PS.

206 Wg G: dwudziestym siódmym dniu, zob. Rdz 7:11 w G.

207 Być może lm nieokreślona, por. Wj 21:22; Pwt 17:5; Rdz 8:4L.

208 G dod.: życia Noego.

209 Wg G: i wszelkie bydło, i wszelkie ptactwo, i wszelkie płazy pełzające po ziemi według ich rodzaju wyszły z arki.

210 G dod.: i czyńcie ją [sobie] poddaną, καὶ κατακυριεύσατε αὐτῆς.

211 rozmnażajcie się, וּרְבוּ (urewu): wg BHS: panujcie, וּרְדוּ (uredu).

212 Lub: potwierdzam.

213 całą zwierzyną ziemi: brak w G.

214 Lub: tęczę, por. Pwt 32:23, 42; Ha 3:9-11.

215 rolnik, אִישׁ הָאֲדָמָה (isz ha’adama), tj. człowiek ziemi.

216 Lub: Noe był rolnikiem i zaczął [jako ten, który] zasadził winnicę (l. pierwszy zasadził winnicę).

217 G dod.: wyszedłszy.

218 Być może: mały, w tym przyp., i w kontekście postępku Chama, w sensie rangi (?).

219 Rdz 9:25L.

220 sługa, עֶבֶד (‘ewed), lub: niewolnik.

221 Rozprzestrzeni Bóg Jafeta, יַפְתְּ אֱלֹהִים לְיֶפֶת: występuje tu gra słów oparta na ich podobnym brzmieniu (paronomazja): rozprzestrzeni – Jafet, w rodzaju: rozmierzy Bóg włości Włodzimierza.

222 Rdz 9:27L.

223 Rdz 10:1L.

224 Jafet, uważany za przodka Greków.

225 Gomer uważany za przodka Cymmerytów, łączony z plemionami zamieszkującymi rejony górnego Eufratu, Rdz 10:2L.

226 Magog, Rdz 10:2L.

227 Madaj: łączony z Medami zamieszkującymi wsch Asyrię.

228 Jawan: łączony z Jończykami zamieszkującymi zach Azję Mniejszą.

229 Tubal: łączony z wojowniczymi plemionami zamieszkującymi obszary na pn od Morza Czarnego, Rdz 10:2L.

230 Meszech: łączony z plemionami znanymi z zapisków as. jako Musku.

231 Tiras: łączony z Trakami.

232 Aszkenaz: łączony z pn plemionami indogermańskimi, możliwe że Scytami, Rdz 10:3L.

233 Rifat: łączony z plemionami zamieszkującymi obszary na pn od drogi z Charanu do Karkemisz.

234 Togarma: łączony z plemionami zamieszkującymi wsch Turcję.

235 Elisza: łączony z plemionami zamieszkującymi Cypr.

236 Tarszisz: łączony z plemionami zamieszkującymi pd wybrzeża Turcji, a może także Sardynii i Hiszpanii, zob. Jo 1:3.

237 Kitim: łączony z plemionami zamieszkującymi Cypr, wybrzeża na wsch od Rodos, w późniejszych tekstach odnoszone do Rzymian.

238 Dodanim: łączony z plemionami zamieszkującymi Dodonię w Grecji, por. 1Krn 1:7.

239 Lub: wybrzeży, אִי (’ij).

240 Kusz: łączony z plemionami zamieszkującymi Nubię lub Etiopię.

241 Misraim: łączony z plemionami zamieszkującymi górny i dolny Egipt.

242 Put: łączony z plemionami zamieszkującymi Libię.

243 Kanaan: łączony z plemionami zamieszkującymi Fenicję.

244 Seba: łączony z plemionami zamieszkującymi górny Egipt wzdłuż Nilu.

245 Chawila: łączony z plemionami zamieszkującymi wsch Arabię, Rdz 10:7L.

246 Sabta: łączony z plemionami zamieszkującymi zach wybrzeże Zatoki Perskiej i starożytne Hadramaut.

247 Rama: łączony z plemionami zamieszkującymi pn-zach Arabię.

248 Sabteka: łączony z plemionami zamieszkującymi rejony Samudake w kierunku Zatoki Perskiej.

249 Saba: łączony z plemionami zamieszkującymi pd-zach Arabię.

250 Dedan: łączony z plemionami zamieszkującymi pn Arabię, okolice Ula.

251 Nimrod, נִמְרֹד, czyli: zbuntowany (?) od מָרַד; choć być może bab. Namra-uddu, czyli: bóg gwiezdny, lub Nu-marad, czyli: mąż z Marad, Rdz 10:8L.

