Witold Jarno – Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny Katedra Historii Polski i Świata po 1945 r., 90-219 Łódź, ul. A. Kamińskiego 27a

RADA REDAKCYJNA

Łódź w PRL, PRL w Łodzi

Przemysław Waingertner – przewodniczący członkowie: Krzysztof Lesiakowski, Lilianna Światek, Joanna Żelazko członkowie honorowi: Hubert Bekrycht, Robert Sakowski

RECENZENT

Jerzy Eisler

REDAKTOR INICJUJĄCY

Iwona Gos

REDAKTOR WYDAWNICTWA UŁ

Bogusław Pielat

SKŁAD I ŁAMANIE

Munda – Maciej Torz

PROJEKT OKŁADKI

Katarzyna Turkowska

Na okładce wykorzystano dwie fotografie: front – Centrum Łodzi w latach siedemdziesiątych (fot.  Janusz Kubik); tył – Komunikacja zbiorowa w połowie lat siedemdziesiątych – przystanek tramwajowy (fot. Janusz Kubik)

© Copyright by Witold Jarno, Łódź 2019

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2019

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.09074.19.0.M

Ark. wyd. 13,0; ark. druk. 18,0

ISBN 978-83-8142-485-1

e-ISBN 978-83-8142-486-8

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział I. Nowa dekada – nowe nadzieje

Miasto u progu lat siedemdziesiątych

Włodarze miasta

Demograficzne metamorfozy

Rozdział II. Boom gospodarczy

Modernizacja produkcji i wielobranżowość

Pracować w lepszych warunkach

Nowy układ przestrzenny i komunikacyjny

Rozdział III. „Aby ludziom się żyło dostatniej”

Zarabiać, by kupować

Upaństwowione sklepy i usługi

W cieniu „wielkiej płyty”

Komunalne udogodnienia

Tramwajem i autobusem

Rozdział IV. Życie społeczne

Zdrowie rzecz ważna

Oświata w cieniu 10-latki

Pejzaż akademicki

Pod szyldem kultury

Kościół pod nadzorem

Święta państwowe i czyny społeczne symbolem propagandowym dekady

Rozdział V. Czas wolny

Rozrywka dla mas i nie tylko

Krzewienie aktywności sportowej

Rekreacja i letnie wytchnienie

Rozdział VI. Droga ku „Solidarności”

Zawiedzone nadzieje – w cieniu wydarzeń czerwcowych 1976 r.

Zarzewie niepokornego miasta

Sierpniowy przełom

Zakończenie

Bibliografia

Indeks osobowy

Spis fotografii

AM – Akademia Medyczna

APŁ – Archiwum Państwowe w Łodzi

BWA – Biuro Wystaw Artystycznych

IPN – Instytut Pamięci Narodowej

KC PZPR – Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KŁ PZPR – Komitet Łódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KM PZPR – Komitet Miejski Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej

KOR – Komitet Obrony Robotników

KPN – Konfederacja Polski Niepodległej

ŁDK – Łódzki Dom Kultury

MO – Milicja Obywatelska

MPK – Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne

MRN – Miejska Rada Narodowa

NSZZ – Niezależny Samorządny Związek Zawodowy

ORMO – Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej

OW – Ośrodek Wypoczynkowy

PKP – Polskie Koleje Państwowe

PKS – Państwowa Komunikacja Samochodowa

PŁ – Politechnika Łódzka

PPR – Polska Partia Robotnicza

PRL – Polska Rzeczpospolita Ludowa

PTTK – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze

PZPR – Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

RNmŁ – Rada Narodowa miasta Łodzi

ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

SB – Służba Bezpieczeństwa

SKS – Studencki Komitet Solidarności

SZSP – Socjalistyczny Związek Studentów Polskich

TKKF – Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej

UŁ – Uniwersytet Łódzki

UMŁ – Urząd Miasta Łodzi

WAM – Wojskowa Akademia Medyczna

WOSiR – Wojewódzki Ośrodek Sportu i Rekreacji

ZHP – Związek Harcerstwa Polskiego

ZOMO – Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej

ZOZ – Zakład Opieki Zdrowotnej

ZPB – Zakłady Przemysłu Bawełnianego

ZPD – Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego

ZPO – Zakłady Przemysłu Odzieżowego

ZPW – Zakłady Przemysłu Wełnianego

Fot. 1. Dom Handlowy „Hermes” – 1979 r. (fot. Janusz Kubik)

Łódź będąca w latach PRL drugim pod względem liczby mieszkańców miastem w Polsce miała stosunkowo krótką historię – jej szybki i dynamiczny rozwój rozpoczął się w latach dwudziestych XIX w. i w ciągu kilkudziesięciu lat doprowadził do powstania wielkiego ośrodka przemysłu włókienniczego, zwanego „polskim Manchesterem”. W kolejnych dekadach miasto rozwijało się w różnym tempie (wojny, okupacje, kryzysy gospodarcze), będąc wciąż prężnym ośrodkiem przyciągającym ludzi, którzy szukali w Łodzi swej „ziemi obiecanej”. Przeobrażenia miasta po II wojnie światowej zmierzały do przeistoczenia go w nowoczesny ośrodek wielkomiejski, z bujnie tętniącym życiem kulturalnym, naukowym i społeczno-gospodarczym. Proces ten trwał wiele lat, lecz jego intensyfikacja nastąpiła w latach siedemdziesiątych, które znacząco odmieniły oblicze Łodzi. Dzięki wielkim nakładom inwestycyjnym miasto szybko się modernizowało, unowocześniano i rozbudowano łódzki przemysł, jak i całą szeroko rozumianą gospodarkę komunalną miasta, zmodernizowano dotychczasowy układ komunikacyjny oraz zbudowano wielkie osiedla mieszkaniowe. Podejmowano także szereg działań zmierzających do poprawy poziomu życia jego mieszkańców we wszystkich aspektach tzw. życia codziennego, choć nie zawsze się to udawało.

