RZECZY WSPÓLNE

REDAKCJA

Mariusz Staniszewski (redaktor naczelny), Bartosz Marczuk (zastępca redaktora naczelnego), Maciej Trząski (sekretarz redakcji), Marek Wróbel.

WSPARCIE

Numer nie powstałby bez wsparcia Darczyńców:
Jacka Bartosiaka, Tadeusza Niesiobędzkiego, Pana Dariusza z Warszawy,
Jerzego Martiniego, Krzysztofa Poradzisza, Krzysztofa Dąbkowskiego,
Marka Nowakowskiego, Michała Macierzyńskiego
Chcesz zostać jednym z Darczyńców? Zobacz szczegóły na tylnej okładce.

Okładka: Sebastian Cabaj, Wojciech Pawliński
Ilustracje: Wojciech Pawliński
Opracowanie graficzne: Sebastian Cabaj
Skład: Rafał Siwik
Organizacja druku: wydawnictwo Penelopa
Korekta: Katarzyna Lisiecka
Promocja, sprzedaż, dystrybucja: Maciej Trząski
kontakt: m.trzaski@rzeczywspolne.pl
Prenumerata: Maciej Trząski
kontakt: prenumerata@rzeczywspolne.pl

Stali współpracownicy:
Michał Beim, Tomasz Grzegorz Grosse,
Władysław Jóźwicki, Bartłomiej
Kachniarz, Michał Kuź, Andrzej
Maśnica, Rafał Matyja, Barbara Molska,
Agnieszka Nogal, Grzegorz Pytel, Aleksandra
Rybińska, Stefan Sękowski,
Zbigniew Stawrowski, Tomasz Szatkowski,
Ewa Thompson, Remigiusz
Włast-Matuszak

PISMO

Wydawca: Fundacja Republikańska
Kontakt z redakcją: redakcja@rzeczywspolne.pl
ul. Nowy Świat 41
00-042 Warszawa
tel.: +48 22 891 07 37
Zachęcamy do odwiedzania strony www.rzeczywspolne.pl
i naszego profilu na Facebooku.

RWoklRZECZY WSPÓLNE
PISMO REPUBLIKAŃSKIE
NR 13(3/2013)
Cena: 25 PLN (5% VAT)
ISSN 2081-5417
Indeks: 2714467
Nakład 2500 egz.

Aby zaprenumerować pismo „Rzeczy Wspólne”,
prosimy o wysłanie e-maila na adres:
prenumerata@rzeczywspolne.pl.

Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów i zmiany tytułów.
Materiałów niezamówionych nie odsyłamy.
Redakcja „Rzeczy Wspólnych” nie ponosi odpowiedzialności za treść i formę reklam.

Skład wersji elektronicznej:

NTE SP zo.o.

ebook.e-nte.com

Rzecz wstępna

Państwo musi mieć strategię
Oddajemy w Państwa ręce trzynasty numer „Rzeczy Wspólnych”, który jest początkiem nowego etapu rozwoju pisma. Jego celem jest aktywniejsze uczestnictwo w debacie publicznej, prezentowanie sposobu myślenia elit politycznych, biznesowych i naukowych oraz wskazywanie słusznych z punktu widzenia państwa i społeczeństwa kierunków zmian.
Zawsze naszym zadaniem będzie promowanie idei wolności jednostki, która gwarantuje swobodę tworzenia i rozwoju człowieka. Będziemy pokazywać zagrożenia tej wolności ze strony zideologizowanego państwa, które coraz silniej stara się ingerować w życie obywateli, relatywizując najważniejsze dla nich wartości – rodzinę, tradycję, religię, czy relacje międzyludzkie. W tym numerze staramy się pokazać, że państwo powinno znacznie więcej uwagi skupić na planowaniu rozwoju kraju, tworzeniu i realizowaniu spójnych strategii, które będą gwarantem działania jednostek, a przez to budowania siły wspólnoty narodowej.
Według diagnozy przedstawionej przez zaproszonych do dyskusji ekspertów i polityków, dziś polskie państwo nie jest zdolne do kreacji spójnej polityki. Nie potrafi stawić czoła najważniejszym wyzwaniom, jakie stawia przed nami świat kryzysu gospodarczego i konsolidacji władzy w UE.
O ile diagnoza przedstawicieli różnych środowisk jest zbieżna, o tyle różne drogi wskazywane są jako sposoby na wyjście z instytucjonalnej oraz ideologicznej zapaści państwa. Dla większości nadzieją jest poszerzanie obszaru wolności i ograniczanie roli państwa w sferze gospodarczej i społecznej. Na przeciwnym biegunie jest były premier Leszek Miller. To szczególnie istotny głos, bo pokazuje, że lewica nie wyciągnęła wniosków z kryzysu, który w dużej mierze wywołała interwencja państwa w gospodarkę.
Domagając się jeszcze większego interwencjonizmu pokazuje, że rządy lewicy prowadzą w ślepą uliczkę.