252 dzielnym, גִּבֹּר (gibbor), lub: mocarzem.

253 Może odnosić się do polowania na ludzi, zob. 1Sm 24:12; Jr 16:16; Tr 3:15.

254 przed JHWH: być może sposób wyrażenia stopnia najwyższego, tj. najlepszym myśliwym na ziemi.

255 Lub: obszarami jego władania były głównie, zob. Jr 49:35, Rdz 10:10L.

256 Erek: starożytne Uruk, wsp. Warka, jedna z najstarszych cywilizacji pd-wsch Babilonii.

257 Akad: starożytna Agada, pn rejony Babilonii.

258 Kalne: miejscowość o nieznanym położeniu, stąd wyrażenie to bywa em. na: wszystkie one.

259 Szinear: inna nazwa Babilonii.

260 Aszur: łączony z plemionami zamieszkującymi Asyrię.

261 Rechobot-Ir: być może część Niniwy.

262 Kelach: wsp. Nimrud, 18 km na pn od Niniwy.

263 Ludyci: plemiona afrykańskie na zach od delty Nilu.

264 Anamici: plemiona północnoafrykańskie, na zach od Egiptu, zamieszkujące okolice Cyreny.

265 Lehabici: plemiona Libijczyków.

266 Naftuchici: plemiona delty Nilu.

267 Patrusyci: plemiona górnego Egiptu.

268 Kasluchici: plemiona Krety.

269 Filistyni, Rdz 10:14L.

270 Kaftoryci: plemiona Krety, a wg źródeł egip. również pn wybrzeży Morza Śródziemnego.

271 Chet: łączony z Chetytami?

272 Jebuzyci: wcześniejsi mieszkańcy Jerozolimy.

273 Amoryci: mieszkańcy górzystych obszarów Kanaanu.

274 Girgaszyci: plemiona kananejskie być może wspominane w tekstach ugaryckich, Rdz 10:16L.

275 Chiwici: plemiona kananejskie pochodzenia huryckiego.

276 Arkici: plemiona zamieszkujące Arkę, na pn od Sydonu.

277 Synici: plemiona zamieszkujące Sin, jedno z miast Libanu.

278 Arwadyci: plemiona zamieszkujące wyspę Arwad u ujścia rzeki El Kebir.

279 Semaryci: plemiona zamieszkujące Sumur, na pn od Arki.

280 Chamatyci: plemiona zamieszkujące Hamat nad Orontosem.

281 od Sydonu w kierunku Gerary do Gazy, w kierunku Sodomy i Gomory, i Admy i Seboim aż do Leszy, מִצִּידֹן בֹּאֲכָה גְרָרָה עַד־עַזָּה בֹּאֲכָה סְדֹמָה וַעֲמֹרָה וְאַדְמָה וּצְבֹיִם עַד־לָשַׁע, wg PS: od rzeki egipskiej do wielkiej rzeki, rzeki Eufrat, i aż do morza zachodniego,מנהר מצרים עד הנהר הגדול נהר פרת ועד הים האחרון.

282 Lub: starszego, por. G: ἀδελφῷ Ιαφεθ τοῦ μείζονος; trudno zatem powiedzieć, który z braci był starszy, choć może Sem, skoro pojawia się jako pierwszy w rodowodach, zob. Rdz 5:32; 1Krn 1:4. Werset wieloznaczny, dopuszczający różne rozumienie w obrębie słów: I Semowi urodził się również on ojciec wszystkich synów Hebera brat Jafeta starszy, וּלְשֵׁם יֻלַּד גַּם־הוּא אֲבִי כָּל־בְּנֵי־עֵבֶר אֲחִי יֶפֶת הַגָּדוֹל.

283 Elam: łączony z plemionami mieszkającymi na wsch od Babilonu.

284 Aszur: łączony z plemionami pochodzenia semickiego i chamickiego zamieszkującymi tereny o nazwie Asyria, objęte władzą Nimroda.

285 Arpakszad: łączony z plemionami zamieszkującymi tereny na pn wsch od Niniwy.

286 Lud: łączony z plemionami Ludbu zamieszkującymi tereny nad rzeką Tygrys.

287 Aram: imię tej postaci noszą plemiona zamieszkujące pn stepy Mezopotamii, posługujące się dialektami aramejskimi.

288 Wg 1Krn 1:17: Meszech, por. G: Μοσοχ.

289 Wg G: Arpakszad zrodził Kainana, a Kainan zrodził Szelacha, Αρφαξαδ ἐγέννησεν τὸν Καιναν καὶ Καιναν ἐγέννησεν τὸν Σαλα, por. Łk 3:35-36.