Prezentowana publikacja – choć oparta w znacznej mierze na materiale archiwalnym – ma charakter popularnonaukowy. Oznacza to, że nie poruszono w niej w dogłębny sposób wielu zagadnień, sygnalizując część z nich jedynie w niezbędnym zakresie. Dodatkowym ograniczeniem przy wyborze poruszanej problematyki były względy wydawnicze w odniesieniu do objętości niniejszej pracy. Niemniej jednak książka porusza najważniejsze kwestie związane z historią Łodzi w latach siedemdziesiątych, dając czytelnikowi możliwość bliższego zapoznania się z dziejami miasta w jakże specyficznej dekadzie, wspominanej do dziś przez wielu łodzian jako okres największego rozkwitu Łodzi w historii PRL.

Największym problemem przy powstawaniu prezentowanej książki okazała się bardzo skromna literatura dotycząca Łodzi w latach siedemdziesiątych XX w. Powstało co prawda kilka monografii na ten temat, ale ukazują one zasadniczo nie dzieje samego miasta, lecz Województwa Miejskiego Łódzkiego lub ziem tworzących tradycyjne województwo łódzkie. Można tu wymienić prace pod redakcją Haliny Mortimer-Szymczak, Stanisława Liszewskiego oraz książkę trojga autorów: Marka Kotera, S. Liszewskiego i Andrzeja Suliborskiego1. Nie są to jednak monografie typowo historyczne i nie poruszają wielu zagadnień ważnych dla dziejów Łodzi w latach siedemdziesiątych, koncentrując się na analizie ekonomicznej, demograficznej oraz przestrzeni regionalnej województwa łódzkiego. Podobny charakter ma praca pod red. S. Liszewskiego pod nazwą Łódź. Monografia miasta, którą trudno za takową uznać z punktu widzenia nauk historycznych – dodatkowo trzeba dodać, że w odniesieniu do lat „dekady gierkowskiej” zawiera tylko ogólnikowe informacje2. Nieco bogatsza jest literatura dotycząca różnych wydarzeń w Łodzi, związana np. ze strajkami w 1971 r.3, narodzinami opozycji demokratycznej, niepokojami w środowisku studenckim czy powstaniem NSZZ „Solidarność” latem 1980 r. – tu spośród autorów należy wspomnieć przede wszystkim o Krzysztofie Lesiakowskim i Leszku Olejniku, choć oczywiście grono osób zajmujących się powyższą problematyką jest znacznie szersze. Sporą literaturę mają inne szczegółowe zagadnienia związane np. z dziejami Kościoła katolickiego w Łodzi, łódzkimi wodociągami, energetyką, sportem, komunikacją miejską czy łódzkim środowiskiem akademickim, lecz i one ze względu na swoją wąską problematykę stanowią jedynie materiał uzupełniający4. Warto tu wspomnieć o dwóch publikacjach autorstwa Grażyny Kobojek i Ewy Niedźwieckiej, które – choć mają popularną formę – zawierają wiele szczegółowych informacji o życiu mieszkańców Łodzi oraz wydarzeniach w mieście m.in. w latach siedemdziesiątych5.

W niezbędnym zakresie wykorzystano literaturę odnoszącą się do historii Polski w skali ogólnokrajowej, ukazującą tło historyczne przeobrażeń zachodzących w latach siedemdziesiątych. Pozwoliło to lepiej wkomponować sytuację w Łodzi i dokonujące się w niej przemiany w kontekst funkcjonowania całego systemu władzy i gospodarki socjalistycznej. Cenne okazały się tu prace m.in. Antoniego Czubińskiego, Jerzego Eislera, Andrzeja Friszke, Jerzego Holzera, Jakuba Karpińskiego, Andrzeja Paczkowskiego i Jana Żaryna6.

Z uwagi na ubogą literaturę naukową dotyczącą dziejów Łodzi w „dekadzie gierkowskiej” wielce przydatne okazały się „Roczniki Statystyczne Miasta Łodzi” oraz „Roczniki Statystyczne Województwa Miejskiego Łódzkiego”, jak również różne publikacje o charakterze statystycznym, wydawane w omawianej epoce, do których należało oczywiście podchodzić z krytycyzmem7. Niestety, kwerenda prasy lokalnej z lat siedemdziesiątych („Dziennik Łódzki”, „Dziennik Popularny” czy „Głos Robotniczy”) nie przyniosła spodziewanych efektów. W łódzkich gazetach dominowały w owym czasie informacje o charakterze propagandowym, wychwalające sukcesy gospodarcze i osiągnięcia w różnych aspektach życia społecznego. Z uwagi na panującą wówczas cenzurę trudno w nich znaleźć informacje ukazujące rzeczywistą sytuację w mieście, kłopoty gospodarcze, problemy życia codziennego mieszkańców czy funkcjonowanie rodzącej się opozycji demokratycznej.

Powstała praca została w dużej mierze oparta na archiwaliach zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Łodzi oraz Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej. Znajdujące się w nich bogate zasoby dokumentów z epoki pozwoliły na szersze opisanie różnych aspektów dziejów miasta, choć nie zawsze w równomiernym zakresie. Największe zbiory archiwaliów dotyczące Łodzi zgromadzone są we wspomnianym Archiwum Państwowym w Łodzi. Szczególnie przydatne okazały się zespoły archiwalne: Komitetu Łódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Łodzi, Rady Narodowej miasta Łodzi oraz Urzędu Miasta Łodzi. Dzięki kwerendzie wspomnianych zespołów archiwalnych udało się ukazać wiele mało znanych dotąd zagadnień związanych z dziejami miasta w szeroko rozumianej sferze gospodarczej, społecznej i kulturalnej. Z kolei Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – posiadające w swych zbiorach dokumenty dotyczące głównie działań organów bezpieczeństwa w odniesieniu do wszelkich przejawów tzw. wrogiej działalności antypaństwowej – było przydatne przy omawianiu problematyki strajkowej oraz działań różnych środowisk opozycyjnych w Łodzi.

