DZIEŁA WYBRANE  •  TOM 2

Adam Michnik

Szanse polskiej demokracji

Artykuły i eseje

BIBLIOTEKA GAZETY WYBORCZEJ

WARSZAWA 2011

Spis treści

Profil człowieka odważnego (o Adamie Michniku)

Po Grudniu

Dlaczego nie podpisujesz... List z Białołęki

Dlaczego nie emigrujesz... List z Białołęki

Polska wojna. List z Białołęki

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Na marginesie wydarzeń

W dziesiątą rocznicę interwencji. Praska Wiosna po dziesięciu latach

Lekcja godności

Odzyskany poeta. Miłosz i sprawa polska

Czas nadziei

Nadzieja i zagrożenie

Ciemny horyzont

Minął rok

Zapowiedź społeczeństwa obywatelskiego

Kompromis, czyli małżeństwo z rozsądku

Oryginalność polskiego Sierpnia

Konflikty i współistnienie

Reakcje Kościoła

Zmiany w aparacie władzy i ruch w partii

Czym była „Solidarność”

Jaką drogą do demokracji

Szanse polskiej demokracji

Nowy ewolucjonizm

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

Uwagi o opozycji i sytuacji kraju

O oporze. List z Białołęki

O co walczą, dokąd zmierzają?

Rzut oka w przeszłość

Komunizm i opór społeczny

Kres psychologii niewoli

Kształt podziemia

„Nagła zmiana” i „Długi marsz”

Kościół stanu wojennego

Widmo „Biesów”

Szczypta godności

Szkice

Cienie zapomnianych przodków

Ugoda, praca organiczna, myśl zaprzeczna

Spór o pracę organiczną

1863: Polska w oczach Rosjan

Gnidy i anioły

Rozmowa w Cytadeli

Kolebka wieku

Ugoda i krytycy

Narodowa demokracja i polityka czynna

Polska geopolityka

Dygresja o socjalistach

Utopia społeczna i bakcyl totalitarny

Socjalizm i myśl antytotalitarna

Polityka czynna i spór o wartości

Kościół katolicki i polityka czynna

Konkluzje

Posłowie

Przypisy

Zawartość kolekcji

Metryczka książki

Jan Nowak-Jeziorański

Profil człowieka odważnego

(o Adamie Michniku)

Na firmamencie politycznym Europy Zachodniej pojawił się na jesieni nagle, jak meteor. Innych poprzedzał rozgłos. Przychodzili jako pisarze, uczeni, poeci o ustalonej pozycji, o znanych nazwiskach lub po prostu jako ludzie, których wystąpienia zwróciły na nich powszechną uwagę na długo przedtem, zanim znaleźli się na Zachodzie. Adam Michnik poza kołami czytelników prasy emigracyjnej był postacią nieznaną. Już wkrótce jednak po przybyciu młodego Polaka do Paryża „Le Monde” ogłosił jego zasadniczy artykuł pt. „Vive la Pologne”, a w ciągu następnych miesięcy jego wypowiedzi pojawiały się na łamach czołowych organów prasy europejskiej. Drukował go „Nouvel Observateur”, londyński „Times”, kwartalnik „Survey”, zachodnioniemiecki „Der Spiegel” i „Die Zeit”, prasa włoska. On zaś swój pobyt na Zachodzie traktował od początku jako misję. Z niezmordowaną energią i zadziwiającą ruchliwością mobilizował poparcie opinii zachodniej na rzecz moralnego ruchu oporu w Polsce i w obronie prześladowanych robotników. Poza Francją odwiedził Włochy, Anglię, Danię, Szwecję i Niemcy Zachodnie. Udzielał wywiadów w prasie, radiu i telewizji, wygłaszał odczyty; brał udział w kolokwiach i dyskusjach publicznych, odbywał spotkania z działaczami związków zawodowych, apelował o ich pomoc, wzywając do solidarności z ludźmi pracy w Polsce. Przeprowadzał rozmowy z przywódcami lewicy demokratycznej i przedstawicielami włoskiego eurokomunizmu. W wielu swych wypowiedziach, niestety rozproszonych, sformułował zwartą koncepcję programu na dziś, opartego na wnikliwej analizie sytuacji w Polsce, określał wyraźnie, czego chce i jakimi środkami pragnie przeprowadzić swoje postulaty opozycja w kraju. Odbiorcę zachodniego zdobywał umiarem i realizmem, wolnym od wszelkiego emocjonalizmu, odbijającym od ekstremizmu ludzi, zwłaszcza młodych, którzy byli przez lata ofiarami prześladowań, albo konwertytów, którzy zerwawszy z komunizmem, przerzucają się z jednej skrajności w drugą. W tym młodym, trzydziestoletnim kontestatorze nie ma za grosz fanatyzmu i nienawiści.

Michnik występował z odkrytą przyłbicą jako szermierz opozycji w Polsce. Wypuszczono go za granicę, bo chciano go się pozbyć, a więc w nadziei, że pozostanie tam na zawsze. Postawiono go w stan oskarżenia wraz z Kuroniem i Lipskim, gdy znajdował się jeszcze w Paryżu. W miarę zbliżania się daty powrotu wzmagał się skierowany przeciw niemu koncentryczny ogień ataków prasowych, dających mu wyraźnie do zrozumienia, co go czeka w Warszawie. Nadano rozgłos ogłoszonemu przez neohitlerowską gazetę, a sfałszowanemu przez bezpiekę, „listowi” z podpisem jego i Kołakowskiego. Usiłowano zniszczyć go moralnie w szeroko kolportowanych falsyfikatach i anonimach.

A jemu ani się śniło wybierać wolność. Wolność wybrał już dawno, lecz inną niż pozostanie w bezpiecznej strefie, poza zasięgiem totalnej władzy. Wybrał wolność – to znaczy zachowuje się jak wolny człowiek. Pisał i mówił otwarcie to, co myśli, choć ani na chwilę nie opuszczała go świadomość, jaką cenę przyjdzie mu za to zapłacić. Musiał liczyć się z góry ze wszystkim. Nie czytałem w prasie emigracyjnej dokumentu bardziej wstrząsającego aniżeli manifest Michnika „Wracam do Polski”, pisany w przekonaniu, że ten powrót do „wielkiej zony” oznacza, że znajdzie się prawdopodobnie w zonie dużo mniejszej, a mianowicie w czterech ścianach celi więziennej. A później dalszy ciąg: „List z więzienia”, który przez kraty przedostał się na łamy londyńskiego „Tygodnika Polskiego”.

Michnik zasługuje na uwagę jako jeden z wielu – jako reprezentant gatunku ludzi jemu podobnych. Jest z rocznika 1946, a więc należy do pokolenia urodzonego i ukształtowanego w systemie totalitarnego komunizmu. Co więcej: urodził się i wychował w rodzinie komunistycznej; oboje rodzice byli komunistami z przekonania. Należeli do partii przed wojną, a więc na długo przedtem, zanim znalazła się ona u władzy. Kontestatorem komunizmu został Adam, mając lat jedenaście. W akcie oskarżenia w wytoczonym mu procesie w roku 1969 jako pierwszy grzech wypomniano, że w roku 1957 należał do „walterowców”, formacji czerwonego harcerstwa, której przewodził Jacek Kuroń.

Stojąc wtedy przed sądem, Michnik odrzucił rolę oskarżonego. W ostatnim słowie wystąpił jako oskarżyciel. Jego przemówienie było jakby szkicem autobiograficznym, wyjaśniającym dobitnie, dlaczego znalazł się w opozycji. Motywy, jakimi się kierował, ujął w jednym lapidarnym zdaniu końcowym:

„Dążyłem do tego, by w kraju naszym było więcej sprawiedliwości, więcej wolności i więcej równości, by w ojczyźnie naszej ludzie mogli żyć bez strachu – by okna naszego wspólnego domu wychodziły na stronę słoneczną. Nie mam do Wysokiego Sądu żadnych próśb ani życzeń”.

Michnik miał wtedy lat dwadzieścia trzy, z czego dwanaście, a więc przeszło połowa życia, zeszło mu na młodzieńczej działalności opozycyjnej. Bunt jedenastoletniego dziecka miał podłoże moralne. Drużynowy „walterowcow”, Jacek Kuroń, tak pouczał swoich wychowanków:

„Komunista to taki człowiek, który walczy o sprawiedliwość społeczną, o wolność i równość, o socjalizm. Za te swoje przekonania idzie do więzienia na całe lata, a po wyjściu z więzienia znowu rozpoczyna swoją działalność rewolucyjną”.

Ten ideał komunisty znalazł się w zbyt ostrym kontraście z codziennym postępowaniem właścicieli Polski Ludowej, z praktyką i rzeczywistością komunizmu u władzy. Słowa Kuronia stały się życiową wytyczną dla obu, ale w sensie zupełnie innym. Przesłanki natury moralnej, którym Kuroń i Michnik pozostali wierni – uczyniły z nich czołowych bojowników w walce z komunistycznym totalizmem.

Jako uczeń szkolny, w latach 1961-1964, Michnik zakłada Klub Poszukiwaczy Sprzeczności, skupiający jego rówieśników. Zapraszają uczonych, dziennikarzy, publicystów – przeważnie partyjnych. Wciągają ich do dyskusji i zadają dręczące, trudne i niepokojące pytania, które narzuca odwrót od Października. Odpowiedzi nie otrzymują. Odpowiedzią staje się rozwiązanie Klubu przez władze ZMS.

Na pierwszym roku Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego Michnik wysuwa się z miejsca jako przywódca i organizator studenckiej opozycji. Sekretarz organizacji partyjnej Uniwersytetu Warszawskiego nadaje grupie skupionej wokół Michnika przezwisko „komandosów”, nie przeczuwając, jak szybko utraci ono zamierzony ironiczny wydźwięk.

Michnik aresztowany został po raz pierwszy w roku 1965 za udział w akcji protestacyjnej przeciwko uwięzieniu Kuronia i Modzelewskiego. W rok później udzielono mu dyscyplinarnie nagany i zawieszono w prawach studenta za zbieranie składek na pomoc dla rodzin uwięzionych. Ponownie zawieszono go w październiku 1966 roku, po znanym odczycie prof. Leszka Kołakowskiego. Na razie były to ostrzeżenia przed tym, co go czeka, jeśli nie zaniecha dalszej walki. Stawką było kontynuowanie wyższych studiów, szanse dalszej pracy i kariery naukowej, a więc właściwie cała przyszłość. Profesorowie widzieli w Michniku jednego z najwybitniejszych studentów, świetnie zapowiadającego się przyszłego historyka dużego kalibru. Michnik wybrał walkę, poświęcając wszystko inne. Został relegowany z uniwersytetu i aresztowany pod zarzutem organizowania demonstracji przeciwko zawieszeniu przedstawień Mickiewiczowskich „Dziadów”. Sądowi oświadczył:

„»Dziady« były dla nas dramatem walki przeciw przemocy... Ten wstrząsający dramat polskiej martyrologii jest świętym dobrem całego narodu. Toteż zakaz wystawiania »Dziadów« poruszył całe myślące i czujące społeczeństwo. Poruszył do głębi brać studencką... Nie mogliśmy tego faktu przemilczeć”.

Wiec akademicki zwołany na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego jako protest przeciwko relegowaniu i aresztowaniu Michnika, a raczej jego brutalne rozpędzenie, stał się zapłonem marcowych rozruchów studenckich, które ogarnęły wszystkie ośrodki uniwersyteckie w całym kraju. Okazało się, że „komandosi” to nie żadna grupka młodych, zbuntowanych komunistów, że liczy się ich na tysiące. Łączy zaś tę młodzież wszelkich odcieni i poglądów wspólny program, który Michnik, przemawiając przed sądem, zawarł w jednym zdaniu:

„Domagamy się wolności sumienia i słowa, domagamy się wolności zgromadzeń, domagamy się wolności zrzeszania się, chcemy żyć bez strachu przed policją”.

Zdanie to na kilka tygodni przed rozprawą ogłosiła z aprobatą „Trybuna Ludu” jako rezolucję studentów portugalskich występujących przeciwko rodzimej dyktaturze.

Po odbyciu części kary Michnik wyszedł na wolność w chwili największego natężenia rozpętanej przez partię nagonki antysemickiej. Naciskami i groźbą usiłowano zmusić go do emigracji, lecz Michnik zaparł się rękami i nogami. Nie pozwolił ani oderwać się od ojczyzny, ani odebrać sobie imienia Polaka przez ludzi sprawujących władzę opartą na obcej przemocy. Niełatwo było wytrwać w tych czasach, gdy banda moczarowskich „opryczników” kolportowała ulotki z hasłami w rodzaju: „Żyda za pejs i za morze”. Tam, na Zachodzie, czekała możliwość studiów i kariery naukowej, życie w godności, wolności i dobrobycie. Tu, w Polsce, zamknięta była nie tylko droga powrotu na studia, ale również możliwości pracy zarobkowej, pisania i publikowania.

Michnik pozostał w kraju. Na chleb pracował jako robotnik niewykwalifikowany w jednej z warszawskich fabryk. Może to był także swego rodzaju uniwersytet dla młodego człowieka, który dotychczas klasę robotniczą znał tylko z literatury marksistowskiej. Sporo czasu upłynęło, zanim dzięki zabiegom takich ludzi, jak śp. Antoni Słonimski, pozwolono mu zapisać się na studia zaoczne na odległym Uniwersytecie Poznańskim. Ukończył je ze wspaniałymi wynikami, uzyskując tytuł magistra za pracę „Problemy wybrane z historii polskiej myśli politycznej na emigracji 1864-1870”. Jego nazwisko pozostało jednak na indeksie. Publikować mógł tylko pod pseudonimem, prawdopodobnie dla uniknięcia ingerencji cenzury.

