Łukasz Andrzejewski

POLITYKA
NOWO-
TWOROWA

pamiętnik praktyczno-teoretyczno
Fragment

WYDAWNICTWO KRYTYKI POLITYCZNEJ

WSTĘP: PROSTY POCZĄTEK

Ta książka nie powstała pod wpływem impulsu. Nie jest efektem spontanicznej decyzji o spisaniu wspomnień z długiego czasu mojej choroby, leczenia onkologicznego i rekonwalescencji, chociaż podtytuł może sugerować inaczej. Polityka nowotworowa jest rezultatem wieloletniej i wciąż trwającej walki z wieloznacznym doświadczeniem choroby nowotworowej.

Chciałbym, aby od początku to było jasne: doświadczenie, o którym wspominam, nie jest w żadnym wypadku wyjątkowe. Moim zdaniem jest wręcz odwrotnie – moje doświadczenie choroby nowotworowej i leczenia jest bardzo typowe. I to okazało się głównym powodem, dla którego zdecydowałem się napisać tę książkę. Nie przeżyłem niczego, co mogłoby uzasadniać przyjęcie pozycji tego, który wie lepiej bądź więcej niż inni. Byłem, a w tej książce wciąż jestem, przede wszystkim pacjentem.

Zachorowałem na raka, mając dwadzieścia trzy lata, czyli w wieku, w którym człowiek dopiero zaczyna się rozglądać. To, co zobaczyłem, zarówno wokół siebie, w szpitalu, na ulicy czy uniwersytecie, jak i w relacjach z innymi czy wreszcie w sobie, wydało mi się na tyle ważne, by spisać i uporządkować tę konstelację myśli, których efektem jest Polityka nowotworowa. W tej książce głównym bohaterem jest właśnie to specyficzne i trudne do uchwycenia doświadczenie choroby, która, jeśli spojrzeć na nią z fizjologicznego punktu widzenia, nie różni się bardzo od innych.

Przygotowując Politykę nowotworową, jeszcze na bardzo wstępnym, koncepcyjnym etapie, w czasie rozmów z moimi przyjaciółmi z redakcji Krytyki Politycznej, całym sobą broniłem się przed „wspomnieniową” czy biograficzną formułą książki. Chciałem wówczas, aby była to oczywiście zaangażowana, ale jednak przede wszystkim mocno teoretyczna praca, by jej treść stanowiły analizy, krytyki, koncepcje polityczne i komentarze, a na pewno nie emocje. Teraz jednak wiem, że ten, nazwijmy go dla uproszczenia, „aspekt teoretyczny” miał zabezpieczać przede wszystkim mnie, i to przed samym sobą, przed własnymi emocjami, z którymi nie zawsze potrafiłem sobie poradzić. Dość szybko jednak zdałem sobie sprawę, że ta strategia jest nie tylko nieskuteczna (i to politycznie), lecz również fundamentalnie nieszczera. Myśląc i pisząc o różnych kontekstach choroby nowotworowej, nie byłem w stanie uciec od własnych wspomnień i bardzo indywidualnych doznań, które uczyniły mnie pacjentem oddziału onkologicznego w stopniu nie mniejszym niż wynik badania histopatologicznego. Dlatego w książce, mimo wcześniejszych obaw, pełno jest odniesień do znaczących momentów mojego leczenia i długotrwałego powrotu do pełni zdrowia. Starałem się jednak, aby miały one raczej ilustracyjny niż zasadniczy charakter. Mają stanowić jedynie tło, w które wpisuję znaczące, moim zdaniem, wątki polityki ochrony zdrowia w aspekcie onkologii.

Najważniejszą przyczyną powstania tej krótkiej książki jest pilna potrzeba zwrócenia uwagi na sprawy pacjentów w całej złożoności onkologicznego mikrokosmosu. Przyjęcie punktu widzenia pacjentów to podstawowy warunek ich skutecznej emancypacji. Emancypacja ta nie jest sprawą wyłącznie dla specjalistów i zawodowych polityków, lecz wyzwaniem, przed którym wszyscy stoimy. I jest to kolejny powód, dla którego zdecydowałem się zająć tym tematem

Nietrudno się domyślić, że sytuację pacjentów onkologicznych i w ogóle ludzi chorych w Polsce oceniam jako wymagającą radykalnej zmiany. Chciałbym, aby ta książka stała się impulsem (zapewne jednym z wielu) do wprowadzenia niezbędnych korekt w polskiej ochronie zdrowia i, szerzej, całej polityce społecznej, zarówno na poziomie praktyki, jak i wyobraźni politycznej.