Przyjęty zakres chronologiczny pracy (1971–1980) obejmuje „dekadę gierkowską”. Pewne wątpliwości może budzić cezura początkowa, gdyż Edward Gierek objął stanowisko I sekretarza KC PZPR już w grudniu 1970 r. Jednak rok 1971 wybrano celowo, gdyż stanowił on w istocie początek procesu przemian i modernizacji kraju, jak i samej Łodzi. Cezura końcowa dotyczy z kolei odwołania E. Gierka ze wspomnianego stanowiska i narodzin NSZZ „Solidarność”, co zapoczątkowało nowy etap w historii kraju. Praca ma układ problemowo-chronologiczny i składa się z sześciu rozdziałów. W pierwszym omówiono nadzieje, jakie wiązano z nową ekipą rządzącą, jej program rozwoju i modernizacji Łodzi, lokalne władze, konsekwencje reformy administracyjnej z 1975 r. oraz przemiany demograficzne. Rozdział drugi poświęcony został problematyce gospodarczej (przemysł, zatrudnienie i przebudowa układu komunikacyjnego miasta), rozdział trzeci – sprawom wpływającym bezpośrednio na warunki życia łodzian (dochody, ceny, handel, usługi, budownictwo mieszkaniowe, infrastruktura komunalna i komunikacja miejska), rozdział czwarty – różnym aspektom szeroko rozumianego życia społecznego (zdrowie, oświata, szkolnictwo wyższe, kultura, Kościół katolicki oraz rytuały obchodów świąt państwowych i różnych uroczystości rocznicowych), rozdział piąty – formom spędzania przez łodzian czasu wolnego (rozrywka, sport, rekreacja i wypoczynek), rozdział zaś szósty – problematyce oporu społecznego w Łodzi w omawianej dekadzie. Nie wszystkie zagadnienia poruszono w jednakowym stopniu, co wynikało bądź z braku materiałów źródłowych, bądź ograniczeń wydawniczych, niepozwalających na szersze omówienie większości rozpatrywanych zagadnień.

Niniejszą książkę trudno oczywiście traktować jako pełną monografię Łodzi w latach siedemdziesiątych XX w., jest ona raczej zaproszeniem do poszerzenia badań w zakresie omawianych zagadnień. Daje jednak odbiorcy szerszy obraz miasta w tej dekadzie, pozwalając zapoznać się z wieloma aspektami rozwoju i funkcjonowania miasta. Oddając tę książkę w ręce Czytelnika, życzę miłej i ciekawej lektury, mając nadzieję, że wzbudzi ona chęć poszukiwań historycznych i pogłębiania wiedzy o Łodzi w tej dekadzie.

Fot. 2. Wizyta Edwarda Gierka w Łodzi na nowej trasie W–Z – 1979 r. (fot. Janusz Kubik)

Miasto u progu lat siedemdziesiątych

Protest robotniczy w grudniu 1970 r. i jego krwawe zdławienie wywołały wzburzenie w polskim społeczeństwie, doprowadzając w konsekwencji do zmiany ekipy rządzącej krajem od 1956 r. Dnia 20 grudnia 1970 r. na VII Plenum KC PZPR na stanowisko I sekretarza powołano Edwarda Gierka, który zastąpił Władysława Gomułkę. Komunikat o jego ustąpieniu z funkcji szefa partii, połączony został z telewizyjnym wystąpieniem nowego I sekretarza KC PZPR, w godzinach wieczornych 20 grudnia. Edward Gierek stwierdził w nim m.in. że przyczynami wystąpień robotniczych były rzeczywiste trudności oraz nieprzemyślane koncepcje gospodarczo-społeczne. Zapowiedział także zmianę polityki gospodarczej państwa, by lepiej odpowiadała ona potrzebom społecznym, oraz poprawę warunków życia polskich rodzin. Oprócz zmian w KC PZPR, 23 grudnia 1970 r. na posiedzeniu Sejmu PRL dokonano zmian we władzach państwowych: Przewodniczącego Rady Państwa Mariana Spychalskiego zastąpił dotychczasowy premier Józef Cyrankiewicz, nowym zaś szefem rządu został Piotr Jaroszewicz, który funkcję premiera sprawować będzie przez niemal dziesięć lat. Powyższe zmiany zainicjowały przeprowadzoną niebawem wymianę kadrową w kierownictwie partyjno-państwowym. Ze sceny politycznej schodzili – a raczej byli usuwani – starzy działacze, a ich miejsce zajmowali młodzi aparatczycy ukształtowani już w nowym, powojennym systemie politycznym. Pokolenie ideowych komunistów zastąpiło pokolenie ZMP, dla którego marksistowska frazeologia była coraz częściej jedynie „pustosłowiem”.