290 Peleg, פֶּלֶג (peleg), czyli: podział.

291 ziemia została podzielona – terytorialnie i plemiennie.

292 Joktan, יָקְטָן (joqtan), czyli: uderzenie.

293 Almodad: łączony z plemionami zamieszkującymi pd Arabię.

294 Szelef: łączony z plemionami zamieszkującymi Jemen.

295 Chasarmawet: łączony z plemionami zamieszkującymi pd Arabię.

296 Uzal: taką nazwę nosiła dawna stolica Jemenu.

297 Obal: taką nazwę nosiły tereny wchodzące w skład terytoriów Jemenu.

298 Abimael: sabejska forma imienia: mój ojciec, prawdziwie, on jest Bogiem.

299 Ofir: taką nazwę nosiły terytoria pd Arabii. Ofir kojarzony jest ze złotem, zob. 1Krl 9:28; 10:11; 22:48; 1Krn 29:4; 2Krn 8:18; 9:10; Jb 22:24; 28:16; Ps 45:9; Iz 13:12.

300 Hbr. język (שָׂפָה) i słowa (דבָרִים) G tłumaczy odpowiednio: χεῖλος i φωνή, i dodaje, że ta sama mowa łączyła wszystkich (ἦν φωνὴ μία πᾶσιν).

301 wędrowania, Rdz 11:2L.

302 nie rozproszyli się, Rdz 11:4L.

303 Lub: nic nie będzie poza ich zasięgiem.

304 Lub: aby człowiek nie rozumiał języka bliźniego.

305 G i PS dodają: oraz wieżę.

306 Babel, ak. bab-ilu, czyli: brama boga. Paronomastycznie בָּבֶל ozn. pomieszanie, od בָּלַל, Rdz 11:9L.

307 dwa lata, Rdz 11:10L.

308 PS dod. w tym wersecie oraz 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25 formułę podsumowującą: Wszystkich dni […] było […] lat – i umarł; Rdz 11:11L.

309 Arfaksad żył sto trzydzieści pięć lat i zrodził Kainana. ¹³A po swym zrodzeniu Kainana Arfaksad żył czterysta trzydzieści lat i zrodził synów i córki – i umarł. A Kainan żył sto trzydzieści lat i zrodził Salę. I żył Kainan po zrodzeniu Sali trzysta trzydzieści lat i zrodził synów i córki – i umarł G, καὶ ἔζησεν Αρφαξαδ ἑκατὸν τριάκοντα πέντε ἔτη καὶ ἐγέννησεν τὸν Καιναν. ¹³καὶ ἔζησεν Αρφαξαδ μετὰ τὸ γεννῆσαι αὐτὸν τὸν Καιναν ἔτη τετρακόσια τριάκοντα καὶ ἐγέννησεν υἱοὺς καὶ θυγατέρας καὶ ἀπέθανεν καὶ ἔζησεν Καιναν ἑκατὸν τριάκοντα ἔτη καὶ ἐγέννησεν τὸν Σαλα καὶ ἔζησεν Καιναν μετὰ τὸ γεννῆσαι αὐτὸν τὸν Σαλα ἔτη τριακόσια τριάκοντα καὶ ἐγέννησεν υἱοὺς καὶ θυγατέρας καὶ ἀπέθανεν. Zob. Rdz 10:24; Łk 3:35-36.

310 czterysta trzydzieści: dwieście siedemdziesiąt PS; trzysta siedemdziesiąt G, Rdz 11:17L.

311 Serug, שְׂרוּג (serug), czyli: gałązka, pęd. Łączone z miejscowością Sarugi, ok. 30 km na pn zach od Charanu, wspominaną w tekstach neoasyryjskich.

312 Nachor, נָחוֹר (nachor), czyli: wybuch (radości?): miejscowość o tej nazwie znana jest z tekstów staroasyryjskich, z Mari i z nowoasyryjskich, lokalizacja jednak pozostaje nieznana. Tak miał na imię dziadek i brat Abrahama, a potem wódz aramejski, wspomniany w Rdz 22:20-24.

313 Terach, תָּרַח (terach), czyli: koziorożec l. księżyc, por. Lb 33:27-28. Łączone z Til-sza-turahi z neoasyryjskich tekstów pochodzących z 900 r. p. Chr., położonego nad rzeką Balih niedaleko Charanu.

314 Abram, ak. abarama, czyli: ojciec jest wywyższony; Abraham, czyli: ojciec wielu l. tłumu (tłum, רהם, nie występuje w biblijnym hbr.).