Polityka nowotworowa ma znaczący podtytuł: Pamiętnik praktyczno-teoretyczny. Dopisałem go właściwie pod koniec pracy nad książką. I tak jak jego pierwsza część jest w pełni zrozumiała, by nie powiedzieć, że oczywista, tak druga domaga się wyjaśnienia. W mojej pracy na uniwersytecie zajmuję się polityką w sensie teoretycznym; mówiąc precyzyjnie, interesuje mnie filozoficzny aspekt myślenia i uprawiania polityki. Z tego powodu w książce pojawiają się mniej lub bardziej wyraźne nawiązania do ważnych dla mnie autorów, przede wszystkim Michela Foucaulta i Jacques’a Rancière’a. Ich pomysły stanowią istotny, ale jednak filozoficzny, czyli mimo wszystko dość odległy, punkt odniesienia do spraw związanych z polityką nowotworową w Polsce. Uważam jednocześnie, że nie jest możliwa faktyczna zmiana praktyki politycznej, a o to mi w tej książce przede wszystkim chodzi, bez wcześniejszej krytycznej refleksji nad jej podstawami.

*

Na koniec chciałbym podziękować moim najbliższym, Rodzicom, pani profesor Janinie Gajdzie-Krynickiej i profesorowi Pawłowi Dyblowi, doktor Dorocie Garncarek-Lange, Kubie Łakomemu, Jackowi Małczyńskiemu, Darkowi Chodarze, Adamowi Ostolskiemu, Agacie Szczęśniak, Kubie Bożkowi i Radzie Naukowej Akademii „Artes Liberales”.

Specjalne podziękowania chciałbym wyrazić Joasi. Bez Twojej cierpliwości, wrażliwości i wsparcia ani ja, ani ta książka nie mielibyśmy żadnych szans.

1. BIEG Z PRZESZKODAMI, CZYLI POLITYKA NOWOTWOROWA W POLSCE

1. JAK CHOROBA, TO DLACZEGO POLITYKA?

Najpierw jest początek: „Choroba jest nocną półkulą naszego życia, naszym bardziej uciążliwym obywatelstwem. Od dnia narodzin każdy z nas posiada bowiem jakby dwa paszporty – przynależy zarówno do świata zdrowych, jak i do świata chorych”[1]. Tymi słowami Susan Sontag rozpoczyna swój głośny esej poświęcony chorobie nowotworowej. Nie jest to praca medyczna ani specjalistyczna, choć sama Sontag miała praktyczne doświadczenie onkologiczne: w swoim życiu zmagała się z rakiem trzy razy. Choroba jako metafora to wysmakowany esej, o którym można dyskutować w hermetycznych kręgach uniwersyteckich seminariów (w Polsce niestety tak się nie dzieje), a zarazem wciąż najważniejsze świadectwo odwagi i krytycznej refleksji w obliczu choroby, która, jak chyba żadna inna, obudowana jest negatywną mitologią.

Choroba nie jest i nigdy nie będzie traktowana przez nas jak coś pożądanego czy po prostu zwyczajnego i normalnego. Na szczęście w zdecydowanej większości przyzwyczajeni jesteśmy do dobrego samopoczucia, do niekłopotliwego funkcjonowania przez kilkadziesiąt lat życia. Jeśli już godzimy się na pewną słabość, zazwyczaj wiąże się to ze starością, czymś przecież nieuniknionym i trudnym do zatrzymania. Gdyby wyobrazić sobie życie jako pewien względnie uporządkowany łańcuch przystających do siebie elementów, choroba jest kłopotliwym wyjątkiem i odstępstwem od uspokajającej codziennej rutyny zdrowia. Oznacza nie tylko problem fizjologiczny, kiedy przestają działać poszczególne organy czy arterie, ale też wyzwanie dla naszej psychiki, emocji, a także, o czym szerzej za chwilę, dla kultury, edukacji, polityki i całej sfery publicznej.