Kształtująca się na początku lat siedemdziesiątych ekipa partyjno-rządowa była nie tylko najmłodszą w państwach realnego socjalizmu, ale także jedną z najmłodszych w ówczesnej Europie. Nowy I sekretarz KC PZPR – w porównaniu z Bolesławem Bierutem i W. Gomułką – wzbudzał większą sympatię w społeczeństwie, gdyż był stosunkowo młody, lepiej wykształcony, bezpośredni w kontaktach z ludźmi, a nade wszystko zyskał nimb „dobrego gospodarza” na Górnym Śląsku. Był pierwszym przywódcą PZPR, który nigdy nie należał do przedwojennej Komunistycznej Partii Polski, nie był też więziony przed II wojną światową za działalność komunistyczną. Nie spędził także części swego życia w Związku Radzieckim, lecz we Francji, dzięki czemu znał język francuski, co było w owym czasie wśród kierownictwa partyjno-państwowego sporym novum. Zaczął także stosować nowy styl rządzenia: odwiedzał zakłady pracy spotykając się bezpośrednio z ludźmi, rozmawiając o ich problemach. Cel tych wizyt był oczywisty – chodziło o przybliżenie osoby I sekretarza społeczeństwu oraz o rozbudzenie w stosunku do niego sympatii i zaufania, tak by Polacy uznali E. Gierka za gwaranta zapowiadanej odnowy, dotychczasowego zaś „gospodarza Śląska” za „gospodarza kraju”. Oczywiście, wszelkie tego typu „niezapowiedziane wizyty gospodarskie” były zawczasu dokładnie zaplanowane i nagłaśniane w mediach, stając się swoistym rytuałem i źródłem wielu anegdot. Zmiana na stanowisku I sekretarza KC PZPR nie oznaczała zakończenia kryzysu społeczno-politycznego, choć niewątpliwie wpłynęła na stopniowe uspokojenie nastrojów społecznych. Polacy – pomni wcześniejszych niezrealizowanych obietnic poprzednich ekip – do zapowiedzi E. Gierka podchodzili z nieufnością, oczekując szybkich i konkretnych decyzji mających wpłynąć na poprawę warunków życia, a przede wszystkim odwołania wprowadzonej w grudniu 1970 r. podwyżki cen. Ponieważ władza nie chciała się na to zgodzić, na początku 1971 r. sytuacja społeczna w kraju zaczęła się ponownie zaostrzać, a nowa ekipa próbowała uspokoić ją bezpośrednimi rozmowami z robotnikami. Efektem była głośna wizyta E. Gierka na Wybrzeżu, w ramach której 24 stycznia spotkał się z robotnikami Stoczni im. Adolfa Warskiego w Szczecinie, nazajutrz zaś z robotnikami Stoczni Gdańskiej. W trakcie tego spotkania stoczniowcy mieli okazać mu kredyt zaufania, skandując słynne „pomożemy”. Zostało to później nagłośnione w mediach, jako wyraz poparcia „klasy robotniczej” dla nowej ekipy rządzącej. Nie wszystkich jednak przekonały zapewnienia władz o trudnej sytuacji gospodarczej kraju i niemożności odwołania z tego powodu wspomnianych podwyżek cen. Doprowadziło to w lutym 1971 r. do powstania nowego ogniska zapalnego, tym razem w Łodzi, gdzie w wielu zakładach pracy wybuchły strajki na tle ekonomicznym8.

Sytuacja gospodarcza miasta oraz warunki życia jego mieszkańców były w latach sześćdziesiątych dalekie od oczekiwań łodzian. Istotny wpływ na to miało – paradoksalnie – stosunkowe małe zniszczenie Łodzi w czasie II wojny światowej, co odbiło się w kolejnych latach negatywnie na polityce inwestycyjnej prowadzonej przez władze państwowe w odniesieniu do miasta. Warunki życia jego mieszkańców były w pierwszych dwóch powojennych dekadach stosunkowo trudne. Sama sytuacja polityczna w regionie łódzkim nie odbiegała w owym czasie od sytuacji w całym kraju – opozycja polityczna (legalna i nielegalna), aktywna w pierwszych latach powojennych, została rozbita represjami, a terror organów bezpieczeństwa skutecznie „zamykał usta” ludziom niezadowolonym. W przemyśle lekkim i włókienniczym w Łodzi zarobki były niższe od średniej krajowej, a normy pracy bardzo wygórowane. Trwający w pierwszych latach powojennych masowy napływ ludności do miasta potęgował trudności społeczno-gospodarcze. W ich wyniku potrzeby inwestycyjne Łodzi szybko rosły zarówno z uwagi na przedwojenne zaniedbania w gospodarce komunalnej miasta, jak i znaczne powiększenie jego obszaru na przełomie 1945 i 1946 r. (zwiększył się on wówczas blisko czterokrotnie – z 58,6 do 211,6 km²). Przyłączone tereny były słabo zurbanizowane i wymagały pilnych inwestycji komunalnych, choć zarazem znajdujące się wśród nich rejony rolnicze stanowiły rezerwę dla przyszłej rozbudowy miasta.

Jak już wspomniano, Łódź była – w porównaniu z innymi dużymi miastami – stosunkowo mało zniszczona w czasie II wojny światowej, co wywarło negatywny wpływ na dalszy rozwój miasta, gdyż przez wiele lat pomijane było przy przydziałach funduszy państwowych kierowanych na odbudowę i modernizację kraju. W Łodzi w tym czasie budowano niewiele, żądając równocześnie od łódzkiego przemysłu stałego zwiększania produkcji, co osiągano poprzez wzrost zatrudnienia oraz wprowadzenie wielozmianowego systemu pracy. Miało to (zwłaszcza nocna praca kobiet) fatalne skutki społeczne, przyczyniając się do obniżenia wskaźnika przyrostu naturalnego, który przez większość okresu PRL należał w Łodzi do najniższych wśród dużych polskich miast. Co prawda w okresie powojennym zaistniały tu korzystne warunki do rozwoju przemysłu (zwłaszcza włókienniczego) – dzięki poszerzeniu rynków zbytu na kraje tzw. demokracji ludowej – ale brak modernizacji parku maszynowego doprowadził do jego zapóźnienia technologicznego. O ile w innych miastach przed 1970 r. budowano nowe kombinaty włókiennicze, to w Łodzi nadal produkowano tkaniny w starych halach fabrycznych, na przestarzałych i wyeksploatowanych maszynach, pamiętających często czasy zaborów. Łódź wprawdzie zachowała w latach sześćdziesiątych XX w. pozycję głównego polskiego ośrodka włókienniczego, lecz jego udział w globalnej produkcji przemysłu krajowego zmniejszył się z około 9,6% w 1937 r. do 7,4% w 1960 r.