Walki nie zaniechał, ale wydarzenia marcowe stały się w jego poglądach punktem przełomowym. Wszystkie dążenia do komunizmu z ludzką twarzą są próbami moralnej odnowy komunizmu. W marcu 1968 roku Michnik i jego środowisko stracili wiarę, aby to było możliwe. Zrozumieli, że źródło zła tkwi w ustroju totalnym i że ideałów sprawiedliwości społecznej nie da się osiągnąć inaczej niż w systemie opartym na wolności i demokracji. Przechodząc na pozycje demokracji i pluralizmu, zerwali definitywnie z komunizmem, stając się przeciwnikami totalizmu we wszelkiej postaci. Michnik i jego towarzysze zrozumieli równocześnie, że wszelkie rachuby na bardziej „oświecone” czy „liberalne” elementy w kierownictwie są złudne. Nowa koncepcja, którą Michnik po raz pierwszy miał możność rozwinąć publicznie w czasie swego pobytu za granicą – skierowana jest do innego adresata. W kapsułce i w uproszczeniu, które z konieczności spłyca, koncepcja ta opiera się na założeniu, że ustępstwa od partii można wymusić tylko przez nacisk i opór społeczny, tak jak czyni to Prymas i Episkopat.

„Właściwym adresatem ewolucjonistycznego programu – pisze Michnik – winna być niezależna opinia publiczna, a nie totalitarna władza”.

Michnik stanowczo odrzuca zarówno konspirację, która prędzej czy później trafia w ręce bezpieki i kończy się prowokacją (tragiczne doświadczenia powojennego podziemia w pełni to potwierdzają), jak i rewolucję, która prowadzi do sowieckiej interwencji. Groźba ta nie może jednak zmuszać do bierności i bezczynności, tak jak nie wolno poddać się szantażowi nakazującemu bezwarunkową uległość wobec władzy, w obawie, że każda następna będzie gorsza. Koszt polityczny interwencji zbrojnej jest dla Sowietów tak wysoki, że w rozsądnych granicach społeczeństwo, zwłaszcza zaś robotnicy, mogą narzucić partii ustępstwa i kompromisy. Michnik nie liczy na żadnych potencjalnych sojuszników w łonie partyjnego kierownictwa. Takich nie ma. Dostrzega natomiast ludzi bardziej pragmatycznych, którzy mogą pójść na kompromis, jeśli ujrzą w nim mniejsze zło albo uznają, że leży on w interesie partii albo nawet ich własnym.

Opozycja legalna i jawna, stanowcza i odważna, lecz zarazem rozważna, wyrażająca się w zbiorowych listach, protestach, oświadczeniach i spokojnych demonstracjach, pozwala społeczeństwu na ujawnianie swych aspiracji i wysuwanie wobec władz postulatów i żądań – stanowiąc równocześnie zabezpieczenie przed wybuchem, który prowadzić może tylko do katastrofy. Represje w stylu stalinowskim mogą te formy oporu wyeliminować, lecz tym samym zamkną wentyl bezpieczeństwa – jedyną drogę pozwalającą na uniknięcie gwałtownej konfrontacji.

Cała filozofia Michnika streszcza się w tym jednym zdaniu:

„Każdy akt oporu ocala jakąś sumę wolności, godności i prawdy. Ocala wartości, bez których żaden naród nie może egzystować”.

Nie jest to credo jednego człowieka, lecz całych zastępów: Sołżenicyna i Sacharowa, Hajka i Lipińskiego, Kisielewskiego, Kuronia czy Lipskiego i wielu innych. Credo wszystkich bojowników moralnego ruchu oporu. Jest ich dziś już tylu – Rosjan, Ukraińców, Polaków, Żydów, Czechów i Słowaków – że ich nazwisk nie sposób wyliczyć.

Każdy z tych ludzi stawiających opór moralny jest jakby łamaczem lodu, który toruje drogę innym – pociągając ich własnym przykładem. Historyczna rola Prymasa Polski polega na tym, że przykładem własnej odwagi przełamuje lęk innych. Zasługą zaś tych, którzy poszli jego śladami, jest to, że na naszych oczach upada przełamywana przez nich bariera strachu, że już nie piętnastu, nie trzydziestu czterech i nie pięćdziesięciu dziewięciu, ale dziewięciuset ludzi ma odwagę złożyć czytelny podpis pod zbiorowym apelem. Jeśli zaś ruch ten przybierze rozmiary masowe i powszechne – stanie się nieodwracalnym. Represje, zamiast go zniszczyć, dodadzą mu sił i rozpędu. Tak było niedawno – za czasów terroru gestapo w Polsce, tak było też w zamierzchłych czasach pierwszych chrześcijan. Im bardziej słabnie lęk rządzonych przed władzą, tym bardziej pogłębia się strach rządzących przed rządzonymi. Tym więcej władza liczyć się musi z wolą i żądaniami społeczeństwa.

RWE, 10 VII 1977

Po Grudniu

Dlaczego nie podpisujesz...[1]

List z Białołęki

Mój Drogi!

Generał Jaruzelski zapowiedział, że ci z internowanych, którzy zobowiążą się do zaniechania działań „sprzecznych z prawem”, będą uwolnieni. Zatem wolność jest na odległość ręki. Wystarczy tylko kilka machnięć piórem na deklaracji lojalności...

„Cóż hamuje was zatem od wykonania tych kilku błahych ruchów?” – zapytują bliscy.

Przecież tak łatwo można zmienić okratowane okno z mocno zaznaczonym konturem kolczastego drutu na „wolność”. Otworzą się więc przed Tobą stalowe wrota „Białołęki” i zamiast więziennych spacerniaków ujrzysz ulice swego rodzinnego miasta, na których spacerują wojskowe patrole i jeżdżą czołgi. Zobaczysz legitymowanych ludzi, zatrzymywane samochody, którym rewiduje się bagażniki, czujne oko szpicla wyławiające z tłumu osobników podejrzanych o „naruszanie przepisów stanu wojennego”. Usłyszysz słowa znane Ci dotąd tylko z książek historycznych: „łapanka”, „volkslista”, słowa odarte dziś z dostojnej patyny czasu, słowa pulsujące złowrogim rytmem dnia dzisiejszego. Usłyszysz o kolejnych aresztowaniach, o ludziach ściganych i ukrywających się, o drakońskich wyrokach.

I jeśli potrafisz choćby małodusznie kalkulować, to masz już pierwszy powód, dla którego nie podpiszesz: bo to się nie opłaca. Tutaj nikt nie może Cię „zatrzymać do wyjaśnienia”, tu nie masz się czego bać. Wiem, że to paradoks, ale jeśli rano obudzi Cię walenie do drzwi, to nie lękasz się umundurowanych gości; to tylko poczciwy klawisz wydaje poranną kawę; tutaj nie przeżywasz lęku, kiedy widzisz cynika o rozbieganych oczach – tu szpicel nie jest groźny. Białołęka jest luksusem moralnym i oazą godności, jest również widomym znakiem Twojej niezgody i Twojego znaczenia. Skoro jesteś internowany, to władza traktuje Cię poważnie.

Czasem próbują Cię nastraszyć. Mojemu koledze, robotnikowi warszawskiej fabryki, obiecywano 15 lat więzienia, drugiemu grożono sprawą za szpiegostwo, trzeciego przesłuchiwano po rosyjsku, czwartemu kazano wyjść z celi i zakomunikowano mu, że jedzie w głąb Rosji (a zaprowadzono go na prześwietlenie). Wszystko to jednak da się wytrzymać. Myślę wręcz, że łatwiej to wytrzymać niż skomplikowaną moralnie i zawikłaną politycznie sytuację z tamtej strony drutów. („Może prościej być w więzieniu niż na wolności – pisze mi przyjaciel. – Wody ruszyły, spieniły się i górą płynie mętna szumowina”).

Prymas Polski potępił wymuszanie oświadczeń. Papież otwarcie nazwał ten gwałt na ludzkim sumieniu „zbrodnią”. Trudno się z tym określeniem nie zgodzić. Całe potępienie spaść musi na tych, którzy te deklaracje wymuszają; tych, którzy posługują się tą okrutną formą poniżania ludzkiej godności. Młodą dziewczynę – żonę działacza „Solidarności” – uwięziono, odrywając od kilkumiesięcznego, chorego dziecka, które – zapowiedziano to – postanowiono umieścić w domu dziecka. Podpisała deklarację. Mojego kolegę oderwano od umierającej na raka samotnej matki i zapowiedziano, że „mamusi pies z kulawą nogą nie poda herbaty”. Podpisał deklarację. Nie ma sensu mnożenie przykładów okrucieństwa jednych, bezsilności drugich, tragicznych dylematów i łajdackich szantaży. Są one powszechnie znane i znane są również rozmaite reakcje ludzi poddanych tym presjom. Prymas Polski pozostawił tę kwestię otwartą, zwłaszcza dla nauczycieli. Wartością jest dlań zarówno zachowanie godności, jak i możliwość kontynuowania pracy dydaktycznej z młodzieżą. Decyzja zależy zawsze od indywidualnego głosu rozumu i sumienia; trudno tu jakikolwiek wybór potępiać. Ostracyzm byłby faktyczną realizacją celów ludzi władzy, którym właśnie o to chodzi – by poprzez skłócenie i podział złamać społeczny opór i ludzką solidarność. Aliści postawa rozumiejącej tolerancji nie może oznaczać, że sam fakt podpisania aktu lojalności jest „moralnie obojętny”. Tak nie jest. Każda deklaracja lojalności jest złem – deklaracja na Tobie wymuszona jest złem, do którego Ciebie przymuszono, tyle że czasem mniejszym złem. Ów akt zasługuje więc czasem na zrozumienie, zawsze na współczucie, nigdy – na pochwałę. Dzieje się tak dla kilku przynajmniej powodów. Po pierwsze – taki jest wymóg godności.

Bezsilność wobec zła zbrojnego w przemoc jest zapewne najcięższym z ludzkich upokorzeń. Jeżeli sześciu drabów powali Cię na ziemię – jesteś bezsilny. Ale wtedy nie zawierasz z opryszkami umów, nie podpisujesz żadnych zobowiązań, jeśli nie chcesz zrezygnować ze swego przyrodzonego prawa do godności. Jeśli biorą Cię spod własnego domu, tłuką na odlew, rażą gazem łzawiącym w oczy, jeśli wywalają Ci drzwi od mieszkania łomem i demolują meble na oczach rodziny, jeśli Cię w środku nocy, skutego kajdankami, wiozą do komisariatu i każą podpisywać jakieś deklaracje, to zwykły instynkt samozachowawczy i elementarna ludzka godność nakazują Ci powiedzieć: NIE.

Albowiem żeby ci ludzie działali w najlepszej, najuczciwszej sprawie, to niszczą ją swymi postępkami.

Jeszcze niewiele wiesz. Dopiero jak po kilku godzinach powiozą Cię na Białołękę (rozejrzysz się z zainteresowaniem, dotychczas znałeś tylko Mokotów, kochaną, starą budę...), przez radio wysłuchasz w więziennej „suce”, szczękając zębami z zimna (później zyska to miano „humanitarnych warunków...”), że Twojemu narodowi wypowiedziano wojnę. Zrobili to ludzie, którzy w imieniu tego narodu sprawują władzę, składają deklaracje, zawierają międzynarodowe porozumienia; ludzie, którzy publicznie wyciągali rękę do pojednania, a potajemnie wydawali polecenia tajnej policji ścigającej nas nocą...

I wtedy już wiesz na pewno, że tym ludziom nie ofiarujesz swej deklaracji lojalności, bo oni sami do żadnej lojalności nie są zdolni.

Jeszcze nie wiesz, co ta wojna oznacza; jeszcze nie wiesz, w jaki sposób szturmowane będą fabryki i huty, stocznie i kopalnie; jeszcze nie wiesz o „krwawej środzie” w kopalni „Wujek”; jedno wszakże wiesz – taka deklaracja byłaby zaparciem się samego siebie, przekreśleniem sensu własnego życia, byłaby zdradą ludzi, którzy Ci zaufali, zdradą kolegów rozsianych po więzieniach, skazanych i internowanych, zdradą przyjaciół ściganych i ukrywających się, zdradą tych wszystkich, którzy będą Cię bronić: ulotką w Krakowie i Gdańsku, wystąpieniem publicznym w Paryżu i w Nowym Jorku. Jeszcze nie migają Ci w oczach twarze ukrywającego się Zbyszka, skazanego Edka, spieszącego paryskimi bulwarami Sewka, jeszcze nic nie jest definitywne, jeszcze masz drogę otwartą, jeszcze możesz wybrać, ale już wiesz, czujesz to instynktownie, że rezygnacja z godności nie jest ceną, którą przystoi płacić za otworzenie więziennej bramy. I którą płacić warto. Oto więc i drugi powód – wymóg rozsądku.

Sprzeczne z rozsądkiem jest zawieranie jakichkolwiek umów z ludźmi, którzy samo pojęcie „umowy” traktują nader dowolnie, którzy własne zobowiązania nagminnie łamią, dla których kłamstwo jest chlebem powszednim. Przecież nie spotkałeś jeszcze nigdy człowieka, który by nie czuł się oszukany przez funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa, jeśli miał z nimi do czynienia. Dla tych ludzi o wzroku martwym, choć rozbieganym; o umyśle tępym, choć sprawnym w sztuce dręczycielstwa; duszy splugawionej, choć łakomej społecznej akceptacji, dla tych ludzi jesteś tylko materiałem do obróbki. Oni mają swoją specyficzną antropologię: wierzą, że każdego człowieka można przekonać, to znaczy przekupić lub przestraszyć. Dla nich istnieje tylko problem zapłaconej ceny i zadanego bólu. Chociaż działają rutynowo, to każde Twoje potknięcie, Twój upadek – nadają sens ich życiu. Twoja kapitulacja nie jest dla nich po prostu sukcesem zawodowym – jest racją ich istnienia.