315 Haran, הָרָן, czyli: góral l. świątynia.

316 Lot, לוֹט (lot), czyli: przykrycie (pociecha?).

317 za życia swego ojca, עַל־פְּנֵי תֶּרַח אָבִיו: idiom (?): przed obliczem swojego ojca.

318 Lub: swojej ojczyźnie.

319 w Ur chaldejskim: ta nazwa określa lokalizację w kategoriach realiów panujących w okresie późniejszym, być może dla odróżnienia tego Ur od innych miast o podobnej nazwie. Nazwa Ur chaldejskie pojawia się w okresie neobabilońskim, tj. ok. 1200 r. p. Chr. Wcześniejsze Ur leży ok. 300 km na pd wsch od wsp. Bagdadu. Pod koniec II tysiąclecia p. Chr. było ważnym miastem Mezopotamii. Rozwinął je Ur-Nammu, król Ur, Sumeru i Akkadu (ok. 2113-2095), założyciel III dynastii z Ur (2113-2006 r. p. Chr.). Wg G: ziemi Chaldejczyków (ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Χαλδαίων), pod. Rdz 11:31 (Rdz 11:28L).

320 Saraj, שָׂרַי (saraj), czyli: księżniczka l. pani. Żona boga księżyca Sina w religii Mezopotamii miała na imię Szarratu.

321 Milka, מִלְכָּה (milka), czyli: królowa. Tytuł Malkatu nosiła bogini Isztar, córka boga księżyca.

322 אֵין לָהּ וָלָד, por. ugar. wld.

323 PS dod.: Nachora, swoich synów.

324 PS dod.: Milkę, swoją synową.

325 dwieście pięć lat, חָמֵשׁ שָׁנִים וּמָאתַיִם שָׁנָה, wg PS: sto czterdzieści pięć lat, חמש שנים וארבעים ומאת שנה, pod. Dz 7:4, z którego wynikałoby, że Szczepan znał wersję z PS (por. Rdz 11:26, 32).

326 Wg inskrypcji z Kultepe (XIX w. p. Chr.) Charan był ważnym ośrodkiem handlowym. W archiwach z Ebla, na tabliczkach glinianych z 2300 r. p. Chr., wspomniane są też Sodoma i Seboim (por. Rdz 14:1-16), Rdz 11:32L.

327 Wydarzenia z życia Abrama, a potem Abrahama: Opuszcza Charan w wieku 75 lat (Rdz 12:4-5), gdy ma 86 lat, rodzi mu się Ismael (Rdz 16:3-4), gdy ma 100 lat, rodzi mu się Izaak (Rdz 21:5); gdy liczy sobie 137 lat, umiera Sara (Rdz 23:1), gdy ma 140 lat, Izaak poślubia Rebekę (Rdz 25:20), umiera w wieku 175 lat (Rdz 25:7). Imię Abram pojawia się w inskrypcji z Dilbat, a Abraham w egipskich tekstach złorzeczeń z XX-XIX w. p. Chr. Inne imiona patriarchów znane są z tekstów z Mari, z XVIII w. p. Chr.

328 Wg Szczepana, w Dz 7:4, Abraham wyszedł z Ur po śmierci Teracha, a nie – jak by to wynikało z tekstu – 60 lat przed jego śmiercią. Szczepan korzystał zatem z wariantu tekstowego zaświadczonego w PS, który podaje wiek stu czterdziestu pięciu lat.

329 Tj. staniesz się przykładem błogosławieństwa.

330 Lub: pogardzającego tobą: lm w PS G Vg S GK i klk Mss; przykład częstego przyp. funkcjonowania lp w sensie zbiorowym.

331 będą błogosławione w tobie, וְנִבְרְכוּ בְךָ (weniwrechu wecha), lub: będą błogosławić sobie nawzajem, por. Rdz 22:18; 26:4.

332 i służbę, נֶפֶשׁ (nefesz), tj. duszę: וְאֶת־הַנֶּפֶשׁ אֲשֶׁר־עָשׂוּ.

333 Kanaan, כְּנַעַן (kena‘an), czyli: purpura, lazur l. nizina, Rdz 12:5L.

334 G dod.: na jej długość aż do, εἰς τὸ μῆκος αὐτῆς ἕως τοῦ.

335 Sychem: rozwój miasta przypada na XIX w. p. Chr. Miasto znane z egipskich tekstów złorzeczeń oraz z inskrypcji z Khu-Sebek, z tego samego okresu. Nazwa miasta łączy się z czynnością objuczania zwierząt (Rdz 12:6L), może więc oznaczało targ?