Prowadzona w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych przez władze państwowe polityka „deglomeracji” Łodzi spowodowała, iż szybko rosnący w mieście potencjał wysoko wykwalifikowanych kadr nie był należycie wykorzystany dla zdynamizowania jego rozwoju. Wręcz przeciwnie, władze uznawały, że Łódź miała się jakoby „nadmiernie rozwijać”, co skutkowało działaniami ukierunkowanymi na ograniczenie jej rozwoju. Uzasadnieniem tej polityki miały być – według ówczesnych władz państwowych – liczne trudności gospodarczo-społeczne, jak np. kłopoty w zaopatrzeniu łodzian i łódzkiego przemysłu w wodę, zła sytuacja komunikacyjna miasta, brak odpowiednio rozbudowanej infrastruktury komunalnej oraz złe warunki bytu ludności. Problemy te miały się niejako rozwiązać w „naturalny sposób”, poprzez ograniczenie ogólnego rozwoju Łodzi, co miało doprowadzić do ograniczenia wzrostu liczby mieszkańców, a tym samym do złagodzenia występujących kłopotów społeczno-gospodarczych. Wspomniane działania realizowano poprzez administracyjne zahamowanie napływu ludności z zewnątrz (zakaz meldowania na stałe nowych mieszkańców) oraz ograniczanie rozwoju przemysłu (zwłaszcza gałęzi potrzebujących dużych ilości wody). W konsekwencji ograniczono przyrost ludności Łodzi, który od lat pięćdziesiątych był wolniejszy niż w innych dużych miastach: w grudniu 1945 r. mieszkało tu 503 tys. osób, w 1950 r. – 630 tys., w 1955 r. – 674 tys., w 1960 r. – 717 tys., w 1965 r. – 744 tys., a w 1970 r. – 763 tys. Prowadzona w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych polityka „deglomeracji” miasta poważnie ograniczyła możliwości jego rozwoju, wpływając zarazem na postrzeganie przez część Polaków Łodzi jako miasta pozbawionego perspektyw wzrostu9.

Zasygnalizowane powyżej problemy społeczno-gospodarcze miały duży wpływ na trudne warunki życia łodzian, co znalazło swój wyraz w wielkiej akcji strajkowej, jaka wybuchła na tle ekonomicznym w lutym 1971 r. Łódzki przemysł włókienniczy i odzieżowy zdominowany był przez kobiety (włókniarki i szwaczki), które należały do najgorzej opłacanych w kraju grup społeczno-zawodowych. Nic dziwnego, że nieodwołanie przez nowe władze państwowe podwyżki cen, wprowadzonej w grudniu 1970 r., budziło coraz większe niezadowolenie. Już w styczniu 1971 r. pracownicy łódzkich zakładów pracy zaczęli domagać się poprawy warunków życia, a zwłaszcza podwyżek pensji oraz usprawnienia organizacji i bezpieczeństwa pracy. Strajk rozpoczął się 10 lutego i w ciągu kilku dni objął większość fabryk. Rosnące napięcie w Łodzi spowodowało, że 13 lutego Biuro Polityczne KC PZPR zdecydowało, by powstałą sytuację jak najszybciej rozwiązać za pomocą środków politycznych i ekonomicznych. W tym celu 14 lutego przybyła do miasta delegacja partyjno-rządowa z premierem P. Jaroszewiczem na czele. Spotkała się ona z delegatami strajkujących zakładów w Teatrze Wielkim, a następnie z robotnikami ZPB im. Juliana Marchlewskiego i Łódzkich ZPB im. Obrońców Pokoju10. Nie przyniosło to oczekiwanych efektów, toteż następnego dnia władze państwowe – obawiając się rozprzestrzenienia strajku na inne regiony Polski – zapowiedziały wycofanie z dniem 1 marca 1971 r. wspomnianych podwyżek, co doprowadziło w niedługim czasie do wygaszenia kryzysu społecznego11.

W Łodzi – podobnie jak i w całym kraju – przedstawiciele nowej ekipy rządzącej obiecywali w trakcie kolejnych wizyt szybką poprawę warunków życia, czemu miał służyć uchwalony nowy plan rozwoju społeczno-gospodarczego Polski na lata 1971–1975. Ponieważ podobne obietnice składał wcześniej W. Gomułka, toteż obietnicom ekipy gierkowskiej niewielu wierzyło. Aby przekonać do siebie społeczeństwo, musiała ona podjąć radykalną zmianę polityki gospodarczej, by zapewnić wysokie tempo wzrostu gospodarczego oraz w odczuwalny sposób podnieść poziom życia Polaków. Stąd też aksjomatami gospodarczymi na początku lat siedemdziesiątych stały się: polityka inwestycyjna oraz polityka konsumpcyjna, hasłem zaś nowej ekipy słynny slogan: Aby Polska rosła w siłę, a ludzie żyli dostatniej. Niewątpliwie, nowy styl rządzenia, polegający na bliższych kontaktach z „klasą robotniczą”, miał pozytywny wpływ na uspokojenie napiętej sytuacji społecznej, rozbudowując zarazem w społeczeństwie sympatię i zaufanie do E. Gierka, który dla Polaków miał się stać – jak to określano w ówczesnej propagandzie – gwarantem odnowy i przyspieszonego rozwoju12.