Toczysz więc z nimi filozoficzny spór o sens własnego życia, o odebranie sensu ich życiu, o nadanie sensu każdemu człowieczemu istnieniu. Prowadzisz spór Giordana Bruna z inkwizytorem, dekabrysty z policmajstrem, Łukasińskiego z carskim aniołem zagłady, Ossietzky’ego z blondynem w gestapowskim mundurze, Mandelsztama z członkiem partii bolszewickiej odzianym w uniform z błękitnym wyłogiem NKWD; toczysz spór, który nigdy się nie skończy, a o którym chyba Elzberg powiada, że wartości Twego zaangażowania nie mierzy się szansami zwycięstwa Twojej idei, lecz wartością samej idei. Innymi słowy: wygrywasz nie wtedy, kiedy zdobywasz władzę, lecz wtedy, kiedy dochowujesz wierności sobie.

Rozsądek powiada Ci również, że jeśli podpiszesz deklarację lojalności, to dajesz bat w ręce funkcjonariuszy. Będą tym batem wymachiwać i grozić, by Cię skłonić do kolejnego oświadczenia: do zgody na współpracę. Deklaracja lojalności przeobraża się w ten sposób w cyrograf diabelski, nie wolno tedy dać Ci tym policyjnym inkwizytorom nawet pół palca, bo zaraz sięgają po całą rękę. Znasz przecież ludzi, którym chwila moralnej nieuwagi czy duchowej słabości złamała życie: ludzi ściganych telefonami, nachodzonych w mieszkaniach i biurach, szantażowanych przy okazji każdego wyjazdu za granicę. Chwilę nieroztropności okupywali oni latami upodlenia i strachu; jeśli nie chcesz się bać, jeśli chcesz szanować samego siebie – powiada Ci głos wewnętrzny – nie wchodź w żadne układy z funkcjonariuszem.

Do funkcjonariuszy nie odczuwasz nienawiści, raczej litość. Wiesz, jak częste są wśród nich choroby psychiczne; wiesz, że będzie się wstydził własnych dzieci; wiesz, że będzie na niego wydany wyrok narodowej niepamięci (któż dziś pamięta dawnych oprawców i szpiclów...?), że zyskać mogą tylko sławę Herostratesa jak komisarz Kajdan z „Przedwiośnia” czy pułkownik Różański z MBP. I oto trzecia racja – racja pamięci.

Pamiętasz o historii swojego narodu. Pamiętasz, że w ramach tej historii deklaracja lojalności złożona w więzieniu zawsze była hańbą, a wierność sobie i narodowej tradycji – cnotą. Pamiętasz o ludziach, których torturowano i więziono długie lata, a nie podpisywali takich deklaracji. I wiesz, że i Ty nie podpiszesz, bo tej pamięci nie potrafisz i nie chcesz się wyrzec. Zwłaszcza że również inni kołaczą się po Twoich wspomnieniach. Ci, co w więzieniu przegrali walkę o godność. Oglądasz więc oczyma duszy Andrzeja M., świetnego krytyka literackiego, Twojego kolegę, który w więzieniu napisał błyskotliwy esej-donos, świadectwo moralnej śmierci; Heńka Sz., który – ambitny i inteligentny – dał się wmanewrować w rolę głównego delatora swych kolegów; Zygmunta D., uroczego kompana i inteligentnego chłopca, który raz się załamał i później przez lata denuncjował swych kolegów; myślisz więc ze grozą i przerażeniem o tych ludzkich strzępach, o ludziach potrzaskanych przez policyjną machinę i widzisz swą przyszłość jako wciąż otwartą możliwość. Wybór należy do Ciebie, ale nakaz pamięci Ci powtarza: i Ty możesz być taki; nikt się nie rodzi konfidentem, codziennie wykuwasz własny los kosztem własnego życia. Jeszcze nie usłyszałeś przez radio deklaracji lojalności, nikczemnych wywiadów, haniebnych oświadczeń; jeszcze nie wiesz, jak „wpuszczono w druty” Mariana K. z Nowej Huty, inteligentnego i odważnego działacza „Solidarności”, który w swym oświadczeniu chciał oddać, co boskie Bogu, a co cesarskie – cesarzowi, a wszystko oddał policji, bowiem nie pomyślał, że są takie sytuacje, kiedy dwuznaczność staje się jednoznaczna, a półprawdy całym kłamstwem; jeszcze nie wysłuchałeś wywiadu ze Stanisławem Z., robotnikiem, działaczem z tejże Nowej Huty, sprytnym cwaniakiem i lawirantem, którego od dawna podejrzewano, a teraz on te podejrzenia uzasadnił, wtórując rządowej propagandzie; jeszcze nie przeczytałeś deklaracji Marka B., rzecznika prasowego Krajowej Komisji, protegowanego Lecha, fizyka z Gdańska – który opluł ludzi „Solidarności”; ani też deklaracji Zygmunta L. ze Szczecina, doradcy Mariana J., który dyktował Marianowi te brednie o „Żydach w rządzie” i o „szubienicach dla prominentów”, a dziś potępia „ekstremistów”; słowem, jeszcze nie wiesz, że – jak zwykle – i tym razem będą ludzie okłamani, nabrani (Zdzisław R. z Poznania, z którym rozmawiałeś, kiedy odsłaniano poznański pomnik...), zastraszeni, nie wiesz, że i tym razem z tonącego okrętu pierwsze będą uciekały szczury. Ale wiesz przecież, że to wszystko nic nowego, że tym funkcjonariuszom machającym Ci przed nosem nakazem zwolnienia nie będziesz chciał – w tym zatłoczonym komisariacie – tłumaczyć, iż to właśnie oni są niewolnikami i z tej niewoli nie wyzwoli ich żaden nakaz zwolnienia; nie będziesz tłumaczył, że ci ludzie kłębiący się po zadymionych korytarzach, wyrwani niedawno z mieszkań, ci działacze robotniczy, profesorowie i pisarze, studenci i artyści, znajomi i nieznajomi, że ci właśnie ludzie konstytuują narodową i ludzką wolność, i za to wypowiedziano im wojnę; nie będziesz temu funkcjonariuszowi, który z sadystyczną rozkoszą palnął Cię w twarz (wreszcie było mu wolno, przez 16 miesięcy musiał się wstrzymywać...), tłumaczył sensu eseju Rozanowa, opisującego najistotniejszy spór europejskiej kultury poprzez antagonizm człowieka dzierżącego knut i człowieka okładanego knutem, nie będziesz więc mu wyjaśniał, że wasze spotkanie jest kolejnym wcieleniem tego antagonizmu. Wcale nie będziesz z nim rozmawiał. Uśmiechniesz się ironicznie, zrezygnujesz z podpisywania czegokolwiek (łącznie z nakazem internowania), przekażesz wyrazy współczucia i... wyjdziesz z pokoju.

Zawiozą Cię na Białołękę w towarzystwie ludzi, którzy są ozdobą każdego polskiego domu. Będzie jechał z Tobą znakomity filozof i świetny historyk, reżyser teatralny i profesor ekonomii, członek władz „Solidarności” z Ursusa i z uniwersytetu, studenci, robotnicy. Na terenie Białołęki nie będą Cię bili. Przeciwnie! Masz być wizytówką ich liberalizmu i humanizmu, będą Cię przecież wnet pokazywać delegacji Międzynarodowego Czerwonego Krzyża i posłom na Sejm, ba! nawet Prymasowi Polski... Będą więc w miarę uprzejmi, w miarę uczynni, w miarę łagodni. Ale co jakiś czas przepuszczą cię przez szpaler odzianych w hełmy, zbrojnych w pałki i tarcze, żeby nastraszyć i przypomnieć swą siłę. Wszelako te maskarady przypominają o tym tylko, że ten reżim jest jak zły pies, który kocha kąsać, ale zęby ma już spróchniałe. Zniknął etos Pawki Korczagina. Gdy na funkcjonariuszy dziś huknąć, pojawia się w ich źrenicach błysk strachu. Ten strach i niepewność dostrzeżesz pod hełmem, poprzez mundur, zza tarczy policyjnej importowanej z Japonii. I łatwo sobie uświadomisz, że ów strach funkcjonariusza jest dla Ciebie świadectwem nadziei, Twojej nadziei. Ważna to rzecz – mieć nadzieję. Może najważniejsza...

Przecież o to toczy się walka: funkcjonariusze chcą wydusić z nas deklarację rezygnacji z nadziei. Funkcjonariusze rozumieją, że ten, kto deklaruje lojalność wobec systemu przemocy i kłamstwa, ten wyrzeka się nadziei na Polskę, w której kłamstwo i przemoc będą w niełasce. Te deklaracje mają z nas uczynić złajdaczonych serwilistów, którzy nie będą się buntować w imię wolności i godności. Zatem odmawiając konwersacji z funkcjonariuszem, odmawiając zgody na współpracę, odrzucając status konfidenta i donosiciela, wybierając człowieczą kondycję więźnia politycznego – chronisz nadzieję. Nie tylko w sobie i dla siebie, także w innych i dla innych. Tę swoją deklarację nadziei rzucasz – jak zalakowaną butelkę w morze – z więzienia w świat, między ludzi. Jeśli powiesz choć jednemu człowiekowi – wygrałeś.

***

Wiem, co pomyślisz: on klepie banały i komunały, postuluje heroizm, jest nieżyciowym romantykiem. Otóż niezupełnie tak...

Na pierwsze zgoda. Prawdy banalne, jeśli banalnymi mają pozostać, muszą być przypominane; zwłaszcza wtedy, gdy zachowanie banalne wymaga niejakiej odwagi, a relatywizm – skądinąd tak pożyteczny w działalności intelektualnej – prowadzić może do rozmycia moralnych kryteriów i kwestionowania tego, co moralnie oczywiste. Czy takie stanowisko jest identyczne z kultem dla postawy romantycznej, nie sądzę.

Wiesz, że nie jesteś bohaterem ani nigdy nim być nie chciałeś. Nie chciałeś umierać ani za naród, ani za wolność, ani w ogóle za nic; nie kusił Cię los Winkelrieda czy Ordona. Chciałeś żyć, żyć normalnie, szanować siebie i szanować swoich kolegów. Lubiłeś ten komfort moralny, który pozwolił Ci się cieszyć wewnętrzną wolnością, pięknymi kobietami i dobrymi alkoholami. Ta wojna zaskoczyła Cię w towarzystwie ładnej dziewczyny, a nie przy konstruowaniu planu szturmu na gmach Komitetu Centralnego...

Skoro jednak tę wojnę Ci wypowiedziano, a wraz z Tobą jeszcze trzydziestu kilku milionom ludzi, to musisz być świadom, że wśród ulicznych łapanek, haniebnych wyroków sądowych, nikczemnych audycji radiowych i rozrzucanych ulotek nielegalnej „Solidarności” – nie uzyskasz swojej normalności, na którą składał się szacunek dla samego siebie zespolony ze stabilizacją materialną. Musisz wybierać między luksusem moralnym i materialnym. Wiesz bowiem, że „normalność” dziś będzie miała gorzki smak przegranej z samym sobą – i właśnie dlatego, by móc cieszyć się życiem, nie ulegniesz kuszącym propozycjom funkcjonariusza, który obiecuje wolność, a przynosi zniewolenie, łudzi perspektywą ludzkiego szczęścia, a daje cierpienie i wewnętrzne piekło.

Nie, to nie jest heroizm. To zwykły rozsądek. Brecht powiedział, że „biada narodom, które muszą mieć swych bohaterów”. Trudno z tym się nie zgodzić: bohaterstwo zakłada wyjątkowość; Polakom potrzebna jest dziś „normalność” i „powszechność” oporu przeciwko rządom wojskowo-policyjnym.

Zrozummy się dobrze: nie jest to propozycja romantycznej bezkompromisowości, lecz strategii społecznego oporu. Nie jest więc zasadne przywoływanie dziś klasycznej opozycji z polskiej myśli politycznej: pomiędzy romantyczną insurekcją a realistycznym „organicznikostwem”, jak to uczynił na łamach Polityki Daniel P. Przyjrzyjmy się jego argumentom.

Przyznając rację obu stronom, argumentuje autor punkt widzenia „organiczników”, którzy zdecydowali się pozostać w zespole Polityki, ryzykując, że usłyszą pytanie od własnych dzieci: „A co zrobiłeś ty, kiedy zamiast argumentów pojawili się żołnierze?”, ale wybierając za to postawę odpowiedzialności miast wewnętrznej emigracji. „Nie ma co gonić za utraconą cnotą – czytamy. – Nie ma co przebierać się z realisty w fundamentalistę. Ostrogi nie pasują do bamboszy” (o zbuntowanych redaktorach Polityki).

Zdaniem Autora „nie jest w interesie społecznym, aby prasa w Polsce przestała wychodzić albo żeby jeszcze bardziej ograniczyć jej różnorodność. Trzeba działać na rzecz powrotu wojska do koszar (...). Kto to będzie robił, jeśli my weźmiemy sobie wygodne posadki rzeczników spółek polonijnych, redaktorów pism całkowicie apolitycznych etc.”. Daniel P. używa argumentów dobrze Ci znanych, choćby z polemiki, jaka wywiązała się wokół „Traktatu o gnidach” Wierzbickiego. Nie przemawia więc językiem nowomowy, nie plecie trzy po trzy, używa argumentów poważnych i jasno formułuje dylematy współczesnego Polaka.

