Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Wstęp

CZĘŚĆ I. SWOI CZY OBCY?

Rozdział I. Żydowska tożsamość

Rozdział II. Antyjudaizm

II 1. Antyjudaizm antyczny

II 2. Konflikt judeo-chrześcijański

II 3. Kościół i Synagoga

II 4. Masakry Żydów w czasie wypraw krzyżowych

II 5. Oskarżenia Żydów o mord rytualny

II 6. Oskarżenia Żydów o profanację hostii

II 7. Oskarżenia Żydów o roznoszenie zarazy

II 8. Demoniczny obraz Żyda

II 9. Napiętnowanie, izolacja i wypędzenia Żydów

II 10. Reformacja i kontrreformacja a Żydzi

II 11. Żydzi w opinii nowożytnych myślicieli

Rozdział III. Antysemityzm

III 1. Źródła „nowoczesnego” antysemityzmu

III 2. Antysemityzm rasistowski

III 3. Antysemityzm spiskowy

III 4. Antysemityzm polityczny

III 5. Represje i pogromy

III 6. Reakcje żydowskie

Rozdział IV. Żydzi w okresie międzywojennym

IV 1. Nowy ład dla powojennej Europy

IV 2. Społeczności europejskich Żydów między wojnami

IV 3. Żydzi w II Rzeczypospolitej

IV 4. Żydzi w Niemczech

CZĘŚĆ II. DROGA DO LUDOBÓJSTWA

Rozdział V. Preludium Zagłady

V 1. Niemcy po I wojnie światowej. Narodziny nazizmu

V 1.1. Republika Weimarska

V 1.2. Adolf Hitler i początki narodowego socjalizmu

V 2. „Kwestia żydowska” w programie partii nazistowskiej

V 2.1. Wykluczenie i prześladowania Żydów w III Rzeszy

V 2.2. Antysemityzm państwowy – polityka dyskryminacji Żydów

V 3. Wzrost nastrojów antysemickich w Europie w latach 30. XX w.

V 4. Emigracja i inne reakcje żydowskie

Rozdział VI. Wybuch i pierwsze lata II wojny światowej (1939–1941)

VI 1. A więc wojna! Agresja Niemiec na Polskę

VI 2. Żydzi polscy w obliczu wojny

VI 3. Pierwsze niemieckie szykany i represje

VI 4. Polacy i Żydzi – jak ich zantagonizować?

VI 5. Rozwiązanie terytorialne „kwestii żydowskiej”

VI 5.1. Operacja Nisko i plan madagaskarski

VI 5.2. Wysiedlenia z terenów wcielonych do Rzeszy

VI 5.3. Bieżeńcy w drodze na Wschód

VI 6. Nazistowskie prześladowania Żydów w Europie Zachodniej

VI 6.1. Dania i Norwegia

VI 6.2. Luksemburg

VI 6.3. Belgia

VI 6.4. Francja

VI 6.5. Holandia

VI 7. Żydzi pod okupacją sowiecką

Rozdział VII. Eksterminacja pośrednia – getta w okupowanej Europie

VII 1. Cele gettoizacji

VII 2. Powstanie gett i ich rozwój

VII 3. Getta na okupowanych ziemiach polskich

VII 3.1. Getto łódzkie

VII 3.2. Getto warszawskie

VII 3.3. Getta na prowincji

VII 4. Za murami getta – życie codzienne

VII 4.1. Judenraty i Żydowska Służba Porządkowa

VII 4.2. Szmugiel

VII 4.3. Głód i choroby

VII 4.4. Inna strona życia w getcie

VII 4.5. Opór cywilny w gettach

CZĘŚĆ III. „OSTATECZNE ROZWIĄZANIE”

Rozdział VIII. Wojna eksterminacyjna na Wschodzie – operacja „Barbarossa”

VIII 1. Operacja „Barbarossa” – przygotowania

VIII 2. Einsatzgruppen i ich rola na Wschodzie

VIII 3. „Holokaust od kul” – masowe mordy ludności żydowskiej na Wschodzie

VIII 3.1. Co się wydarzyło w Babim Jarze?