Niezadowolenie łodzian z sytuacji gospodarczej i trudnych warunków życia spowodowało, że nowa ekipa partyjno-rządowa zdała sobie sprawę, iż nie można dłużej ignorować narosłych przez lata problemów „robotniczej Łodzi”. W konsekwencji początek lat siedemdziesiątych przyniósł długo oczekiwany rozwój miasta. Jeszcze w lutym 1971 r. powołano komisję partyjno-rządową (tzw. Komisja Jana Szydlaka) mającą opracować plan rozwoju gospodarczego Polski na lata 1971–1975. Wytyczne planu zatwierdzono na VI zjeździe PZPR w grudniu 1971 r. We wcześniejszych latach rozwój gospodarczy kraju przebiegał „skokami” – okresy dużych inwestycji i wzrostu konsumpcji przeplatały się z latami ograniczeń inwestycyjnych i hamowania wzrostu stopy życiowej. Nowe kierownictwo partyjno-państwowe postanowiło zerwać z tą polityką na rzecz polityki harmonijnego rozwoju gospodarki i konsumpcji, główną zaś ideą nowej strategii stało się przyspieszenie modernizacji technicznej i odczuwalna poprawa warunków życia13.

Po zakończeniu strajków lutowych, 15 marca 1971 r. powołano partyjno-rządową komisję mającą opracować (we współpracy z władzami łódzkimi oraz KŁ PZPR) założenia planu rozwoju i modernizacji Łodzi na najbliższe lata. Odpowiedni dokument, Program rozwoju i modernizacji Łodzi, został przygotowany w ciągu kilku miesięcy i 16 lipca 1971 r. przedstawiony na posiedzeniu Sekretariatu KC PZPR, gdzie przyjęto go bez zastrzeżeń14. Nieco później dokument przyjęło również Biuro Polityczne KC PZPR, a 2 października pozytywnie zaopiniowały go łódzkie władze partyjne, co tak podsumował nowy I sekretarz KŁ PZPR Bolesław Koperski (powołany na to stanowisko 16 lutego tego roku): „Program rozwoju i modernizacji jest dokumentem o historycznym dla miasta znaczeniu. Po pierwsze dlatego, że stanowi wyraz głębokiego zrozumienia i uznania ze strony najwyższych władz partyjnych i państwowych dla podnoszonych przez miasto najpilniejszych potrzeb i warunków dalszego rozwoju Łodzi. Po drugie dlatego, że zatwierdzonemu przez Biuro Polityczne raportowi nadaje się drogą uchwały rządowej formę obowiązującego dokumentu państwowego, zapewniającego także odpowiednie środki na realizację nakreślonych poczynań”15. Niecałe dwa miesiące później, 29 listopada 1971 r., Rada Ministrów podjęła uchwałę w sprawie realizacji tego planu, przeznaczając na ten cel do końca 1975 r. aż 34,5 mld zł, niemal dwukrotnie więcej niż w poprzednim planie 5-letnim (1966–1970).

Główny nacisk położono na rozwój przemysłu i gospodarki komunalnej, poprawę warunków pracy, usprawnienie transportu miejskiego, poprawę zaopatrzenia miasta w wodę, rozbudowę sieci komunikacyjnej (układu drogowego) i budownictwa mieszkaniowego, modernizację placówek służby zdrowia, oświaty, kultury, sportu, handlu i gastronomii, a także przebudowę Śródmieścia, które miało stać się przysłowiową wizytówką Łodzi. Podjęta w tym czasie modernizacja łódzkiego przemysłu miała pozwolić na „wydobycie go” z zacofania technologicznego. Zainicjowano również budowę wielu nowych zakładów pracy, mającą zmienić dotychczasowy monokulturowy charakter łódzkiego przemysłu. Jego modernizacja, rozpoczęta w latach siedemdziesiątych, zapoczątkowała zarazem proces przenoszenia przemysłu z centrum na obrzeża miasta. Z pejzażu Śródmieścia zniknąć miały rudery i stare zakłady produkcyjne, na ich zaś miejsce planowano zbudować nowoczesną Śródmiejską Dzielnicę Mieszkaniową. Jednocześnie ciasne dotąd ulice przelotowe w centrum miały zamienić się w wielkomiejskie arterie komunikacyjne, czemu towarzyszyć miała rozbudowa całego układu komunikacyjnego miasta. Usprawnienie ciągów komunikacyjnych wymagało poważnych prac rozbiórkowych w tej dzielnicy (również z uwagi na pogarszający się stan techniczny wielu kamienic), bez czego trudno było myśleć o modernizacji miasta, w ramach której planowano również usytuować budowę nowych dzielnic mieszkaniowych na obrzeżach Łodzi. Do planów tych część łódzkich robotników – pomna wcześniejszych obietnic z lat sześćdziesiątych – podchodziła z nieufnością, co odnotowywała w swych meldunkach SB: „Środowiska robotnicze nadal z ożywieniem i aprobatą komentują referat programowy wygłoszony przez Tow. E. Gierka, skupiając głównie uwagę na poruszonych w nim sprawach dotyczących poprawy warunków socjalno-bytowych społeczeństwa (przede wszystkim sprawa wcześniejszego przejścia na emeryturę). Odnotowaliśmy nieliczne i odosobnione głosy wyrażające powątpiewanie w możliwości realizacji przedstawionego w referacie programu poprawy stopy życiowej ludzi pracy”16. Wspomnianą nieufność władza musiała przełamać konkretnymi działaniami poprawiającymi poziom życia społeczeństwa.