Polemikę z tym wywodem prowadzić należy na dwóch planach: sporu o konkret i sporu o uniwersalia.

Jeśli potrzebni są jedni i drudzy, tj. „insurekcjoniści” i „organicznicy”, to potrzebni są także „organicznicy” w formie, a „insurekcjoniści” w treści, potrzebni są społeczeństwu ludzie, którzy nie posługują się kłamstwem w życiu publicznym, cieszą się społecznym zaufaniem, odrzucają kompromis z systemem władzy narzuconym narodowi, choć nie postulują działań nierozważnych, nie wzywają do terroryzmu, nie organizują partyzantki miejskiej bądź wiejskiej. Innymi słowy klasyczny dylemat może brzmieć „praca organiczna” versus „kolaboracja”, a nie tylko „praca organiczna” versus „insurekcja”.

Kompromis jest niezbywalnym składnikiem zdrowia życia publicznego, pod tym warunkiem wszakże, że jest istotnie kompromisem w swej treści i w społecznym odczuciu. Gdy subiektywny kompromis jest postrzegany przez opinię publiczną jako zaprzaństwo lub jawna zdrada – przestaje być kompromisem. Staje się kłamstwem lub nieporozumieniem. Dziś stanąć po stronie WRON-y – obaj wiemy to świetnie – znaczy opowiedzieć się przeciw narodowi. Deklaracja, ta, której żądają od Ciebie funkcjonariusze, i ta inna nieco, której zażądano od kolegów redakcyjnych Daniela P., nie jest żadnym kompromisem; jest aktem kolaboracji i tylko jako taka jest pomyślana. Chcąc ratować sierpniową „odnowę” (nie lubię tego partyjnego zwrotu, wolę słowo „formuła demokracji”), tym aktem – gubi się ją bezpowrotnie. Tyle o sprawie zasadniczej. Pozostają konkretne egzemplifikacje. Daniel P. zdaje się wierzyć, że Polityka znów – jak przed laty – stanie się oazą dla półprawd, pismem, w którym gościć będzie jakiś cień przyzwoitości. Jestem odmiennego zdania – sądzę, że czas tej formuły minął. Nie 13 grudnia i nawet nie l IX 1980 r. Czas tej formuły minął około połowy gierkowskiej dekady, kiedy Polityka z umiarkowanie liberalnego i powściągliwego krytyka systemu przeobraziła się w zręcznego apologetę. Od czerwca 1976, od Radomia i Ursusa, Polityka stała się typowym produktem dekadencji gierkowskiej ekipy i organem przegrywającej gierkowskiej koncepcji. W epoce „Solidarności” nie była już pismem wiarygodnym ani dla kręgów aparatu władzy, ani dla społeczeństwa. Nie była nawet pismem ciekawym – była pismem anachronicznym. Kariera polityczna jej naczelnego redaktora zbiegła się z polityczną śmiercią Polityki. Dziś pismo może być już tylko karykaturą samego siebie. Cała historia Polityki była historią pewnego złudzenia niemałej części polskiej inteligencji, złudzenia, że ten system można reformować odgórnie, uczestnicząc w pałacowych gierkach, krążąc umiejętnie po korytarzach Komitetu Centralnego i antyszambrując u ministrów. Ta idea przegrała i nic jej już nie wskrzesi. Istotnym polem społecznego konfliktu – a więc i ewentualnego społecznego kompromisu – będzie hala fabryczna i aula uniwersytecka, a nie posiedzenie Sejmu czy plenum KC. Jakkolwiek pokrętna i skomplikowana była historia stosunków władzy komunistycznej z polskim społeczeństwem, to ostatnią „wojną” ta partia sama sobie odebrała mandat do sprawowania władzy – i nic tu nie zmieni tradycyjna rogatywka wojskowa naciągnięta siłą na policyjny hełm.

Jeśli prawdą jest, że mamy choćby minimalny wpływ na przyszły kształt polskich losów, to ten kształt wykuwany być musi w trwałym nacisku na aparat władzy wywieranym przez zorganizowane społeczeństwo. Liczyć na dobrą wolę szefów WRON-y, to liczyć na mannę z nieba. Ale rachuba na ich słabość jest zgoła racjonalna; racjonalne jest przekonanie, że aparat władzy można zmusić do kompromisu. Przekonanie to opiera się na łatwej do zaobserwowania pustce ideowej i programowej partii. Aparat broni władzy i przywilejów, a nie idei i wartości. Sięgnięcie po argument siły, który zastąpił siłę argumentów, jest tego najbardziej widomym świadectwem. Pozwólmy sobie na trawestację Hegla: WRON-a Minerwy wylatuje o zmierzchu.

***

Wiesz, jak dojmujące jest uczucie samotności. Wydaje się, że wobec tej machiny policyjno-wojskowej uruchomionej w grudniową noc – jesteś bezsilny. Jeszcze nie wiesz, jak potoczą się wydarzenia, jeszcze nie wiesz, że ludzie zaczną otrząsać się z szoku, że pojawią się podziemne gazety, że Zbyszek B. z ukrycia kierować będzie regionem, że nie schwycą Władka F. we Wrocławiu, że Gdańsk, Świdnik i Poznań na nowo wstrząsną Polską, że powstaną nielegalne struktury związkowe; jeszcze nie wiesz, że sterowana przez generałów machina grzęźnie w piasku i buksuje, że lawina represji i kalumni trafia w próżnię.

Wiesz wszakże, stojąc osamotniony, skuty kajdankami, z gazem łzawiącym w oczach naprzeciw wymachujących pistoletami funkcjonariuszy, widzisz to jasno pośród ciemnej, bezgwiezdnej nocy, dzięki swemu ulubionemu Poecie, że „lawina bieg od tego zmienia, po jakich toczy się kamieniach”. I chcesz być tym Kamieniem, który odwróci bieg wydarzeń.

Choćby to być miał jeden z kamieni rzuconych na szaniec.

„Tygodnik Mazowsze” nr 7, Warszawa 25.03. 82 „Aneks” nr 27, Londyn 1982

Dlaczego nie emigrujesz...[2]

List z Białołęki

Mój Drogi,

Pytasz mnie, co sądzę o propozycji gen. Jaruzelskiego, by wyjechać za granicę na pobyt stały, na emigrację. To dobrodziejstwo przysługuje tylko internowanym. Nie mogą o wyjazd ubiegać się ani skazani, ani uwięzieni, ani zwykli obywatele, których nie uznano za właściwe internować.

Cóż, odpowiedź na Twoje pytanie jest stosunkowo prosta – nie zamierzam emigrować. Ale sam problem emigracji nie jest ani prosty, ani nowy, ani też nieistotny. Do emigracji – od kiedy sięgasz pamięcią – był u nas stosunek nacechowany ambiwalencją, stosunek zazdrości zespolonej z nieufnością, mieszanina kompleksu niższości z megalomanią. Pamiętasz na pewno z dzieciństwa te kąśliwe uwagi o Andersie, który chce wrócić na „białym koniu”, złośliwe napomknięcia o pisarzach, którzy „wybrali wolność”, ironiczne dowcipy o ministrach rządu londyńskiego, którzy dobrze się urządzili na brytyjskiej ziemi, groteskowo kontynuują instytucje przedwojennego państwa, a rodakom z Kraju udzielają bezczelnych rad i pouczeń.

Przyznajmy uczciwie: ten manewr udał się oficjalnej propagandzie. Emigracja nie miała w latach naszej młodości, w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, dobrej prasy. Była czymś obcym. Funkcjonował stereotyp emigranta, który odwrócił się plecami do kraju, postawił się poza narodem, nie dzieli jego doli i niedoli, żywi beznadziejne pragnienia powrotu do dawnych stosunków i własnych przywilejów; emigranta, który wybrał łatwy chleb, bezpieczeństwo i dobrobyt, i za amerykańskie pieniądze – przez Wolną Europę – opowiada kłamstwa o Polsce. Obowiązywał pogląd, że po to, by wypowiadać się o najważniejszych polskich sprawach, trzeba być tu, nad Wisłą, gdzie ciężko i niewygodnie, a nie nad Sekwaną czy Tamizą, gdzie wygodnie i bezpiecznie.

Mało kto czytywał wtedy emigracyjne pisma, a niemal nikt nie szukał w nich inspiracji dla podejmowania politycznych działań. W najlepsze kwitła „mała stabilizacja”, ludzie pragnęli spokoju po latach stalinowskiego terroru, urządzali się materialnie po latach powojennej biedy, szukali satysfakcji w życiu zawodowym i rodzinnym. Dla myślenia emigrantów był to stan rzeczy nie do przyjęcia. Emigrantom „mała stabilizacja” wystarczać nie mogła. Oni musieli rozumować w kategoriach „niepodległości i demokracji”. Jakakolwiek więc była konkretna treść politycznego przesłania emigracji – a daleki tu jestem od idealizowania – ludzie w Polsce nie przyjmowali żadnych programów zakładających generalną zmianę własnego stylu życia; emigracja mogła tylko zakłócić ich stabilizację duchową, mogła tylko być ciągłym wyrzutem dla sumień, które zbyt łatwo godziły się na rezygnację z dążeń do poszerzenia sfer swobód narodowych i ludzkich. W Polakach rozsianych po świecie widziano bogatych krewnych z zagranicy, a nie składnik polskiego losu w XX wieku... Aż dziw bierze! Było to możliwe w kraju, którego kultura jest niezbywalnie związana z pozycją emigranta; w kraju, który przez długie lata istniał duchowo dzięki swojemu wychodźstwu: pisarstwu romantyków, muzyce Chopina, dziełu politycznemu Wielkiej Emigracji, gdzie więc ludzie najlepiej powinni rozumieć sens i znaczenie emigracji. O ile jednak cenioną tę Wielką, dziewiętnastowieczną, nauczano o niej w szkołach i deklamowano hymny pochwalne na akademiach, to ignorowano i lekceważono tę współczesną...

Do czasu wszakże. Im dokuczliwsza stawała się oficjalna propaganda, im sprawniej sita cenzorskie wyłapywały nieprawomyślne aluzje w gazetach i książkach, im silniejszy był impuls do protestu i samoobrony – tym częściej i łacniej korzystano z emigracyjnego dorobku. Celnicy wyjmowali z walizek egzemplarze Kultury paryskiej, ekipy policyjne wynosiły z rewidowanych mieszkań książki Miłosza i Gombrowicza, Herlinga-Grudzińskiego i Mieroszewskiego, Wierzyńskiego i Hłaski. Wolnej Europy słuchano masowo – szukano tam nie tylko skrywanych informacji o świecie, ale i prawdziwych wiadomości o własnym kraju, o szaleństwach cenzury i protestach intelektualistów. Buntująca się inteligencja szukała drogi do własnego społeczeństwa via Londyn i Paryż – i znajdowała tę drogę. W ten sposób i emigranci znajdowali wspólny język z Krajem, toczyli z nim dialog, stawali się znów potrzebni, stawali się jego cząstką. Nie był to – jak pamiętasz – proces bezkonfliktowy.

Współpraca z emigracją była ryzykowna, o czym świadczyły dobitnie kolejne wyroki w kolejnych procesach. Ale odbudowany most już funkcjonował. W emigracyjnych wydawnictwach było coraz więcej materiałów z Polski, i były one coraz ciekawsze. Skończyła się „mała stabilizacja”, trwał „wielki zamęt” 1968 roku.

W słynnym przemówieniu z 19 marca 1968 roku Władysław Gomułka, atakując „wrogów i wichrzycieli”, obficie cytował artykuły Juliusza Mieroszewskiego z Kultury paryskiej, doszukując się w nich politycznego zaplecza polskiej kontestacji. Większość studentów (Ty też należałeś do wyjątków) nie znała tych artykułów, ale Gomułka czy też ten, kto przemówienia pisał, wykazał niemałą intuicję. Prawdą jest bowiem – łatwo to dostrzec z dzisiejszej perspektywy – że to Mieroszewski właśnie potrafił zbudować pomost intelektualny pomiędzy nieżyciowym maksymalizmem emigrantów a nazbyt życiowym pesymizmem ludzi z Kraju, potrafił nakreślić polityczną perspektywę zmian ewolucyjnych systemu, która później stała się praktyką polskiej opozycji demokratycznej.

Gomułka dostrzegł coś, czego wielu jeszcze nie dostrzegało: oto emigracja wracała do Kraju. Jej książki masowo szmuglowano przez granicę, podawano sobie z rąk do rąk, skrywano przed czujnym okiem policji, emigracja przynosiła wiedzę o świecie i prawdę o narodowej historii, arcydzieła literatury współczesnej i nieocenzurowaną refleksję o polskiej nadziei i beznadziejności. Ale i sama emigracja, wzbogacona nowymi ludźmi, przeobrażała się wewnętrznie. Emigranci to nie byli już anonimowi rówieśnicy naszych rodziców i dziadków. To byli Twoi i moi koledzy.

***

Wydarzenia marcowe – obok innych rozlicznych konsekwencji – postawiły na nowo sprawę emigracji przed polską inteligencją. Władze państwowe na emigrację zezwalały. Wyrzucony z uniwersytetu profesor i relegowany student musieli więc stawiać sobie pytanie: co dalej?