Choroba, jako pewien ogólny stan i jednocześnie ważne zjawisko społeczne, wbrew pozorom nie jest żadnym tabu. Jako problem społeczny stanowi nie tylko element medycznych programów specjalistycznych, ale pojawia się tak w edukacji wczesnoszkolnej, jak i w literaturze, teatrze i kinie. Nikt dzisiaj nie może powiedzieć, że choroba jako temat debaty publicznej nie istnieje. Jest też, jakkolwiek to dziwnie zabrzmi, pożądana medialnie. Kiedy mowa o poważnej albo rzadkiej chorobie, kiedy w telewizji występują lekarze, byli albo obecni pacjenci, pojawia się też pewna wrażliwość i choćby chwilowe, ale jednak zainteresowanie ludźmi potrzebującymi i pomocy, i uwagi.

Umiejętność nie tylko indywidualnego, ale przede wszystkim publicznego radzenia sobie z chorobą jest świadectwem zarówno społecznej empatii, jak i kultury. Sposób, w jaki traktujemy osoby chore, w jaki postrzegamy ich rolę w przestrzeni publicznej, mówi wiele o tym, jak w ogóle wygląda dominujący model relacji społecznych. Jeśli w centrum uwagi znajdują się – upraszczając – osoby zdrowe, a chorzy traktowani są jak kłopot i problem, który należy rozwiązać (najlepiej po cichu), to można wówczas mieć sporo wątpliwości, jak elementarna równość i sprawiedliwość społeczna są realizowane w innych obszarach.

Choroba i chorzy są nieusuwalnym elementem naszego codziennego funkcjonowania, niezależnie od wieku czy miejsca, w którym mieszkamy, uczymy się i pracujemy. Jednak sam fakt, że choroba, przy wszystkich ogólnych i szczegółowych zastrzeżeniach, ma w sferze publicznej pewne znaczenie i jest dyskutowana na różnych poziomach, niewiele zmienia w sytuacji pacjentów i ich bliskich. By „coś” zmienić, by poprawić ich sytuację, trzeba każdą chorobę, jako zjawisko angażujące pacjentów wraz z ich otoczeniem, traktować jako osobny problem społeczny. Uogólniona polityka choroby jest potrzebna przede wszystkim jako szeroki i interdyscyplinarny projekt, który wyznacza kierunek głównych, bardzo potrzebnych zmian i przekształceń aktualnie obowiązującego modelu leczenia.

Takiego projektu, mimo kilku zasadniczych i dziesiątek pomniejszych reform, w Polsce, jak nie było, tak nie ma. Od dwudziestu lat polska ochrona zdrowia jest organizowana w ramach programu zadaniowego, który sprowadza się, mimo kilku znaczących wyjątków, do awaryjnych reakcji na cyklicznie pojawiające się problemy. Ten brak systematycznego podejścia odczuwają wszyscy, którzy zetknęli się z leczeniem na dowolnym poziomie: jako pacjenci, rodziny pacjentów, lekarze, pracownicy ochrony zdrowia, a nawet jako politycy. W tym momencie ktoś słusznie zauważy, że wcale nie jest tak źle, bo choćby w kardiochirurgii albo nawet onkologii obowiązują w Polsce te same metody i standardy leczenia co w Europie Zachodniej. Tak jest: to wszystko prawda. Chorując na przykład na nadciśnienie, niewydolność nerek, jaskrę lub wymagając interwencji chirurgicznej z powodu urazu, można być pewnym, poza zdarzającymi się wszędzie patologicznymi incydentami, jakości i nowoczesności stosowanych terapii, a także specjalistycznego przygotowania lekarzy. Jednak – znowu – to nie jest i nie może być odpowiedź na zasadniczy problem związany z ochroną zdrowia w Polsce.

Potrzebny jest całościowy projekt, który nie tylko uwzględni zmiany technologiczne w medycynie, profilaktyce i rehabilitacji, ale będzie przede wszystkim wyraźną i wyczerpującą odpowiedzią na indywidualne i społeczne problemy, które wiążą się z ważnym doświadczeniem, jakim jest choroba.