336 dąb, אֵלוֹן, lub: terebint, wielowiekowe drzewo, jako znak rozpoznawczy terenu TgO; δρῦς G, o wydźwięku sakralnym; może zbiorowo: dąbrowa, por. אֵלוֹנֵי מֹרֶה w Pwt 11:30 i אֵלוֹן מְעוֹנְנִים w Sdz 9:37 z Rdz 18:1 (Rdz 12:6L).

337 More, מוֹרֶה (more), czyli: nauczyciel, stąd: Dąb nauczyciela (?), Rdz 12:6L.

338 Betel: wykopaliska w Beitan (równoznaczne z Betel?) poświadczają istnienie dobrze prosperującego miasta kananejskiego w średniej epoce brązu (2000-1500 r. p. Chr.). Miasto było ufortyfikowane, z czterema bramami i murami o grubości 3,5 m.

339 Lub: czcił imię JHWH.

340 Zob. konstrukcja: וַיִּסַּע אַבְרָם הָלוֹךְ וְנָסוֹעַ הַנֶּגְבָּה, Rdz 12:9L.

341 Lub: na południe.

342 zszedł (jakby w dół); lub: udał się.

343 siostrą: Rdz 12:13L.

344 Znaleziska poświadczają udomowienie wielbłądów już w III tys. p. Chr., Rdz 12:16L.

345 G dod.: strasznymi, καὶ πονηροῖς.

346 G dod.: przed tobą, ἐναντίον σου.

347 Lub: wypędzili.

348 G dod.: Lot z nim, καὶ Λωτ μετ᾽ αὐτοῦ.

349 Idiom: bardzo ciężki, כָּבֵד מְאֹד.

350 Lub: obozami.

351 Lub: mężczyznami, braćmi, אֲנָשִׁים אַחִים.

352 dębów Mamre, בְּאֵלֹנֵי מַמְרֵא: scאֵלֹנֵי tylko w sensie kultowym; być może: dąbrowa Mamrego, zob. Rdz 23:14-20; por. dąb More, אֵלוֹן מוֹרֶה, Rdz 12:6 (Rdz 13:8L).

353 Tj. państwa położonego na obszarze Babilonii. Chodzi o konflikty z okresu wczesnej i średniej epoki brązu.

354 Imię to pojawia się w inskrypcjach z miast Mari i Nuzi.

355 Lub: król (miasta) Gojim.

356 Tj. połączyli siły.

357 Znane potem jako Engedi, zob. 2Krn 20:2.

358 Powtórzenie jako intensyfikacja, czyli: pełna dołów smoły, Rdz 14:10L.

359 i król Gomory PS G sy.

360 Hebrajczykowi, עִבְרִי (‘iwri), pierwszy przypadek pojawienia się tej nazwy. W Rdz pada ona z ust osób trzecich (Rdz 39:14, 17; 41:12; 43:32); w wypowiedzi Józefa (Rdz 40:15) może być wyrazem koncesji na rzecz Egipcjan; Rdz 14:13L.

361 Dan, דָּן (dan): ten szczegół wskazuje na późniejszą redakcję fragmentu; terytoria te nosiły taką nazwę dużo później, zob. Sdz 18:29; Rdz 14:14L.

362 na lewo, מִשְּׂמֹאל (missem’ol), lub: na północ; kierunki podawano z twarzą zwróconą na wschód.

363 Może chodzi o późniejszą Dolinę Kidronu?

364 Melchizedek, מַלְכִּי־צֶדֶק (malki-tsedek), czyli: moim królem sprawiedliwość (l. słuszność), zob. Hbr 7:2.

365 Szalem, שָׁלֵם, czyli: pokój, być może zamierzony archaizm i skrócona wersja יְרוּשָׁלֵם, (jeruszalem), zob. Ps 76:3.

366 przez, לְ (le), Rdz 14:19L.

367 Bóg Najwyższy, אֵל עֶלְיוֹן.

368 Stwórcę, קֹנֵה שָׁמַיִם וָאָרֶץ, lub: właściciela.

369 Brak det. w: קֹנֵה שָׁמַיִם וָאָרֶץ, może wskazywać na kan. frazeologię (Rz 14:19L).

370 ludzi, הַנֶּפֶשׁ.

371 Chodzi o uroczysty gest przysięgi.

372 JHWH: brak w G.

373 Lub: chłopcy, tj. ludzie, którzy wykonywali swe zadanie, הַנְּעָרִים (hanne‘arim).

374 nagroda, שָׂכָר (sachar), lub: zapłata.

375 Panie, JHWH: wokal.: Panie Boże, אֲדֹנָי יֱהוִה.

376 Eliezer, אֱלִיעֶזֶר (’eli‘ezer), czyli: mój Bóg jest pomocą.

377 W wypowiedzi może chodzić o grę słów: וּבֶן־מֶשֶׁק בֵּיתִי הוּא דַּמֶּשֶׂק אֱלִיעֶזֶר, w rodzaju: spadkobiercą domowego mieszka będzie Eliezer, co w Damaszku mieszkał. Wymowy tej grze słów przydaje również znaczenie imienia sługi (Rdz 15:2L).

378 syn [urodzony] w moim domu, tj. syn mojego domu, בֶן־בֵּיתִי, idiom: urodzony w moim domu niewolnik.

379 Wówczas uwierzył JHWH, a On poczytał mu to za sprawiedliwość, וְהֶאֱמִן בַּיהוָה וַיַּחְשְׁבֶהָ לּוֹ צְדָקָה; wg G: καὶ ἐπίστευσεν Αβραμ τῷ θεῷ καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην: (1) hi וְהֶאֱמִן ozn., że Abram uznał Boga za godnego zaufania, władnego spełnić złożoną obietnicę; (2) zaimek w וַיַּחְשְׁבֶהָ odnosi się do aktu wiary; (3) można też rozumieć jako oznakę szczerej wierności, zob. Lb 25:12-13; (4) zob. J 1:12-13; Hbr 11:1.

380 chaldejskiego: późniejszy dodatek redakcyjny. Chaldejczycy pojawili się w okresie neobabilońskim, w pierwszym tysiącleciu p. Chr.

381 gołębicę, גוֹזָל (gozal), hl2, zob. Pwt 32:11, lub: młodego ptaka.

382 nie rozciął: Rdz 15:10L.

383 żer, פְּגָרִים, ozn. też padlinę.

384 Być może 400 lat odnosi się do okresu ciemiężenia, a 430 lat wspomnianych w Wj 12:40-41 i Ga 3:17 do całego pobytu Izraela w Egipcie.

385 Proroctwo wypełniło się ok. 600 lat później.

386 Tj. dobrej.

387 pokolenie, w kontekście Rdz 15:13 mogło zatem trwać ok. 120 lat. Do czterech pokoleń zaliczały się pokolenia Lewiego, Kehata, Amrama i Mojżesza, zob. Wj 6:16-20.

388 Przyborów tych używano w rytuałach Mezopotamii do odpędzania zła, Rdz 15:17L.

389 dałem: pf. profetyczne, Rdz 15:18L.

390 od rzeki egipskiej, מִנְּהַר מִצְרַיִם, chodzi prawdopodobnie o okresową rzekę Wadi el Arisz na pn-wsch granicy Egiptu, zob. Lb 34:5; 1Krl 4:21.

391 Ziemia ta nigdy nie znalazła się w pełnym posiadaniu Izraela. Władcy tych obszarów byli lennikami Salomona, zob. 1Krl 4:21, 24.

392 i Chiwitów PS G.

393 służącą, שִׁפְחָה (szifcha). Mogła to być służąca towarzyszka bogatych kobiet (Ps 123:2), pod. jak Bilha lub Zilpa (Rdz 30:24, 29). W niektórych przyp. synonim niewolnicy, אָמָה, np. Wj 20:10.

394 Hagar, הָגָר (hagar), czyli: ucieczka.

395 przyjdź, proszę, בֹּא־נָא: euf.: współżyj, proszę.

396 może dzięki niej będę miała syna, por. Pwt 25:9; Rt 4:11: idiom: (1) może przez nią zostanę zbudowana; (2) może dzięki niej zbuduję sobie rodzinę.

397 Moja krzywda [ciąży] na tobie, חֲמָסִי עָלֶיךָ (chamasi ‘alejcha), lub: mój gwałt na tobie: idiom: (1) [Odpowiedzialność] za zadawaną mi krzywdę ciąży na tobie; (2) Niech moja krzywda [spadnie] na ciebie.

398 Anioł JHWH, מַלְאַךְ יְהוָה (mal’ach JHWH), ἄγγελος κυρίου, uważany jest za Syna Bożego przed wcieleniem, Rdz 16:7L.

399 pewne źródło: Rdz 16:7L.

400 Ismael, יִשְׁמָעֵאל (jiszma’el), czyli: Bóg słyszy.

401 Zwierzę takie jest w SP synonimem niepokornej samodzielności, zob. Jr 2:24; Oz 8:9 (Rdz 16:12L)

402 naprzeciw wszystkich swych braci, וְעַל־פְּנֵי כָל־אֶחָיו יִשְׁכֹּן: lub: przeciwko wszystkim swoim braciom.

403 Lub: Bogiem patrzącym, אֵל רֳאִי (’el ro’i), po em.: Bogiem, który mnie widzi, אֵל רֹאִי, por. G.

404 Czyżbym tu zobaczyła Tego, który mnie widzi, הֲגַם הֲלֹם רָאִיתִי אַחֲרֵי רֹאִי. Wg G: gdyż powiedziała: Rzeczywiście, twarzą w twarz widziałam Tego, który mi się objawił, ὅτι εἶπεν καὶ γὰρ ἐνώπιον εἶδον ὀφθέντα μοι.

405 Studnią Żyjącego, który mnie widzi, בְּאֵר לַחַי רֹאִי (be’er lachaj roi), wg G: Studnią Tego, którego oglądałam twarzą w twarz, Φρέαρ οὗ ἐνώπιον εἶδον.

406 Bóg Wszechmocny, אֵל שַׁדַּי (’el szaddaj), przetłumaczone tak zgodnie z tradycją zapoczątkowaną przez Hieronima. Co do tłumaczenia Bóg Niezawisły (l. Suwerenny) oraz zn. wyrażenia, zob. Rdz 17:1L.

407 przechadzaj się przed moim obliczem, הִתְהַלֵּךְ לְפָנַי: idiom: żyj w bliskości ze Mną, zob. Rdz 17:18.

408 Lub: doskonały.

409 ustanowię, וְאֶתְּנָה (we’etnah), l. potwierdzę, przypieczętuję, Rdz 17:2L.

410 Między imieniem Abram, אַבְרָם, czyli: wywyższony ojciec, a Abraham, אַבְרָהָם, czyli: ojciec wielkiego mnóstwa, zachodzi gra słów oparta zarówno na znaczeniu, jak i na podobieństwie brzmienia.

411 I ustanowię, וַהֲקִמֹתִי, lub: i potwierdzę.

412 Obrzezanie, מוּלָה (mulah), ma też znaczenie idiomatyczne, zob. Wj 6:12; Kpł 26:41; Pwt 10:16; 30:6; Jr 6:10; Dz 7:51; por. obrzezanie Chrystusowe, ἡ περιτομή τοῦ Χριστοῦ, Kol 2:11.

413 Lub: za srebro, pod. w dalszych wersetach.

414 PS G dodają: ósmym dniu.

415 odcięta będzie taka dusza od jej ludu, וְנִכְרְתָה הַנֶּפֶשׁ הַהִוא מֵעַמֶּיהָ, idiom: człowiek ten zostanie wyłączony ze wspólnoty swego ludu; to odcięcie mogło oznaczać śmierć, zob. Wj 31:14-15.

416 Wg PS: jemu.

417 Izaak, יִצְחָק (jitschaq), czyli: roześmieje się.

418 pośród dębów Mamre, בְּאֵלֹנֵי מַמְרֵא, zob. Rdz 12:6; 13:18.

419 przychylność, חֵן (chen).

420 Wg PS: waszych oczach.

421 trzy miary, tj. ok. 40 l.

422 najlepszej mąki, קֶמַח סֹלֶת (qemach solet).

423 chłopcu, נַעַר (na‘ar), lub: słudze.

424 Czy chodzi o wiosnę?

425 Tj. Sara była już po menopauzie.

426 Lub: swoim wnętrzu, l. myślach.

427 mój pan, וַאדֹנִי זָקֵן.

428 Lub: zbyt trudnego l. cudownego, הֲיִפָּלֵא מֵיְהוָה דָּבָר.

429 powiedział: Nie!: wg PS: powiedział jej.

430 Lub: pochylili się nad obliczem Sodomy.

431 poznałem go, יְדַעְתִּיו (jeda‘tijw): wg G: poznałem go bowiem [i wiem], ᾔδειν γὰρ ὅτι, lub: wyznaczyłem, zob. Wj 33:12, 17; Pwt 34:10; 2Sm 7:20.

432 Tiq, oryg.: אברהם … ויהוה, tj. JHWH stał przed Abrahamem.

433 Wg PS G: nie zniszczę, אַשְׁחִית.

434 W klkn Mss: JHWH.

435 Lub: na ulicy.

436 bo [...] poznać, וְנֵדְעָה אֹתָם: euf. chcemy z nimi współżyć, co do córek, zob. Rdz 19:8L.

437 Wg PS: zamknęli (aniołowie).

438 PS modernizuje הָאֵל na האלה; BHS: הָאֵלֶּ.

439 Wg PS: aniołowie.

440 G dod.: wyjdźcie.

441 powiedzieli PS G vg.

442 Lub: Nie, Panie!

443 Soar, צֹעַר (tso‘ar), czyli: znikomość, błahostka, rzecz bez większego znaczenia.

444 PS G Vg dodają: nim.

445 który by z nami obcował, לָבוֹא עָלֵינוּ, idiom: wszedł na nas l. do nas.

446 Moab, מוֹאָב (mo’aw) od מֵאָבִינוּ (?), czyli: z naszego ojca, por. ww. 32, 34. Zob. Lb 25:1-3; G dod.: mówiąc: mojego ojca [on], ἐκ τοῦ πατρός μου.

447 Ben-Ami, בֶּן־עַמִּי (ben-‘ammi), czyli: syn mojego ludu. Zob. 1Krl 11:33; Jr 32:35.

448 na południe G, εἰς γῆν πρὸς λίβα.

449 Abimelek, אֲבִימֶלֶךְ (’avimelek), czyli: mój ojciec jest królem.

450 W klkn Mss: JHWH.

451 G dod.: nieświadomy [rzeczy], ἀγνοοῦν.

452 A ona? Również ona powiedziała, הִוא וְהִיא־גַם־הִוא: wg PS: ona również, והיא גם.

453 Tj. czystym sumieniem.

454 Hbr: בְּתָם־לְבָבִי וּבְנִקְיֹן כַּפַּי עָשִׂיתִי זֹאת.

455 Lub: oznajmił im do ich uszu wszystkie te słowa.

456 Wg PS G: wszyscy mężczyźni.

457 Rdz 20:9L.

458 Lub: których nie powinno się robić, impf. zobowiązania.

459 Lub: Co zobaczyłeś l. Co miałeś na widoku, l. Co ci przyświecało.

460 PS dod.: Bo bałem się, יראתי כי.

461 Wg MT: wyprawili mnie, הִתְעוּ אֹתִי.

462 PS dod.: ziemi mojego urodzenia, ומארץ מולדתי.

463 PS dod.: tysiąc srebrnych szekli; wg G: tysiąc dwudrachm, χίλια δίδραχμα.

464 niewolników i niewolnice, עֲבָדִים וּשְׁפָחֹת.

465 Tj ok. 11,5 kg.

466 Wg BHS: (1) we wszystkim będziesz usprawiedliwiona, ואת כֻּלּוֹ נכחת; (2) ty wobec nich wszystkich będziesz usprawiedliwiona, וְאַתְּ כֻּלּוֹ נכחת.

467 Lub: niewolnice, וְאַמְהֹתָיו, G: παιδίσκας.

468 Wg PS: Bóg.

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Wyjścia Druga Księga Mojżeszowa Exodus

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Kapłańska Trzecia Księga Mojżeszowa Leviticus

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Liczb Czwarta Księga Mojżeszowa Numeri

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Powtórzonego Prawa Piąta Księga Mojżeszowa Deuteronomium

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Jozuego

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Sędziów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Rut

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwsza Księga Samuela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Druga Księga Samuela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwsza Księga Królewska

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Druga Księga Królewska

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwsza Księga Kronik

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Druga Księga Kronik

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Ezdrasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Nehemiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Estery

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Joba

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Psalmów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Przypowieści Salomona
Księga Przysłów

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Kaznodziei
Księga Koheleta

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pieśń nad pieśniami

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Izajasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Jeremiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Treny

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Ezechiela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Daniela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Ozeasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Joela

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Amosa

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Abdiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Jonasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Micheasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Nahuma

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Habakuka

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Sofoniasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Aggeusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Zachariasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Księga Malachiasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Mateusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Marka

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Łukasza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Ewangelia według św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Dzieje Apostolskie

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Rzymian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Pawła do Koryntian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Pawła do Koryntian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Galacjan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Efezjan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Filipian

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Kolosan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Pawła do Tesaloniczan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Pawła do Tesaloniczan

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Pawła do Tymoteusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Pawła do Tymoteusza

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Tytusa

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Pawła do Filemona

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List do Hebrajczyków

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Jakuba

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Piotra

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Piotra

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Pierwszy List św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Drugi List św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Trzeci List św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

List św. Judy

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.

Objawienie św. Jana

To jest fragment ebooka. Zamów pełną wersję.