Odwieczne polskie pytanie: tu czy tam, emigracja faktyczna czy emigracja wewnętrzna, kompromis i praca organiczna czy bezkompromisowość i milczenie, praca w strukturach oficjalnych czy budowanie struktur niezależnych? Pamiętasz oczywiście, jak liczne były spory na ten temat, jak rozmaicie odpowiadano na te pytania, jak różnie wyrażano racje „za” i „przeciw”. A przecież z dzisiejszej perspektywy jasno widać, że na sierpniowy przełom złożyły się dokonania wszystkich: tych z niezależnych struktur, którzy organizowali pomoc represjonowanym, tworzyli Wolne Związki Zawodowe, inicjowali niezależne wydawnictwa, tych z oficjalnych struktur, którzy mówili wprawdzie mniej dobitnie, ale za to głośniej i tworzyli cenną strefę pośrednią pomiędzy tym, co nielegalne, a tym, co oficjalne; tych z emigracji wreszcie, którzy pisali i publikowali mądre książki na obczyźnie (Leszek Kołakowski, Maria Hirszowicz etc.), redagowali Aneks – znakomity kwartalnik polityczny – organizowali pomoc materialną dla ludzi w Polsce i informowali świat o tym, co w Polsce się dzieje.

To wszystko wszakże widać dopiero dzisiaj. Wtedy, w 68 roku, dylematy formułowano ostrzej, a wybory rzadko pojmowano jako komplementarne. Pamiętasz oczywiście ostre spory i wzajemne oskarżenia, gorycz przyjaciół i satysfakcję wrogów, pamiętasz, bo jakże o tym zapomnieć, nasz gniew na tych, co wybrali emigrację...

Żałujemy dziś naszego gniewu, ale nie żałujemy naszego wyboru. Pozostaliśmy wtedy w Polsce, choć nie była to ani decyzja łatwa, ani bezpieczna. Funkcjonariusze dość często przypominali nam o tym swą niepohamowaną aktywnością. Powtórzmy: rację mieli wtedy wszyscy. Jeśli wszakże pamiętasz zasadniczy motyw naszych sporów, to polegał on na oporze wobec polityki władzy komunistycznej, która podzieliła nas na „Żydów” i „aryjczyków”, następnie zaś „Żydom” pozwoliła „wybrać sobie ojczyznę”. Gniew skierowany był na Gomułkę, Moczara i ich kolegów, którzy wprowadzali do naszego kraju rasistowskie kryteria, ale refleks tego gniewu spadł na przyjaciół, którzy bezwolnie się tym kryteriom poddawali.

Czemu wyjeżdżali? Dla rozlicznych racji, dla zranionej dumy narodowej i podeptanej godności osobistej, dla chleba i świętego spokoju, i stabilizacji, poczucia bezpieczeństwa, dla pracy umysłowej w warunkach swobody, a także dla służby sprawie polskiej. Wreszcie dlatego, że mieli na to ochotę, a człowiek winien mieć prawo do zaspokajania pragnień tego typu. Dzisiaj nikt rozsądny nie powie, że swym wyjazdem ci ludzie postawili się poza narodem.

Warto jednak mieć na uwadze również ludzi nierozsądnych. Otóż dla ludzi nierozsądnych, a także dla młodych, niedoinformowanych, okłamywanych, wcale nie było to wszystko oczywiste. W emigrantach widziano tych, którzy uciekli. Dla tych młodych i nierozsądnych nie bez znaczenia był fakt, że nie wszyscy wyjechali. Działania i intencje tych na obczyźnie były uwiarygodnione przez tych, co pozostali: uczonych, pisarzy, uczestników ruchu studenckiego. Będąc tu, w Warszawie, Krakowie czy Gdańsku, nadawałeś swoją postawą wiarygodność i sens tym z Nowego Jorku i Paryża, z Londynu i Sztokholmu; dawałeś świadectwo rzetelności ich czynom i inicjatywom, ich książkom i deklaracjom. Innymi słowy: przez swoją odmowę emigracji nadawałeś sens tym, którzy emigrację wybrali. Kiedy padały publiczne pytania: „czy przywiązanie do Polski dzisiejszych emigrantów skończyło się, gdy zaczęli brać cięgi?”, Ty – swoją obecnością i postawą – odbierałeś sens takiej gadaninie. Ale pytania takie stawiali nie tylko ludzie instruowani przez funkcjonariuszy. Dlatego argumentów tych nie należy lekceważyć. Należy wciąż młodym i nierozsądnym przypominać o wartościach emigracji, ale nie wolno ani na chwilę zapominać, jak emigracja bywa postrzegana. Trzeba pamiętać, iż w społeczeństwach zniewolonych i rozbitych niemałą popularność zyskują nieraz emocje. Te emocje są produktem gromadzonej przez lata frustracji. Frustracje rodzi nieudane życie, zmarnowana kariera zawodowa, nadmiar moralnych kompromisów. Wszystko to owocować może agresją wobec innych, tych, którym się powiodło, którzy znaleźli swe miejsce pod słońcem, którzy nie klepią naszej biedy i są wolni od naszych upokorzeń. Jeśli aparat władzy potrafi sprawnie manipulować tymi emocjami, obserwujemy – bywa – zjawisko przesterowania agresji: odium gniewu nie spada na władzę, lecz na jej oponentów, najczęściej tych z emigracji.

Nie są to spostrzeżenia odkrywcze, optymistyczne i budujące, ale – zgódź się – realistycznie opisujące mechanizmy ludzkich gniewów na tym najlepszym ze światów.

***

Warto mieć to wszystko na uwadze, kiedy dzisiaj – znów z łaski władzy komunistycznej – stajesz przed pytaniem o emigrację.

Problem ten jest wśród internowanych żywo dyskutowany, czemu zresztą trudno się dziwić. Kiedyś czekał takich jak my pluton egzekucyjny lub wyrok za szpiegostwo. Dziś powiada się, że możemy wybierać: albo wyjazd, albo odsiadka w nieskończoność.

Masz więc wybór: więzienie lub wygnanie. Jaruzelski ludzki pan... Jest jednak bardzo interesujące, czemu w państwie, z którego normalnie wyjechać nie jest łatwo, aparat władzy składa taką propozycję ludziom uważanym za wrogów?

Wydaje się, że kalkulacja aparatu jest prosta. Emigracja ma „Solidarność” rozbić od wewnątrz i zohydzić w oczach społeczeństwa, ma pokazać małość moralną ludzi, którzy wielkim głosem domagali się, „żeby Polska była Polską”, a po kilku miesiącach paki zmieniają Polskę na Kanadę. Tych ludzi łatwo będzie przeciwstawić „zdrowej bazie”, która będzie tworzyć związek zawodowy oczyszczony od „politykierów” z „solidarnościowej ekstremy”.

Aparat władzy chce wykorzystać sowieckie wzory z ostatnich dziesięciu lat, kiedy stworzenie szansy emigracyjnej dla dysydentów podłamało ruch demokratyczny. Działacz robotniczy czy opozycyjny intelektualista – rozumują funkcjonariusze – traci na Zachodzie swój ciężar. Po krótkim okresie atrakcyjności staje się kłopotliwym znajomym, uciążliwym bywalcem poczekalni rozmaitych instytucji, gdzie myślą już tylko o tym, jak się go pozbyć. Przestaje być autorytetem w Kraju, a tym samym przestaje być słuchany na Zachodzie.

Znasz Zachód, więc wiesz, że nie jest to rozumowanie absurdalne. Emigranci są zwaśnieni, skazani na siebie, zapomniani przez świat...

Tak że często droga z więzienia na emigrację jest wędrówką z piekła w nicość.

Ale nie o tym teraz chciałem mówić. Politycznie rzecz biorąc, każdy z nas, decydując się na emigrację, robi prezent Jaruzelskiemu, prezent ze swego autorytetu, ofiarowuje mu znakomity argument przeciw „Solidarności”, ułatwia mu pacyfikację społeczeństwa.

Internowany Andrzej Z. pisał w liście do kolegów internowanych: „ (...) jesteśmy dla społeczeństwa symbolem oporu. Nie dlatego, że jesteśmy tacy wspaniali, ale przez pozbawienie nas wolności władza nas w takiej roli obsadziła w swojej sztuce pt. »Stan wojenny« i gramy ją niezależnie od naszej woli”. Przeto – dodam już od siebie – noblesse oblige, szlachectwo zobowiązuje. „Możliwości wyjazdu – pisał również Andrzej Z. – otrzymujemy nie dlatego, że takie jest prawo każdego obywatela w tym kraju, ale dlatego, że (słusznie czy nie) uchodzimy za osoby »społecznego zaufania « i zgodnie z zamiarem władz mamy okazać się tego zaufania niegodni. Czym innym jest swoboda wyboru kraju zamieszkania, a czym innym kupowanie wolności za cenę korzyści dla bandyty, który nas tej wolności pozbawił, i kosztem tych, którym nikt takiej transakcji nie zaproponuje”.

Rozumiesz, mam nadzieję, dlaczego podzielam opinię Andrzeja Z. Propozycja emigracji jest wyzwaniem rzuconym ruchowi „Solidarność” przez aparat władzy; wyzwaniem politycznym i moralnym. Internowani działacze „Solidarności”, ci, co dziś wybierają emigrację, dopuszczają się aktu, który jest zarazem kapitulacją i dezercją.

Wiem, że to mocne sformułowanie. Już Cię słyszę, jak replikujesz, że nie jest ono w moim typie, że porzucam zasady tolerancji, że decyzja emigracji jest nader osobista. Wszystko to prawda. Wszelako aktywność w „Solidarności”, zdobywanie społecznego zaufania etc. – to również były konsekwencje decyzji osobistych, które wszakże angażowały innych ludzi i ich dotyczyły. Warto więc zdawać sobie z istnienia tych innych ludzi sprawę. Różnych ludzi. Tych skazanych za grudniowe strajki w Twojej obronie, tych więzionych za rozlepianie ulotek w Twojej obronie, tych ściganych przez policję za organizowanie akcji w Twojej obronie. Warto więc, byś przez chwilę pomyślał o tych ludziach i ich reakcji na wiadomość – zastanie ich ona w kryjówkach i więzieniach – o Twojej deklaracji wyjazdu z Polski.

Nie mam tu na myśli li tylko politycznego wymiaru tej sytuacji, losu ruchu „Solidarności” – może nie chcesz już się angażować? Może nie chcesz już walić głową w mur i zawracać kijem Wisły? – mam na myśli również zwykłą ludzką przyzwoitość i elementarną lojalność. Nie tylko wobec tych, co walczą. Także wobec tych, co Ci zawierzyli; tych, w których zapaliłeś lampkę ufności w bezinteresowność, prawdomówność i godność życia publicznego; tych, którzy Tobie, internowanemu, przynoszą żywność, modlą się za ciebie w kościołach, myślą o Tobie z wiarą, nadzieją i miłością, dla których jesteś – jak cała „Solidarność” – znakiem Polski lepszej, Polski dnia jutrzejszego.

Jeśli to sobie wyobrazisz, pojmiesz bez trudu, że tu polityka jest nierozerwalnie spleciona z normami moralnymi, a wybór polityczny jest nieuchronnie tożsamy z wyborem moralnym. O tym musisz pamiętać.

Nie wierzysz przecież w prędkie zwycięstwo, w rychłą rekonstrukcję przedgrudniowej „Solidarności”, wiesz, że czeka Cię mozolna droga, naznaczona cierpieniami porażek i gorzkim smakiem kontaktu z ludzką małością. Zresztą nie idealizujesz wcale tej przedgrudniowej „Solidarności”. Zbyt dobrze pamiętasz własny niepokój kierunkiem zmian, zbyt dobrze poznałeś mechanizm awansu krzykaczy i cwaniaków, mechanizm zawrotu głowy od upojeń władzą i odurzeniem nagłym awansem, mechanizm powstawania dworu i dworskich intryg. Patrzyłeś na to z bliska, musiałeś więc widzieć symptomy zdradzonej rewolucji i zalążki degeneracji. Ale widziałeś także podczas tych miesięcy, których byś nie zamienił na żadne inne i które zawsze gotów byłeś okupić latami więzienia, widziałeś więc także ludzi wstających z kolan, ludzi złaknionych słowa wolnego i prawdziwego, ludzi przyjmujących wolne słowo jak komunię, ludzi o rozjaśnionych twarzach i ufnych spojrzeniach – i wiesz, że tego nie da się zadeptać gąsienicami czołgów. I że takich twarzy nie zobaczysz na paryskim bulwarze...

Mam nadzieję, że jasno wyłożyłem Ci swój punkt widzenia. Z tego, co napisałem, wynika, że nie mam żadnej antyemigracyjnej fobii. Nie fobia podyktowała mi te uwagi. I nie patriotyczne zaślepienie. Nie odwaga wreszcie nakazuje mi wybór więzienia zamiast wygnania. Już raczej wybieram tak ze strachu. Ze strachu, by chroniąc własną głowę, nie utracić twarzy.

Marzec 1982

Tekst powyższy był ogłoszony we fragmentach w wielu pismach podziemnej „Solidarności”. W całości ukazał się w: Adam Michnik „Listy z Białołęki”, Biblioteka „Krytyki”, wyd. Krąg, Warszawa 1982 i w „Kulturze” nr 6, Paryż 1982.

Polska wojna

List z Białołęki

I

Ta wojna nie została wypowiedziana. W trakcie grudniowej sobotniej nocy do naszych domów załomotali funkcjonariusze aparatu bezpieczeństwa i – wyłamując drzwi łomami, tłukąc na odlew, puszczając gaz łzawiący w oczy, zakuwając w kajdanki – powieźli nas do więzień w charakterze internowanych. Byliśmy pierwszymi jeńcami w tej wojnie, którą komunistyczny establishment wypowiedział własnemu społeczeństwu. Ta akcja nocna była pierwszą zwycięską bitwą generała, który – realizując osobliwie uchwałę IX Zjazdu PZPR o niełączeniu stanowisk – był jednocześnie ministrem obrony narodowej, premierem, I sekretarzem partii, a teraz został również szefem WRON-y i na zawsze już będzie się kojarzył Polakom z głupimi i brzydkimi ptaszyskami, karykaturą orła zdobiącego godło państwa.

Polakom wojna została wydana znienacka – przyszły dziejopis doceni precyzję ciosu, doskonały wybór momentu, sprawność akcji. Historyk doceni konsekwencję, z jaką łamano opór wroga, a poeta zapewne opiewać będzie świetne wiktorie militarne tego wojska na ulicach Gdańska i dziedzińcach warszawskich fabryk, na terenie hut, kopalń i stoczni. Generał Jaruzelski rozsławił chwałę polskiego oręża, zdobywając sprawnym manewrem oskrzydlającym zarówno gmach Radia i Telewizji, jak i centralę telefoniczną. Zaiste od czasu odsieczy wiedeńskiej Sobieskiego żaden z naszych wodzów nie może poszczycić się takimi sukcesami. Teraz muzycy będą komponować symfonie, malarze uwieczniać zwycięskie szarże, reżyserowie kręcić filmy patriotyczne, a wszystko to na cześć przywódców grudniowej nocy. Rada Państwa uchwali niewątpliwie nowy order za udział w kampanii wojennej z grudnia 1981 roku...

Nie żartujmy. Choć propaganda rządowa narzuca taki właśnie ton komentarzy, to zapytajmy raczej samych siebie, wciąż ogłuszonych i zszokowanych, o sens tego, co wydarzyło się w Polsce.

W nocy z 12 na 13 grudnia komunistyczna elita władzy podjęła desperacką obronę swej pozycji klasy rządzącej, swej władzy i związanych z nią przywilejów. Status elity władzy – nie warto tego uzasadniać szczegółowo – został istotnie zagrożony. Nie tylko w Polsce – w całym bloku komunistycznym. Grudniowy zamach wojskowy nie miał na celu realizacji komunistycznej utopii – była to klasyczna kontrrewolucja antyrobotnicza, dokonana w imię obrony konserwatywnych interesów ancien régime. Wbrew twierdzeniom oficjalnej propagandy nie była to odpowiedź na próbę przejęcia władzy politycznej; „Solidarność” nie dysponowała ani gabinetem cieni, ani programem coup d'état. Genezy grudniowego zamachu trzeba szukać w zasadniczo nierozwiązywalnym konflikcie pomiędzy wielomilionowym ruchem społecznym zorganizowanym w „Solidarności” a strukturami totalitarnymi państwa komunistycznego. Kością niezgody był sam fakt istnienia niezależnej i samorządnej instytucji, którą popierał naród. Szło tu więc nie o władzę, lecz o zakres władzy, czyli granice partyjnej nomenklatury, o styl jej sprawowania, czyli o praworządność, o treść kompromisu zawartego między rządzącymi a rządzonymi, czyli o pluralizm w życiu społecznym, i o kształt instytucji samorządu pracowniczego i terytorialnego. Realizacja programu reform obejmującego wszystkie te sfery życia podważała fundamentalną zasadę komunistycznego władania państwem i społeczeństwem. Było oczywiste, że aparat dobrowolnie nie wyrzeknie się nawet skrawka władzy, że – zatem – konflikty są nieuchronne. Sądziliśmy jednak, że inny będzie ich przebieg, i sądziliśmy, że aparat władzy nie posunie się do rozwiązywania konfliktów społecznych przemocą militarną, do zastępowania siły argumentu argumentem siły.

II

Nie jest to pierwszy kryzys w historii państw komunistycznych.

Wszelako każdy, kto będzie porównywał – oddalone od siebie o dwunastolecie – wydarzenia 1956 roku, Praską Wiosnę i polskie piętnaście miesięcy, dostrzeże cechy specyficzne każdego z tych kryzysów, obok cech wspólnych – znamienne różnice. Wspólna była dążność do poszerzenia zakresu praw narodowych i obywatelskich; różnice tkwiły w dynamice zmian społecznych. W 1956 roku impuls reformatorski wyszedł z Moskwy, z sali XX Zjazdu KPZR, gdzie partyjna biurokracja likwidowała wciąż obecny cień Stalina i usuwała wiszący nad jej głową topór, który dzierżył aparat bezpieczeństwa. Stamtąd wyszła inspiracja ruchów w łonie partii, które wstrząsnęły Polską i Węgrami. W Polsce autorytet świeżo uwolnionego z więzienia Gomułki stanowił dla Kremla i zarazem dla polskiego społeczeństwa dostateczną gwarancję. Dla Kremla był to wierzgający komunista, z którym jednak można się porozumieć; dla Polaków był to rzecznik dążeń narodowych i demokratycznych. Na Węgrzech opór stalinowskiego skrzydła w aparacie doprowadził do sytuacji, w której tempo zmian zaczęła dyktować zrewoltowana ulica. Aparat władzy rozpadł się jak domek z kart. Interwencja sowiecka była prostą konsekwencją tego faktu.

W Czechosłowacji impuls do zmian wyszedł z wewnątrz partii, z tych kół aparatu, które dostrzegały, że bez głębokich reform system komunistyczny będzie stawał się coraz mniej efektywny ekonomicznie, będzie sprzyjał marnotrawstwu i zacofaniu. Istotą konfliktu w Czechosłowacji było dążenie liberalnej i zwycięskiej frakcji Dubczeka – wspieranej w tym przedmiocie przez całe społeczeństwo – do odgórnie projektowanych reform demokratycznych, czemu towarzyszyło rozluźnienie zależności od sowieckiej centrali. Czeski „socjalizm z ludzką twarzą” miał wiele twarzy: od umiarkowanego reformizmu aparatczyków po pluralistyczną wizję społeczeństwa zawartą w pismach nonkonformistycznych publicystów. Decydującym czynnikiem był jednak akt niezgody czeskich przywódców na otwarty sowiecki dyktat i ich dążenie, by legitymacji swej władzy szukać w poparciu własnego społeczeństwa, a nie tylko w kremlowskich gabinetach.

III

W Polsce było inaczej. Trudno tu mówić o „socjalizmie z ludzką twarzą”; był to raczej „komunizm z wybitymi zębami”, komunizm, który nie mógł już kąsać i nie umiał się bronić przed napadem zorganizowanego społeczeństwa. Ten napór nie uciekał się do przemocy. Wbrew histerycznym oświadczeniom o „otwartej kontrrewolucji” i „faszystowskim terrorze w zakładach pracy”, podczas polskiej rewolucji nikogo nie zabito, nie przelano ani jednej kropli krwi. Wielu obserwatorów stawiało pytanie: czym to tłumaczyć? Genezy polskiego ruchu reformatorskiego – czy też polskiej samoograniczającej się rewolucji – szukać trzeba poza instytucjami oficjalnego życia publicznego. Od wielu lat istniały w Polsce – i efektywnie działały – środowiska demokratycznej opozycji cieszące się życzliwym wsparciem szerokich kół opinii publicznej i otoczone skutecznym parasolem Kościoła katolickiego. Korzystając ze względnie tolerancyjnego kursu ekipy gierkowskiej – owa tolerancja była efektem powiązań z Zachodem i słabości politycznej, a nie liberalizmu – podejmowano próby samopomocy i samoobrony społecznej, organizowano niezależne życie umysłowe i konstruowano niecenzurowane scenariusze walki o wolność. Istotą programu tych środowisk opozycyjnych – spośród nich największy rozgłos uzyskał utworzony po strajkach w czerwcu 1976 r. Komitet Obrony Robotników – było dążenie do rekonstrukcji społeczeństwa, do odbudowania więzi społecznych poza oficjalnymi strukturami. Pytaniem naczelnym nie było: „jak reformować system sprawowania władzy?”, lecz: „jak się przed tym systemem bronić?”. Ten sposób myślenia wywarł swe piętno na przebiegu sierpniowych strajków, na kształcie strajkowych żądań, na programie, strategii i taktyce działania „Solidarności”.

IV

Przez 15 miesięcy trwała zawzięta walka o reformę totalitarnych struktur. Puenta zmagań była równie nietypowa, jak ich przebieg. Oficjalne zadekretowanie wojny ze społeczeństwem było nazwaniem i dookreśleniem sensu poprzednich konfliktów. Wojna – powiadał Clausewitz – to dalszy ciąg polityki prowadzonej w czasie pokoju. Tym razem była to wojna ze zorganizowanym społeczeństwem podjęta przez państwo będące instrumentem sił politycznych zorganizowanych w Układ Warszawski.

Analiza błędów popełnionych przez „Solidarność” długo będzie przedmiotem polskich sporów. Narodowi i kobiecie – przypomnijmy tę celną formułę Karola Marksa – nie wybacza się tej chwili zapomnienia, w której pozwala sobą zawładnąć byle łajdakowi.

Ten związek zawodowy, który był faktycznym frontem narodowej solidarności, nosił w sobie wszystkie zalety i wady społeczeństwa, które go zrodziło, społeczeństwa, które od czterdziestu lat żyło z dala od instytucji demokratycznych, poza kręgiem politycznej kultury; społeczeństwa systematycznie okłamywanego, ogłupianego i poniżanego; społeczeństwa niepokornego i rozważnego zarazem; społeczeństwa, gdzie honor i wolność, i solidarność były wartościami najwyższymi, a kompromis zbyt często kojarzył się z kapitulacją i zaprzaństwem.

„Solidarność” była demokratycznym ruchem świata pracy funkcjonującym w antydemokratycznym otoczeniu, wśród totalitarnych struktur systemu, którego jedyną społecznie zrozumiałą legitymacją była treść postanowień konferencji jałtańskiej. Polakom nie trzeba przypominać sensu tych postanowień, jak to niedawno uczynił pan Nannen, który zdaje się sądzić, że prawa człowieka należą się tylko ludziom zamieszkującym na zachód od Łaby, dla dzikusów ze wschodu rezerwując knut i drut kolczasty jako instrumenty prawidłowo regulujące mechanizm życia publicznego. Polacy o Jałcie pamiętali...

Problem wszakże polegał na przełożeniu jałtańskich realiów na język dnia dzisiejszego. Nie było to łatwe.

Potężny, żywiołowy ruch społeczny, pozbawiony wzorów, konstytuujący się z dnia na dzień wśród nieustannych konfliktów z aparatem władzy nie miał jasno sprecyzowanych celów cząstkowych i nie miał klarownej koncepcji współistnienia z komunistycznym reżimem. Łatwo dawał się prowokować do sporu o rzeczy nieistotne, pełno w nim było konfliktów zastępczych, bałaganu, nieudolności, nieznajomości przeciwnika i jego metod działania. „Solidarność” umiała strajkować, ale nie umiała czekać; umiała atakować frontalnie, ale nie umiała się cofać; miała idee generalne, ale nie miała programu działań etapowych. Była kolosem o stalowych nogach, lecz glinianych dłoniach; była potężna w fabrykach wśród robotniczych załóg, ale bezsilna przy stole negocjacyjnym. Naprzeciw siebie miała partnera, który nie umiał mówić prawdy, gospodarować, dotrzymywać zobowiązań, ale jedno umiał: rozbijać społeczną solidarność. Tę sztukę opanował wspaniale przez 37 lat swych rządów. Ów partner – elita władzy – był bankrutem moralnym i finansowym, był niezdolny – poprzez słabość polityczną – do egzekwowania jakiejkolwiek polityki. Słabość polityczną brano w „Solidarności” za słabość w ogóle, zapominając, że nietknięty demokratyczną korozją aparat przemocy bywa skutecznym instrumentem w rękach władzy dyktatorskiej, zwłaszcza zaś w rękach takiej dyktatury, której się pali grunt pod nogami. Komunistyczny system w Polsce był kolosem na glinianych nogach, lecz ze stalowymi dłońmi. Postulując demokratyczne wybory do Sejmu i rad narodowych, działacze „Solidarności” zdawali się zapominać, że hasła takie oznaczają dla rządzących dzwonek alarmowy i zapowiedź rychłego końca.

Powtórzmy: „Solidarność” nie postulowała nigdy odsunięcia komunistów od władzy i przejęcia steru państwa przez aparat związkowy. Rzecz w tym jednak, że taki właśnie program – nieważne teraz, na ile zasadnie – odczytywali z „solidarnościowych” deklaracji rządzący aparatczycy. Dostrzegali oddolny ruch na rzecz usunięcia komitetów partyjnych z fabryk, straszyło ich widmo wyborów do rad narodowych, śniło im się ogólnonarodowe referendum o kształt samorządu, czekała ich drastyczna podwyżka cen. Grudniowy zamach był ich repliką. Ostatnią repliką, jaką dysponowali.

V

„Solidarność” nie spodziewała się wojskowego coup d'état, była nim zaskoczona. Odpowiedzialność za ten stan rzeczy nie spada na robotnicze załogi, lecz na tych wszystkich, którzy (na przykład piszący te słowa) powołani byli przez swą produkcję intelektualną do kształtowania wizji politycznej związku. Teoretyczna refleksja – co nawiasem warto odnotować – na temat zmian systemowych wlokła się w ogonie wydarzeń. Poza obiegowymi formułami nie istniała niemal polityczna refleksja. Praktyka wyprzedzała teorię. Nie po raz pierwszy w polskich dziejach...

