Okładkę i strony tytułowe projektowali

HENRYK TOMASZEWSKI

MIECZYSŁAW WASILEWSKI

Układ i redakcja tomu

MARIANNA SOKOŁOWSKA

Korekta

DONATA LAM

MARIA KANIEWSKA

MAŁGORZATA DENYS

Księgarnia internetowa

www.piw.pl

© Copyright by the Estate of Miron Białoszewski, Warszawa 2017

ISBN 978-83-64822-92-6

Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2017 r.

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl www.piw.pl

Wydanie drugie

Skład i łamanie: Oficyna Poligraficzna „Polico-Art”, Warszawa

Skład wersji elektronicznej
MARCIN KAPUSTA

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

I

Namysły i rozmysły

(Noc…)

(poniosło mnie do czyjegoś domu…)

(urok nierozpętanego ciągu…)

(chodzenie…)

(moja głowa była Żydem…)

(nie ruszać się stąd…)

— Wrony nad morzem

(koniec listopada…)

(szary ranek…)

(liście opadają…)

Przesuwy chęci

(Z wysoka…)

(tymi drzwiami wleciał dech chwili…)

(Nie chcę sprawdzać w rocznice…)

W hotelu

(rano…)

Spania (sen)

Korytarzowiec

Korytarz górny zapasowy

Napis na ścianie

wąsko

(cienie się łaszą…)

(tu się nie mieszka…)

(Cień do Pana…)

Wiersze bez bicia

Początek niewinny: rudawość

(niebo chrapie…)

(los na skos lasu…)

Przejście 1

Przejście 2

Trawopis

Domki i psy w lesie tej planety

Słońce puściło tuby

(komórki budują…)

Życie i współ

Fafultety

Pani Anna na Hożej opowiada…

Po Dziadku

Ballada bez porwania

Fermanta

Denderowianka

Pani Pracula

Kaktus Feluni

Pani Sztywna

Potrzeby

Wypadkowa

Dyszel Wielkiego Wozu

Równanie z dwiema niewidomymi

Kuzynka czyli moloyoga

Strachy i wykroje

Dawne imieniny na wsi

Wiersze o ścianę

(W opatrunkach…)

(czy ja jestem skądś…)

(z czegoś szarego…)

(ziemia się z niebem…)

(ciemno swojsko…)

(ściemnia się na ścianie…)

(na jednej nodze niepewności, zamyślenia…)

(patrzę, patrzałem…)

(szpara z niedomknięcia…)

Po ostatnich podrygach

Wiersze baby z bloku

Ja czarownica? — dobrze

Spięcie

Ja do niego

Podjęcie

Prze…

Wró…

Co się stało?

Mrówki blokówki

(Winda…)

(Dalekie grzmoty…)

(Zrobiłam wieczór autorski…)

Wiersz baby z bloku

Wiersz baby z drugiego bloku

II. Oho

Nowa wiosenna słabocha czyli wiersze antywiosenne

Przełom wiosenny

(wiosną we mnie dmuchło…)

3 kwietnia

(Kochacie siebie na wiosnę?…)

(wiosna jasna…)

(zimy nie lubię…)

(za wiosennym podmuchem…)

(straszny czas tak potrafi trząść…)

Nieposzykowanie mi się

(za mało wiadomości!…)

(złość i niedoważenia…)

(Rozpatrywanie, sceptycyzm…)

(co z tego że utyłem?…)

(Nie chcę sprawdzać w rocznice…)

Paplany (ballady)

Ballada o piramidzie

Co tu podziwiać?

Stara modystka komunistka…

Jeżą się futrzane decyzje w stanie wojennym

Garwolin w zimie

(miastuchno…)

(lepi się lepi…)

(Śnieg się snuje…)

Nie śpiewajcie!…

Zima na uboczu

Kot ma pręgi

(Ucho do śniegu…)

(cel, pęd ubyla-co…)

Mama w chorobie…

Garwolińska deklamacja o chuście Weroniki

W drzwiach

Faktyczność

Mama się zastanawia

Dwie rozpatrują

Stefa o bratowej

Stefa o kulturze

Stefa do mnie

Stefa o sobie

Stefa o młodych

Stefa o śmierciach

Stefa o wieczności

Drób i niedrób między ludźmi

Wypisy z morza

Wypis I

Wypis II

Wypis III

Wypis IV

Wypis V

Wypis VI

Wypis VII

Wypis VIII

Wypis IX

Homeryki czyli niejasności

(nic macające…)

(ślepota na koturnach…)

(trudność z wielkościami…)

(lepienie widoku z domysłu…)

(wyobrażenia…)

(zwolnienie tempa…)

(gdzie tknąć…)

(kosmatyka zjawisk…)

(iść…)

(podniósł się głos…)

(trzymam się rękami…)

(głowa się wykręca…)

(nic się nie stało…)

Kołowanie

Za naszą i waszą

Z wyłęgu

Z ziemi egipskiej do polskiej

Zakłócenia

Cud

Gorzej

(co za panorama z 9 piętra…)

Pora złych snów

Sen w czerwcu

Poryw

Domki i psy w lesie tej planety

Kołowanie

(w blokowych…)

Na szarej po wszystkim kaszy

(śniło mi się…)

Słupek słońca z wariacjami

Przed potopem i po potopie

(mamuty bloków niosą nas…)

(jak to powiedzieć…)

(nie ruszać się stąd…)

Przelatywanie

Wiersz na wysoki połysk

(pióro — puchy…)

(na osiemnastym piętrze…)

Zwierzęta się szturchają

Teraźniejszość

(dzień — cień — dzień — cień…)

Mucholotem

(lazur ludzi utopionych na pamięć…)

(otwieram jej drzwi, skrzypią…)

(tymi drzwiami wleciał dech chwili…)

Faktyczność

Zaskok na uwięzi

(z pobrzęczkiem galaktyk…)

Spotkania z nożem

(— miejsce dla tego pana!…)

(Kiedy już załóżkowany leżę…)

(Co tu ukrywać…)

(Siwy pan z Płońska…)

(wystające ręce, nogi…)

(Dzwonię do Lu. …)

(Skończył się Zjazd Partii w radiu…)

(Drugi pan w koszuli…)

(Korytarz…)

(Szósta rano…)

(Salowa klapie śmietnikiem…)

(Pan Gruby…)

(— Ktoś do pana na dole…)

(W południe pan z Płońska…)

(dotyk…)

(Za nowym oknem parkan…)

(Zmienił się powód…)

(Lu. wszedł do separatki…)

(W słowach raje…)

(Po południu odprowadzam gości…)

(Ukazują się w drzwiach…)

(na szybach krople chwili…)

(noc, pioruny wygasły…)

(niedziela, goście, rozmowa…)

(Rano…)

(nie jeść…)

(górne rury odjęte…)

(Wszystko na mieście podobno…)

(usiadłem pod wiszącym drzewem…)

(Odwiedzam 113…)

(A kiedy odłączą mnie od rur…)

(Odłączono mnie od rurek…)

(zrobiłem…)

(Już byłem w ogródku…)

(ano nie trzeba było…)

(Lu. wchodzi. Ja…)

(W przeddzień czwartku…)

(W nocy zza drzwi…)

(Na mieście…)

(— tyle napisałem…)

(wraca zapalenie, zmęczenia…)

(nie pierwsza próba generalna…)

(leżę, czytam, spokój…)

(więc będzie druga operacja?…)

(z klasyki …ika…)

(dren, suspensorium…)

(Lu. wchodzi…)

(w ileś po drugiej operacji…)

(Lu. wchodzi, domyka drzwi…)

Podstarzałość

(fantazja czasu…)

Okno nocne…

(czekam…)

Ciekawość i wyblakłość

(Kapało…)

Ideał kapań

Kapanie w zlew

(znużenie kap…)

(przerzucony przez życie…)

(a kiedy życie wyjdzie z mody…)

Klapa

Kończę 60 lat

Cztery ballady

Ballada nieprzedawniona (porosyjska)

Poniemiecka ballada sopocka

Ballada o dwojgu

Ballada o zastępczyni

Ja i wczasy na leżąco

(cisza szumi…)

(ta śpiewanka zbędna?…)

(z dnia robię noc…)

(a na końcu? — wariacje…)

(polot…)

(bzyk nad bzykami…)

Dodatek na poniewczasy

Antydodatek

Ja i wczasy na chodząco

(bez ludzi…)

(szara noc…)

(szare, szarsze…)

W nocy po omacku

Wieś, noc, przystanek autobusowy

W po-dobrach noc

Wiersze jąkały

Apteka

Las

Pociąg

Figularnie

W porządku

Kabaret Kici Koci

Strajk

(Kicia Kocia dzwoni…)

Głowa na sztylecie

Niespodzianka na „N”

Przemowa Kici Koci już po otrzymaniu Nagrody Nobla

Zima

2000

Sprawozdanie z S.O.

Z czego?

Sen

Odczyt Kici Koci

Moja filozoo

Ćmolęk

Wybuch stanu

Bohaterka

Kosmos szafowany

Bomby

Nawracaczki

Przewodnik

Ciocia

Walka na sny

Gra w kartki

Zniszczenia

Melodia na zamknięcie

Piosenka Kici Koci do stanu wojennego

Narzeczony

Kicia Kocia podsłuchała

1 Maj

3 Maj

(Kicia Kocia uklepuje pościel…)

Ampir kaszany

(Kicia Kocia: Ja piórystka…)

Doszło do rozłamu

Po trzech dniach

Pustelnica 1982

Kicia Kocia na Manhattanie

Niagara

Stepy amerykańskie

Kicia Kocia w sklepociągach

Kabaret Kici Koci w Buffalo

Wywiad

III. Ostatnie wiersze

[Wiersze amerykańskie]

W Ameryce jak gdzie indziej

Na rzymskim równoleżniku

(w obcym kraju…)

Wróciłem z Ameryki

Ciemne i szare naoczności

Cisza, ciemno, pusto

(ścieżka pstrzy…)

(ciemno w pas…)

Namawianie na wrony

Łagodna zima ciemna

Wałkowanie wron na niebie i na sobie

(średnia zima…)

(cierpliwa zima…)

Brzask, ulica

(kra-kra…)

Czarna zima…

Kabaret Kici Koci

Poeta w czasie reanimacji pisze tango…

Kicia Kocia odpisuje poecie…

Opera leśna

Odmiany łapania tchu

(biały sufit z balonami…)

(biały sufit…)

(tchawica…)

(raz początkiem…)

(ostateczności…)

Śmierć

Zbiórczość

Drzewa — kwiecień — uwaga

Sercowisko

Choroba

Nota od wydawcy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

I

Namysły i rozmysły

Noc

w środku

Wilanów

zażółcony światłem

w rowie ciemno

kapanie?

tykanie? nie

maszerowanie…?…

pusta jak duże zero z cieniem

zapatrzone na „nie”

idzie

ja patrzę

a to robot z wody

po trawie

nie wie co robi

a wie

poniosło mnie do czyjegoś domu

wszystko plączę

ktoś żywy

poruszony

— co za cisza!

ucieka

— ode mnie?

a ja się gnieżdżę, wiję, jak samo „się”.

urok nierozpętanego ciągu

jaki początek wiosny, znajomości

nim działanie buchnie

nim intryga,

zaintrygowanie

tyl-ko

chodzenie

za duże

zmęczenie

rura w głowie

buczy

zgłupienie

już leżę

i to tak zostanie?

moja głowa była Żydem

jeździła tramwajem

nie wolno wysiadać, Niemcy,

tylko jeździć, jeździć,

żeby się chociaż nie ruszać,

ano można —

aha… bo poduszka

aha… przebudzenie

Niedobrze mieć przeszłość, nawet cudzą

nie ruszać się stąd

nie jechać nigdzie

na żadne inne planety

chyba że one tu —

więc

jakby co do czego doszło

udać że się nie znamy

— Wrony nad morzem

— wrony? nie mewy?

— mewy w ulicach między parapetami

tam bielej;

tu czarniej

morze w sobie się mgli

czyhają łabędzie

czkają gałęzie

wrony w listopadach;

co kto komu wyrwie gdzie

koniec listopada

początek morza

— — — — — —

co tak czernią świeci?

wachluje?

kracząca zorza

wronnica

Sopot, 23 listopada 1980

szary ranek

roztrzęsiony z radości

piękny

jak u wylotu tunel

tunel jak ogon

ogon jak niedochodzenie

Sopot, 23 listopada 1980

liście opadają

od piątego piętra

wyżej mrówkowce, my

gdyby tak z okien

co główka

to opadnięta

?

Przesuwy chęci

noc

oc-

knąć się

rano niespane

mgła

w miasto!

coś z pamięci chęci

umkło

a szło

leci!

usiadło

zniechęcenie

wracać? nie?

wsiadać!

wysiadać

i już geniuszek miejsca

się kręci

chęć nie chęć

Z wysoka

wyglądam

ogólnie       ogólnie

tymi drzwiami wleciał dech chwili

tamtymi wyleciał

ja

w środku

kroplami kapiące stulecia

wte — i — dy

teraz ich nie ma

ani mnie

Nie chcę sprawdzać w rocznice

Kogo ani siebie

sprawdzanie swojej historii

na miejscu

nie trafia do siebie

czas, wieczność bezstronna

nie ma nic do rzeczy

w jednym człowieku

gubi się wieczność

a między dwoma przez wieki

może zahaczyć się

ta sama chwila

W hotelu

Deszcz puka do okna

— och, na

trzydziestym piętrze?

Kto?

i o

drugiej w no

przestał

rano

ciepło

idę

mogę

zawsze tak było

zawsze tak będzie

tak się wydaje

jak się przestaje

to się dojrzewa

Spania (sen)

Spanie w pokoju

budzenie się

spanie

na szaro

znajomy z dawnych czasów

uchylił okna, mówi

— coraz mniej wszystkiego,

tak się lepiej rozrzedzi…

to życie…

ja

— nie, nie

on

— zamknąć? dobrze

spanie,

wieki gasną

na szaro

przetacza się po rękach, nogach

nieskończoność

żyje się?

dalej co?

straszne?

ta wieczność

nie — do — rzecz — na

Korytarzowiec

Korytarz górny
zapasowy

więc kołyskowy

dziecko bloku

w zawieje

osiem wylotów klatek

jak osiem matek

mu pieje

dmuch pcha

i to słychać

i ono słucha

Napis na ścianie

„Piłem

byłem

plus minus

korytarz szedł tyłem

na mnie wpadł

oj — dynus!”

wąsko

bzyk

ścian

— o, idzie

na

styk

jede

npan

więcej niż cały

cienie się łaszą

do padania

zazdrość nimi

kłania

w ileś się

tu się nie mieszka

tu się nie porywa

tu bywa

i się pstrzy

ktość

tył naprzód nicości

CIEŃ DO PANA

ty pan

i ja pan

PAN DO CIENIA

ty plan

ja — przed i po

TEN TRZECI

oba się na mnie złożycie

i rozłożycie

OBA

ty sen?

TEN TRZECI

gorzej:

przeżycie

Wiersze bez bicia

Początek niewinny: rudawość

trawa

kura

trara

kuwa

watraraku!

zniosły wspólne jajko

niebo chrapie

przez sen

spada, turla się, zwija

do początku

i nic nie wiadomo

los na skos lasu

podsosenna melancholia

zależy dla kogo

mamuty wyginęły

ocalały koguty

pieją

chować się!

kto niezupełnie żywy

Przejście 1

szosa

cisza

noc

na bokach

stojące rosnące

Co senne?

One? czy ja między nimi

w powietrzu

nogami ruszający ziemię?

Przejście 2

aż dziwne

że tu bywają cisze i luzy

? co to za ziemia

między latarniami

? co to za przekwit wcielenia

„ja”

ja idę

ja idę zamoczony w myśleniu

a ono

wie, w co się supła

i rozmywa

oczy napięte

na nogach

biała szosa

chwilowość od drzewa do drzewa

przeciąga się

na nitce wieczności

śpią

łodygi tej planety

w mrowiu osobności

Trawopis

mam pisać o trawach

jak zeszłego lata

więc?

trawy   są

ja          jestem

ale one kuszą, zanim co,

ciągną w górę

a zobaczone

unoszą się w stronę odwrotną

Domki i psy
w lesie tej planety

noc

idzie się

szosa

.  .  .

wysocy po bokach stoją (zawsze)

dziś nimi nic nie macha

.  .  .  .  .  .  .  .  .  .

znajomi kwitnący

kryją kolory

nie mówią (nigdy)

odległość kołuje

i pora

nie umiecie spać, nie śpijcie

rośnijcie, jak się da

Słońce puściło tuby

w nich od razu muszki

rojami

niby kolumny duchów

słuchające siebie

komórki budują

siedzę w nierówności

byle mnie nie dobrzękła

pszczoła wyrywności

Życie i współ

Kurant z ratusza „nie rzucim ziemi”

Mąż rzyga

— to wątroba, przez ciebie, odejdź

Dzwonek, kuzyn, otworzyła i zwierza

— żeby mnie UFO zabrało, a co? to lepsze niż taki mąż

— e

— co e?

— chociaż może masz rację, moją znajomą, tu blisko, gonił piorun kulisty

— którędy?

— po ziemi, zdążyła uciec

— mnie nie spotkało nic

i poszła do męża z pigułkami

Fafultety

Pani Anna na Hożej opowiada:

— Do Mediolanu podwoził ktoś samochodem nieznajomą. Zapowiedziała trzęsienie ziemi. W pewnym momencie już jej nie było, na siedzeniu leżał paszport na osobę nieżyjącą od 10 lat. Podobno ileś takich zjaw.

Po Dziadku

Przyjechała z dwoma kogutami ze wsi, ze starą gosposią, 82 lata, do Jadwigi na Hożą.

Dostała tu po nie swoim Dziadku koszule, krawaty, palto, ubrania, łapała w toboły, wiązała sznurami, gosposia o niej

— Szczęśliwa.

Jak wszedłem, pytam gosposi

— Jak się pani czuje?

Klasnęła w ręce, zakręciła się

— A dobrze.

Tamta, już spakowana, chciała dzwonić, studiowała telefony i jednocześnie opowiadała

— Zamordowali kobietę z wytwórni drobiu, ktoś tam podkradł gęś, drugi widział, ten tego pobił, ta miała świadczyć, może to o to, dwadzieścia jeden ciosów nożem, pochowali ją w peruce.

Poszły obie spać w kuchni na jedno łóżko za firanką.

— Niech pani śpi w pokoju po Dziadku.

— Ja nigdy nie byłam bojąca ludzi, napadną, to napadną, ale duchów to się zawsze bałam.

Ballada bez porwania

Na swój wernisaż za granicę leciała

stewardesę uprzedziła

żeby ją budziła

w obcym języku

tamta odwrotnie zrozumiała

a ta co leciała

przebudziła się, spojrzała

i widzi że

to hangar

Tu ona spóźniona

a wie że tam czekają

i taka niezrobiona

musiała wyjść

bez schodków

Szła przez płytę i szła

aż budynek, megafony

plum plum z dz aa

plum plum z dz yy csss

czeka pan z kwiatami

zdziwiła się

skąd ją poznał że to ona

bo miały być dwie

Fermanta

wchodzi do kuchni

— pss…

kto ją kusi?

— pss

strach

ale wraca

— pss — butelka z soczkiem

— pss — druga

próbuje

— pss… pss… — następne

upiła się

śpi

nagły podryw, przebicie sufitu

pss

nad kuchnią dziura

ojciec jej wrócił, woła

na dole tynk, coś się kłębi

papiery, zadarł głowę

w górę ją porwali?

pss

poszedł

wstała z papierów

ps… ps…

ulepiła swój portret z soczków,

tynku i z tego, w czym spała

a potem poszła chyba

w mieszkania głąb

bo dalej nie wychodziła

nawet raz na rok

zostawmy ślad

dla każdego coś

ps

ps

Denderowianka

Jestem Denderowianka.

Nie wiem, co to znaczy.

Przyjdzie kontrol.

Przyjdzie kontrol.

Zapytajcie.

Skończyłam pięć fafultetów.

Nie pasłam nigdy krów.

Kto to leci?

Odrzutowiec.

Narzeczony.

Zrzuci paczkę.

Zrobię kaczkę.

Bz… ps…

Pomyliłam proporcje:

To mucha.

Ej, pojadę do ministra.

Opowiem swoje koleje.

I zemdleję.

Pani
Pracula

teksty

przeszpula,

w maszynę

bije,

jak żółte