Fot. 3–6. Centrum Łodzi w latach siedemdziesiątych (fot. Janusz Kubik)

Lata powojenne to okres wielkich ruchów migracyjnych, w tym masowego napływu ludności wiejskiej do miast, widoczny także w Łodzi do połowy lat pięćdziesiątych (później został administracyjne ograniczony). Ów swoisty awans społeczny powodował jednak wiele problemów z adaptacją do warunków życia w mieście. Postęp techniczny stale zmieniał „obraz pracy robotniczej” oraz samego robotnika. Wraz ze wzrostem zamożności pracownicy fabryczni zaczęli bardziej cenić własne zdrowie, zalety spędzania wspólnego czasu z rodziną, rozrywkę czy wypoczynek, co z kolei przekładało się na zmniejszającą się wydajność w pracy. Starano się temu zaradzić na różne sposoby, nie żałując nakładów na modernizację infrastruktury całego procesu pracy, by mocnej związać robotników ze swoimi zakładami pracy. Zmieniały się także proporcje płac na korzyć robotników, widoczne zwłaszcza od lat siedemdziesiątych we wszystkich gałęziach przemysłu. Dochody z kolei w głównej mierze decydowały o skali konsumpcji. Zmieniała się także jej struktura, gdyż od lat sześćdziesiątych coraz większą część domowych budżetów przeznaczano na szeroko rozumiany sprzęt AGD (lodówki, telewizory, radia, odkurzacze) oraz odzież, w latach zaś siedemdziesiątych objęła ona w większym zakresie spożycie dóbr wyższego rzędu (m.in. kultura, rozrywka, wypoczynek, komfort życia rodzin). Oczywiście był to proces powolny i złożony, lecz stale postępujący17.

Łódź na początku „dekady gierkowskiej” była wciąż drugim pod względem liczby mieszkańców polskim miastem, którego ludność stanowiła niemal 2,3% ogólnej liczby ludności kraju. Była zarazem wielkim miastem przemysłowym i głównym centrum włókiennictwa w Polsce, którego całkowita produkcja osiągnęła w 1970 r. niemal 4,5% globalnej produkcji krajowej, natomiast w zakresie produkcji przemysłu włókienniczego oraz odzieżowego blisko 25% tej produkcji. Jednak łódzki przemysł włókienniczy – z uwagi na powojenne niedoinwestowanie – charakteryzował się wysokim wskaźnikiem zużycia środków trwałych, sięgającym ponad 50%. Wymagało to podjęcia szybkich działań modernizacyjnych, gdyż bez tego trudno było realnie myśleć o dalszym rozwoju miasta i wzroście produkcji. Po II wojnie światowej stopniowo rozbudowywano w Łodzi także inne gałęzie przemysłu, niezbędne dla zapewnienia wzrostu produkcji przemysłowej oraz poprawy warunków życia ludności miasta. Już w latach sześćdziesiątych zaczęto zwiększać nakłady inwestycyjne na rozwój społeczno-gospodarczy Łodzi, lecz były one zdecydowanie za małe w stosunku do potrzeb. Niemniej jednak w latach 1945–1970 wybudowano w mieście prawie 280 tys. izb mieszkalnych, około 140 szkół, 80 przedszkoli, 30 żłobków, rozbudowano sieć kanalizacyjną i wodociągową (zbudowano m.in. rurociąg dostarczający do miasta wodę z Pilicy), sieć tramwajową i handlowo-usługową oraz stworzono od podstaw miejską komunikację autobusową. Jednak tempo rozwoju Łodzi w „epoce gomułkowskiej” było zbyt wolne w odniesieniu do oczekiwań mieszkańców, poziom zaś zaspokajania większości ich potrzeb pozostawał dalece niewystarczający. Większość zasobu mieszkaniowego pochodziła sprzed 1945 r. i wymagała pilnych prac remontowych oraz podłączenia do miejskiej sieci komunalnej (wodnej, kanalizacyjnej, gazowniczej), gdyż jeszcze w końcu lat sześćdziesiątych ponad połowa mieszkań pozbawiona była podstawowych udogodnień technicznych (głównie kanalizacji). Z kolei nowo budowane w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych mieszkania były w większości małe (jedno lub dwuizbowe), a ich liczba daleka od zaspokojenia rosnących potrzeb mieszkaniowych. Istniejący od kilku dziesięcioleci układ ulic utrudniał rozbudowę komunikacji miejskiej, przestarzały zaś tabor tramwajowy i autobusowy potęgował trudności związane z jej funkcjonowaniem. Daleko niewystarczający był także rozwój instytucji kulturalno-oświatowych, socjalnych czy zdrowotnych. Nie mniej istotnymi potrzebami były: złagodzenie przepisów meldunkowych, służące zwiększeniu napływu do Łodzi siły roboczej z terenu województwa, zabezpieczenie potrzeb mieszkańców miasta w zakresie wypoczynku i rekreacji, jak również polepszenie dostępności kultury i poziomu ochrony zdrowia. Wszystkie te zasygnalizowane potrzeby determinowały konieczność znaczącego wzrostu nakładów inwestycyjnych, co znalazło swój wyraz we wspomnianym wcześniej Programie Rozwoju i Modernizacji Łodzi z 1971 r., który miał stopniowo rozwiązywać nabrzmiałe w minionych latach problemy społeczno-gospodarcze miasta.

Indeks osobowy

1 Województwo Miejskie Łódzkie. Monografia. Zarys dziejów, obraz współczesny, perspektywy rozwoju, red. H. Mortimer-Szymaczak, Łódź 1981; Zarys monografii województwa łódzkiego, red. S. Liszewski, Łódź 2001; M. Koter, S. Liszewski, A. Suliborski, Łódź i Region Polski Środkowej, Łódź 2000.

2 Łódź. Monografia miasta, red. S. Liszewski, Łódź 2009.