Zasadniczy – choć nigdy niesprecyzowany jasno – spór w łonie „Solidarności” tyczył tempa zmian i ich zakresu. Początkowo górą byli zwolennicy rozwiązań kompromisowych, z czasem wszakże stało się oczywiste, że skłonność do ugody aparat władzy poczytuje za słabość. Wszelkie ustępstwa trzeba było wymuszać strajkami lub groźbą strajku. Ciągłe strajki – zręcznie prowokowane przez aparat władzy – męczyły społeczeństwo i tak wymęczone uciążliwością dnia codziennego. Brak efektów w postaci wyczuwalnej poprawy jakości życia prowadził do polaryzacji i stawiał pod znakiem zapytania sensowność tej taktyki. Jedni mówili: „dość strajkowania, bo to nic nie daje”; drudzy powiadali: „dość strajków niekonsekwentnych, potrzebny jest strajk generalny, który wymusi na rządzie istotne ustępstwa”. Trudno określić, którzy byli liczniejsi, z pewnością jednak ci drudzy byli bardziej słyszalni. Oni to – zwykle młodzi robotnicy z wielkich zakładów – wymuszali na kierownictwie „Solidarności” działania radykalne, których blokowanie było coraz trudniejsze (choć próbowali tego tak Wałęsa, jak i Kuroń). Aparatem władzy coraz bardziej pogardzano i go lekceważono. Niemal nikt nie wierzył, by dało się użyć polskich żołnierzy do ataku na polskich robotników, niemal nikt nie wierzył w możliwość wojskowego zamachu stanu.

Była w tym i naiwność, i myślenie życzeniowe, i długoletnia tradycja polskiej historii, w której próba sterroryzowania polskiego społeczeństwa przy pomocy polskiego wojska jawiła się jako coś trudnego do wyobrażenia. Poprzednie miesiące utrwaliły w społecznej świadomości obraz przebiegu konfliktów między państwem a społeczeństwem, w którym nie było miejsca na otwartą przemoc. Plany szubienic i listy proskrypcyjne istniały tylko w chorej wyobraźni partyjnych notabli. Związek na atak władzy znał tylko jedną odpowiedź – strajk okupacyjny. Wojskowy szturm na fabryki uczynił tę taktykę nieskuteczną, ale świadomość nieskuteczności pokojowych form oporu może mieć konsekwencje katastrofalne. Przelana krew górników kopalni „Wujek” może stać się instruktywną lekcją języka, którym trzeba rozmawiać z władzą, jeśli chce się cokolwiek osiągnąć.

VI

Co komuniści myśleli o „Solidarności”?

Sierpniowy kryzys nie był dla nich zaskoczeniem, choć szokiem był przebieg strajków, dojrzałość postulatów, dyscyplina i solidarność robotniczych załóg. Gierkowska ekipa, wyniesiona do władzy na fali krwawego buntu stoczniowców w grudniu 1970, uważała za dogmat unikanie zbrojnej konfrontacji z klasą robotniczą. Zgoda na funkcjonowanie niezależnych związków zawodowych była aktem rozpaczy, któremu towarzyszyła wiara, że uda się ten ruch ograniczyć do Wybrzeża, a z czasem zmanipulować i rozbić od wewnątrz. Kiedy fala wrześniowych strajków wymusiła zgodę na funkcjonowanie jednolitego związku na terenie całego kraju, aparat mógł tylko liczyć już na nękanie prowokacjami i na wewnętrzny rozłam. „Solidarność” stanowiła dlań śmiertelne zagrożenie – likwidowała zasadę komunistycznej ideologii, że reprezentantem klasy robotniczej jest partia komunistyczna.

Plan destrukcji związku środkami „politycznymi” nie powiódł się. Owszem, ciągłe konflikty – o więźniów politycznych, o wolne soboty, o rejestrację związku rolników – osłabiały „Solidarność”, podobnie jak inspirowane z zewnątrz tarcia personalne, ale to osłabienie nie polepszało sytuacji aparatu. Dla aparatu, skłóconego i trawionego walką o władzę, problemem nadrzędnym stawała się partia.

Partia, rozumiana jako wyróżniający się i zorganizowany ogół swych członków, była kompletnie nieobecna podczas sierpniowych strajków. Ten skuteczny w epokach poprzednich instrument do rozbijania społecznej solidarności przez aparat tym razem zawiódł. Próbując na nowo powołać partię do życia, aparat otworzył przysłowiową puszkę Pandory. Z jednej strony – szukając „kozłów ofiarnych” – ujawniać poczęto coraz bardziej szokujące dowody korupcji gierkowskiej ekipy, z drugiej: masy partyjne zaczęły zwracać legitymacje lub co gorsza – organizować się w ruch „struktur poziomych” postulujących demokratyczną reformę partii i odrzucenie modelu stalinowskiego opartego na wszechwładzy aparatu. Na tym zresztą polegała zasadnicza różnica pomiędzy wydarzeniami w Polsce a kryzysami 1956 i 1968 roku. Wtedy komunistyczni przywódcy (Nagy, Gomułka, Dubczek) umieli zdobyć społeczne zaufanie, a obóz zwolenników partyjnej odgórnej reformy dysponował społecznym zapleczem. W Polsce cała partia wlokła się w ogonie przemian. To nie partia stymulowała zmiany w społeczeństwie, to zewnętrzny wobec PZPR ruch społeczny wywoływał zmiany w partyjnych szeregach. Partyjne programy reformy były – na tle dążeń „Solidarności” – jaskrawym anachronizmem.

Partyjni reformatorzy w Polsce nie byli jednolitym obozem. Wśród ludzi określanych tym mianem znajdowały się osobistości tak różne, jak Andrzej Werblan – jeden z dyktatorów ideologicznych epoki Gomułki i Gierka, Stefan Bratkowski – znany publicysta, jeden z organizatorów Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”, prezes Stowarzyszenia Dziennikarzy, Wojciech Lamentowicz – trzydziestosześcioletni pracownik naukowy w Szkole Partyjnej, Zbigniew Iwanow – przywódca sierpniowego strajku w jednej z toruńskich fabryk.

Wszyscy oni – choć tak od siebie różni – padli ofiarą paradoksu, który jest udziałem ogółu komunistycznych reformatorów na całym świecie. Podejmując dzieło reformy totalitarnej partii w imię wolności ludzkiej i społecznej sprawiedliwości przeciw aparatowi biurokratycznemu, dławiącemu swobodę myśli i kreacji, preferującemu miernotę i korupcję, byli zdolni atakować aparat skutecznie o tyle tylko, o ile byli ruchem zbiorowym, o ile potrafili ukonstytuować się we frakcję walczącą o władzę. Z kolei moment „ufrakcyjnienia” nie tylko stawiał ich automatycznie poza nawiasem partii, ale i zmuszał do stosowania takich praktyk w codziennej walce politycznej, które u przeciwnika najsurowiej potępiali. Próbą rozwiązania tej kwadratury koła były „struktury poziome” poszczególnych komórek partyjnych, które zbyt słabe, by wygrać i niemożliwe do zaakceptowania przez aparat, nie ostały się pod zmasowanym uderzeniem konserwatywnych struktur w partii.

Partyjni reformatorzy polscy ostatniej doby byli karykaturą swych ideowych ojców i starszych braci z polskiego Października i Praskiej Wiosny. Z pozoru ich reformatorstwo było mniej abstrakcyjne, bardziej zakorzenione w realiach życia społecznego; nie było w nim zaciekłych sporów o myśl filozoficzną młodego Marksa, a były dyskusje o reformie ekonomicznej. Był to wszakże tylko pozór: ten ruch nie miał oparcia w autentycznej tkance życia umysłowego. Był epigonem, końcowym etapem procesu destrukcji ideowej realnego komunizmu. Społeczeństwo mówiło już normalnym językiem, podczas gdy idee partyjnej reformacji wciąż tkwiły w obcęgach marksistowsko-leninowskiej nowomowy. Dla partyjnych reformatorów centralne było pytanie: „jak zdemokratyzować partię”, co miało być kluczem do demokratyzacji społeczeństwa; dla społeczeństwa centralne pytanie brzmiało: „jak najszersze połacie życia publicznego wyrwać spod dyktatu partyjnej nomenklatury”. Aparat partyjny oskarżał „Solidarność”, że jest partią polityczną, a nie związkiem zawodowym; „Solidarność” sugerowała PZPR, by stała się partią polityczną walczącą o wiarygodność w społeczeństwie, miast tkwić uporczywie na pozycjach związku zawodowego pracowników aparatu władzy. Była to najbardziej precyzyjna definicja społecznego charakteru rządzącej partii komunistycznej. I to okazało się decydujące. Względnie demokratyczny przebieg nadzwyczajnego IX Zjazdu PZPR niewiele tu zmieniał – demokratycznie wybrano do najwyższych władz ludzi doszczętnie skompromitowanych, wśród nich Albina Siwaka, którego próbowano kreować na polskiego Stachanowa, przodownika pracy z legitymacją funkcjonariusza aparatu bezpieczeństwa w kieszeni. Z Siwakiem w Biurze Politycznym nie mogła PZPR liczyć na społeczną wiarygodność. Nowe władze i program uchwalony na zjeździe były tworami „martwo urodzonymi”. Aparat mógł liczyć już tylko na rozłam w „Solidarności” i na mediującą rolę Kościoła.

VII

Jakoż i na to liczono. Koncepcja Frontu Porozumienia Narodowego, którego filarem miały być: aparat władzy, Kościół i „Solidarność”, symbolizowana spotkaniem Jaruzelskiego, arcybiskupa Glempa i Wałęsy, była ostatnią próbą „bezkrwawego” wymanewrowania związku.

Kościół katolicki, największy autorytet moralny w Polsce wspierany autorytetem Papieża Polaka, niewątpliwie skłaniał się do rozwiązań kompromisowych. Starał się budować mosty porozumienia społecznego, tonować napięcia, działać łagodząco na aparat władzy i na „Solidarność”. Wszakże miał to być kompromis właśnie, a nie faktyczna rezygnacja „Solidarności” z własnych zasad i dążeń, bowiem niczym innym nie była propozycja aparatu stworzenia wspólnej listy w wyborach do rad narodowych. Takich rozwiązań Kościół nie mógł ani nie chciał popierać. Był to punkt zwrotny. Dla związku stało się jasne, że konflikt jest nieuchronny; dla władz było oczywiste, że limit kompromisów się wyczerpał. Później były już tylko obrady radomskie, posiedzenie Krajowej Komisji i wojskowy zamach stanu.

Związek spodziewał się konfliktu. Nie miał to być konflikt o władzę w państwie, lecz o sposób jej sprawowania. Sądzono, że aparat przegra bój o nomenklaturę, co stanowiło warunek niezbędny jakiegokolwiek programu reform demokratycznych. Przyznać należy, że nocna akcja grudniowa przeprowadzona była sprawnie, czemu sprzyjał kompletny brak skrupułów jej realizatorów. Czołgami i bagnetami spacyfikowano „Solidarność”, złamano opór robotniczych załóg. Ten triumf aparatu może mieć jednak nieoczekiwane konsekwencje, może być dowodem politycznego krótkowidztwa. Bagnetem można straszyć, terroryzować, zabijać, wygrywać bitwy z bezbronną ludnością. Ale na bagnecie – lubił tę myśl Talleyranda przypominać Stefan Bratkowski – nie można siedzieć. I bagnetem nie sposób – dodajmy od siebie – wymazać z ludzkiej pamięci piętnastu miesięcy swobody.

VIII

Wcześniej już szukaliśmy odpowiedzi na pytanie, dlaczego władzy udało się tak prędko złamać opór. Poza szokiem wynikłym z zaskoczenia, poza przekonaniem, że rozlew krwi stanowi barierę nieprzekraczalną dla wszystkich Polaków, był jeszcze jeden czynnik, który przesądził przebieg zdarzeń: cień Rosji.

Problem sowieckiej interwencji był nieraz dyskutowany. Intencje Kremla, zaświadczane codziennie prasowymi enuncjacjami, były jasne. Na Kremlu nie lubiano „Solidarności”. Spór tyczył oceny kierunków sowieckiej polityki uwikłanej w konflikt afgański, kłopoty wewnętrzne i skomplikowaną grę międzynarodową. Nie było tu jasności. Niektórzy z nas po cichu liczyli, że możliwe jest wypracowanie modelu polsko-sowieckich stosunków, w których będzie miejsce na polską podmiotowość. Sądziliśmy także, że do interwencji zbrojnej posuną się radzieccy przywódcy dopiero w ostateczności, w odpowiedzi na wojnę domową i próbę przejęcia władzy. Uważaliśmy, że straszakiem sowieckim szermuje aparat nader pochopnie, aby osiągnąć psychologiczny efekt interwencji bez interwencji.

Przebieg zdarzeń wskazuje, że było to rozumowanie racjonalne, ZSRR uczynił wszystko, by zakamuflować swój udział w grudniowym promenciamento. Zrealizowany scenariusz był dla nich optymalny. „To Polacy sami rozwiązywali swoje problemy...”.

Dekret o stanie wojny musiał przywołać pamięci społecznej wspomnienie o Targowicy, mrocznym symbolu narodowej niesławy. Widmo rosyjskiej inwazji na wypadek klęski Jaruzelskiego przesądziło o postawie polskiego społeczeństwa. Ryzykuję taką hipotezę w przekonaniu, że jest to jeszcze jeden argument za tym, jak wiele było w tym romantycznym narodzie racjonalnej myśli i zdrowego rozsądku; argument za tym, że Polacy nie tylko bić się, ale i myśleć umieją.