VIII 3.2. Kraje bałtyckie: Litwa, Łotwa i Estonia

VIII 3.3. „Piekło Transnistrii”. Mord na Żydach z Rumunii

VIII 4. Sąsiedzkie pogromy Żydów latem 1941 r.

VIII 4.1. Kowno

VIII 4.2. Jassy

VIII 4.3. Lwów

VIII 4.4. Jedwabne

VIII 5. Mord totalny – decyzja

Rozdział IX. Eksterminacja bezpośrednia w obozach zagłady

IX 1. Konferencja w Wannsee

IX 2. Deportacje Żydów na Wschód

IX 3. Deportacje z Półwyspu Bałkańskiego

IX 4. Deportacje Żydów węgierskich

IX 5. Masowe zabijanie Żydów w obozach zagłady

IX 5.1. Obóz zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem

IX 5.2. Akcja „Reinhardt” – zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie i okręgu Białystok

IX 5.2.1. Ośrodki zagłady akcji „Reinhardt”

IX 5.2.1.1. Bełżec

IX 5.2.1.2. Sobibór

IX 5.2.1.3. Treblinka

IX 5.2.1.4. Majdanek

IX 5.2.2. Operacja „Erntefest” – bilans akcji „Reinhardt”

IX 5.2.3. Losy żydowskich uciekinierów z gett i obozów

IX 5.3. KL Auschwitz

IX 6. Los Żydów w obozach koncentracyjnych i obozach pracy przymusowej

IX 7. Droga donikąd – „marsze śmierci”

Rozdział X. Nieżydowskie ofiary nazistowskich prześladowań i ludobójstwa

X 1. Osoby z niepełnosprawnością

X 2. Sinti i Romowie

X 3. Słowianie

X 4. Świadkowie Jehowy

X 5. Osoby homoseksualne

CZĘŚĆ IV. WOBEC ZAGŁADY

Rozdział XI. Reakcje żydowskie

XI 1. Bezsilność, podporządkowanie czy opór

XI 1.1. Życie religijne

XI 2. Żydowski ruch oporu w gettach

XI 3. Przygotowania do walki zbrojnej

XI 3.1. Pierwsze było Wilno

XI 3.2. Kraków

XI 3.3. Częstochowa

XI 3.4. Będzin

XI 3.5. Białystok

XI 3.6. Warszawa

XI 4. „Walka bez cienia nadziei” – powstanie w getcie warszawskim

XI 5. W leśnym ukryciu

XI 6. Bunty zbrojne w obozach zagłady i ich konsekwencje

Rozdział XII. Świat wobec Holokaustu

XII 1. Poinformować świat o zagładzie Żydów

XII 1.1. Rząd RP na uchodźstwie wobec Zagłady

XII 1.1.1. Polscy dyplomaci z pomocą uchodźcom żydowskim

XII 1.1.2. Przekazywanie informacji na Zachód

XII 1.1.3. Misja i raport Jana Karskiego

XII 1.2. Inne doniesienia

XII 2. Społeczeństwa okupowanej Europy wobec Zagłady

XII 3. Pomoc i ratowanie Żydów na okupowanych ziemiach polskich

XII 3.1. Pomoc indywidualna

XII 3.2. Pomoc instytucjonalna

XII 4. Od obojętności do współdziałania

XII 4.1. Na „obrzeżach Zagłady”

Rozdział XIII. Skutki i konsekwencje Zagłady

XIII 1. Bilans demograficzny i rozliczenia sprawców

XIII 1.1. Straty ludnościowe

XIII 1.2. Procesy zbrodniarzy hitlerowskich

XIII 2. Ocaleni z Holokaustu

XIII 3. Próba odbudowy życia żydowskiego

XIII 3.1. Europa Zachodnia i USA

XIII 3.2. Europa Wschodnia

XIII 3.3. Polska

XIII 4. Spuścizna Zagłady

XIII 4.1. Holokaust a powstanie państwa Izrael

XIII 4.2. Pamięć Zagłady w Polsce

XIII 4.3. Negowanie Holokaustu

XIII 4.4. Wyzwanie dla współczesności

Posłowie Dyrektora Muzeum Getta Warszawskiego

Źródła ilustracji

Warto wiedzieć

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach zadania „80. Rocznica Powstania w Getcie Warszawskim”.

Muzeum Getta Warszawskiego dołożyło wszelkich starań, by odszukać wszystkich właścicieli praw autorskich lub podmiotów uprawnionych do fotografii wykorzystanych w publikacji. W przypadku ewentualnych niejasności Muzeum Getta Warszawskiego zapewnia, że prawa wszystkich osób będą respektowane, i w takiej sytuacji prosi o skontaktowanie się z sekretariatem naszej instytucji: muzeum@1943.pl.

© by the Authors, Warsaw Ghetto Museum and Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas

Recenzenci
prof. dr hab. Andrzej Żbikowski
dr Tomasz Kranz
dr Wiesława Młynarczyk

Redakcja
Elżbieta Lewczuk

Korekta
Agnieszka Zręda

Projekt graficzny okładki, skład, łamanie, mapy i przygotowanie zdjęć do druku
Kuba Maria Mazurkiewicz

Opieka redakcyjna ze strony MGW
dr Halina Postek, dr Martyna Grądzka-Rejak

Kwerenda fotograficzna
Michał Martosz

ISBN Muzeum Getta Warszawskiego 978-83-967694-7-3

ISBN Towarzystwa Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas 978-83-242405-2-4

e-ISBN Muzeum Getta Warszawskiego 978-83-967694-8-0

e-ISBN Towarzystwa Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas 978-83-242675-6-9

Konwersja: eLitera s.c.

Porzućcie wszelką nadzieję,

Wy (którzy) tu wchodzicie.

Dante Alighieri, Boska komedia

Wstęp

Holokaust i Szoa to terminy używane zamiennie dla określenia tego samego wydarzenia, które w szczególny sposób naznaczyło historię XX w. Obecnie w Polsce powszechnie stosowany jest także termin „Zagłada”.

Holokaust był zorganizowanym i sfinansowanym przez państwo niemieckie bezprecedensowym przypadkiem ludobójstwa. Obejmował systematyczne prześladowania i mordowanie Żydów przez nazistowskie Niemcy, ich sojuszników i kolaborantów w latach 1933–1945. Apogeum tych działań przypadło na okres II wojny światowej. Dlatego wydarzenie to, a zwłaszcza nazistowskie prześladowania i masowe mordy popełniane na różnych grupach ludności stanowią istotny dla zrozumienia Zagłady kontekst historyczny.

Należy podkreślić, że niemieccy naziści dążyli do całkowitego unicestwienia narodu żydowskiego, jego kultury i tradycji. Główną motywacją dla Zagłady był antysemityzm i nazistowska ideologia rasistowska. Dla ideologów nazistowskich i wykonawców ludobójstwa Żydów europejskich kluczowe było jednak nie to, kto się poczuwał do żydowskiej tożsamości, ale to, kogo naziści uważali za Żyda. Między 1933 a 1941 r. nazistowskie Niemcy wprowadzały politykę rosnących represji i prześladowań, które pozbawiały Żydów i Żydówki ich praw i mienia, stygmatyzowały i wykluczały ze wspólnoty obywatelskiej, a wkrótce i ludzkiej.

Nazistowski projekt „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (niem. Endlösung der Juden frage) – jak eufemistycznie nazwali go Niemcy – miał doprowadzić do usunięcia Żydów z „niemieckiej przestrzeni życiowej”. Wojna oznaczała dla Żydów odizolowanie od świata zewnętrznego. Społeczności żydowskie stłoczono w wyznaczanych przez Niemców obszarach miast i miasteczek. Oprawcy nawiązywali w ten sposób do znanej od dawna w Europie tradycji żydowskiego getta. Wraz z agresją na ZSRR w czerwcu 1941 r. polityka ta rozwinęła się w kompleksową, systematyczną zagładę wszystkich Żydów.

Nazistowskie Niemcy planowały wymordowanie całej żydowskiej społeczności w Europie, a ostatecznie i na świecie. Równolegle z masową eksterminacją milionów Żydów, którzy byli rozstrzeliwani, miliony innych transportowano pociągami towarowymi do obozów zagłady – przemysłowych obiektów, w których ofiary gazowano na śmierć. Podczas całego procesu rejestracji, obławy, odprawy do pociągów i wreszcie deportacji do ośrodków zagłady oprawcy ukrywali przed ofiarami ich ostateczny los. Realizację tych zbrodniczych działań nazistowskiego państwa niemieckiego przeciwko europejskim Żydom ułatwiły im milcząca postawa dużej części Niemców, ale także części innych narodów, w tym z krajów okupowanych, lub okazane przez nich wsparcie. W efekcie do końca wojny w 1945 r. ok. 6 mln żydowskich dzieci, kobiet i mężczyzn zostało zamordowanych.

Naszą książkę zatytułowaliśmy „Holokaust – (nie)odrobiona lekcja historii”. Stawiając to pytanie, chcemy zachęcić Czytelnika do refleksji na temat nauki płynącej z Holokaustu dla współczesnego człowieka. Do próby znalezienia odpowiedzi na pytanie, dlaczego po II wojnie światowej doszło do kolejnych przypadków ludobójstwa i czy wiedza na temat Zagłady może pomóc w ich zapobieganiu w przyszłości.

Książka ta nawiązuje tematycznie do naszej publikacji sprzed lat pt. „Holokaust – zrozumieć dlaczego”. Ma ona układ chronologiczny, który pozwala na refleksję nad tym, jak to się stało, że jedni ludzie przez wieki mówili innym: „Nie możecie wyznawać swojej religii”, następnie „Nie możecie mieszkać między nami”, aż wreszcie: „Nie możecie żyć, nie jesteście ludźmi”.

Podzielona została na cztery części: „Swoi czy obcy?”, „Droga do ludobójstwa”, „Ostateczne rozwiązanie”, „Wobec Zagłady”. Układ taki ma na celu przedstawienie Zagłady w szerszym kontekście historycznym i ukazanie życia Żydów zarówno przed tym tragicznym okresem, jak i po nim. Pokazanie, kim były ofiary, oraz podkreślenie, jaką stratę Europa i świat poniosły w wyniku Holokaustu.

Mając na uwadze to, że głównymi Czytelnikami tej książki będą uczniowie, studenci i nauczyciele, postanowiliśmy opatrzyć ją obszerną obudową dydaktyczną, która ma za zadanie zwrócić uwagę na wiele aspektów tak procesu Zagłady, jak i jej długofalowych konsekwencji. Dla ułatwienia wydzielone zostały zagadnienia do dyskusji w formie bloków „Analiza – interpretacja – refleksja”, pytań ukierunkowanych na uporządkowanie wiedzy „Zastanów się” oraz jej podsumowanie i pogłębienie: „Blok ćwiczeniowy” i „Kalendarium”. Ponadto zostały objaśnione podstawowe terminy i zamieszczone biogramy. Tekst autorski wzbogacony został o bogaty materiał uzupełniający i ilustracyjny: fragmenty tekstów źródłowych z poleceniami do ich analizy, zdjęcia z rozbudowanymi podpisami, a także mapy. Do pogłębienia wiedzy pomocne będą Bibliografia oraz kody QR odsyłające do multimedialnych materiałów Muzeum Getta Warszawskiego.

Podobnie jak współcześni badacze uważamy, że świat, w którym żyjemy, w którym żyją nasze uczennice i nasi uczniowie, nie jest wolny od zagrożeń, jakie wystąpiły dziesiątki lat temu, doprowadzając do zbrodni Holokaustu. Czego się nauczyliśmy, jaką lekcję wynieśliśmy ze studiowania Holokaustu, co zrozumieliśmy z tego, co mówiły do nas ofiary nazistowskiego ludobójstwa? Jeśli ta książka pomoże Wam znaleźć odpowiedzi na te i wiele innych pytań, uznamy, że spełniliśmy swoje zadanie jako nauczyciele i autorzy. Życzymy Wam uważnej i mądrej lektury.

Autorzy

Część I

Swoi czy obcy?

I. Żydowska tożsamość

Kim są Żydzi? Jak wyglądają? Ilu ich jest? Gdzie mieszkają? To nie są łatwe pytania. Trudno wskazać jednoznaczne kryteria, takie jak rasa, grupa etniczna czy religia, którym można by ich bez problemu przyporządkować. Czy jest zatem jakiś sposób, aby ich wszystkich razem opisać? Kim właściwie są Żydzi?

Zagadnienie żydowskiej tożsamości, wbrew pozorom, wydaje się pytaniem zaskakująco nowym. W średniowieczu na przykład nikomu nie przyszłoby do głowy, że istnieje taka kwestia. Przez wieki praktykowanie religii mojżeszowej wyznaczało, kto jest Żydem, a odejście od jej zasad powodowało utratę tożsamości żydowskiej. Tak więc przez cały okres wieków średnich, a nawet znacznie dłużej, Żydzi nie mieli problemu ze zidentyfikowaniem swojej tożsamości. Tradycja wyraźnie oddzielała Żydów od otaczającego ich świata. O przynależności do społeczności żydowskiej przesądzały zasady datowane jeszcze na czasy rzymskie. Zgodnie z nimi dziecko żydowskiej matki było Żydem, nie było nim natomiast dziecko żydowskiego ojca i nieżydowskiej matki, dopóki formalnie nie przeszło na judaizm. Zasada ta ciągle obowiązuje w Izraelu i niektórych żydowskich wspólnotach na świecie. Sytuacja zaczęła się zmieniać w końcu XVIII w., kiedy to rozpoczął się proces emancypacji Żydów, zwany żydowskim oświeceniem lub haskalą[1].

Pocztówka z początku XX w. wyrażająca niepewność żydowskiej tożsamości. Kim są Żydzi? Narodowością czy wyznaniem? Kim mają się stać we współczesnym świecie? Czy będą w stanie przetrwać, zachowując przy tym swoją tożsamość? Czy zostaną zaakceptowani, jeśli zdecydują się na asymilację? Czy jest takie miejsce na świecie, w którym mogą żyć spokojnie i bezpiecznie? Czy dla istnienia narodu konieczne jest posiadanie własnego państwa? Na te i wiele innych pytań dotyczących żydowskiej tożsamości do dziś nie mamy jednoznacznej odpowiedzi.

Dzięki prawom, stopniowo im nadawanym, Żydzi mogli się czuć obywatelami państw, w których żyli, a nawet całego świata. Oświecenie uwolniło Żydów od konieczności życia w getcie; Żydzi otworzyli się na nowoczesną kulturę. Uniwersalne prawo, zgodnie z którym wszyscy ludzie powinni być traktowani jednakowo, kwestionowało powszechne wśród ludności żydowskiej przekonanie o byciu „narodem wybranym”. Żydzi otrzymali pełnię praw obywatelskich, ale w zamian musieli porzucić swoją odmienność i autonomię. Religia nie była już automatycznym wyznacznikiem przynależności, stawała się sprawą „prywatną”, kwestią indywidualnego wyboru. Rodzący się w XIX w. antysemityzm (zobacz rozdz. 1.2.) z jednej strony powodował odradzanie się dawnej żydowskiej tożsamości, z drugiej – osłabienie identyfikacji z żydowską wspólnotą oraz proces zatracania lub ukrywania żydowskich korzeni przez wtapianie się w otaczający świat.

MOJŻESZ MENDELSSON (1729–1786) – ojciec żydowskiego oświecenia. Pochodził z Dessau w Prusach, był księgarzem, tłumaczem i filozofem. Działał w Berlinie, gdzie osiadł po uzyskaniu od Fryderyka II Wielkiego indywidualnego przywileju zezwalającego na osiedlenie się w tym mieście. Skupił wokół siebie grupę oświeconych Żydów dążących do uzyskania równouprawnienia. W jednym ze swych dzieł, napisanych w języku niemieckim, dawał Żydom takie oto rady: „Dostosowujcie się do obyczajów i porządku panującego w kraju, w którym zamieszkujecie, oraz trwajcie niezmiennie przy wierze swoich przodków. Znoście to podwójne jarzmo, jak tylko potraficie. Niewątpliwie nie będzie rzeczą łatwą pogodzenie obowiązków obywatelskich z zachowaniem nakazów religijnych, tym bardziej że w dzisiejszych czasach trzymanie się przepisów religijnych jest – w przeciwieństwie do czasów dawniejszych – szczególnie uciążliwe...”.

• Na czym według Mojżesza Mendelssona miała polegać asymilacja Żydów?

• Na jakie trudności procesu asymilacji wskazywał Mendelsson?

Kolejnym czynnikiem determinującym współczesną żydowską tożsamość była idea posiadania własnego państwa narodowego oraz powrotu Żydów do Syjonu.

Ruch syjonistyczny[2] postrzegał kwestię świadomości żydowskiej w kategoriach narodowych, a nie religijnych i kulturowych jak do tej pory. Syjoniści uważali, że Żydzi muszą zbudować na bazie języka hebrajskiego[3] nowoczesny naród, który utworzy swe państwo, zapewniające im prawa i bezpieczeństwo. Równouprawnienie i asymilacja – te dwa naczelne hasła oświeceniowej modernizacji nie zdołały ochronić Żydów przed coraz groźniejszym antysemityzmem.

Pomimo znacznych różnic regionalnych XIX w. przyniósł Żydom europejskim równouprawnienie. Nastąpiło także widoczne zmniejszenie się znaczenia religii w życiu codziennym. Żydzi zaczęli się integrować ze społeczeństwami, wśród których żyli od wieków. Dla wielu z nich tożsamość żydowska nabierała charakteru świeckiej oraz narodowej świadomości.

TEODOR HERZL (Beniamin Zeew, 1860–1904) – urodził się w Peszcie (współcześnie dzielnica mieszkaniowa Budapesztu) w rodzinie zamożnego kupca. Po śmierci siostry Pauli i chorobie matki przeniósł się z ojcem do Wiednia, gdzie ukończył studia prawnicze i rozpoczął aplikację sędziowską, zajmował się też dramatopisarstwem i dziennikarstwem. Współpracował z wieloma niemieckimi i austriackimi gazetami, a w latach 90. XIX w. został paryskim korespondentem wiedeńskiej „Neue Freie Presse”, dla której relacjonował głośną wtedy we Francji sprawę Dreyfusa. To ta właśnie sprawa radykalnie zmieniła jego pogląd na antysemityzm. Rozpoczął wtedy pracę nad, jak to później nazwał, syjonistycznym dziennikiem, w którym opracowywał projekty utworzenia państwa żydowskiego. W 1896 r. opublikował broszurkę pt. Państwo żydowskie (Der Judenstaad), stając się twórcą ideologii syjonizmu.

Pod koniec XIX w. coraz popularniejsza stawała się syjonistyczna idea powrotu Żydów do swojej dawnej ojczyzny. Dlatego w latach 80. tego stulecia do Palestyny zaczęli napływać Żydzi z całego świata. Do końca XIX w. liczba ludności żydowskiej zwiększyła się tam prawie sześciokrotnie z 12 000 w 1839 r. do 70 000 w 1900 r. W ciągu następnego stulecia kolejne fale emigracji (alije) sprawiły, że w 1940 r. liczba Żydów w Palestynie osiągnęła 459 000. Taki był efekt działalności międzynarodowego ruchu syjonistycznego, którego założycielem i pierwszym przywódcą był Teodor Herzl.

Przekazywanie z pokolenia na pokolenie obyczajów, przekonań, zasad wiary i postępowania zawsze odgrywało wśród Żydów bardzo ważną rolę. Religia mojżeszowa wymagała od wyznawców szacunku dla tradycji oraz jej kultywowania. Święta, obrzędy i obyczaje żydowskie, których rodowód sięga czasów biblijnych, pozwalały Żydom na zachowanie swej tożsamości. Kształtowały się one w warunkach pogłębiającej się izolacji od otoczenia, przez co przyczyniły się do powstania specyficznej kultury żydowskiej.

Owe święta, obrzędy i obyczaje, choć w większości mają rodowód rolniczy, upamiętniają też różne wydarzenia z dziejów narodu. W żydowskich rytuałach i obrzędach historia jest wszechobecna. Dlatego jej znajomość wydaje się konieczna dla pełnego ich zrozumienia.

Święta żydowskie można podzielić na dwie główne kategorie: nakazane przez Pięcioksiąg i te dodane później. Do najważniejszych należą: Szabat, Jom Kipur (Dzień Pojednania), Sukot (Święto Szałasów), Pesach (Pascha), Chanuka (Święto Świateł), Rosz ha-Szana (Nowy Rok) i Purim (Święto Losów), Szawuot (Święto Zbiorów lub Żniw). Ponieważ kalendarz żydowski jest kalendarzem księżycowo-słonecznym, w którym dostosowanie roku księżycowego do kalendarza słonecznego zachodzi w cyklach 19-letnich, dlatego daty świąt żydowskich w kalendarzu gregoriańskim są ruchome. Obchody świąt miały swoją oprawę muzyczną i plastyczną, inspirowały twórczość ludową, Odgrywały też ważną rolę w kształtowaniu tożsamości żydowskiej niezależnie od miejsca osiedlenia Żydów.

Zastanów się

• Jaki wpływ na kształtowanie się nowoczesnej świadomości narodowej Żydów miała haskala?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Źródła ilustracji

W publikacji wykorzystano ilustracje pochodzące ze zbiorów:

Muzeum Getta Warszawskiego,

Żydowskiego Instytutu Naukowego im. Emanuela Ringelbluma,

Instytutu Pamięci Narodowej,

Narodowego Archiwum Cyfrowego,

Muzeum Żydów Polskich POLIN,

Instytutu Yad Vashem,

United States Holocaust Memorial Museum,

Bundesarchiv,

Muzeum Państwowego w Zamościu,

Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau,

Muzeum Warszawy,

Swiss Federal Archives,

Hamburger Instituts für Sozialforschung,

Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes,

Yale University,

Dokumentations und Informations Zentrum München GmbH,

Kazerne Dossin,

The National Archives UK,

Landeskirchliches Archiv der Evangelischen Kirche von Westfalen,

Archiwum Beit Lahamei Haghetaot,

Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej

im. Rodziny Ulmów w Markowej,

Deutsches Historisches Museum,

Polskiej Agencji Prasowej,

USC Shoah Foundation,

Domeny Publicznej,

Getty Images,

Wikimedia Commons,

Ze zbiorów prywatnych: David Lee Preston Collection, Bronisława Wesołowskiego, autorów.

Warto wiedzieć

[1] HASKALA (z hebr. oświecenie, wykształcenie) – termin określający ruch propagujący modernizację, akulturację i integrację Żydów z ludnością kraju osiedlenia w latach ok. 1750–1880 w Europie Zachodniej i Środkowej. Haskala propagowała odrodzenie kulturalne i społeczne Żydów poprzez rozwój nauki, filozofii, reformę szkolnictwa, zbliżenie do kultury krajów, w których żyli, popierała emancypację, wpływała na rozwój prasy i literatury żydowskiej, zapoczątkowała ruch asymilacyjny. W Polsce głównymi przedstawicielami haskali byli Chaim Zelig Słonimski i Abraham Jakub Sztern. Zwolenników haskali nazywano maskilami.

[2] SYJONIZM – ruch polityczny powstały w XIX w., który postulował narodowe odrodzenie Żydów oraz utworzenie państwa żydowskiego. Po raz pierwszy użył tego terminu Natan Birnbaum w pracy pt. Selbstemanzipation (Samoemancypacja) w 1890 r., ale za ojca duchowego syjonizmu politycznego uchodzi wiedeński dziennikarz Teodor Herzl.

[3] JĘZYK HEBRAJSKI – podstawowy język używany obecnie przez Żydów. Hebrajski, o tradycji piśmienniczej sięgającej XII w. p.n.e., przez wiele stuleci – od III do poł. XIX w. – był głównie językiem liturgii synagogalnej, świętych ksiąg, szkolnictwa i literatury religijno-filozoficznej. W XIX w. działacze, głównie ze środowisk haskali, a później także syjonistycznych, unowocześnili słownictwo i przywrócili mu status żywego języka. W Polsce, Niemczech i Rosji wydawano oryginalne utwory hebrajskie i tłumaczenia literatury europejskiej. Rozwój języka hebrajskiego pozostawał w bezpośrednim związku z koncepcją odrodzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Syjoniści zdecydowali bowiem, iż będzie on językiem urzędowym przyszłej ojczyzny Żydów. Tak też się stało, gdy w 1948 r. powstało państwo Izrael. Wśród Żydów zamieszkujących różne kraje Europy rozwinęły się jednak pod wpływem otoczenia także inne języki żydowskie. Najbardziej znane to ladino[4] oraz jidysz[5].

[4] LADINO – jeden z języków żydowskich ukształtowany w średniowieczu na terenie Hiszpanii. Powstał na bazie języka hebrajskiego i kastylijskiego, zapisywany jest alfabetem hebrajskim. Posługiwali się nim Żydzi sefardyjscy wypędzeni z Hiszpanii w 1492 r., którzy następnie osiedli w Afryce północnej, Europie południowej (wybrzeża Morza Śródziemnego) i Bliskim Wschodzie, tworząc w tym języku poezję świecką i religijną, literaturę dla kobiet, bajki dla dzieci. Do czasów Holokaustu jednym z ważniejszych ośrodków języka ladino były Saloniki w Grecji.

[5] JIDYSZ – początków tego języka należy szukać ok. 1000 lat temu na terenie Nadrenii. U podstaw jidysz leżą dialekty niemieckie, zawierał on jednak wiele elementów hebrajskich i był zapisywany za pomocą alfabetu hebrajskiego. Przełomowym okresem w jego rozwoju były wieki XIV i XV. Wtedy – wraz z wielką emigracją Żydów na wschód – nastąpił rozpad jidysz na zachodni (stopniowo zaniknął) i wschodni, który po wzbogaceniu go o elementy słowiańskie dał podstawy dzisiejszemu językowi standardowemu. Co najmniej od XV w. jidysz był językiem potocznym polskich Żydów. Posługiwali się nim także Żydzi z krajów niemieckich, Europy Środkowej i Wschodniej (Aszkenazyjczycy). Jidysz jest językiem bogatej literatury. Najstarszy zabytek języka jidysz na terenie Niemiec pochodzi z XII w. W XVI w. popularne były transkrypcje na jidysz niemieckiej literatury ludowej, a także utwory służące pomocą w czytaniu i rozumieniu tekstów biblijnych. Wtedy też ukazały się pierwsze przekłady Biblii na jidysz. Nowożytna literatura jidysz swoje początki ma w okresie oświecenia. Przez wieki jidysz był codziennym językiem szerokich mas żydowskich w Europie Środkowo-Wschodniej. Przed II wojną światową posługiwało się nim ok. 11 mln Żydów w świecie. Obecnie jest on językiem potocznym jedynie dla niektórych grup chasydzkich w Stanach Zjednoczonych i Izraelu.