Mariusz Staniszewski
Redaktor Naczelny

Polska bez strategii

Bez planowania strategicznego rządy zużywają się szybciej

Przez ostatnie ćwierć wieku polskie elity polityczne nie były w stanie określić, do stworzenia jakiego państwa dążą. Według błędnego przekonania w latach 90. oraz w pierwszych latach XXI w. celem strategicznym naszego kraju było wstąpienie najpierw do NATO, a potem do Unii Europejskiej. Jednak zapewnienie sobie bezpieczeństwa oraz udziału w europejskim rynku i systemie podejmowania decyzji w UE powinno być tyko środkiem do osiągnięcia właściwego celu, a nie nim samym.

wstepMariusz Staniszewski
AUTOR JEST REDAKTOREM NACZELNYM „RZECZYWSPÓLNYCH”, PUBLICYSTĄ TYGODNIKA „DO RZECZY” I SERWISU TOCOWAZNE.PL. UKOŃCZYŁ NAUKI POLITYCZNE NA UNIWERSYTECIE WROCŁAWSKIM.

Obecny kryzys władzy jest dobrym punktem wyjścia do zastanowienia, dlaczego rządy tak szybko tracą możliwość realizacji swoich funkcji władczych. Dlaczego nie są w stanie realizować interesów wspólnoty, czy choćby dużych grup społecznych. Większość znaczących decyzji przez władzę – w zasadzie trzeba tu mieć na myśli rząd, bo władza wykonawcza zupełnie zdominowała władzę ustawodawczą, pozbawiając ją nie tylko siły sprawczej, ale również funkcji kontrolnej –- jest podejmowanych raczej w ramach konfrontacji różnych grup interesu, w której państwo nie jest podmiotem, ale raczej narzędziem używanym przez lobbystów. W efekcie dostęp do procesu podejmowania władzy stał się ważniejszy niż wynik głosowania do parlamentu.

„Polityka ciepłej wody” nie jest jedynie wynikiem braku chęci premiera Donalda Tuska do podejmowania trudnych lub niepopularnych decyzji. To w znacznie większym stopniu efekt braku zdolności do działania realnego i wiedzy, jakie decyzje powinny zostać podjęte. Rządy Platformy Obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa Ludowego nie są przyczyną, ale skutkiem chaosu, jaki zapanował w polskiej polityce.

Katastrofy, które muszą nadejść

Od polowy lat 90., gdy zakończył się kryzys związany z pierwszym etapem transformacji, priorytety Polski były łatwe do określenia. Zapobieżenie katastrofie demograficznej, rozwój edukacji i nauki, zapewnienie stabilnych finansów państwa i swobody działania polskim firmom, stworzenie przyjaznego dla Polski otoczenia międzynarodowego. Cała reszta – reforma administracji, podatków, systemu finansowania ochrony zdrowia, emerytur, armii, centrum, systemu wyborczego, czy rozwoju wolnego rynku – to tylko pochodna zadań pierwotnych.