IX

Nikt w Polsce nie liczył na pomoc Zachodu, więc silna reakcja społeczeństw i rządów jest raczej miłym zaskoczeniem. Nie tylko dodaje otuchy, ale może z czasem wpłynąć na zahamowanie fali represyjnej. Działania opinii publicznej mają doniosły wymiar moralny poprzez przypomnienie, że wartości demokratyczne są niepodzielne i mają przyjaciół na całym świecie, że wartościami być nie przestają, gdy podeptano je żołdackim butem. Dla ludzi uwięzionych i ściganych jest to zastrzyk nadziei, prawdziwe światło w mrocznym tunelu, jakim jest codzienność w Polsce stanu wojennego. Działania rządów mają swój wymiar polityczny, są fragmentem szerszej strategii międzynarodowej, a sprawa polska jest tu tylko epizodem. Nie należy mieć złudzeń, że jest inaczej. Warto wszakże zatrzymać się nad jednym elementem tej strategii – sprawą sankcji ekonomicznych. Nie podejmuję się interpretacji polityki amerykańskiej. Nie wiem, czym się kierował prezydent Reagan. Wątpię wszakże, by owe sankcje – jak zapewnia oficjalna propaganda – były rezultatem gniewu, że „Solidarności” nie udało się restaurować kapitalizmu w Polsce. Byłby wtedy Reagan niespełna rozumu, o co prezydenta USA nie podejrzewam.

Sądzę, że sankcje były dość łatwą do przewidzenia ripostą Zachodu na wojskowy zamach, a cała odpowiedzialność za ich konsekwencje spada na organizatorów tego zamachu. To Jaruzelski i WRON, a nie Reagan i Pentagon ponoszą odpowiedzialność za katastrofalne skutki sankcji dla polskich rodzin. Godzi się przypomnieć wszakże, że pomoc żywnościowa z Zachodu płynie do Polski nieustannie innymi kanałami niż rządowe, czemu się trudno dziwić, bowiem kanały rządowe przestały być dla Zachodu wiarygodne.

Rozumowanie przywódców zachodnich jest nietrudne do odtworzenia. Gospodarka państw komunistycznych nie może rozwijać się bez zachodnich technologii i surowców, bowiem jest od nich uzależniona. Wszelako obfite kredyty pieniężne nie muszą bynajmniej być czynnikiem przyspieszającym reformy: casus rządów Gierka jest tu dostatecznie wymowny. Tym bardziej niepodobna zreformować gospodarkę rządową za pomocą bagnetu, donosu i stójkowego. Kredyty są więc wyrzucane w błoto. Czy można się dziwić, że jest to dla Zachodu perspektywa mało zachęcająca?

Czy można się dziwić, że chcą mieć za partnera rząd posiadający minimalną choćby wiarygodność we własnym społeczeństwie? Że warunkują dalsze kredyty przywróceniem swobód obywatelskich w Polsce? Propaganda oficjalna próbuje przedstawić te sankcje jako zamach na byt Polaków, jako element blokujący reformy demokratyczne, jako naruszenie polskiej suwerenności. Nie opowiadam się za sankcjami, ale jest zwykłym tchórzostwem uchylanie się od odpowiedzialności za te fakty przez ludzi odpowiedzialnych, to jest przez WRON. To nie Reagan zrujnował polską gospodarkę, ale ci, którzy własnym egoistycznym, ciasnym interesom podporządkowują duchowy i materialny los narodu polskiego. Ileż jeszcze musi się zdarzyć, by ci ludzie pojęli, że likwidacja niezależnych instytucji metodami wojskowo-policyjnej dyktatury izolować ich musi od własnego narodu i całego cywilizowanego świata?

X

Co będzie dalej? Odpowiedź na to pytanie powraca w każdej nocnej Polaków rozmowie, które toczą się mimo godziny policyjnej. Rządzący komuniści powrócili – nocą z 12 na 13 grudnia – do swego statusu z 1945 roku, do statusu nielicznej sekty dzierżącej władzę na bagnetach. Wtedy była to sekta prosowieckich jakobinów, dziś jest to sekta prosowieckich mandarynów; wtedy bronili programu, dziś bronią swych przywilejów. Historyczne doświadczenie każe przypomnieć dwa różne modele rozładowywania podobnych kryzysów. Nazwijmy je kadarowskim i husakowskim.

Janos Kadar zaczynał swoje rządy w 1956 r. jako przywieziony na czołgach sowiecki namiestnik. Pierwsze lata tej władzy znaczone były okrutną polityką represyjną, po której nastąpiło powolne, odgórne „odkręcanie śruby”.

Gustaw Husak od początku deklarował chęć kontynuowania dzieła Praskiej Wiosny. Po sowieckiej interwencji funkcjonowały nadal wszystkie wcześniej utworzone instytucje życia publicznego. Wszakże z wolna, krok po kroku, rozwijał się proces likwidacyjny. Ludzi zmuszano do poniżających samokrytyk, do potępiania kolegów. Elementy „ekstremistyczne” eliminowano, niezależne instytucje likwidowano – wszystko pod hasłem, by ratować choćby resztkę z dzieła reformy. W ten sposób Praską Wiosnę zamordowano rękami jej twórców.

Model kadarowski to droga od destruktywnej społecznie akcji represyjnej ku polityce paternalistycznego liberalizmu. Model husakowski to droga od fikcyjnej kontynuacji demokratycznych struktur ku kompletnemu wyjałowieniu życia publicznego.

Dla polskich komunistów Kadar jest pozytywnym bohaterem, którego drogę chcą powtórzyć. Wyrokom sądowym towarzyszą deklaracje o kontynuowaniu odnowy i reform. Scenariusz działań aparatu jest łatwy do odczytania: zniszczyć „Solidarność”, przywrócić sprawne funkcjonowanie totalitarnych instytucji, wykarczować z serc ludzkich nadzieję godnego życia. „Solidarność” pragnie się zniszczyć rękami jej działaczy, tych złamanych i upodlonych, którzy podpisali deklarację lojalności. Wysiłek przedstawicieli WRON szedł w stronę skłonienia Wałęsy do zaakceptowania takiego zamysłu. Okazało się to bezskuteczne. „Solidarność” bez Wałęsy, Bujaka, Słowika może być tylko atrapą maskującą antyrobotniczą politykę.

Szeroko zakrojona akcja represyjna – limitowana protestami opinii krajowej i międzynarodowej – obejmuje pacyfikację zakładów, więzienie działaczy związkowych, propagandową kampanię oszczerstw. Jednocześnie trwają zapewnienia, że wszystko jest w porządku, że kraj jest coraz bardziej normalny.

Wszakże z kościelnych ambon – jedynego miejsca, gdzie język nie został splugawiony – padają słowa prawdy o sytuacji narodu. Mówi się o represjach i o akcji pomocy represjonowanym. Skądinąd wiadomo, że opór istnieje. Ukazują się nielegalne gazety, rekonstruują się niezależne instytucje. Nie, tego ruchu niepodobna ujarzmić.

Tutaj, do mojego nowego mieszkania, którego strzegą uzbrojeni ludzie w mundurach, kraty i druty kolczaste, tutaj dopływają tylko strzępy wiadomości z kraju i ze świata. Mamy za to więcej czasu na syntezę.

XI

Te piętnaście miesięcy było lekcją wolności. „Solidarność” można wymazać z murów, ale nie z ludzkiej pamięci. Wielokrotnie podkreślano wzorotwórczy charakter polskich doświadczeń, walki bez przelewu krwi i używania przemocy, walki polegającej na rekonstrukcji więzi społecznych poza oficjalnymi strukturami. Ten model będzie nadal funkcjonował w odmienionych warunkach; może okazać się użyteczny nie tylko dla Polaków, ale i dla innych społeczeństw tej sfery geopolitycznej. Warto wszakże odnotować, iż wzorotwórczym może okazać się także mechanizm polskiego coup d'état.

W systemie komunistycznym nigdy dotąd elita wojskowa nie była podmiotem władzy. Podmiotem takim był zwykle aparat partyjny, w momentach nasilonego terroru zaś – aparat bezpieczeństwa. Wojsko było tylko instrumentem, a gdy próbowało być podmiotem – było eliminowane. Los sowieckich marszałków Tuchaczewskiego i Żukowa jest tu dostatecznie wymowny. Polski zamach może być precedensem. Warto rozważyć hipotezę, czy godząc w „Solidarność”, Jaruzelski – nolens volens – nie uczynił również fikcyjną władzę partyjnego aparatu. Dotychczas rządził aparat partyjny, a wojsko było jego zbrojnym ramieniem; być może dziś rządzi aparat wojskowy, a partia stanowi dla tych rządów fasadę.

Wojskowy zamach stanu jest jedną z technik zmiany społecznej, jest formą, która nie musi przesądzać o treści. Wojskowy zamach ustanowił dyktaturę w Chile, ale otworzył wrota portugalskiej demokracji.

Wojsko, jedyna względnie suwerenna wobec partii i bezpieczeństwa struktura w ustroju komunistycznym, może odgrywać rozmaitą rolę. Na przykład wojsko uwikłane w niepopularną wojnę z dzielnym ludem afgańskim, który Marks w XIX stuleciu określił mianem „Polaków Azji”, takie wojsko jest zdolne – wedle scenariusza Sołżenicyna – odegrać zupełnie inną rolę niż w Polsce, choć polski przykład – paradoksalnie – może okazać się pożyteczny.

XII

Tu, za kratami, każdy gest solidarności jest jak łyk świeżego powietrza. Dziękuję za to z całego serca w imieniu kolegów i własnym. Każda dobra informacja pomaga żyć. Ale bywają i gorsze chwile. Kiedy niemiecki socjaldemokrata zapewnia, powołując się na autorytet urzędującego wicepremiera PRL, że położenie internowanych jest zadowalające, to z goryczą wspominam los niemieckich socjaldemokratów przed 45 laty i deklaracje różnych mężów stanu, że w Niemczech jest wszystko OK, a wrogowie ładu i porządku przebywają w warunkach humanitarnych. Wicepremier rządu PRL, który występuje jako ekspert w sprawie uwięzionych swych przeciwników politycznych, jest postacią groteskową i żałosną, jego niemiecki interlokutor jest albo zbyt cyniczny, albo zbyt naiwny.

Parę słów o internowanych. Jesteśmy więźniami bez prokuratorskiego nakazu, każdy z nas może uzyskać wolność za cenę deklaracji lojalności i zgody na rolę policyjnego konfidenta. Człowiek złamany – rozumują nasi nadzorcy – nie będzie zdolny do oporu.

Jesteśmy – robotnicy, rolnicy, inteligenci – zakładnikami. Nasz los ma być przestrogą dla innych kolegów, nasz status wizytówką dla zagranicy, my sami – monetą przetargową. Gorzej jest tym po wyrokach za strajki. Jak wszystkich, tak i nas, wojna „polsko-jaruzelska” – by użyć formuły warszawskiej ulicy – postawiła w nowej sytuacji. Trudno dziś o jednolitą formułę. Każdy musi we własnym sumieniu odpowiedzieć na pytanie, jak sprzeciwić się złu, jak bronić godności, jak zachować się w tej dziwnej wojnie, która jest – warto o tym stale pamiętać – nowym wcieleniem trwających od stuleci zmagań Prawdy z Kłamstwem, Wolności z Przemocą, Godności z Poniżeniem. Powtórzmy przeto – za filozofem – że w tej walce nie ma wprawdzie ostatecznych zwycięstw, ale nie ma też – tu szczypta optymizmu – ostatecznych porażek.

Wiara w to ostatnie nakazała mi spisanie powyższych refleksji. Taki jest mój udział w tej wojnie. Pewno nieprędko znów będę mógł zabrać głos. Przeto moim przyjaciołom, zwłaszcza tym ściganym i walczącym, życzę wiele sił, by mogli przebyć tę pustą ciemność rozpostartą między rozpaczą a nadzieją. I wiele cierpliwości, by nauczyli się trudnej sztuki wybaczania.

Luty 1982

„Krytyka” nr 12, Warszawa 1982

„Aneks” nr 27, Londyn 1982

„Der Spiegel”, Hamburg 8 III 1982

Przypisy

[1] Ogłoszone pod pseudonimem Andrzej Zagozda.

[2] Ogłoszone pod pseudonimem Andrzej Zagozda.

Seria „Dzieła Wybrane Adama Michnika” obejmuje następujące pozycje:

TOM 1. „Kościół, lewica, dialog”

TOM 2. „Szanse polskiej demokracji”

TOM 3. „Polskie pytania”

TOM 4. „Diabeł naszego czasu”

oraz teksty rozproszone z lat 1981-2009 – po raz pierwszy zebrane w formie książkowej:

TOM 5. „Takie czasy...”

TOM 6. „Dwie dekady wolności”

TOM 7. „Wśród mądrych ludzi”

Redaktor serii: DARIUSZ FEDOR

Korekta: TERESA KRUSZONA

Projekt okładki: KRYSTIAN ROSIŃSKI

Opracowanie graficzne: CEZARY BOCIANOWSKI

Producenci wydawniczy: ROBERT KIJAK, MAŁGORZATA SKOWROŃSKA

Koordynacja projektu: JOANNA BATORSKA

© Copyright by Adam Michnik 2009

© Copyright for the foreword by Fundacja Jana i Jadwigi Nowak-Jeziorańskich 2009

© Copyright for this edition by AGORA SA 2009

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wydanie I elektroniczne

Warszawa 2011

ISBN 978-83-268-0189-1

Konwersja i edycja publikacji