2. POLITYKI CHOROBY

Kiedy mowa o chorobie – zjawisku jak najbardziej przecież realnym i bezpośrednim – i polityce, większość ludzi odruchowo się dziwi. Bo polityka, a właściwie aktualna forma praktyki politycznej, z którą na co dzień mamy do czynienia, kojarzy się nam jak najgorzej. Wydaje się, że te dwa elementy trudno jest pogodzić, bo zarówno choroba, jak i zdrowie dotyczą nas bezpośrednio, a polityka to – niestety – dla większości z nas jedynie abstrakcyjny medialny spór pomiędzy dominującymi partiami, których przedstawiciele najbardziej interesują się sobą nawzajem. Mimo tych rosnących z każdym dniem negatywnych doświadczeń warto odzyskać politykę również w obszarze zdrowia.

Choroba jest w równym stopniu zjawiskiem i problemem politycznym, co na przykład skład osobowy Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, wieloletnie błędy w szkoleniu wojskowych pilotów czy powódź. Gdy odzyskujemy dla choroby i, szerzej, zdrowia należną im przestrzeń w sferze publicznej, rozpoczyna się potrzebna dyskusja dotycząca nie tylko sprzętu medycznego, sposobu wyboru konsultantów wojewódzkich czy wysokości składki na ubezpieczenie zdrowotne, lecz przede wszystkim faktycznej kondycji pacjentów w ich codziennym funkcjonowaniu: w domu, szkole, pracy, autobusie, sklepie czy urzędzie.

Sytuacja pacjenta nie kończy się na problemie wyboru najlepszej formy terapii. Jest jeszcze mnóstwo innych, właśnie wprost politycznych problemów, które całościowy program opieki zdrowotnej nie tylko powinien obejmować, lecz również akcentować. Pozamedyczny aspekt leczenia jest nie mniej ważny od kwestii technicznych i technologicznych. Decydując się na połączenie polityki i choroby, chcę pokazać, że ta pierwsza powinna być przede wszystkim traktowana jako podstawowa forma praktyki warunkująca wspólne relacje w sferze publicznej i prywatnej. Polityka nie powinna dotyczyć w pierwszej kolejności ani władzy, ani partii politycznych, ani sporu o bliższą czy dalszą przeszłość. Polityka jest odpowiedzią na doniosły w swojej prostocie fakt, że ludzie spotykają się ze sobą i próbują razem żyć.

Pisząc najpierw ogólnie o polityce choroby, a potem już bardziej konkretnie – o polityce nowotworowej – chcę przede wszystkim zaproponować zmianę perspektywy, z jakiej obecnie są postrzegani zarówno pacjenci oddziałów onkologicznych, jak i ich bliscy, których rola w leczeniu jest trudna do przecenienia. Choroba nowotworowa, co znowu nie powinno być dla nikogo specjalnym zaskoczeniem, jest zjawiskiem powszechnym i nic nie wskazuje na to, by miało się to w najbliższym czasie zmienić. Z tego powodu stanowi wyzwanie dla medycyny, psychologii, ale też w równym stopniu dla polityki, ekonomii i socjologii. Chcąc świadomie funkcjonować w przestrzeni publicznej, musimy zwracać uwagę na chorobę i chorych. To wydaje się bardzo proste. Problem w tym, jak to robić.

Ta książka, rodzaj wspomnienia połączonego z krytyczną refleksją, jest w pierwszej kolejności próbą odpowiedzi na polityczne wyzwanie, jakie stanowi choroba nowotworowa. Piszę ją przede wszystkim jako pacjent, zainteresowany nie tylko szczegółami wybranych form terapii, które są przecież ważne, lecz również zaangażowany w zmianę sytuacji chorych, którą poznałem bezpośrednio niemal na wszystkich poziomach: od kolejek w przychodniach i ambulatoriach, przez szpitalne oddziały, aż po fundacje i stowarzyszenia pacjentów. Wiem, że pacjentom jest potrzebne nie tylko specjalistyczne wsparcie, ale też zrozumienie w kwestiach pozamedycznych. Wychodząc ze szpitala, nie przestajemy być pacjentami, co stanowi najpewniej wspólne doświadczenie wszystkich, którzy zakończyli podstawowe leczenie na oddziale onkologicznym.