Rządy Platformy obywatelskiej i Polskiego Stronnictwa ludowego nie są przyczyną, ale skutkiem chaosu, jaki zapanował w polskiej polityce.

I tu właśnie narodził się główny kryzys w określeniu celów zmian dokonywanych w Polsce przez kolejne rządy. Większość reform nie była przygotowywana w interesie wspólnoty, ale stała się wypadkową siły oddziaływania grup społecznych na elity władzy oraz chęcią tej władzy do zwiększenia swoich uprawnień.

Przykładem tego może być reforma administracji. Stworzenie trzystopniowej administracji samorządowej doprowadziło do rozdrobnienia władzy, (powstania dużej warstwy polityków pozbawionych kompetencji i uprawnień, ale realizujących cele małych lokalnych grup interesu) oraz do szybkiego rozrostu administracji. Już podczas wprowadzania reformy było jasne, że za dużo jest województw, a tym zwłaszcza powiatów. Słabe, pozbawione w dużej mierze dochodów przerodziły się w niebezpiecznego gracza na rynku władzy. Chcąc udowodnić potrzebę swojego istnienia, stały się niezdolne do podejmowania racjonalnych z punktuy widzenia np. służby zdrowia inicjatyw. Nawet biedne powiaty nie są w stanie dzielić się między sobą utrzymaniem szpitala, na przykład likwidując w sąsiednich placówkach dublujące się oddziały, bo z jednej strony stały się zakładnikami lokalnych elit lekarskich, które w wyniku restrukturyzacji straciłyby miejsca pracy lub dodatki funkcyjne, a z drugiej władze powiatu stanowią silną grupę nacisku na władze centralne, blokując rozwiązania, które rząd narzuciłyby odgórnie.

O tym, jak wielką siłą są dziś elity powiatowe, świadczy reforma sądów autorstwa byłego ministra sprawiedliwości Jarosława Gowina. Likwidacja zaledwie kilkudziesięciu etatów prezesowskich w małych sądach rejonowych w najmniejszych powiatach doprowadziła do kryzysu w koalicji.

W obawie o przychylność lokalnych struktur partyjnych niemal wszystkie ugrupowania polityczne poparły projekt ustawy przywracający status quo, czyli stary podział administracyjny sądów. PSL mobilizowało wszystkie siły przeciwko koalicjantowi. Reformę uratował dopiero prezydent, który zawetował ustawę przegłosowaną przeciwko Gowinowi. Wcześniej w sprawie rozporządzenia, które reformowało sądownictwo, musiał też wypowiedzieć się też Trybunał Konstytucyjny.

Dzieje się tak mimo tego, że większość partyjnych przywódców doskonale zdaje sobie sprawę z faktu, że powiatów jest za dużo, co zresztą przyznają w rozmowach prywatnych. Racjonalnym rozwiązaniem byłoby – co zresztą mówi znaczna część ekspertów współpracujących z prezydentem – zmniejszenie liczby powiatów przynajmniej o jedną trzecią, a może nawet i o dwie trzecie. Szefowie partii nigdy jednak nie podejmą się zmian w tym zakresie w obawie przed buntem partyjnych dołów, dla których stanowiska w radach i urzędach powiatowych są nagrodą za zaangażowanie w działalność partii.

Dodatkowym hamulcem przed jakimikolwiek zmianami organizacyjnymi na poziomie powiatowym jest prosty rachunek ekonomiczny. Każdy radny, starosta, jego zastępca czy sekretarz ma obowiązek odprowadzania składek na rzecz partii.