3 Strajki łódzkie w lutym 1971. Geneza, przebieg i reakcja władz, oprac. E. Mianowska i K. Tylski, Warszawa–Łódź 2008; K. Lesiakowski, Strajki robotnicze w Łodzi 1945–1976, Łódź 2008; Opozycja i opór społeczny w Łodzi 1956–1981, red. K. Lesiakowski, Warszawa 2003; Niezależność kosztuje najwięcej. Relacje uczestników opozycji demokratycznej w Łodzi 1976–1980, oprac. L. Próchniak, S. M. Nowinowski i M. Filip, Łódź 2008; W trybach systemu. Z dziejów łódzkiej opozycji studenckiej w latach 1968–1989, red. W. Maciejewski, A. Hohendorff, J. Mikosik, Warszawa 2016; L. Próchniak, Służba Bezpieczeństwa wobec opozycji w Łodzi 1976–1989, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2003, nr 2; L. Olejnik, Geneza NSZZ „Solidarność”, [w:] Z dziejów NSZZ „Solidarność” w Regionie Ziemi Łódzkiej. Materiały z sesji popularnonaukowej. Łódź, 29 września 2000 r., red. J. Chańko, Warszawa 2001; B. Czuma, Łódzka „Solidarność” 1980–1981. Zapis zdarzeń, Łódź 2010; Łódzki strajk studencki styczeń – luty 1981. Spojrzenie po latach, red. K. Lesiakowski, Łódź–Warszawa 2014.

4 Biskup Józef Rozwadowski 1909–1996, red. M. Różański, Łódź 2005; M. Budziarek, Łódź Piotrowa. Krótka historia Kościoła w Łodzi, Łódź 2005; Historia Kościoła łódzkiego. Wydarzenia, dokumenty, ilustracje, oprac. K. Dąbrowski, Łódź 2012; M. Opaliński, „Zgody nie wyrażono”. Problem budownictwa sakralnego w diecezji łódzkiej 1945–1989, Łódź 2018; S. Glica, Od 1824 roku. Opowieść o łódzkim sporcie, Łódź 2013; B. Kowalska-Wajnkaim, 100 lat łódzkiej energetyki, Łódź 2007; eadem, 85 lat. Dzieje wodociągów i kanalizacji w Łodzi, Łódź 2010; M. Wojalski, 100 lat łódzkich tramwajów, Łódź 1998; Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi 1948–1998. Księga jubileuszowa, red. J. Lemann, Łódź 1998; W. Puś, Zarys historii Uniwersytetu Łódzkiego 1945–2015, Łódź 2015.

5 G. Kobojek, Łódź – kalendarium XX wieku, Łódź 2005; E. Niedźwiecka, Łódź w PRL-u. Opowieść o życiu miasta 1945–1980, Łódź 2011.

6 A. Czubiński, Polska i Polacy po II wojnie światowej (1945–1989), Poznań 1998; A. Dudek, T. Marszałkowski, Walki uliczne w PRL 1956–1989, Kraków 1992; J. Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, Warszawa 1992; A. Friszke, Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994; J. Holzer, „Solidarność” 1980–1981. Geneza i historia, Warszawa 1990; J. Karpiński, Wykres gorączki, Polska pod rządami komunistycznymi, Lublin 2001; A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1996; J. Żaryn, Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944–1989), Warszawa 2003.

7 Łódź w 35-leciu PRL, red. H. Kowalczyk, Łódź 1979; Łódź w 40-leciu PRL, Łódź 1984.

8 J. Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, Warszawa 1992, s. 115–116; idem, Grudzień 1970. Geneza, przebieg, konsekwencje, Warszawa 2000, s. 350–351. Szerzej o strajkach łódzkich w 1971 r.: Strajki łódzkie w lutym 1971. Geneza, przebieg i reakcja władz, oprac. E. Mianowska i K. Tylski, Warszawa–Łódź 2008; K. Lesiakowski, Strajki robotnicze w Łodzi 1945–1976, Łódź 2008.

9 M. Koter, S. Liszewski, A. Suliborski, Łódź i Region Polski Środkowej, Łódź 2000, s. 271–272; Łódź w 35-leciu PRL, Łódź 1979, s. 15. Szerzej: Łódź w latach 1945–1960, red. E. Rosset, Łódź 1962.

10 IPN, Ld PF10/768, Informacje dotyczące aktualnej sytuacji w kraju z 12 II 1971 r., k. 139–142, z 13 II 1971 r., k. 135–137 i z 16 II 1971 r., k. 152–153; IPN Ld PF10/769, Meldunek specjalny za okres 11–12 II 1971 r., k. 253–254; IPN Ld PF10/808, Informacje i oceny SB KMMO w Łodzi dotyczące strajków na terenie Łodzi w lutym 1971 r., k. 1–159; K. Lesiakowski, Strajki robotnicze…, s. 282–283, 297–305.

11 J. Karpiński, Wykres gorączki, Polska pod rządami komunistycznymi, Lublin 2001, s. 314; A. Dudek, T. Marszałkowski, Walki uliczne w PRL 1956–1989, Kraków 1992, s. 136–138; J. Eisler, Zarys dziejów…, s. 117.

12 A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1996, s. 399–400; J. Karpiński, Wykres gorączki…, s. 320–321.

13 J. Eisler, Zarys dziejów…, s. 121.

14 K. Lesiakowski, Strajki robotnicze w Łodzi…, s. 326–327.

15 APŁ, KŁ PZPR, t. 141, k. 279.

16 IPN Ld PF10/809, Meldunek specjalny o sytuacji operacyjno-politycznej na terenie m. Łodzi z 8 XIII 1971 r., k. 12.

17 H. Słabek, O społecznej historii Polski 1945–1989, Warszawa 2009, s. 236–243.