Choroba jako doświadczenie i zjawisko mniej już medyczne, a bardziej społeczne i psychologiczne, trwa dalej w nas i obok nas. Mimo sukcesów terapeutycznych, a z każdym rokiem jest ich na szczęście coraz więcej, mimo (cokolwiek problematycznego) statusu „wyleczonego” problem choroby nie znika. Piętno związane współcześnie z chorobą nowotworową, o czym tak sugestywnie pisze Susan Sontag, jest odczuwalne w sytuacjach, których nigdy byśmy z rakiem nie łączyli.

Nikt z odpowiedzialnych za ochronę zdrowia w Polsce nie zajmuje się specjalnie wpływem choroby nowotworowej na pozaszpitalne życie pacjentów, nie interesuje się ich powrotem do pracy czy szkoły. Rynkowe podejście do leczenia tak złożonej nie tylko medycznie, ale również obciążonej społecznie choroby powoduje, że wraz z opuszczeniem szpitala czy poradni pacjent przestaje istnieć jako podmiot opieki zdrowotnej, stając się już tylko elementem statystyk.

Czy choroba nowotworowa jest doświadczeniem, które pozostaje w nas przez całe życie – tego jeszcze nie wiem. Wiem jednak na pewno, że jako doświadczenie zmienia w nas i w naszym otoczeniu niemal wszystko, stanowiąc jednocześnie wyrwę w dawnym porządku, jak i zupełnie nowe otwarcie naszego życia. Skala tych zmian, skala oddziaływania choroby jako zjawiska społecznego, wymaga zarówno analizy, jak i odpowiedzi na serię ważnych pytań: Jak pacjenci i byli pacjenci funkcjonują w przestrzeni publicznej? Jak widzimy pacjentów? Jak edukacja, a jak polityka społeczna państwa odpowiada na problemy pacjentów i ich bliskich? Kto i w jaki sposób zabiera głos w sprawie pacjentów? Na ile ten głos jest słyszalny?

Jeszcze niedawno, podczas leczenia, bardzo intensywnie poszukiwałem formuły, z którą mógłbym się identyfikować, która stanowiłaby odpowiedź nie tylko na medyczne wątpliwości, lecz byłaby jednocześnie sposobem na przekroczenie dobrze znanego wszystkim pacjentom onkologicznym poczucia symbolicznego i publicznego osamotnienia. Nie posłom czy ekspertom, nie urzędnikom czy publicystom, ale właśnie pacjentom potrzebna jest koncepcja, a później zbudowany na jej podstawie program, który umożliwi szerokie spojrzenie na sprawę i będzie jednocześnie bliski ich potrzebom i oczekiwaniom. Kolejni ministrowie zdrowia są naiwnie przekonani, że wraz z pozytywną diagnozą (a przecież nie tylko takie są codzienne stawiane) i ulgą z tym związaną problem pacjenta onkologicznego sam się rozwiązuje. Życie i zdrowie – muszę ten frazes powtórzyć – jest najważniejsze, ale to nie zamyka sprawy.

Proponując nowe spojrzenie na politykę nowotworową, ani przez moment nie twierdzę, że ta choroba jest ważniejsza, lepsza czy wymagająca większej uwagi niż inne przewlekłe lub trudne w leczeniu przypadłości. Chcę jednak jeszcze raz bardzo wyraźnie podkreślić, że to właśnie rak, obok AIDS, a nie na przykład reumatoidalne zapalenie stawów czy choroba wieńcowa dorobiły się najgorszej opinii. Nowotwór nie jest tylko ogólną nazwą schorzenia, jego znaczenie wykracza daleko poza ten obszar. Nowotwór, a szczególnie rak, to również pewien gest – gest negatywnego naznaczenia i wykluczenia: „Skoro zachorowałeś, skoro leczysz się w szpitalu onkologicznym, to znaczy, że przekroczyłeś pewną granicę. Jesteś w świecie, którym rządzi inna metafizyka i inna logika. Powrót do świata zdrowych jest skomplikowany i długotrwały”.