Dokonując więc reformy administracji władza nie kierowała się interesem ogółu obywateli, bo albo nie dysponowała dokładnymi danymi o skutkach takiego rozdrobnienia powiatów – co nie jest oczywiście usprawiedliwieniem –- albo reformę kroiła na potrzeby lokalnych elit, których była zakładnikiem. Skutkiem tamtych błędów jest dziś rozrośnięta, strukturalnie niewydolna administracja. Jej zreformowanie wymagałoby konsensusu liderów najważniejszych sił politycznych gotowych do wspólnego stawienia czoła partyjnym dołom. Ponieważ nie tylko w polskich warunkach jest to utopia, przez najbliższe dziesięciolecia będziemy skazani na poruszanie się w systemie chorym z założenia.

Posłużyłem się tym przykładem, bo jest on charakterystyczny dla sposobu reformowania Polski przez ostatnie ćwierć wieku. Słuszna idea przesyłania kompetencji w dół, która miała pomóc obywatelom i skrócić ich dystans do władzy, została wypaczona i zmieniła się w strukturę pozostającą w dyspozycji lokalnych elit.

Gdy przygotowywanoli reformę, nikt tak naprawdę nie wiedział, jakie państwo chce tworzyć. Czy ma być ono silnym uczestnikiem życia społecznego, czy jego celem będzie raczej maksymalne samoograniczenie i nieblokowanie aktywności obywateli? Celem ówczesnego rządu stało się dokonanie reformy, ale już nie koniecznie poprawa sytuacji obywatela (np. przedsiębiorcy). Być może gdyby wówczas zrezygnowano z konieczności dostarczania przez obywatela szeregu zbędnych dokumentów do urzędów, tworzenie trzeciego stopnia administracji okazałoby się w ogóle zbędne. Reforma nie zaczęła się od krytycznego przeglądu prawa i wyeliminowania z niego niepotrzebnych i szkodliwych przepisów. Stało się wręcz odwrotnie – to do niej dostosowywano szereg przepisów.

Emigracja na własne życzenie

Ten sposób myślenia obowiązywał także w innych dziedzinach. Przykładem jest walka kolejnych rządów podczas unijnych negocjacji akcesyjnych o otwarcie rynków pracy dla polskich pracowników. Stało się to jednym z głównych pól konfliktu podczas domykania traktatu o przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Cel z pozoru był słuszny, bo dostęp do europejskich ryanków pracy miał oznaczać możliwość ekspansji polskich firm z polskimi pracownikami na bogatsze rynki. Tyle tylko, że nasz biznes okazał się za słaby do konkurowania z Brytyjczykami czy Szwedami na ich rynku – nie mieliśmy im zresztą wiele do zaoferowania w dziedzinie usług, a poza tym tamtejsze regulacje skutecznie chronią swoich pracowników przed zewnętrzną konkurencją. Tak więc Ww efekcie więc zabiegów polskich rządów zafundowaliśmy sobie potężną emigrację, która pogorszyła i tak tragiczną sytuację demograficzną.

Słuszna idea przesyłania kompetencji w dół, która miała pomóc obywatelom i skrócić ich dystans do władzy, została wypaczona i zmieniła się w strukturę pozostającą w dyspozycji lokalnych elit.

Był to kolejny błąd strategiczny, bo zapewniając Polakom prawo do pracy w innych krajach, ówczesne rządy nie opracowały jednocześnie żadnego programu zapobiegającego wyjazdom (np. uruchomienie dużych inwestycji infrastrukturalnych – to one zamiast dostępu do rynków pracy mogły być kluczowym punktem negocjacji akcesyjnych), czy też zachęcania do dzietności (dopiero dziś wydłuża się urlop macierzyński i zaczyna myśleć o polityce prorodzinnej). Nie zaistniał także, wówczas problem obniżenia na dużą skalę kosztów pracy, co przyciągnęłoby inwestorów i zmniejszyło ogromneą wówczas bezrobocie. Takiego ruchu dokonała dopiero prof. Zyta Gilowska, ale dokonała go w momencie, gdy z Polski wyjechało już przynajmniej kilkaset tysięcy młodych ludzi. Było więc już za późno na zatrzymanie trendu, a i sama zmiana była zbyt kosmetyczna. Tendencja nie zmieniła się więc do dziś, bo według spisu powszechnego z 2011 roku. trwstale na emigracji przebywało wówczas 1,9 mln Polaków.

W efekcie –- między innymi z powodu tego odpływu ludności -– najnowsze prognozy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczące liczby ludności zapowiadają katastrofę demograficzną. W ciągu najbliższego pół wieku ubędzie blisko osiem8 mln Polaków – z obecnych 38, 3 mln do 30,5 mln. osób.

Te dane są dziś szokujące, ale spadek ludności Polski był prognozowany przynajmniej od połowy lat dziewięćdziesiątych. Żaden rząd nie próbował wówczas nawet wpisać kwestii demograficznej do priorytetów państwa, takich samych jak prywatyzacja czy wejście Polski do Unii Europejskiej i NATO. Zresztą Ttakże zresztą dziś kwestia ta jest jakby problemem drugorzędnym. Kolejne rządy nie traktują jej zupełnie poważnie, bo owoce dzisiejszej polityki w tym zakresie będą zbierać nasze dzieci i wnuki. Obecnej elity politycznej już nie będzie, więc nie będzie ponosić odpowiedzialności za dzisiejsze błędy.

Powracający emigranci są jak depozyt złożony w zagranicznym banku. wiemy, że tam jest i jego wartość rośnie, nie znamy jednak numeru konta i hasła, które pozwoliłoby skorzystać z tych zasobów.

W związku z tym nadal polski rząd nadal prowadzi absurdalnie restrykcyjną politykę imigracyjną także wobec bliskich nam kulturowo Ukraińców czy Białorusinów. W ciągu ostatniego roku utrudnienia w uzyskaniu wizy nawet się zwiększyły, co powoduje wymierne straty w rolnictwie i budownictwie. Rządząca ekipa nie jest w stanie zaproponować także żadnych rozwiązań zachęcających osoby, które za granicą zdobyły doświadczenie –- często bezcenne z punktu widzenia polskiej gospodarki –- by skłonić je do powrotu do kraju. Ich powrót nie tylko spowodowałaby zwiększoną konsumpcję w kraju – ludzie ci musieliby przecież często odbudować swoje warunki bytowe – ale także skutkowałby przeniesieniem na polski grunt całego pakietu standardów obowiązujących w krajach wyżej rozwiniętych. To spowodowałby znaczne podniesienie oczekiwań wobec elity władzy. Powracający emigranci są więc jak depozyt złożony w zagranicznym banku. Wiemy, że tam jest i jego wartość rośnie, nie znamy jednak numeru konta i hasła, które pozwoliłoby skorzystać z tych zasobów. Rząd, który będzie zdolny skorzystać z tego depozytu, przejdzie do historii.

Na razie jednak mamy sytuację odwrotną, bo obecna ekipa właśnie projektuje nową falę emigracji. Tym właśnie zakończy się tzw. reforma edukacji, czyli obowiązek szkolny dla sześciolatków. Za kilkanaście lat na rynek pracy trafi przecież podwójny rocznik. Jeśli obecnie w Polsce bezrobocie w Polsce wśród młodych ludzi młodych waha się w granicach 30 proc. (ponad 13 proc. wśród absolwentów wyższych uczelni), to przy podwójnej konkurencji szanse na znalezienie źródła utrzymania młodzi ludzie będą mieli jeszcze o połowę mniejsze. To będzie oznaczało wyjazd z kraju kolejnych kilkudziesięciu lub kilkuset tysięcy młodych Polaków, którzy będą szukać swoich szans za granicą.

Czy potrzebujemy statusu lokalnego lidera

O ile polityka demograficzna jest niezwykle skomplikowana i kosztowna, a na dodatek przynosi efekty po latach, a co za tym idzie nie zapewnia władzy szybkiego dyskontowania podjętych decyzji, o tyle inaczej sytuacja przedstawia się w polityce zagranicznej. Tu efekt polityczny można osiągnąć stosunkowo szybko, a zabieganie o własne interesy zwykle daje władzy kilka dodatkowych punktów procentowych poparcia. Dodatkowo polskie interesy narodowe zostały określone wyraźnie już dawno i wydawałoby się, że nie podlegają szczególnej weryfikacji.

Przez blisko dwa dziesięciolecia od obalenia komunizmu polityka zagraniczna była w zasadzie wyłączona z bieżącej polityki. Najlepszym dowodem tego konsensusu było zaangażowanie polskich polityków na Ukrainie w czasie Pomarańczowej Rewolucji. Obok siebie stawali przedstawiciele różnych opcji, których łączyła racja stanu,. Aa tą była wówczas wolna, niezależna od Moskwy, Ukraina, niezależna od Moskwy. Zaangażowanie Aleksandra Kwaśniewskiego w negocjacje z Leonidem Kuczmą i nakłonienie do rezygnacji było najprawdopodobniej najjaśniejszym punktem dwóch kadencji polskiego prezydenta.

Zasada wyjęcia polityki zagranicznej z bieżącej walki partyjnej została złamana po 2007 roku. Wówczas, pierwszy raz w po 1989 roku., relacje z Moskwą zostały postawione wyżej niż relacje z krajami leżącymi między Polską i Rosją. To było zaprzeczenie polityki jagiellońskiej. Pierwszego dyplomatę, jakiego przyjął premier Donald Tusk, był rosyjski ambasador. Jedną z pierwszych wizyt była podróż na Kreml i to w końcowym okresie prezydenckiej kampanii wyborczej w Rosji oraz w czasie, gdy Ukraina finalizowała właśnie wyjątkowo trudne dla siebie negocjacje gazowe. Premier Julia Tymoszenko nie otrzymała wówczas ze strony Polski żadnego wsparcia.

Takimi krokami Polska sama wyzbywała się roli lokalnego lidera. Do tej pory jako największy kraj regionu mogła starać się przedstawiać interesy mniejszych państw Europy Śśrodkowo-wWschodniej na forum unijnym i zabiegać o jak najszybsze powiązanie Ukrainy ze strukturami UE. Jednak nie można jednocześnie zupełnie ignorować interesów Kijowa i stać na ich straży. Polska polityka wschodnia straciła swoją wiarygodność.

Pogłębienie jej regresu miało miejsce na Westerplatte, gdy premier nie znalazł czasu na spotkanie z Julią Tymoszenko, ale przechadzał się po sopockim molo z Władimirem Putinem. Tymoszenko opuściła wówczas Polskę przed czasem, dając jasny sygnał o stanie relacji polsko-ukraińskich.

W całej tej sytuacji najbardziej niebezpieczna nie jest zmiana kierunku polityki zagranicznej – choć można poddawać w wątpliwość sens dokonanej korekty – ale sposób, w jaki zostało to uczynione. Rząd nie przedstawił nowej strategii dyplomatycznej. Przewartościowanie nie wiązało się z dogłębną analizą zysków i strat,. Nnie było wynikiem zmiany długofalowej polityki wobec Rosji. W rzeczywistości wyrzeknięcie się roli lokalnego lidera – czego polityka wschodnia miała być namacalnym dowodem – wynikało z przyczyn wewnętrznych i wiązało się z walką partyjną w kraju.

To bardzo niebezpieczna praktyka, zważając, że zepsutych relacji zagranicznych nie da się odbudować w ciągu kilku miesięcy. Jak bardzo brzemienną w skutkach była zmiana polityki zagranicznej wobec Rosji i sąsiadów pokazała katastrofa smoleńska i następujące po niej śledztwo. Sprzedawana na użytek wewnętrzny polityka resetu w relacjach z Moskwą okazała się wielopiętrową porażką –. Ddestrukcyjnąa zewnętrznie i wewnętrznie.

Więcej można przeczytać w pełnej wersji "Rzeczy Wspólne"