Polityka nowotworowa ma być rozpoznaniem, analizą i krytyką sytuacji pacjentów. Nie zamierzam konkurować z autorami Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych ani z twórcami wydanej w marcu 2011 roku Białej księgi polskiej onkologii. Chcę dokładnie te i wiele innych dokumentów przeczytać i zbadać w perspektywie nie statystyk, nie konkurencyjności leczenia, lecz zmiany sytuacji pacjentów. Koncentrując się wyłącznie na statystkach wyleczeń i parametrach medycznych, skazujemy pacjentów, których z każdym dniem przybywa, na getto strachu, niepewności i narzucanych z zewnątrz wyobrażeń. Zamiast poradnika proponuję zestaw idei i podstawę projektu polityki nowotworowej. Staram się w nim zwrócić uwagę na te aspekty, które w dominującym modelu dyskusji o zdrowiu publicznym są pomijane i wykluczane. Jeśli czegoś nie widać albo się o tym nie słyszy, to nie znaczy, że problem zniknął albo że go w ogóle nie było.

W księgarniach literatury onkologicznej jest mnóstwo. Są poradniki, wspomnienia lekarzy, pacjentów i celebrytów, książki specjalistyczne i prawie specjalistyczne, są wreszcie cudowne instrukcje z serii „jak żyć i chorować”. Większość z tych publikacji tak naprawdę bardziej niż pacjentom służy konserwacji stereotypów i obiegowych opinii. Znaczna część z nich – o nieczęstych wyjątkach będzie jeszcze mowa – pada ofiarą dwóch najczęściej powtarzających się błędów: uproszczeń, które zniekształcają nierzadko bolesną złożoność problemu, i wykluczającej metafizyki, która nadaje chorobie znaczenie mistyczne. Te dwa błędy razem stanowią niebezpieczną mieszankę, która skutecznie wyklucza chorych ze świata innych, „normalnych” pacjentów.

Choroba nowotworowa nie jest zjawiskiem prostym ani w sensie medycznym, ani społecznym. Nie ma więc jednoznacznej odpowiedzi na pytania o rokowania, o reakcje na leczenie, a każda próba jej udzielenia kończy się zawsze podobnie – rozczarowaniem, frustracją i złością. Dziesiątki badań, które przechodzi każdy pacjent, i wiele, często wzajemnie się wykluczających diagnoz, z którymi spotyka się na co dzień, to najlepsze potwierdzenie tego, że choroba nowotworowa jest skomplikowanym i w szczegółach niejednoznacznym zjawiskiem.

Walka z wykluczającą metafizyką choroby również nie jest łatwym zadaniem. Niemal wszyscy mniej lub bardziej świadomie ulegamy często spotykanym obrazom choroby nowotworowej, na których bezwłose, wychudzone i blade postacie trwają w rozmyślaniach o sprawach ostatecznych. Każdy, kto jako pacjent, odwiedzający czy lekarz był na oddziale onkologicznym, potwierdzi, że jest to miejsce, gdzie najwięcej się dzieje, gdzie trwa nieustanna praca nad powrotem do zdrowia lub chociaż przedłużeniem życia. Na natchnione rozważania o sprawach ostatecznych zwyczajnie nie ma czasu. Jest praca, ogromny wysiłek, jakim jest codziennie poddawanie się uporczywemu leczeniu. Można powiedzieć, że te popularne obrazy (o ich popularności niech świadczy fakt, że wątek nowotworowy musi się pojawić niemal w każdym współczesnym serialu telewizyjnym) odgrywają rolę w sumie pozytywną, bo walczą z obojętnością i zwracają uwagę na ważny problem. Owszem, zwracają uwagę, ale jednocześnie potwierdzają i zwielokrotniają stereotypy, którymi od lat obrasta choroba nowotworowa. W perspektywie całego systemu ochrony zdrowia rola kultury i środków masowego przekazu traktowana jest, niestety, marginalnie w porównaniu z informacjami o postępach w technologiach medycznych. To błąd – kultura i media współtworzą nie tylko wizerunek, ale przede wszystkim przestrzeń, w której żyją pacjenci. Obrazy i symbole nie są, jak może się niektórym wydawać, ekstrawaganckim dodatkiem do bieżącej praktyki politycznej, ale stanowią jeden z warunków jej faktycznego funkcjonowania. Bez analizy i systematycznej krytyki obrazów choroby nowotworowej nie ma mowy o zmianie jej publicznego, czyli również symbolicznego statusu. Jest to niezbędne – choroba, będę to powtarzał jeszcze wielokrotnie, nie jest tylko sytuacją i zdarzeniem medycznym. Choroba to też zmiana stylu życia, problem polityczny, ekonomiczny, wyzwanie dla edukacji i kultury.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

3. STAWANIE SIĘ PACJENTEM

Dostępne w wersji pełnej

4. BYĆ PACJENTEM

Dostępne w wersji pełnej

5. WIRTUALNA REPREZENTACJA?

Dostępne w wersji pełnej

[1] S. Sontag, Choroba jako metafora, [w:] tejże, Choroba jako metafora. AIDS i jego metafory, przeł. J. Anders, PIW, Warszawa 1999, s. 7.

2. CHOROBA NOWOTWOROWA – RÓŻNE JĘZYKI

1. PUŁAPKI STATYSTYK

Dostępne w wersji pełnej

2. RAK I DEMOKRACJA

Dostępne w wersji pełnej

3. KŁOPOTY Z RÓŻNORODNOŚCIĄ

Dostępne w wersji pełnej

4. POLSKI SPOSÓB

Dostępne w wersji pełnej

5. TERAPIA NEOLIBERALNA

Dostępne w wersji pełnej

3. POLITYKA NOWOTWOROWA – CZTERY SPOJRZENIA Z EKRANU

1. SPOJRZENIE PIERWSZE – SERIAL

Dostępne w wersji pełnej

2. SPOJRZENIE DRUGIE – DOKUMENT

Dostępne w wersji pełnej

3. SPOJRZENIE TRZECIE – FABUŁA PO POLSKU

Dostępne w wersji pełnej

4. SPOJRZENIE CZWARTE – GŁOS Z ZAGRANICY

Dostępne w wersji pełnej

4. CHOROBA NOWOTWOROWA – PRELIMINARIA POLITYCZNE

1. PRZYGOTOWANIE DO CHOROBY

Dostępne w wersji pełnej

2. TRAJEKTORIE ZMIAN

Dostępne w wersji pełnej

4. AMBIWALENCJA SYTUACJI CHOREGO

Dostępne w wersji pełnej

5. PIERWSZE SPOTKANIE: POMIĘDZY TEORIĄ I PRAKTYKĄ

Dostępne w wersji pełnej

6. PIERWSZE WIDOKI NA PRZYSZŁOŚĆ: NADZIEJA, RÓWNOŚĆ, EMPATIA, EMANCYPACJA

Dostępne w wersji pełnej

5. WSPÓLNIE

1. NIEUCHWYTNE DOŚWIADCZENIE

Dostępne w wersji pełnej

2. ANTYSPOŁECZNA LOGIKA TRANSAKCJI

Dostępne w wersji pełnej

3. CIERPKA CODZIENNOŚĆ ALBO ZWYCZAJNY RYTUAŁ INICJACJI

Dostępne w wersji pełnej

4. REALNIE WIRTUALNIE

Dostępne w wersji pełnej

5. WIDZIEĆ WIĘCEJ, BO ZAANGAŻOWANIE NIE JEST PROSTĄ KLISZĄ

Dostępne w wersji pełnej

6. WSTYDLIWY EPILOG?

Dostępne w wersji pełnej

6. PRZYSZŁOŚĆ BEZ TYMCZASOWOŚCI

1. MILCZĄCY SPRZECIW

Dostępne w wersji pełnej

2. POLITYKA ZWIĘKSZONEJ WRAŻLIWOŚCI

Dostępne w wersji pełnej

ZAMIAST ZAKOŃCZENIA: WYOBRAŹMY SOBIE PRZYSZŁOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

Łukasz  Andrzejewski,

Polityka nowotworowa. Pamiętnik praktyczno-teoretyczny

Warszawa 2012

Copyright © 2012 by Łukasz Andrzejewski

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-63855-24-6

Redakcja: Magdalena Błędowska, Adam Ostolski

Korekta: Joanna Dzik

Projekt okładki: Katarzyna Błahuta

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej są dostępne w promocyjnej cenie w siedzibie Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, II p., Warszawa), Świetlicy KP w Łodzi (ul. Piotrkowska 101), Świetlicy KP w Trójmieście (ul. Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1, Cieszyn) oraz księgarni internetowej KP (http://www.sklep.krytykapolityczna.pl), a także w sieci Empik i dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl