© Copyright by Anna Bugnon-Rosset

Anna Magdalena Fenby Taylor

Wojciech Patrick Szatkowski

Ewa Maria McSperrin

Marek Stanisław Szatkowski

© Copyright for the Polish edition

by Instytut Wydawniczy Pax

Warszawa 2014

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Projekt okładki

Studio Karandasz

Redakcja techniczna

Adam Wieczorek

Korekta

Zespół

Konwersja do EPUB/MOBI

InkPad.pl

ISBN 978-83-211-2063-8

INSTYTUT WYDAWNICZY PAX, WARSZAWA 2022

00-519 Warszawa, ul. Wspólna 25

e-mail: iwpax@civitaschristiana.pl

księgarnia internetowa: www.iwpax.pl

Wydanie III

IWPAX

Spis treści

Część III

I. Eureka Stockade

II. Strapienia szambelanowej

III. Wieś i dwór

IV. Rozczarowany

V. Dumania spiskowca

VI. Tak czy nie?

VII. Na majówkę!

VIII. Złudzenia a rzeczywistość

IX. Kości rzucone

X. Obiór wodza

XI. Romantycy i carscy konspiratorzy

XII. Podróż w nieznane

XIII. Noc styczniowa

XIV. Echa styczniowej nocy

XV. Ludzkie pragnienia a los

XVI. Wojażu ciąg dalszy

XVII. W stolicy

XVIII. „Leje się krew polska”

XIX. W poszukiwaniu wodza

XX. Dyktator pierwszy

XXI. Pierwiosnki

XXII. Rozdroża

XXIII. Rankiem w Małogoszczy

XXIV. Pod wzgórzem wawelskim

XXV. Dyktator drugi

XXVI. Boże, użycz nam wolności!

XXVII. Zamach stanu

XXVIII. Dni policzone

XXIX. Czyżby koniec?

XXX. Nie ma naszej winy

XXXI. Między Zachodem a Wschodem

XXXII. Ostatni mazur

XXXIII. Dzicze Góry

XXXIV. Ludzkie sprawy wokół Sprawy

XXXV. Precz z łaską!

XXXVI. Bory i dwory

XXXVII. Splątane nici

XXXVIII. Wieści z bliska i z daleka

XXXIX. W stolicy i na Powołżu

XL. Poznańskie wkracza

XLI. Odeszli...

XLII. Na rozstaju

XLIII. Chwalcie łąki umajone...

Część III

Rozdział I
Eureka Stockade

Słońce zaledwie wstało, więc pod palisadą „campu”, zbitą z wysokich zaostrzonych bierwion, pozostawał jeszcze ślad nocnego chłodu. Na kłodach leżących pod częstokołem przysiadła eskorta mającego niebawem wyruszyć konwoju. Pośrodku warownie ogrodzonego dziedzińca stał długi niski budynek, mieszczący biura komisariatu i wagę. Tłoczyli się przy nim górnicy, przynoszący tutaj swój miesięczny urobek złota, by go dołączyć do rządowego transportu. Komisarz naczelny i komisarz sprawdzający ważyli przyniesione „nogets” (bryłki kruszcu) dokładnie, bez pośpiechu wypisywali odpowiednie kwity, wręczali je właścicielom. Dowódca konwoju, por. Władysław Kossak (brat Juliusza i Leona, lecz od obu młodszy) niecierpliwił się. Najwyższy czas ruszać, nim upał się wzmoże.

Dowódca, policjanci, jak również zebrani przy wadze cywile, odziani byli podobnie: skórzane spodnie, podkute buty, płócienna koszula, na głowie szerokoskrzydły słomiany kapelusz. Przedstawicieli władzy wyróżniało tylko uzbrojenie: karabin, rewolwer i szabla. Szarżę poznawano po naszywkach.

– Masz nowego konia, Kossak?! – zawołał młody podkomisarz O’Donnell, patrząc z podziwem na rasową klacz trzymaną przez ordynansa.

Porucznik uśmiechnął się z dumą.

– Nie widziałeś jej jeszcze? Cudo, nieprawdaż?! Mirabella, od Parisiany, tej co dwa razy wzięła pierwszą nagrodę na wyścigach w Melbourne.

– Piękna – przyznał Irlandczyk, przyglądając się córce Parisiany okiem znawcy. – Słono musiałeś za nią zapłacić?

– Dwieście funtów – wyznał poufnie właściciel. – Taniej nie chcieli słuchać.

– Bój się Boga! Za tę cenę można kupić dwa doskonałe wierzchowce.

– Ale nie takie. Zobaczysz, jakie ma chody, jak skacze!

– Wiele wziąłeś za swojego wałacha?

– Ajaksa? Nie sprzedałem go wcale. Mirabella jest delikatna, muszę ją oszczędzać. Ajaks to żelazny koń. Zresztą, lubię go.

– Szalony Polaku! Dwa konie przy obecnej cenie owsa?! Zrujnujesz się!

– To już nastąpiło – westchnął porucznik. – Wlazłem w długi po uszy.

– Trzeba ci było pojechać z O’Hara Burkę. Na pewno odkryje za górami nowe żyły złota...

– Wyobraź sobie, że miałem mu towarzyszyć. O’Hara, mój dawny przyjaciel, bardzo mnie namawiał. W ostatniej chwili rozmyśliłem się.

– Nigdy bym się tego nie spodziewał! Wy, Polacy, kochacie przecież awanturnicze przygody.

– Nie mniej niż Irlandczycy – roześmiał się Kossak. – Pewnie, żebym wolał odkrywać z O’Hara nowe okolice, niż uganiać za „bushrangerami” i pilnować złota. Cóż zrobić? Nie składało mi się. Na pociechę mam Mirabellę. Come on, my lady! – zawołał. Klacz w odpowiedzi zarżała leciutko, czule.

– Czy to prawda, że ekspedycja wzięła wielbłądy? – pytał ciekawie O’Donnell.

– Wielbłądy, konie, ogromny tabor. Royal Society bogato wyposażyło wyprawę. Pilnowałem wtedy okręgu Swan Hill. Oni przejeżdżali tamtędy, żegnałem ich. O’Hara był dobrej myśli. – Dokończymy dzieła Strzeleckiego – zapewniał. Spodziewał się, że za rok powróci. A już dwa lata minęły bez wiadomości od niego.

– Niedobry znak – zauważył podkomisarz i pożegnawszy się, odszedł. Jak gdyby czekając na tę chwilę, przysunął się do Kossaka stary górnik z wiechą konopiastych wąsów i wybitym okiem.

– Niech będzie pochwalony – rzekł nieśmiało.

– Na wieki wieków – odparł odruchowo oficer. Dziwnie zabrzmiało polskie pozdrowienie wśród powszechnej angielszczyzny. Angielski język stawał się jedyną mową wspólną dla wielonarodowościowej rzeszy przybyłej do Australii z całego świata.

– Nie poznaje mnie pan porucznik – ciągnął stary. – Przecie my przyjechali razem.

– Czekajcie... Zaraz sobie przypomnę. Już wiem! Wyście Pałuba! Zmylił mnie brak oka. Bo mieliście oczy zdrowe?

– Kamień, ścierwo, bryznął, będzie już temu z pięć roków.

– Tośmy się nie widzieli od Eureka Stockade?

– Ano. Latoś dziewięć roków minęło.

– Nie prześladowali was po tamtym powstaniu?

– Chwalić Boga, nie. Na dobre wyszło. Licencje obniżyli prawie o połowę. Przedstawicielstwo górnicze mamy w parlamencie. Peter Lalor, pamięta pan porucznik, jest pierwszym naszym posłem z Ballarat. Nawet nasz sztandar niebieski z gwiazdami doczepili do swojego. A że ludzi nie dręczyli, to panu porucznikowi zawdzięczamy. Każdy z nas o tym pamięta.

– Co też gadacie, Pałuba! W czym ja mogłem pomóc? Kapitan Thomas, on...

– My wiemy swoje – upierał się stary. – Zresztą w gazetach stojało, „West Australian” pisał o poruczniku Kossaku, że za górnikami obstawał. Ludzie przeczytali, zaczęli się ciekawić sprawą, krzyczeć, że krzywda górnikom się dzieje. Beskurcyje Angliki posłaliby nas do kolonii karnych, żeby nie to w gazetach pisanie.

– Sami więc widzicie, że nie moja zasługa, a gazet.

– He, he – roześmiał się górnik nabijając fajkę. Wywołane jego słowami, obległy Kossaka wspomnienia. Istotnie dziesięć lat zleciało od chwili, gdy on i przyjaciel jego, Poldzio Kabat, rozbitkowie z polskiego legionu generała Wysockiego, po internowaniu w Turcji przedostali się na Maltę, stamtąd do Anglii. Anglia pozwoliła im szukać pracy na wyspie brytyjskiej. Jużci pracy najcięższej, najniżej płatnej, ale i o tę było diablo trudno. Anglicy nie lubią cudzoziemców. Polacy-wygnańcy drażnili ich wszystkim, ruchami, wzięciem, nawet wąsami. – Jeśli zgolisz te obrzydliwe (awful) wąsy, może cię gdzie przyjmą – doradzili życzliwsi. Niemiło było młodym oficerom zabiegać jak o łaskę o lada jaką robotę lub żebrać zasiłku u Czartoryskiego. Właśnie w onym czasie gruchnęło, że Polak Edmund Strzelecki odkrył w Australii złoto; ludzie poczęli tam ciągnąć. Anglia dawała darmo przejazd, rada, że się obcych pozbywa, a oddaloną kolonię zaludnia. Kossak i Kabat, nie namyślając się długo, popłynęli wraz z innymi. Trafili na dobry czas: poszukiwano wojskowych. Prowincje australijskie: Victorię, Nową Płd. Walię zalała fala poszukiwaczy złota, wśród których nie brakło hultajów i awanturników. By utrzymać w kraju porządek, należało zwiększyć liczbę wojska, a przede wszystkim policji konnej. Do tej ostatniej wybierano najlepszy element. Kossak i Kabat, mający chlubne świadectwa odbytej kampanii węgierskiej i niezłą znajomość angielskiego, zostali zaangażowani, otrzymali awans na poruczników i dowództwo poszczególnych oddziałów. Kossaka wysłano do okręgu złotodajnego Bendigo. Był wrzesień 1853 roku. W listopadzie 1854 w tymże okręgu, w Ballarat, wybuchło powstanie górników.

Do powstania doprowadził niegodziwy wyzysk urzędów angielskich. Za prawo kopania na niewielkim skrawku ziemi kopacz płacił miesięcznie wysoką licencję. Ściągano ją bezlitośnie, niezależnie od tego, czy górnik cokolwiek w tym czasie ukopał, czy był chory lub kopanie uniemożliwiała deszczowa pora. Za opóźnienie doliczano kary. Człowiek miał złoto pod nogami, a głodował.

Na czele buntu stanęło trzech ludzi: Irlandczyk Peter Lalor, Niemiec Vern i Włoch Carboni. Dołączyli do nich wszyscy górnicy okręgu. Zajęli leżący pod Ballarat obwarowany obóz zwany Eureka Stockade i ogłosili się Republiką Wiktoriańską. Nad buntowniczym obozem powiewał sztandar błękitny z Krzyżem Południa. Powstańcy zgromadzili zapasy broni. Byli gotowi na wszystko. Precz z Anglią!

Gubernator Sir Charles Hotham przeraził się nie na żarty. Zdawał sobie sprawę, że tu grunt jest grząski. Napływowa zbieranina góruje nad nielicznym elementem osiadłym. Za wszelką cenę trzeba zdusić kiełkującą rewolucję. Rewolucja – słowo znienawidzone przez rząd Jej Królewskiej Mości. Rewolucja – zmora panujących. Gubernator ściąga wojsko, osobiście kieruje wyprawą.

Lecz na miejscu, w Ballarat, dowódca szczupłej załogi, stary żołnierz, kpt. Thomas, ma inny plan. Nie czekając na przyjście gubernatora, zamierza uderzyć na obóz, zdobyć go przez zaskoczenie.

Wielu powstańców ruszyło podobno do innych kopalni, by ściągnąć stamtąd posiłki, wielu rozeszło się na weekend do żon. Wiedząc, że gubernator nie zdoła tu stanąć wcześniej niż za kilka dni, nie strzegą się dostatecznie. Zatem do dzieła! Thomas posiada około półtorej setki piechoty i sto jazdy. W tej liczbie siedemdziesięciu konnych policjantów. Połowa ich to oddział Kossaka. Uderzenie nastąpi nazajutrz o świcie.

W porucznika jakby piorun trzasł. Szczęśliwy Kabat jest daleko stąd, nie przeżywa tej udręki. Co począć? Bo inna rzecz ścigać zbójów, udaremniać ich zamachy na spokojnych ludzi, inna walczyć z powstańcami. Kossak sam był powstańcem. Rządy austriacki i rosyjski też nazywały legion polski bandą rewolucjonistów. Oni walczyli o wolność, ci walczą o to, co równie niezbędne: o chleb, o prawo do życia ludzkiego. Iść przeciw nim? Za nic! Z drugiej strony rozkaz, niedawna przysięga... Co począć? W łeb sobie strzelić? Kossakowska żywotność odpycha myśl samobójczą. Co począć?! Kpt. Thomas uczciwy człowiek. Niejedno musiał przeżyć, zanim w Australii wylądował.

Mimo spóźnionej pory porucznik idzie do niego.

– Sir... W Eureka Stockade są też moi rodacy. Żołnierze, którzy służyli w moim plutonie...

– Szkoda – cedzi Anglik – że się dali pociągnąć do buntu.

– Ich pociągnęła koleżeńska solidarność, a wszystkich przymusił głód. Warunki górników są...

– Wiem – przerywa Thomas. – Przeklęte „redtapes” wyciskają z człowieka ostatniego denara. Ale czego właściwie chcesz, Kossak? Wypowiadasz służbę? Przed bitwą?

– Nie, sir. Służby nie rzucam. Znam obowiązek żołnierza. Ja tylko ośmielam się prosić. Jak o łaskę... Kiedy zdobędziemy obóz, żeby nie stosować represji. Nie karać.

Thomas patrzy uważnie na dygocącego z przejęcia Polaka.

– Nie jestem katem – powiada. – Gdyby to zależało ode mnie, rozpędziłbym ich do stu diabłów. Ale gubernator będzie bez litości. Dla przykładu, dla odstraszenia innych.

– Wiem o tym, sir.

– Dlatego – kończy Thomas – chcę uderzyć, nim gubernator nadciągnie. Mało nas, ale może podołamy. Postarajcie się.

Przed świtem natarcie. Kossakowi przypadł manewr oskrzydlający na tyły. Nie zważając na ogień powstańców, szczupły oddziałek piechoty rąbie z furią palisadę, obala przęsło, kawaleria wdziera się w obręb obozu. Wściekła szarża, niepowstrzymany polski pęd, gdy furia jeźdźców udziela się koniom. Jest ich zaledwie trzydziestu, lecz atakują, jakby za nimi szła ogromna siła.

Górnicy pierzchają. Panika w obozie. Policja konna zdobywa błękitny sztandar. Peter Lalor i Raffaelo Carboni w niewoli. Trudno uwierzyć, lecz w niecałe pół godziny bitwa jest skończona, powstanie stłumione. Legło dwudziestu kilku powstańców i sześciu żołnierzy. Rozgorączkowany Kossak szuka dowódcy, by go spytać, czy pamięta. Kpt. Thomas skinieniem głowy odpowiada, że tak.

Te obrazy wywołane spotkaniem z Pałubą mignęły w głowie porucznika z szybkością, do jakiej tylko myśl jest zdolna.

– Wysłali mnie za to później do Swan Hill – rzekł głośno. – Zatracony posterunek.

Pałuba przytaknął głową.

– My na to pustkowie mówimy Syberia.

– Dwa lata mnie tam trzymali. Muchy, komary, na rzece Murray pelikany. Do Melbourne sześćset mil.

– Gadali u nas, że pan porucznik pojechał z onym Burkiem na północ. Tośmy się martwili, że po śmierć pojechał. Pono tam Pustynia Śmierci. Jezioro Śmierci.

– E, zaraz tam po śmierć! Pojadą, zobaczą i wrócą. Ochotę na wyprawę miałem, wstrzymało mnie co innego. Kto tylko z Europy przyjedzie, powiada, że w Polsce wielkie zamieszanie, pewnikiem przyjdzie do boju z Moskalem.

– Jezus Maria! Znów powstanie! Żeby się chociaż udało!

– Chyba tym razem nie damy się pobić. Czekam na wiadomość stamtąd od brata. Dlategom odmówił Burkowi. A nuż by list przyszedł, kiedy mnie nie będzie.

– Pan porucznik chce jechać na to powstanie?

– Cóż myślicie, Pałuba? Siedziałbym tutaj, jak w Polsce się biją?

Zagrała trąbka, znak, że ukończono ładunek. Kossak sprężyście przeszedł dziedziniec, spojrzał bacznie na czwórkę założoną do dwukółki, stojąc na baczność przed komisarzem przyjął wykazy i dokumenty transportu. Od tej chwili on ponosi odpowiedzialność za powierzony mu skarb. Obowiązany był nie spuszczać ładunku z oczu, na postojach sypiać w tej samej izbie, gdzie złożono złoto. Mimo pośpiechu czekało go sześć lub siedem dni takiej męczącej podróży.

Woźnica i czterech żołnierzy, ci ostatni z naładowanymi karabinami w ręku, siedzieli już na powózce. Policja dosiadała koni. Porucznik skoczył na siodło. Pogłaskał tkliwie szyję faworytki i krzyknął gromko: „Go on!” Komisarz naczelny i komisarz sprawdzający powiewali z biura dłońmi w geście pożegnalnym. Dozorcy otwarli na oścież nabijane ćwiekami wrota. W otworze mignęła gromada krajowców zwanych pospolicie „black fellows”, czekających za bramą na widowisko, jakie stanowił dla nich każdorazowy wyjazd konwoju. Gdy wrota stuknęły, rozpierzchli się niby ptactwo na boki. Poczet ruszył z miejsca cwałem. Konni galopowali przed dwukółką, po bokach i za nią. Porucznik na swej lotnej klaczy zajeżdżał z tej, to z tamtej strony. Sierżant Chmara przy nim. Droga szła lasem, łagodzącym nieco upał. Hej, żeby to był las polski, cienisty, szumiący! Ten australijski czy to las? Liście duże, ale tak osadzone na szypułkach, że cienia mało dają. Dziwaczne drzewa, nie wiadomo, jak się naprawdę zowią. Inaczej na nie mówią krajowcy, inaczej je nazywał uczony profesor Darwin, co tu był kilka miesięcy. Koloniści po dawnemu określają je zwyczajnie: water tree, box tree, iron tree. Są też drzewa kamforowe, gumowce i drzewa pieprzowe wielkości osiki. Z czego ma być cień?

Cwałując porucznik patrzył bystro w las, czy nie dojrzy „bushrangerów”, czyli rozbójników. Tego nasienia nie brakło przy szlakach wiodących z kopalń. Zbiegowie z karnych kolonii, górnicy, którym się nie poszczęściło, leniwcy usiłujący zdobyć złoto bez pracy – łączyli się w bandy i napadali transporty. Na razie jednak nie było widać nic podejrzanego. Upał obezwładniał wszystko. Nie skrzeczał nawet ptak ruka-bura, szanowany zarówno przez czarnych i białych, gdyż żywi się jakoby wyłącznie wężami.

– Tylko te koty zatracone wiszą – mruczał nie lubiący Australii Chmara. Kotami nazywał oposy uczepione gałęzi ogonem, łebkiem zwieszone ku ziemi. Drażniły go też barwiste papugi, przelatujące ponad drogą.

– Farbowane, ino się w oczach migają, ale gdzie im do naszej kraski – prawił. – Kraska ładniejsza. Wszystko w tym kraju na opak. Zima w lipcu. Największe gorąco w grudniu. Jeśli Pan Jezus da wrócić, ludzie nam nie uwierzą. Koguty pieją bez czasu, kiedy im się zachce. Rzeka w jednym miesiącu z dziesięć wiorst pola zaleje, a w drugim miesiącu już wodę straciła, już tej rzeczki wcale nie ma. W studniach woda słona. O, o, panie poruczniku, plugawiec lezie.

Plugawcem Chmara zwał wielką, kilka stóp długą, jaszczurkę, powolną w ruchach jak ślimak. Sunęła w poprzek drogi obojętna na zbliżający się tętent. Mirabella przesadziła ją chrapiąc ze wstrętem, podjezdek Chmary przestąpił leniwe cielsko. Konwój przeleciał, Kossak obejrzał się: jaszczur niewzruszenie pełzł dalej.

Z położonej opodal wioski krajowcy przybiegli ku drodze, by popatrzeć na białych półbogów. Mężczyźni, dzieci, dziewczęta i kobiety, oszpecone brakiem zębów, znakiem zamążpójścia.

– Widziałem kiedyś, jak to robią – prawił niestrudzony Chmara. – „Lugra”, po ichniemu żona, wyszczerza zęby, młody podchodzi z klinem twardego drzewa i młotem. Klin przykłada do górnych zębów, młotem wali. Myślałem, że ją zabije. Po co to robią, nie wiem. Boją się, żeby ich żony nie gryzły? Czego się gapicie, black fellows!? – ryknął nagle ku czarnej gromadzie, zwracając w ich stronę konia. Dzicy uciekli w popłochu.

– Trza ich czasem postraszyć, panie poruczniku, żeby nie nabrały śmiałości – tłumaczył sierżant. – Niby niuńki, a jak taki włócznią miotnie, starego kangura o sto jardów na wylot przebije. Widział kiedy pan porucznik, jak one dzidę rzucają? Prawą nogę podniesie, w kolanie zegnie, stopę oprze na lewym kolanie, jak bocian stoi, koniec włóczni o prawe udo opiera i po udzie suwa tam i nazad, tam i nazad, dopieroż puszcza. Włócznia leci, jakby ją, tfu, diabeł niósł, i nigdy nie chybia. Albo te bumerangi! Czartowska, pogańska sztuka? Same do ręki wracają. Chrześcijaninowi, choć rzuci – nie wrócą...

Las się skończył. Na otwartej przestrzeni żar tłumił oddech, tłoczył ku ziemi. Musieli zwolnić. Na szczęście niedaleko widniał już następny postój, fortalicja identyczna z „campem” opuszczonym z rana. Tu odpoczną kilka godzin i ruszą, gdy słońce się zniży.

Pierwszy kwartał 1863 roku zaznaczyły dwa niecodzienne zdarzenia: Uroczysty pogrzeb O’Hara Burke i jego zastępcy Willisa, zmarłych z pragnienia i głodu, oraz przybycie do Melbourne parowca „Great Britain”.

W dniu pogrzebu Władysław Kossak na czele swojego oddziałku kroczył stępa za konduktem. Z nieba leciał żywy żar. Młody oficer pocił się niemiłosiernie w opiętym granatowym mundurze, czarnym sztywnym kaszkieciku i przeklinał głupotę urzędników brytyjskich ustalających dla policji australijskiej mundury przyjęte w chłodnej i wilgotnej Anglii. Myślał też o zmarłym przyjacielu Irlandczyku, eks-huzarze spod znaku generała Bema, o tym, że śmierć jego nie była klęską, lecz drogo okupionym zwycięstwem, gdyż O’Hara Burke dokonał tego, co zamierzał. Przeszedł pustynię centralną, pierwszy z białych doszedł do północnego wybrzeża, a zginął dopiero w drodze powrotnej. Polskiemu porucznikowi zdało się to rzeczą ważną. Osiągnąć cel, a potem niechta i śmierć, skoro tak Pan Bóg zasądził.

Przybyły statek „Great Britain” był największym paropływem, jaki kiedykolwiek zbudowano. Poruszała go śruba Archimeda, której działanie wzmacniały cztery maszty bogato ożaglowane. Ładowność statku wynosiła 3 tysiące beczek, a szybkość giganta wprowadzała w zadziwienie. Drogę z Anglii do Australii „Great Britain” odbył w dwa miesiące! Prócz towarów przywiózł licznych pasażerów, wśród których była gromada Polaków. Posłyszawszy o tym, Kossak zbiegł do portu w nadziei, że posłyszy najnowsze wiadomości z kraju. Niestety, żaden z przybyłych nie jechał wprost z Polski. Wszyscy odbyli dłuższe postoje w Anglii lub Belgii, a używszy doli wygnańczej, zapragnęli szukać szczęścia w australijskich kopalniach złota. Polityką nie zajmowali się wcale i nie umieli nic na ten temat powiedzieć.

Oni natomiast zasypywali rodaka pytaniami o miejscowe warunki, a przede wszystkim o złoto. Gdzie są kopalnie? Czy daleko? Ile czasu zajmują wstępne formalności? Gdzie leży to miejsce, w którym znaleziono w jednym dniu więcej niż trzy pudy złota?

Porucznik uśmiechał się pod wąsem, gdyż to ostatnie pytanie zadawał nieuchronnie każdy przybysz. Chodziło o fakt, jaki się zdarzył przed dziesięciu czy jedenastu laty: czterech nowych emigrantów, Polaków, poczęło kopać na działce i pierwszego dnia, z pierwszego wykopanego w życiu dołu, wydobyli bryłę złota wagi 137 funtów. Nieprzytomni z radości włożyli skarb do worka, zdążyli jeszcze na ten sam statek, którym przybyli, i odpłynęli z powrotem do Europy jako milionerzy. Ta przygoda rzeczywista, autentyczna, obleciała w mig wszystkie porty europejskie i środowiska emigracyjne, budząc najpiękniejsze nadzieje.

Odtąd każdy kandydat na poszukiwacza złota wierzył, że szczęście uśmiechnie się doń podobnie. Wierzono tak mocno, że wielu Europejczyków przywoziło ze sobą duże skrzynie wybite wewnątrz blachą, a przeznaczone na zabezpieczenie ukopanego złota. Czterej legendarni szczęśliwcy posiadali tylko worek, nietrwałe schowanie. O ileż lepiej mieć skrzynię!

Rzeczywistość szybko rozwiewała złudzenia. Czarodziejski fakt nie powtórzył się więcej. Widocznie zazdrosny złośliwy bóg krajowców, Yehu, rzucił ze swego skarbca porcję złota białym ludziom na przynętę, lecz nie zamierzał tego gestu powtarzać. Okruchy złote znajdowano, owszem, lecz ileż czasu, ile trudu kosztowało wydobycie kilkunastu uncji kruszcu! Przywiezione skrzynie zakrawały na szyderstwo. Przed paru laty Kossak odkupił zamczysty kufer od Portugalczyka Issidore, zawiedzionego kopacza, i trzymał w nim owies. Chwalił sobie ten nabytek, bo chronił cenne ziarno przed szkodnikami.

Pasażerowie „Great Britain”, podobnie jak wszyscy inni podróżni przybywający tu z Europy, przyjmowali informacje uprzejmego oficera policji z wyraźnym niedowierzaniem. Uważali za normalne, że miejscowi niechętnie udzielają wiadomości o dobrych złotodajnych terenach, woląc je zachować dla siebie.

Natomiast szczerze zgnębieni słuchali wiadomości o miejscowych cenach. Nędzna izdebka w mieście dwa funty szterlingi, czyli cztery dukaty, tygodniowo! Tyle, co we Francji lub Niemczech biorą za pół roku! Tuzin jaj kosztuje w Londynie pięć pensów, a tu za jedno jajko żądają szylinga! Wszystko podobno w tym samym stosunku, dosłownie „na wagę złota”.

Z natury życzliwy ludziom Władysław Kossak doradzał strapionym, by zapoznali się raczej z polskimi farmerami. Pod Seven Hill leży osada zwana Polish Hill River. Mieszkańcy jej pochodzą z powiatów Babimost, Zbąszyń, Międzychód. Przybyli do Australii, uchodząc przed pruskim uciskiem. Gospodarują tu od lat i dobrze im się powodzi. Szczególnie opłacalna jest hodowla owiec. Kilka owiec, przywiezionych z Przylądka Dobrej Nadziei niecałe sto lat temu, rozpleniło się w ogromne stada o wspaniałej wełnie. Służy im australijska sucha słona trawa. Naprawdę dobrze być farmerem. Bardzo mądry człowiek, mjr Korzeliński, twierdził, że lepsze to, niż mieszkać w Paryżu albo Londynie.

Informowani słuchali z roztargnieniem. Po co tyle gada? Nie przyjechali tutaj, żeby harować na roli albo pasać owce! Jedyna rzecz przykra to wymienione ceny. Odchodzili do miasta, obliczając w myśli szczupłą posiadaną gotówkę.

Port opustoszał. Ogromny statek ze zwiniętymi żaglami kołysał się lekko na kotwicy, jakby drzemał. Porucznik zamierzał odejść również, gdy u wejścia do zatoki pojawił się niewielki znajomy żaglowiec. Zelektryzowany oficer wytężył wzrok. Stateczek typu „bark” zbliżał się szybko. Tak, nie było wątpliwości. To „Betty Pearl” płk. Rakowskiego. Już przybili do ocembrowania, już przycumowali. Załogę stanowiło trzech marynarzy i wysoki szczupły pan o brodzie i czuprynie białych jak śnieg, płk Seweryn Rakowski, właściciel barku, agent handlowy towarzystwa okrętowego, kursujący między Australią a Hamburgiem i Londynem; prywatnie mąż zaufania Hotelu Lambert.

– Jak się masz, Kossak! – zawołał wyskakując na brzeg. – Dobrze, że cię widzę. Ważne wiadomości z kraju. Wybuch powstania to rzecz przesądzona!

– Walczą już?! – krzyknął porucznik.

– Nie wiem. Kiedy wyjeżdżałem z Londynu, wyglądało, że zacznie się rychło. Tym razem będzie rozprawa nie lada. Mamy doskonałe widoki, sympatię całej Europy. Najprzychylniejsze stanowisko Francji, wiążące wypowiedzi cesarza Napoleona!

– Trzeba jechać – zadecydował młody. – Składam zaraz podanie o roczny urlop.

– Dadzą ci awans, ale nie dostaniesz rocznego urlopu. Ciągle policji za mało.

– To zgłoszę dymisję! Zrzeknę się emerytury, odprawy, gratyfikacji, niech mi dadzą roczną gażę, żebym długi spłacił, i adieu! Konie oddam w opiekę Poldziowi.

– Kabat, myślisz, nie pojedzie?

– Chyba nie, bo mu żona choruje po dziecku. Nie mógłby jej zostawić. Za to Pilichowski, Górski, na pewno pojadą.

– Turzański, Lisowski, Brzeziński i reszta też – dokończył żeglarz. – Zbierze się was niezgorsza gromadka. Mój Boże! Polska powstaje! – westchnął z zazdrością płk Seweryn Rakowski, bo rad by z młodymi jechał, a trzymały go tu obowiązki i liczna rodzina.

Rozdział II
Strapienia szambelanowej

Kazimiera Komierowska, née Łuszczewska, starsza siostra Deotymy, siedziała przy biurku nieobecnej matki z piórem w ręku, zamyślona. Obszerny apartament był pusty: pani Nina z córką Jadwigą wyjechały nieoczekiwanie do Italii, tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Liczne obowiązki nie pozwalały szambelanowi towarzyszyć żonie i córce. Miał dołączyć do nich w początku lutego.

Tymczasem Kazia (– Ta poczciwa Kazia – jak mawiała matka), stosownie do zleceń pani Niny, odwiedzała parę razy w tygodniu mieszkanie, by skontrolować służbę, przeadresować listy i odpowiedzieć uprzejmie na bilety wizytowe, składane przez znajomych na mosiężnej tacy w antyszambrze. – Nie mogę tego zlecić ojcu – mówiła pani Nina na odjezdnym – bo wiem, że zaniedba. Jest zapracowany, przy tym nie docenia wagi tych szczegółów.

Tego dnia, 2 stycznia, Kazimiera przyniosła ze sobą kilka cienkich, gustownych tomików wierszy, zatytułowanych „Poezje Jolanty”, i z rozkosznym uczuciem dumy wypisywała na nich dedykacje. Zamiast imienia i nazwiska, skromnie: Autorka.

Ona była Jolantą, to były jej wiersze, wydane w Poznaniu. Zdaniem Kazimiery, nie ustępowały bynajmniej poezjom sławnej siostry.

Dlaczego zatem konspirowała swą twórczość, dlaczego w domu nikt nigdy nie wspomniał o talencie Kazi? Tak było od kilkunastu lat, bo tak chciała pani Nina. Trzeźwo patrząc na życie, szambelanowa uznała, że nadmiar zabija efekt. Dwie poetki w rodzinie i jeszcze ojciec do tego! (Bo szambelan też pisywał udatne, rzewne wierszyki. To po nim córki odziedziczyły poetycką wenę). Pani Nina uważała, że to byłoby za wiele. Na jednej osobie winien się skupić podziw całego świata. Jadwiga jest predestynowana do tej roli. Ona będzie wieszczką. Tak się też stało. Wprawdzie rzeczywisty talent Deotymy jałowiał rozdrabniany na banalne improwizacje, lecz matka tego nie widziała. Ambicja jej była w pełni usatysfakcjonowana.

Teraz Kazimiera z dziecinną radością rozkładała swoje tomiki na gerydonie, ustawiała je obok pięknie oprawionych dzieł siostry. Przymrużając oczy, patrzyła z boku na efekt i uznała, że „Poezje Jolanty” dobrze się prezentują. Przy tym zajęciu zastał ją ojciec, który tego dnia wcześniej wrócił z biura. Ucałował „swojego Kopciuszka”, przyjął ze wzruszeniem zadedykowany mu tomik i zapewnił, że jej wiersze szalenie mu się podobają. W pogodnym nastroju zjedli razem obiad. Na dworze dęło, świszczało, na przemian padał śnieg, to krupy gradowe. Szambelan oświadczył, że dzisiaj nie wyjdzie z domu, bo jest i tak przeziębiony. Duży salon o zapuszczonych storach i meblach spowitych w pokrowce nie nęcił. Kawę pili w buduarku pani Niny, gdzie było wygodnie i ciepło. Kazimiera skorzystała z dobrego nastroju ojca, by zadać dręczące ją pytanie, co spowodowało nagły wojaż do Italii. Nikt się tego wyjazdu nie spodziewał, krążą rozmaite domysły...

– Parę dni przed podróżą mama mówiła mi, że oczekuje inwitacji dla niej i Jadwisi na zamkową fetę z okazji ruskiego Nowego Roku. Mama łudziła się ciągle, że taka inwitacja nastąpi, ale w gruncie rzeczy przestała w to wierzyć. Dlaczego nagle wyjechały? Hm... Poniedziałki zaczęły zawodzić...

– Naprawdę?!

– No tak... Poniedziałki zawdzięczały sukces improwizacjom Jadwisi i dowcipnej, lekkiej konwersacji. Konwersacja wymaga dobrego causeura. Wacek Szymanowski był do tego jedyny. Mama nieraz żałowała tamtej awantury, wiesz, ze zrzuceniem ze schodów. Ja byłem temu przeciwny. Wypadło ordynarnie. I po co wtajemniczać służbę? Mówiłem... Mama była hors d’elle même, nie słuchała wcale.

(Jak gdyby kiedykolwiek słuchała cię, biedny papo! – pomyślała Kazimiera).

Tak więc Szymanowski odpadł. Alf Wrześniowski nie był równie dowcipny jak Wacek, ale wnosił dużo życia i wesołości. Niestety skompromitował się rozpoznaniem jakiegoś więźnia w Cytadeli, który odmawiał podania nazwiska. Głupi chłopak! Od takich rzeczy jest policja. Po co się w to wdawał? Teraz ultrapatrioci nie podają Alfowi ręki. Sam musiałem uprzedzić chłopca, żeby do nas nie przychodził, bo mogłoby dojść do skandalu. Skandal, Kazinko, to okropna rzecz! Ożywia życie towarzyskie, ale tylko jeżeli zdarzy się gdzie indziej, nie u ciebie w domu. No, a najgorsze, że Jadwisia nie chciała improwizować ani deklamować. Uparła się jak kozioł. Nie poznawałem jej. Chimeryzowała, wymykała się z domu... Mówiła, że chodzi na szycie do Pruszakowej, ale szyć mogła i tutaj. Mama drżała, że ona tam spotyka Czerwonych. – Ces coquins de Rouges – jak zawsze powiada. Żeby mamę pocieszyć i uratować poniedziałki, proponowałem zapraszanie uczonych. Profesorowie Szkoły Głównej toż to luminarze, znakomitości! Nie lada okrasa zebrania. Trzeba iść z postępem, zbliżyć się do wiedzy...

Mama na próbę zaprosiła profesora Kowalewskiego z żoną. Kowalewski, wiesz, to ten sławny podróżnik, w całym świecie znany. Był w Chinach, Japonii, zna całe Indie, Tybet. Mówi podobno wszystkimi językami Wschodu.

– Przyszedł? Żałuję, że mnie nie było!

– Nie żałuj, córko, nie żałuj. To był nieudany wieczór. Ostatni poniedziałek przed świętami. Profesor Kowalewski przyszedł – siwiuteńki staruszek. Żona Rosjanka, nie rozumie po polsku. Gorzej, że przyprowadzili drugiego profesora, młodego przyrodnika, Benedykta Dybowskiego. Nic nie uprzedzili... Profesor Kowalewski rekomendował go jako swego przyjaciela. Co w takiej sytuacji mama mogła zrobić? Bąknęła niewyraźnie, że „les amis de nos amis, sont nos amis”, ale widziałem, że zbladła. Bo ten profesor Dybowski jest pierwszym w Polsce wykładowcą, niektórzy nawet twierdzą, że zwolennikiem, okropnej teorii świeżo spłodzonej na Zachodzie przez niejakiego Darwina, ze wszystkich ambon potępionej jako pogańska i wszeteczna. Teoria ta, w miejsce Adama i Ewy, pierwszych rodziców, stawia... zwyczajną małpę! Na szczęście nie przyszła na zebranie przyjaciółka mamy, pani Eleonora Ziemięcka. Wiesz, ta uczona, studiowała kiedyś filozofię, nadzwyczaj nabożna. Podobno na samo wspomnienie Darwina dostaje palpitacji i kurczów żołądka. Widziała gdzieś jego fotografię i twierdzi, że wymyślił swą wstrętną teorię, bo sam jest kubek w kubek podobny do małpy. Bogu dzięki, nie przyszła. Ja sam byłem równie stroskany jak mama. Pocieszałem się, że większość towarzystwa nie wie, co ten Dybowski wykłada, że zresztą on sam, zażenowany eleganckim anturażem, siądzie w kącie i nie będzie się mieszał do konwersacji. Ale gdzie tam! On ani myślał pozostawać w cieniu! Wesoły, mowny, stał się ośrodkiem zainteresowania. Jeśli o to chodzi, przewyższył Wacka i Alfa. Nie wymienił na szczęście Darwina, ale podniósł sprawę wyższego wykształcenia kobiet. Opowiedziały się za nim, jak możesz się domyślić, Paulina Kraków i Seweryna Pruszakowa. Prędko odpadły i ucichły, bo profesor żądał dopuszczenia kobiet do medycyny, przyrody, biologii. Wszyscy się oburzyli. Nasze towarzystwo jest, jak wiesz, bardzo postępowe, gotowe przyznać kobietom prawo do nauk filozoficznych, historycznych, studiów muzycznych i literackich – ale pomyśl, przyroda, biologia, medycyna, toż to nie dla kobiet! To okropnie nieprzyzwoite! Dybowski bronił się. Mówił o niezwykłych dyspozycjach naukowych wielu kobiet. Wymienił panią doktorową Januszkiewiczową, żonę okulisty. Podobno trzyma w mieszkaniu akwarium, prócz tego cztery synogarlice i trzy pary szczurów...

– Szczurów?! – krzyknęła Komierowska née Łuszczewska, ze zgrozą.

– Szczurów. Możesz sobie wyobrazić, jak panie zaczęły piszczeć, perfumowanymi chusteczkami machać, jakby płosząc te wstrętne gryzonie. Dybowski wcale się nie stropił. Oświadczył, że szczury to inteligentne i miłe zwierzątka, gdy je bliżej poznać. Że pani doktorowa Januszkiewiczowa przeprowadza nad nimi z pomocą męża różne badania. Osiąga ciekawe rezultaty. Sam rektor Mianowski interesuje się nimi. Zakrzyczano go, że niech się interesuje, kto chce, nawet szach perski, sułtan turecki, królowa angielska... Towarzystwo tu zebrane nie chce więcej słyszeć o szczurach. Pan generał baron Korf sypał dowcipami na temat żon, które się bawią ze szczurem.

– Co to za baron Korf, papciu?

– Byłaś jeszcze dzieckiem, kiedy u nas często bywał. Stał garnizonem w Warszawie za czasów paskiewiczowskich i zadomowił się w polskim towarzystwie. Charmant homme... Kiedy Wielki Książę sprowadził z powrotem gwardię w zeszłym roku, powitano w Warszawie generała Korfa jak starego znajomego. My też... Wracam do opowiadania. Mama nie mogła dłużej znieść tej rozmowy i zapytała doktora Chałubińskiego, jak się miewa pan Józef Korzeniowski, pisarz. Podobno wyjechał do Drezna dla przeprowadzenia kuracji? Czy są wiadomości? – Bardzo złe – odpowiedział doktor. Ktoś z boku przesłyszał się. Myślał, że mowa o poecie Apollu Korzeniowskim, zesłanym do odległej Wołogdy. Zaczął o niego pytać. Chałubiński powiedział, że nie tylko Apollo, ale i jego żona, śliczna Ewelina née Bobrowska, co z dobrej woli towarzyszy mężowi, i synek ich, sześcioletni Józio, wszyscy są chorzy. Osłabienie, gnicie dziąseł... Doktor Tytus opiniował, że przyczynę choroby stanowi jednostronne pożywienie. Nic prócz chleba i mrożonego mięsa. Brak warzyw, jaj, sera, owoców, masła, a do surowej rybiej oliwy, która by te braki z powodzeniem zastąpiła, wszyscy troje czują nieprzezwyciężoną odrazę. Zaczęto dyskutować, co by można wygnańcom posyłać. Wyszło, że właściwie nic, bo wszystko przyjdzie zmrożone. Chyba tylko masło i kapustę kwaszoną. Każdy dorzucał swoje zdanie o losie zesłańców. Piękny temat, kiedy w towarzystwie są Rosjanie! Biedna mama wpadła z deszczu pod rynnę. Już lepiej było zostać przy szczurach. Bo, imaginez, ma chère, profesor Kowalewski, choć z wieku przygłuchy, dosłyszał słowo „Syberia” i zabrał głos. Zaczął opowiadać o warunkach na zesłaniu, o swoim pobycie w katordze, o czasach mikołajowskich... Wpadł w zapał. Nic go nie może zatrzymać. W salonie cisza, wszyscy słuchają jak urzeczeni, a ten trąbi (głusi zawsze mówią głośno) na całe mieszkanie rzeczy, ma chère enfant, niedopuszczalne. Na pewno przez okna słychać. Niechby przechodził tędy rewirowy! Trzeba przyznać, że mówił wspaniale, porywająco. Ale mógł sobie to mówić w Kazaniu, gdzie go nikt nie śmiał zaczepić, nie tu, na froncie warszawskim! Mama przerażona odciągnęła mnie na bok, błaga, żebym sprowadził Jadwisię, bo tylko wejście poetki może zatrzymać starego ramola. Tak się o nim wyraziła, ale to wcale nie ramol, o nie! Jadwisię musiałem bardzo namawiać i prosić. Wreszcie obiecała, że zejdzie. Wróciłem do towarzystwa. Stary jeszcze perorował. Z radością posłyszałem, że Jadwisia schodzi. Jak wiesz, Kaziu, mama ją wyuczyła, że kiedy ma deklamować, rusza się niby w letargu. Przyznaję, że nie bardzo lubię tę manierę, bo po co zdrowa dziewczyna ma udawać lunatyczkę, ale mama tak sobie upodobała. Wyobraź sobie, że tym razem Jadwisia włożyła wprawdzie swoją białą chlamidę, złote sandałki i złotą opaskę na głowę, ale weszła krokiem energicznym, prawie męskim, nic ze zwykłego ślamazarstwa. Stanęła mocno, rozejrzała się i rzekła, ale jakim tonem! – Nie jestem dziś usposobiona do improwizacji, lecz powiem państwu wiersz, jaki napisałam blisko dwa lata temu, a którego nikt jeszcze nie słyszał.

Po czym, nie patrząc w stronę mamy ani moją, wyrecytowała głośno, z przejęciem:

Szczyt naszych cierpień strzelił jako wieża

Błysk jak dzwonnica sklepieniem skrwawionym

I cały naród stał się wielkim dzwonem

Gdzie jedno serce uderza.

To dzwon pogrzebu, tak, stu lat pogrzebu...

Naród już w Niebo wysłał gońców, oni

Przyśpieszą dzieje, gdy powiedzą Niebu

Że serce polskie znów dzwoni!

Ten dzwon obudzi w Europie dreszcze

Nutą ofiary, swą nutą jedyną

Powie, że Polska nie zginęła jeszcze

Gdy jeszcze za Polskę giną!

– Och, jak pięknie! – zawołała Kazia ze szczerym zachwytem.

– Pięknie, pięknie... – przyznał ojciec. – Jadwisia zaraz wyszła, ledwo skłoniwszy głową w pożegnaniu. Co też były za owacje, brawa! Większość obecnych ocierała oczy. Poczciwa sędzina Petrow biła zawzięcie brawo. Profesorowa Kowalewska patrzyła na wszystkich ze zdumieniem, nie wiedziała, o co chodzi. Przyrodnik od szczurów nie mógł ustać na miejscu i krzyczał: – Niech żyje poezja! Niech żyje Deotyma! – Generał Korf powtarzał: – Mais elle est adorable! Adorable! – Mama była bliska spazmów. Trzymała się resztką sił. Kiedy goście wyszli, padła półżywa na łóżko. Wszystko poszło w ruch: synapizmy, krople, sole, okłady zimne, gorące. Po godzinie zajrzałem do niej spytać, jak się miewa. Była spokojniejsza, ale gniewna. Powiedziała, że człowiek winien kierować się rozumem, nie samym uczuciem. Trzeba sobie zdawać sprawę, co wolno, a czego nie wolno. Kto wie, może miała rację. – Przewiduję – mówiła – że za te oklaski, za ten entuzjazm przyjdzie kiedyś słono zapłacić. A Jadwisię muszę ratować. Zabieram ją. – Już miała gotowy plan. To było w poniedziałek, a w czwartek wyjechały. Ledwo zdążyły do Rzymu na wilię.

Teraz, mon enfant, wiesz wszystko, jakbyś wtedy była z nami. Ufam twojej dyskrecji, córeczko. Tych rzeczy nie można nikomu powtarzać.

Kazimiera-Jolanta przytaknęła głową. To zrozumiałe. Niech papcio będzie spokojny. (– Jaki jest miły, kochany, kiedy mamy nie ma – pomyślała mimo woli).

Pożegnali się serdecznie.

– Uważaj na siebie – prosił ojciec. – Ostatno zmizerniałaś.

– Sama nie wiem, co to jest – odparła. – Chciałabym przytyć, a ciągle tracę na wadze.

Rozdział III
Wieś i dwór

Ksiądz Kowalik wikary przemawiał z zapałem. Kilku gospodarzy słuchało jego wywodów z uwagą nie pozbawioną zastrzeżeń. Wyczuwając to wikary podnosił głos.

– Wszędzie naród gotuje się do walki! – wołał. – Wszędzie się zbroi, czeka tylko hasła! To hasło padnie lada dzień, a my...

Kościelny zajrzał do izby.

– Ze dworu kocz przysłali, żeby ksiądz dobrodziej z Olejami świętymi jechał – zaraportował, przerywając mówcy w pół zdania.

Wiadomość zrobiła wrażenie, nimb dworu jeszcze działał. Tylko wikary programowo powstał bez pośpiechu.

– A kto tam niemocny?! – krzyknął za kościelnym sołtys.

– Podobnież gospodyni.

– A to co innego! – Ksiądz podwoił tempo. – Czekajcie na mnie – rzucił do zebranych; niebawem turkot pojazdu zwiastował odjazd kapłana. Pozostali chłopi milcząc spoglądali na siebie.

– Jak się wama widzi to księże gadanie? – spytał Plichta sąsiada.

– Bo ja wiem – wzruszył ramionami nagabnięty. – Sołtysa pytajcie, niech powie...

– Słyszeliśta, Grula?

– Dyć słyszę, uszy dzięki Bogu mam... A bo co?

– Radźta nam, co robić.

– Niby wedle czego?

– Wedle tego, co wikary gadał.

– Moiściewy, radzić ja wam nie będę. Tyle wiem co wy. Poradzę, a wyjdzie na złe, będzieta mnie kląć.

Wyciągnął z kieszeni blaszane pudełeczko z tabakiem, upchał fajkę, zakurzył, utkwił wzrok w zmętniałej szybie i odrywając się od poprzedniego tematu, wygłosił sentencjonalnie:

– Każde stworzenie na świecie swój rozum ma. Pan Jezus tak ustanowił. Ma rozum człek i bydlątko, i pies, i wszelka gadzina. Każde wie, jak się chronić, kiej bieda nadchodzi. Okrutnie mądre jest stworzenie. Widzieliśta zajączka, skoro łów idzie? Pod skibką nieboraczek przycupnie, słuchy po sobie położy. Nie ruszy się, aże gon przeleci.

– Zajca pies wyniucha... – zauważył Plichta. Kłusownictwem się zabawiał, a myśli sołtysa nie pojął. Grula skarcił go spojrzeniem.

– Wyniucha albo nie... Zając jest prześcipny. A lada chroboczek na drzewie? Ptaka uwidziwszy do gałązki przylgnie, pod listek się wsunie, że onego nie zobaczysz. I ptaka zmyli... No, ostańta z Bogiem. Trza gnój rozrzucić na polu. Lada jaka zima latoś. Robactwa będzie wiosną że laboga! – Wścieklicę na łeb nasunął, od drzwi jeszcze się odwrócił. – Ale wam nie radziłem niczego! – przypomniał i poszedł.

Patrzyli za nim ze szczerym uznaniem. Nie radził, nie radził, a poradził... Mądry chłop, sprawiedliwie gadał. Niech se parobki a komorniki idą ze Smolaną za wikarym. Gospodarze nie będą głupsi od zająca czy Chrobaka. Ostaną...

Na zegarze życia Frau Lisy Schneider, zwanej powszechnie Sznajdzią, wybiła godzina odejścia. Cały dwór zebrał się przy jej łożu. Pani Melania kiwając głową powtarza machinalnie: – Moja była kolej... – Zapłakana Oleśka trzyma gromnicę wraz ze stygnącą dłonią umierającej. Sznajdzia jest przytomna i spokojna. Za uczciwe pracowite życie Bóg jej daje dobrą śmierć. Śmierć chrześcijańską równie naturalną jak narodziny człowieka, jak odpadnięcie z drzewa już dojrzałego owocu.

Mieciowi żal gospodyni, żal tonącej we łzach Cesi, niemniej wyszedł pierwszy i czeka na wikarego, z którym zamierza pogadać. Przedtem posłał po niego powóz i najlepsze konie, a gdy ksiądz wysiadł z małym ministrantem uparcie dzwoniącym, dziedzic ukląkł w sieni wraz z innymi i nisko pochylił głowę, bo w progi dworu wszedł Pan. Co innego teraz. Można z wikarym pomówić otwarcie.

– Słowo honoru, co za kolokwia ksiądz organizujesz z parobczakami pod lasem?! – zapytał dość obcesowo. – Widziałem ich zeszłej niedzieli, dzisiaj znowu, paradujących z kijami, ten hultaj Smolana na przedzie. Ekonom mi powiada, że przy nich był, gęby na niego rozwarli i powiedzieli, że ksiądz wikary kazał im ćwiczyć. Tak powiedzieli, słowo honoru... To ja pytam księdza, czego mi zwierzynę płoszy? Nagonkę ksiądz ćwiczy czy co?

Ksiądz Kowalik nie stropił się wcale.

– Do dziedzicowej zwierzyny nic nie mam – objaśnił. – Obraliśmy ten wygon pod lasem, bo z drogi nie widać, strażnicy nie zauważą. Nie nagonkę ćwiczymy, tylko musztrę. Smolana jest instruktorem.

Mieczysław Pułaski aż zaniemówił z wrażenia.

– Musztrę?! Słowo honoru! Po co?! Przeciw komu!?

– I tego pan dziedzic nie wie? – W głosie młodego księdza brzmiała drwina. Pułaski targał wąsa zawstydzony i zły. Toć wiadomo, przeciw komu może być musztra, ale żeby już coś zaczynano, a on o niczym nie wie? Słowo honoru, koniec świata!

– Z czyjego upoważnienia ksiądz działa? – badał groźnie.

– Z polecenia Centralnego Komitetu Narodowego – wyrecytował ksiądz z powagą. A przechodząc do ofensywy, dodał: – To mi dziwne, że pan dziedzic, podobnież i inne dziedzice, dotąd o tym nie słyszeli. Powstanie wybuchnie lada dzień! Trzeba się gotować, ludzi zaagitować i przyuczać. Tyle lat bez poboru, młodzież nie wie, jak wojsko wygląda. Smolana służył, więc ich uczy.

– I broń macie?

– Nie mamy jeszcze, ale już podobno idzie z Francji przez Prusy i od Garibaldiego przez Galicję. Tymczasem ćwiczymy kijami, żeby umieli chodzić, nie ruszali się jak stado. Smolana tęgi zuch. Wprawdzie komendę zna tylko rosyjską, ale gdy znajdziemy kogoś, kto zna komendę polską, to ich przeuczymy prędko. Pan dziedzic wybaczy, muszę się pożegnać, czeka mnie pilna robota. Koni nie trzeba, pójdę skrótem.

Dziedzic siąszycki siadł w pokoju myśliwskim targany sprzecznymi myślami. Ciążyło mu, że nie ma ich przed kim wyładować. Śmierć Sznajdzi pochłaniała wszystkie umysły. Stelmach dworski już przyszedł wziąć miarę na trumnę. Dziewczęta z czeladnej plotą jedlinowe wieńce. Zapach kadzidła i woskowych świec przenika dom. Cały porządek dnia runął. Cesia bez głowy, teściowa chora ze zmartwienia. W takich razach jedna Apolonia zachowywała rozsądek, zimną krew i umiała wszystkim pokierować, lecz jak na złość, Apolonii nie ma. Przed Godami ci krewni z Księstwa, Koszutscy, nie mogąc doczekać się ciotki, przysłali po nią konie. Oni też odeślą kochaną ciotunię, skoro zapragnie wrócić. Tak się zobowiązali listownie. Był to niemały tryumf dla Apolonii, afront dla Miecia, ulga dla gospodarstwa i ten ostatni wzgląd przeważył. Lecz dziś Pułaski żałował, że „nieznośnej baby” nie ma.

Wydał zarządzenia dotyczące pogrzebu, który miał być uroczysty i suty, bo tak się starej gospodyni należało. Przełknął byle jak sklecony, przypalony obiad, siadł na konia i pojechał do Grzymiszewa prosić ojca o radę. Zastał tam kilku sąsiadów: sędzia Milewski, Robert Taylor młodszy, ożeniony z Kurnatowską, więc powinowaty, dwaj przyjaciele, Dziembowski z Goranina i Wieniawski z Gór. Zwano ich Kastor i Polluks. Zjechali się, by zapolować na dziki, ale bezśnieżna plucha nie pozwoliła świń należycie otropić i całe stado wymknęło się bokiem z obławy.

– Ale mądre juchy! – konstatował Czesław, najmłodszy z Pułaskich. – Poszło prosto na bryczki. Konie się popłoszyły, furmani zgłupieli, kobyły sędziego naparły dyszlem o drzewo, aż trzasło.

– W Siąszycach mam multum dzików, ale nie śmiałbym zapraszać, bo przepłoszone.

Tu Mieczysław opowiedział rozmowę z wikarym.

Pułaski senior wzruszył ramionami.

– Wszędzie to samo! – orzekł. – Wszędzie kipi. Nauczyciele, księża intrygują, a nasza Dyrekcja wzięła wody do ust i żadnej dyspozycji nie daje.

– Do diabła z Dyrekcją! – krzyknął zapalczywie Taylor. – Nie oglądajmy się na tych Śpiących Rycerzy!

– Tego nie możemy robić – zganił sędzia. – Dobrowolnie podporządkowaliśmy się Dyrekcji Białych. Musimy słuchać bez warcholstwa. To nie Śpiący Rycerze, lecz rozumni ludzie. Niedawno, będąc w Warszawie, rozmawiałem z nimi. Wysłali Wrotnowskiego do Galicji, żeby tam przedstawił beznadziejność wszczynania walki w dzisiejszych warunkach. Bo, jak wiecie, sąsiedzi, z Galicji idą najgorętsze zachęty, obietnice ludzi, broni, zapewnienia o życzliwości Austrii. Wrotnowski miał polecone ostudzić ten zapał. Czekano jego powrotu. Czekam i ja. W tym czasie widziałem Popiela z Kurozwęk. Ten na zebraniu Dyrekcji postawił wniosek, żeby w razie walki powstańców rozbrajać i oddawać władzom.

– W pysk walić za taki wniosek! – zawołał Czesław. Poparli go Taylor i Mieczysław.

– Popiel twierdził – ciągnął sędzia – że więcej trzeba męstwa i cywilnej odwagi, by obezwładnić podpalaczy, niż posłusznie iść za nimi prowadząc naród do zguby.

– Kum i sąsiad Wielopolskiego! Mówi jak margrabia! W pysk walić!

– Wielką odpowiedzialność wzięli na siebie księża. Przez swój akces do Czerwonych nadali rozpęd wypadkom. Bez księży chłopi by się nie ruszyli.

– Nie ruszą się i tak, pomimo namów księżowskich.

– Nie wiadomo, sąsiedzie. Nie wiadomo... Skaranie Boskie! Dotąd wiedziałeś, kogo się strzec: agitatora, nauczyciela... Teraz doszlusował do nich proboszcz. Słyszane rzeczy!

– Biskupi są przeciwni powstaniu.

– Cóż z tego? Plebany wyłamały się biskupom i zadecydują o losach nas wszystkich.

– Słowo honoru, więc co ja mam robić? Wikary musztruje mi chłopów pod lasem, a ja wiem, czy przegnać, czy mu pomagać! Słowo honoru, głupia sytuacja.

– W zeszłym tygodniu – podjął Wieniawski – byłem w Kleczewie. Wstąpiłem do apteki Dukieta po miksturę dla żony. Dukiet mnie zna. Pigułki kręci i pyta: – Kiedy zaczynamy? Wszyscy czekają hasła... – Ja na to: – Czyjego? – Rozgniewał się, ręką machnął, aż mu się pigułki rozsypały, powiada: – Jużci nie dziedziców, co za przeproszeniem wielmożnego pana, na tyłkach siedzą, niczego nie słyszą. Nasze czeladniki, rzemieślniki chcą się bić! – Ja na to: – Z kijami przeciw bagnetom niewiele zdziałają... – Dukiet: – Owa! Strachy na Lachy! Kosy mamy, gwery przyślą Garibaldi i Napoleon. – Jak raz przyszedł majster cechowy Trębaczkiewicz i deklamuje to samo: – Bić się! – Gadaj z nimi, tłumacz, nic nie pomoże. Obłęd prawdziwy! Gdzie się ruszysz, posłyszysz to samo.

– Nasza młodzież – westchnął sędzia – także ulega powszechnemu pędowi. Mój najstarszy Celek, wątły chłopaczyna, chory na oczy, marzy o chwili, kiedy szabelkę przypasze. Wyrywa się z domu. Wstrzymać go nie mogę.

Wieniawski spojrzał bystro na mówiącego.

– Co porabia Mielęcki? – zapytał znienacka.

Sędzia poczerwieniał zmieszany.

– Kazio ożenił się niedawno z piękną panną Salomeą z Rudnickich. Zakochani oboje ogromnie...

– Nie organizuje on czasem jakiegoś oddziałku? Nie werbuje ochotników?

– Nie słyszałem – bąknął Milewski niepewnie.

– To dokąd się Celek wyrywa?

– Zostawże sąsiad sędziego – wtrącił gospodarz. – Mielęcki, młody żonkoś, zakochany, nie pali się do wojaczki. Salusia mu nie pozwoli.

Sędzia Milewski skapitulował nieoczekiwanie.

– Nie znasz dobrodzieju kobiet – westchnął. – Jeszcze gorsze niż księża. Mielęckiego właśnie żona podżega. Powiedziała do mnie: – Jak pięknie Kazio będzie wyglądał na czele oddziału!

– Ho, ho! – zawołał chełpliwie Czesław Pułaski. – Konia lepszego niż mój Puginał to on mieć nie będzie! Wiesz, Mietek, po tej kobyle z siąszyckiego stada. Co za koń!

Nowy temat pochłonął uwagę zebranych. Mówiono o stadzie nieboszczyka Wojciecha Gałczyńskiego. Ej, konie to były, konie! Sławne na całe Kujawy! Wieniawski chełpił się, że jego Orestes też ma siąszycki rodowód. Mieczysław z gniewem myślał o trzpiotowatej Józince, pośredniej przyczynie likwidacji stada. Czesław i Robert, acz pochłonięci rozmową, wymieniali porozumiewawcze spojrzenia. Wczesny zmierzch zimowy zapadł i Mieczysław wstał, by pożegnać towarzystwo.

– Chyba pogodzę się z wikarym, słowo honoru! – oświadczył na odjezdnym.

Rozdział IV
Rozczarowany

Józef Kajetan Janowski ucieszył się niespodziewanym przyjazdem swego starszego brata, Władysława.

– Wiesz już – zapytał witając – że Centralny Komitet Narodowy powołał cię na swojego członka?

– Wiem – odparł gość. – Nominację dostałem przez Żyda Abramka. Odpowiedziałem tą drogą, że się zgłoszę, gdy miejscowe interesa komu należy przekażę. Dziś wpadłem tylko na jeden dzień i nie chcę się jeszcze w Komitecie pokazywać. Prawdę mówiąc, nieśpieszno mi do tej szarży.

– Przecież to wielki honor – zdziwił się gospodarz. – Wyobraź sobie, że na razie powołano mnie. Urzęduję w twoim zastępstwie.

– Nie wiedziałem. To przednio. Mogę się zbytnio nie spieszyć. A może byś zajął moje stanowisko na stałe? Nadajesz się na nie o wiele lepiej niż ja.

– Co też wygadujesz, Władek! Żarty sobie stroisz.

– Wcale nie żartuję. Werbowanie ochotników, organizowanie oddziałków po lasach – to dla mnie robota. To lubię. Siedzenia w biurze nie znoszę.

Drzwi się otworzyły. Wbiegło młode, zwinne stworzenie o zadartym nosku i wesołych oczach. Czarna szeroka suknia daremnie usiłowała dodać jej powagi.

– Rzadki gość! – zawołała dygając. – Dawno nie widzieliśmy pana szwagra. Pan szwagier już na stałe wrócił do Warszawy?

– Składam najniższe służby bratowej dobrodziejce. Wpadłem na krótko, specjalnie, żeby was odwiedzić i złożyć życzenia Nowego Roku.

– Nie głupiam wierzyć! – odpaliła rezolutnie. – Akurat po to tylko tłukłby się pan szwagier z Kielc do Warszawy w tę pluchę!

– Władek ma tutaj różne interesa – zauważył Józef.

– To co innego. Rozumiem. Jako członek Centralnego Komitetu, czyli naszego Rządu Narodowego, ma pan szwagier niemało na głowie. Dobrze, że Józek pana szwagra zastępuje.

Wzrok poważnego Władysława Janowskiego spoczął na bracie ze zgrozą, czego Józef Kajetan nie spostrzegł, patrzył bowiem na małżonkę z zachwytem wolnym od zastrzeżeń. Za to młoda kobieta, Paulina z Tolkemitów, wybuchnęła śmiechem.

– Ależ pan szwagier robi wielkie oczy! Ależ się gorszy, że ja takie rzeczy wiem! Myśli sobie: Ta utrapiona terkotka wszystko rozpaple. Naturalnie, że wiem. Z Józkiem nie mamy między sobą żadnych tajemnic. Tak chyba powinno być w małżeństwie? Czy nie? Ja nie rozpaplę. Za to mogę być Józka łączniczką, kurierką, czym zechce.

Władysław, na poły tylko przekonany, obejrzał się mimo woli na drzwi.

– Nikogo prócz nas trojga nie ma w mieszkaniu – zapewniła Paulina. – Marcysia ma dzisiaj wychodne. Pan szwagier przyszedł pewnie prosto z poczty, to musi być strasznie głodny. Zaraz dam jeść. Józek niech potwierdzi, że ze mnie dobra gospodyni.

Józef z powagą potwierdził. Pani domu wybiegła (zdaje się, że inaczej chodzić nie umiała). Starszy brat spojrzał na młodszego z karcącym zgorszeniem.

– Takiemu dziecku powierzać najtajniejsze sprawy! – zamruczał. – Nie wiesz, na co ją narażasz?

Józef Kajetan rozłożył bezradnie ręce.

– Cóż mogłem zrobić? Ona mnie od razu przejrzała na wylot. Jest wiele sprytniejsza ode mnie – wyznał. – Radziłem się teściowej. Stara Tolkemitowa to bardzo mądra kobieta. Powiedziała, że mogę Lince zaufać. Ona, matka, ręczy, że córka głupstwa nie zrobi, bo od dziecka chowała się wśród konspiratorów. Że krzywdziłbym Lińcię brakiem zaufania, że ona nie taki trzpiot, jak się wydaje, i mogę na niej polegać. Z tą konspiracją to prawda. Przecież Jan Tolkemit, ten znany działacz z Towarzystwa Demokratycznego, to Lińci stryj. Z Paryża utrzymuje stale kontakt z bratem, czyli moim teściem, przysyła publikacje, listy. Lińcia jest od małego, jak to mówią, ostrzelana.

– Ostrzelana, ostrzelana, czy aby nie postrzelona? Józef Kajetan puścił tę wątpliwość mimo uszu.

– Powiedziała mi kiedyś – ciągnął – że musi być strasznie nudno w domu, gdzie się nic tajnego nie dzieje. Poszedłem za radą teściowej, zawierzyłem Lińci. Mówię jej wszystko, co robię, omawiamy każdą rzecz wspólnie. Wiesz, że to bardzo pomaga. Co dwie głowy, to nie jedna. A przy tym jest strasznie miło...

– W to nie wątpię – Władysław westchnął mimo woli.

Pani domu wezwała męża, żeby cholewą nadmuchał w samowar, co pośpieszył wykonać. Pod blachą już trzeszczał ogień. Niebawem na stole stała jajecznica, wędlina, ser, masło, bułka.

– Piorunem przygotowałam, nieprawdaż? – chełpiła się gospodyni. – A wie pan szwagier, że dwudziestego dziewiątego grudnia, na świętego Tomasza, było tu u nas okropnie ważne zebranie. Najpierw zaprzysięgano Józka i pana Majkowskiego...

– Co to za pan Majkowski?

– Brat tej sławnej poetki Marii Ilnickiej, sam też na poetę wygląda. Nie zdziwiłabym się, gdyby zaczął mówić wierszem. Taki jakiś natchniony... Potem przyszła ta okropna wiadomość z Paryża. O, Józek już idzie z samowarem. Zaraz zaparzę herbatę. Józek, opowiadaj panu szwagrowi o zebraniu Komitetu u nas. Jakbyś co opuścił, choć nigdy nic nie zapominasz, to ja dopowiem.

– Bratowa uczestniczyła w posiedzeniu?! – zapytał Władysław zdumiony.

– Skądże! Gdzie by mnie puścili?! Ale cały czas podsłuchiwałam pod drzwiami. Kiedy ksiądz Mikoszewski wszedł po krzyż, ten znad łóżka Józka, to ledwo zdążyłam schować się za parawanik.

– No więc opowiadaj, bracie. Krzyż? To znaczy, że było bardzo uroczyście?

– Nader uroczyście. Obaj z Majkowskim klęcząc przysięgaliśmy na wierność Komitetowi. Zrobiło to na mnie, przyznaję, silne wrażenie. Choć powtarzałem sobie w duchu, że przysięgam w twoim imieniu, ale i mnie to obowiązuje. Prócz nas dwóch byli: Giller (nasępiony nic nie gadał), Awejde, Padlewski, roztargniony, jakby nie wiedział, co się wkoło dzieje, i Sykstus. Brakło Bobrowskiego do przepisowej siódemki. Awejde, niczym minister, przedstawił stan przygotowań, strukturę organizacji na prowincji. Nie powtarzam dokładnie, boć te rzeczy znasz, ja też. Chodziło o Majkowskiego, który, choć stary działacz, w naszej organizacji jest nowy. Awejde wymienił obsadę wszystkich dziewięciu województw...

– Pleciesz, Józek! Ośmiu!

– A nie, bo Warszawę uznano za osobne województwo, dziewiąte. Słusznie, bo Warszawa ruchowi przoduje. Odejmij Warszawę, prowincja zaśnie. – Przeszedł do cyfr. Powiedział, że w Kongresówce mamy dwadzieścia tysięcy zaprzysiężonych.

– Nie więcej? – zdziwił się przykro Władysław.

– Oni wierzą, że po wybuchu przybędzie co najmniej drugie tyle. Z tych dwudziestu na samą Warszawę wypada osiem tysięcy, na podlaskie trzy tysiące, płockie – cztery. Pozostałe pięć rozsiane nierówno po reszcie kraju. Podobno najgęściej w lubelskim, a bardzo słabo w agustowskim. Awejde obawia się, że to ostatnie z winy jego ojca, wpływowego prawnika w Suwałkach, Białego do szpiku kości.

Przyszła kolej na uzbrojenie. Licho ta sprawa wygląda. Awejde nie ukrywał, że posiadamy potężne zasoby moralne, odwagi, ducha poświęcenia, ale z bronią jest kiepsko. Liczymy na przesyłki z zagranicy, bo w kraju... Wyliczał, że na Powiślu idzie fabryczka skałkówek, na rogu Brackiej i Jerozolimskich są warsztaty, gdzie robią szable, sztylety i żelazne rogatki na wypadek walk w mieście. Podobne warsztaty pracują także na Woli. Kieruje nimi doskonały majster, Borelowski. Na prowincji po wsiach kują kosy, a na którejś stacji kolei żelaznej pod Grodnem, zawiadowca, zdaje się Moskal nam sprzyjający, naprawia porzucone na szmelc fuzje, karabiny i doprowadza do stanu używalności. Nie brakuje w kraju broni myśliwskiej, często doskonałej, ale to własność ziemian oraz ich służby leśnej. Jak dotąd szlachta nie bierze udziału w przygotowaniach. Czy zechce oddać swoje sztucery na rzecz Sprawy? Nie wiem. Awejde gadał, a ja sobie myślałem, że to wyliczenie jest bardzo kompromitujące. Komitet dwa lata organizował demonstracje i śpiewy, a broni nie nagromadził? Teraz mamy skweres.

– Bratowa wspominała o złej wiadomości z Paryża.

– Właśnie o tym chcę mówić. Jak Awejde skończył, Majkowski zapytał, kiedy można się spodziewać broni, po którą w początku adwentu pojechali Godlewski i Ćwierciakiewicz z pełnomocnictwami, pieniędzmi. Czterysta tysięcy złotych! Ładna sumka. Awejde spojrzał na Gillera, Giller wyciągnął zegarek, podważył kopertę, wyjął karteczkę, powiedział: – Od Sierakowskiego – i podał Awejdzie. Ten kartkę głośno przeczytał. Powtórzę ci, nie zmieniając ani słowa... „...wracam do Petersburga. Milutin polecił Wittgensteinowi śledzić, co robię. Wittgenstein nasz, ostrzegł mnie. Uspokoję Milutina. Wasi wysłańcy aresztowani przez policję francuską. Sfotografowano ich, zrewidowano. Zdjęcia, paszporty, pełnomocnictwa przesłano ambasadzie rosyjskiej. Agatonie, liczę na ciebie, że nie dopuścisz do szaleństwa, jakim byłoby w tych warunkach powstanie...”.

Władysław Janowski poderwał się z miejsca.

– To niemożliwe! – krzyknął. – Żeby policja francuska... Żeby Francja! Jakieś nieporozumienie! Skąd to pismo!?

– Pismo i podpis są Sierakowskiego. On sam zostawił tę kartkę u Gillera, przejeżdżając z jednego dworca na drugi. Zatrzymać się nie mógł, boby stracił pociąg, a jego żona podobno śmiertelnie chora. Gillera jak na złość nie było w domu. Sierakowskiego znamy. Nie kolportowałby plotki. To musi być prawda.

– Potworne... – powtarzał brat. – Francja... Sojuszniczka. Francja i Polska... Dwie siostry... Tyle naszej krwi przelanej. My zawsze wierni. Swoi odstąpili Napoleona, my nie. My do końca. On to cenił. Mówił o nas: – Ah, les braves des braves! – A na Świętej Helenie pisał: „Popełniłem błąd nie odbudowując silnej Polski”. Teraz jego rodzony bratanek polskie papiery do ambasady rosyjskiej... Podlec! Jeszcze gdyby to był Burbon... Ale Bonaparte! Francja, druga ojczyzna polskich wygnańców...

– Nie przejmuj się tak – prosił Józef, widząc zmienioną twarz brata.

– Łatwo powiedzieć: Nie przejmuj się! Człowieku, przecież to Francja!

– Ja się rozbeczałam ze złości i byłam w kłopocie, bo nie mogłam siąkać nosem, a odejść od szpary nie chciałam.

– Dla każdego z nas to był także wstrząs. Byliśmy ogłuszeni. Ten transport broni wydawał się pewny. Co teraz robić? Ach, nie powiedziałem ci jeszcze jednej rzeczy: na krótko przed zebraniem dziesiętnik zameldował Padlewskiemu, że komisarze zjechali do Warszawy i radzą w Hotelu Polskim na Długiej. Samozwańczy sejmik, uważasz, bo Komitet ich nie wzywał. Dziesiętnik raportował, że krzyczą, wymyślają na nas, żądają uchwały, żeby w dniu poboru zacząć walkę. Jeżeli nie uchwalimy, zaczną sami, nie pytając nas o zdanie. Tego tylko brakowało! Oni są zdolni to zrobić. Jakie więc wyjście? Jeśli ogłosimy o aresztowaniu delegatów, złamiemy ducha w społeczeństwie. Ludzie wierzą w Napoleona i Francję prawie jak w Pana Boga. Pamiętasz, w sześćdziesiątym pierwszym roku tłum krzyczał do wojska: – Napoleon nie pozwolił wam strzelać! – Jeżeli nie ogłosimy, a zapaleńcy zmuszą nas do walki, z czym pójdziemy do boju? Galicja, Księstwo, deklarują broń, lecz zgodnie z poprzednimi wskazówkami nie wcześniej jak wiosną. Na koniec postanowiliśmy czekać na Bobrowskiego. Jedzie z Paryża, powie, jak było naprawdę, co się stało z pieniędzmi, z zakupioną bronią, bo o tym kartka nie wspomina. Kiedy ochłonęliśmy trochę, Awejde postawił dwa zasadnicze pytania: – Czy walka zbrojna stanowi jedyny i ostateczny cel naszej organizacji? Czy Komitet zgadza się, jak chcą komisarze, że dzień poboru będzie dniem rozpoczęcia powstania?

Giller poderwał się pierwszy. Miał prawo, przecie to on stworzył organizację i od początku jest jej przewodniczącym. Powiedział, że jego celem były zawsze wolność i niepodległość narodu, że drogę do wyzwolenia widział w walce zbrojnej, ale odpowiednio przygotowanej i na dobry skutek obliczonej. Dziś tych warunków nie widzi, więc kategorycznie sprzeciwia się powstaniu. Pięścią walił w stół, krzyczał: – Wstrzymać powstanie, choćby komisarze mieli nas za to wieszać na latarniach! Nie wolno nam ciągnąć narodu do zguby! Jeśli przegłosujecie inaczej, występuję z Komitetu!

– Cóż pozostali?

– Zbaranieliśmy. Awejde radził, by z głosowaniem poczekać na Bobrowskiego, a tymczasem niech sobie każdy tę sprawę przemyśli. To było słuszne i wszyscy przystali. Tak się zakończyło zebranie. Ja byłem, powiadam ci, chory ze zmartwienia.

– Józek dostał takiej migreny, że cały wieczór przylepiałam mu do czoła plasterki limonu – wtrąciła Lińcia ze współczuciem.

– Nie dziwię się. Straszne rzeczy opowiadasz... Dochodziły mnie wieści z Warszawy o tutejszym chaosie, nie sądziłem jednak, że jest aż tak źle. W Kielecczyźnie dobrze mi się pracowało. Wprawdzie władze zwęszyły mnie i tropiły jak ogary, ale tam ja się zawsze wywinę. Ludzie w porę ostrzegą, ukryją. Mam porządny oddział. Górniki z Wąchocka. Chłopy na schwał, a za każdego głowę możesz dać, że z pola nie zbiegnie, nie zdradzi. Prócz górników jest służba dworska, parobcy, czeladnicy, młody ksiądz jako kapelan. I broń mamy, o której nie wiecie. Przemyciliśmy ją z Dzikowa w Galicji. Ci ludzie są gotowi, czekają. Wierzą, że Komitet Centralny to nie lada głowy, że wszystko przewidział, przygotował. Po trochu wierzyłem z nimi i ja. Nie wytrzymam tutaj. Uprzedzam cię, Józek, że zrobię, co mogę, żebyś w Komitecie na moim miejscu pozostał. Ciężko mi, bracie, na sercu. Miewałem często wiadomości ze świata, bo zakonnicy i Żydki komunikują się z Galicją. Od nich wiem, że nawet poza Europą głośno już o naszym powstaniu...

– Przecież powstania jeszcze nie ma. Kto donosi?

– Bo ja wiem? Polaków rozmiotło po całym świecie, a gdzie się Polak znajdzie, tam ucha nastawia, czy w kraju już się nie biją. Bo on wtedy wróci, weźmie udział. Piszą, pytają z Ameryki Południowej, zwłaszcza z tego Chile, gdzie stary Domeyko nauczył Polskę cenić. Ze Stanów Zjednoczonych, podobno nawet z Australii, choć to koniec świata. A wyobrażają sobie nas bardzo wspaniale. Że my rycerze, że cały naród zwarty, zgodny, zwycięski... Jeśli przyjadą, gorzkie będzie ich rozczarowanie.

Umilkł. Małżeństwo nie odzywało się również.

– Kogo Komitet wyznacza na wodza? – zapytał nagle Władysław.

Janowski junior wyznał otwarcie, że nie wie. Obijało mu się nieraz o uszy nazwisko Sierakowskiego, więc chyba on.

– Gdzie Sierakowski jest obecnie?

– Sądząc z jego kartki, w Petersburgu. To cichy człowiek. Nigdy się nie wysuwa.

– Toteż przewiduję, że nie on będzie wodzem, tylko Mierosławski, który się wciąż sam narzuca.

– Co to, to nie! W Komitecie go nie znoszą. Giller, Padlewski, mówiąc o nim, pienią się ze złości.

– Tym gorzej dla nich. Mierosławski ma nieznośne wady, ale na bezrybiu i rak ryba, a skoro innego kandydata nie ma...

– Kiedyż właśnie Sierakowski...

– Bracie, to nie jest kandydat. Za skromny. Skromność dzisiaj nie popłaca. Pomimo łajdactwa Francji musimy opierać się na Zachodzie, a tam Sierakowskiego nie znają.

– Na pewno znają! Przecież on z ramienia petersburskiego Sztabu Generalnego zjeździł całą Europę. Był w Anglii, Belgii, Austrii, Francji, Italii, nawet w Algierze. Studiował regulaminy wojskowe różnych armii. Pisał memoriały, wygłaszał odczyty. Bo jego idée fixe, odkąd wrócił z Orenburga, to zniesienie w rosyjskim wojsku kar cielesnych. Prawie tego celu dopiął, bo minister wojny Milutin wziął jego żądania pod uwagę. Coraz częściej słyszy się, że nie będzie pędzania przez kije. W czasie tych podróży Sierakowski widywał się potajemnie z Lelewelem i innymi.

– Możesz nie wyliczać, bo to wszystko wiem. Jednakże powtarzam swoje: Nie znają go. Za skromny. Dokonał wielkich rzeczy, choćby tego, że przetrzymał karne bataliony, ale się tym nigdy nie chwali. Nie mówi o sobie, więc kto ma o nim wiedzieć? Tymczasem Mierosławski trąbi bez przerwy o własnym geniuszu i odniesionych zwycięstwach, aż ludzie muszą uwierzyć. Mierosławski ma ogromne stosunki, zarówno na prawicy jak na lewicy. Z Garibaldim jest na ty, a ministrowie cesarscy go przyjmują. Mierosławski to najgłośniejsze dziś nazwisko polskie na Zachodzie! Do tego ma efektowną, jasną brodę, pisuje wiersze, przemawia górnolotnie, kobiety go uwielbiają.

– Mów, co chcesz, Władku, Mierosławskiego nie wybierzemy!

– Obym był złym prorokiem! Jeśli wybierzecie, niech Komitet przypisze winę sam sobie. Dowództwo trzeba ustalać zawczasu. Pewnie Gillerowi nie było śpieszno dzielić się władzą z kim innym?

– Aleś ty zgorzkniał, braciszku!

Władysław Janowski uśmiechnął się niewesoło, a stwierdziwszy, że już późno, pożegnał braterstwo.

– Pamiętajcie, że mnie nie było – przypomniał.

– Szwagier boi się rozczarowania Polaków zza morza – orzekła Lińcia – a naprawdę to on sam przestał wierzyć. Mam nadzieję, Józek, że nigdy nie będziesz podobnie zdeprymowany.

Rozdział V
Dumania spiskowca

Od dziś nazywam się na służbie „obywatel Jerzy” – oznajmił Józef Kajetan Janowski zebranym 2 stycznia na probostwie Św. Aleksandra kolegom komitetowym. – Teściowa doradziła mi przybrać pseudonim, wybrałem sobie taki i będę się go trzymał. Nie nazywajcie mnie, proszę, inaczej. Teściowa mówi, że wszyscy powinniśmy mieć pseudonimy, ze względu na bezpieczeństwo rodzin.

– Padlewski i ja, choć bezżenni, już mamy pseudonimy – odparł Sykstus. Awejde wzruszył ramionami. – Jestem fatalistą – rzekł. – Mają człowieka złapać, to i tak złapią.

Nieoczekiwany gość przerwał zaczętą dyskusję: komisarz lubelski, Leonek Frankowski (z Beniaminów najmłodszy, z Herostratesów najzapaleńszy). Odepchnął Petronelę, gospodynię proboszcza, broniącą mu wstępu, i wtargnął do pokoju groźnie nastroszony. W imieniu swoim oraz sześciu komisarzy zebranych w Głuchówku odczytał ultimatum złożone z pięciu punktów, dające się streścić w tych słowach: „Jeżeli Komitet nie uchwali natychmiast wybuchu powstania równocześnie z branką, komisarze podejmują akcję na własną rękę, nie pytając nikogo o zdanie”.

– Żeby tu był Giller, kazałby cię aresztować – oświadczył wysłuchawszy Awejde. – To jedyna odpowiedź, jakiej możemy udzielić. – Słowa brzmiały mocno, ale Gillera nie było, brakło również stanowczości w głosie prawnika, więc rzecznik buntu nie przeląkł się wcale. Stał pośrodku izby hardy, pewny swej racji, młodzieńczy, z wypukłym czołem upartego dziecka i nadąsanymi ustami. Próbować dyskusji z nim, daremny trud! Można było jedynie nie uwięzić go lub ustąpić. Komitet wybrał to drugie. Padlewski obiecał udzielić osobiście odpowiedzi.

– Zaraz? – upewniał się niecierpliwie Leonek.

– Jak można było takiego szczeniaka robić komisarzem? – szepnął zgorszony obywatel Jerzy.

– Bronek go przeforsował, byli przyjaciółmi – objaśnił Sykstus półgłosem.

– Mogę zaraz – przystał Padlewski. – Co to za Głuchówek? Myślałem, że jesteście w Hotelu Polskim?

– O, nie. Już od trzech dni siedzimy u hrabiego Strojnowskiego, Wasilewski go zna z Wołynia i nas zarekomendował. Kochany czerwony hrabia! Dał mi konie, czekają na dole. Jedźmy!

– Jak to daleko?

– Parę wiorst od Rawy – oznajmił Leon beztrosko. – Nie rób, proszę, takiej przerażonej miny. Strojnowski ma nadzwyczajne konie. Przywiózł je sobie z Wołynia czy też Podola. Niepozorne, ależ rącze! Pędzą jak rysaki i nigdy nie są zmęczone. Kropią siedemdziesiąt wiorst, odpoczną ze dwie godziny i wracają z powrotem jakby nigdy nic. Popasaliśmy już w Nadarzynie więc możemy jechać zaraz.

– Bałagulskie konie – domyślił się Padlewski i bez oporu ruszył za Frankowskim. Okiem znawcy obrzucił przed domem elegancki wolant zaprzężony w czwórkę nie pasujących doń koni. Trzy srokacze i jeden myszaty; długie ogony śmiesznie podwiązane, duże łby, obfite chmyzy. Znał takie. Podobne konie stary Padlewski sprowadzał od sławnego Tatara Bielaja z Kavasubazar na Krymie. Wionęło lubą przeszłością.

Przed dworem w Głuchówku czekali autorzy ultimatum. Na przedzie znany z niesforności Edzio Rolski, ten sam, który w dniu zamachu na Konstantego przyszedł rozpędzać Komitet, obecnie komisarz płocki; Gustaw Wasilewski, komisarz kaliski; Stanisław Frankowski, starszy brat Leona – mazowiecki; Józef Oksiński, na razie bez przydziału. Za nimi Józef Piotrowski, komisarz augustowski, i Roman Rogiński, komisarz podlaski. Ci dwaj ostatni czuli się nieswojo w roli buntowników. Przystąpili do rewolty przez solidarność koleżeńską i teraz gotowi byli wrócić na drogę posłuszeństwa władzy. Przybyły zwierzchnik miał w nich sojuszników. Ugadywanie z pozostałymi zajęło parę godzin czasu. Nareszcie spokojna argumentacja Padlewskiego zwyciężyła. Komisarze zobowiązali się czekać na decyzję Komitetu (byle nie za długo!) i nie zaczynać żadnej akcji samowolnie. Rad z rezultatu Padlewski chciał zaraz wracać do Warszawy, lecz sprzeciwił się temu gospodarz. Strojnowski, kresowiec, skutkiem rodzinnych powikłań przesadzony do Królestwa, był szczęśliwy z przybycia Podolaka. Wprawdzie gość odżegnał się stanowczo od noclegu, lecz nie mógł odmówić posiłku i wypicia za pomyślność Sprawy narodowej. Przy stole, z powodu obecności służby, nie mówiono o powstaniu i siłą rzeczy rozmowa zeszła na konie i łowy. Rozkoszne odprężenie po gmatwaninie politycznej ostatnich tygodni! Padlewski ożywił się i poweselał. Opowiadał zasłuchanym komisarzom o przygodach bałagułów, o podolskich polowaniach zimowych z chartami na wilki. Trudne łowy, bo w kopnym śniegu konie zapadają po brzuchy, gdy wilk bestia biegnie lekko po zamarzłej skorupie. Psy za nim. Bacz, byś ich nie stracił z oczu. Konie muszą być ścigłe jak sokoły, a charty krymskie wielkiej wytrwałości. Sztuka w tym, by wilka odciąć od lasu i gnać bez wytchnienia, na przełaj przez pola aż do upadłego.

– Jeśli wilk poprzedniej nocy nażarł się ścierwa – uzupełnił opowiadanie Strojnowski – to go forsowalim rychło, bo był, jucha, ciężki. – Za to głodnego... Oho! Prędzej byś dogonił wiatr!

– Dościgano i głodnego – zapewnił Czerniawski.

Strojnowski przymrużył oczy.

– Mówiono mi – zauważył – że kiedyś wicekról bałagułów, nie pamiętam, jak się zwał, widząc, że wilk umyka, a kobyła ustaje, zatrzymał przejeżdżające sanie, odciął lejcowego, skoczył na oklep i wilka dojechał.

Padlewski nie odpowiedział, jakby nie dosłyszał. Gospodarz zmienił temat. Wyjaśnij gościowi, czemu nie jeździ stylowo.

– Mam – mówił – piękne szory bałagulskie, z ciągnionego surowca, z mosiężnymi klamrami, blachami, dzwonkami. Wiszą w wozowni, użyć ich nie mogę, z racji oporu stangreta. Mój Maciej, tutejszy człowiek, odziedziczony z majątkiem, przysiągł, że do rzeki skoczy, nim cygańskim zaprzęgiem pojedzie. Co miałem robić? Furman dobry, dba o konie. Musiałem ustąpić. Może by naprawdę ludzie za nami biegali? Tam u nas wszystko uchodziło. Tutaj nie...

Przy tym samym wolancie druga czwórka. Dwa deresze dwa bułane. Nogi podróżnego okryte ciepłą baranicą. W oczach i myśli przywołana niedawną rozmową rodzinna Czerniawka. Przeszłości, jak byłaś piękna! Jak rozlewna, szeroka i wolna... Wolna? Nie dla każdego. Szeroka? Nie dla wszystkich. Spośród tych uprzywilejowanych wyszli burzyciele sprzyjającego im ładu. Nie dziwneż to? Może dziwne, ale sprawiedliwe.

Świece płonące w latarniach po dwu stronach kozła mżą słabym światłem wydobywającym z mroku końskie zady, zawiązane na węzeł ogony, orczyki – nic więcej. Można się łudzić, że to nie Mazowsze, lecz podolski szlak znaczony wiechami. Brak tylko dzwonków. Padlewski lubił dzwonki; od „bałabonów”, wybijających rytm kłusa, jak zegar godziny, wolał kute w Berdyczowie „szeptuny” duże i małe. Kulisty bijak przetaczał się w nich za ruchami konia, dając głos płynny, stłumiony i ciągły. Jakże się zwał Żydek berdyczowski, umiejący zestawić szeptuny tak, by tworzyły harmonijny akord? Szmyrko Mordkowicz! Grał na skrzypcach i zestawiał. Do podobieństwa brakło również śniegu. Na Podolu biały puch zawalił już chaty wiejskie po przyciesie, a tutaj styczeń podobny do listopada. Czarna ziemia, czarne drzewa, pod kopytami chlupoczące błoto.

Chytrus Strojnowski... Zapomniał niby nazwiska wicekróla bałagułów! Dowód, że domyślił się, kim jest Czerniawski. Pewnie i Czerniawkę zna. Padlewski uśmiechnął się na wspomnienie głośnej swego czasu przygody, gdy stary pan, zacietrzewiony w pościgu, zabrał nie pytając konia nieznanemu szlachcicowi, pognał bez siodła i wilka dopędził. A przecie minęła mu już wówczas sześćdziesiątka. Drogi, dzielny ojciec... Poluje tej zimy czy siedzi we dworze niespokojny o syna? Nawiedzają go pewno żandarmi, szukający zaginionego oficera. On mierzy ich wzrokiem kamiennym. Zawsze nienawidził żandarmskiej hołoty. Czy się domyśla, gdzie utknął potomek? Na pewno tak! Kto wie, może sam szykuje jakiś oddziałek? Ma mir wśród ludzi, chłopi mu ufają. A nuż ojciec i syn spotkają się w polu...

Z kolei ogarnęła myśli sprawa zaiste niezwykła, znana tylko czterem ludziom. Twórca pomysłu, Juliusz Benzenger, Łotysz czy Kurlandczyk, licho go wie, student uniwersytetu moskiewskiego, ziemlewolec, zeszłej jesieni z własnej ochoty poszedł do wojska w charakterze prostego sołdata dla agitacji w szeregach. Jadąc do pułku, zatrzymał się bezprawnie w Moskwie cztery dni. „Zaginął”. Potem się znalazł i zameldował w komendzie. W ciągu owych czterech dni spłodził zamysł prawdziwie genialny. Padlewskiemu, bawiącemu wówczas w Petersburgu, przysłał odnośne skrypta przez oddanego człowieka, Skrydłowa. Padlewski miał być realizatorem pomysłu. Benzenger oddawał mu swoją myśl, niechaj z nią czyni, co chce. Lecz Padlewski, związany z Komitetem Centralnym, musiał wracać do Warszawy. Pełnomocnictwo swoje przekazał więc Kieniewiczowi.

Inżynier Hieronim Kieniewicz, z wychowania i obywatelstwa Francuz, z urodzenia Polak, z przekonań rewolucjonista, członek Koła Oficerów Polskich w Petersburgu, zapalony a zarazem chłodny, odważny a roztropny, bogaty majątkiem zwróconym jego ojcu przez Aleksandra II, po konfiskacie za rok 1831 – był typem odpowiednim. Hieronim z entuzjazmem podjął się wykonania pomysłu Benzengera. Oto czterej wtajemniczeni: Benzenger, Skrydłow, Padlewski, Kieniewicz. Dwaj Polacy, dwaj Rosjanie.

Gdzie swoją bombę podłożą? W guberni kazańskiej. Tamtejszy uniwersytet nieźle podminował grunt. Już były ruchy chłopskie na Powołżu. Lecz po chwilowym ożywieniu zgasły. Oni czterej mieli sposób przełamania tej bierności i użyją go w odpowiednim czasie. Nikt nie śmie znać sekretu, bo siła samopału leży w tajemnicy. Wybuch ustalają na koniec kwietnia.

Wprawdzie z powodu głupoty Leonka Frankowskiego i zajadłości margrabiego (podali sobie ręce ci dwaj, ma foi!) wypadnie zacząć powstanie wcześniej, niż proszą sojusznicy rosyjscy, wcześniej, niż wymaga termin Benzengera, ale to nie powinno wypaczyć biegu wypadków. Byle tego dnia doczekać z bronią w ręku. Nieubłagana fala ruszy z Powołża na Zachód. Ukraina, Litwa, Podole, Białoruś... Na ziemiach ruskich spotka falę polską. Złączone w tryumfalnym pochodzie, obudzą Węgry, Italię. Rewolucja ogarnie całą Europę!

W oczach stawała popularna (surowo tępiona przez władze) francuska karykatura z czasów Ludwika Filipa, przedstawiająca królów przytrzymujących oburącz swoje korony, pędzonych wściekłym huraganem gniewu ludu...

Tak się stanie. Tak będzie. Rozmawiając z Hieronimem, czytając listy Kurlandczyka, Zygmunt Padlewski wierzył w to równie mocno jak oni. Zaledwie jednak opuścił Petersburg, zbudziły się wątpliwości. Potężny zamysł zmieniał się w nierzeczywiste marzenie. Gdybyż mógł otrzymywać wiadomości o przebiegu przygotowań! Gdybyż mógł w czymkolwiek pomagać! To ciężko czekać, nie wiedząc, czy wszystko nie było snem. Mimo woli, w wirze bieżących wypadków i zdarzeń, wielka sprawa schodziła na dalszy plan.

Podróżny sam nie wiedział, kiedy zasnął. Śnił mu się znów ojciec. Czerniawka... Słyszał we śnie granie szeptunów, a to szumiał i huczał las, przez który przejeżdżali.

W pewnej chwili ocknął się na głos Macieja.

– Ujechali my już trzy ćwierci drogi do Warszawy – informował tenże. – Pan hrabia zawsze każą tu chwilę przystanąć. I świece trza zmienić.

– Przystańmy więc.

Wokoło ciemno wciąż, choć oko wykol. Cicho, bo osłania las. Zygmunta odbiegła senność. Wraz z sennością odpłynęły obrazy przeszłości. Słowo „Warszawa” przywołało rzeczywistość, w której nie było miejsca na dumki minione. Warszawa! Wielkie zadanie, odpowiedzialność przed krajem, paląca osobista troska. Jak mógł o nich na kilka godzin zapomnieć?

Po krótkim postoju wyjechali z lasu w objęcia wzmagającego się wichru. Dmie od północy – myślał Padlewski. – Może wreszcie przyjdzie mróz. Wytrzeźwiony rozważał dwie leżące przed nim sprawy: narodową i osobistą, przy czym ta druga wybijała się, o wstydzie, na plan pierwszy. Co za sens zaczynać, nie posiadając żadnych szans! I to stwierdzenie dotyczyło zarówno zamierzonej walki, jak jego nieszczęsnej miłości. To bezrozum – powtarzał sobie – wszczynać bój nie mając broni! Bezrozum kochać kobietę, która patrzy na ciebie jak na szafę albo krzesło! Cóż ja jednak na to poradzę?

Może właśnie jej obojętność sprawiła, że kochał tak mocno, dotychczas bowiem jego uczucia napotykały z reguły wzajemność. Przystojny, wytworny, ujmujący oficer, przykuwał uwagę kobiet. – Jesteś diablo atrakcyjny, mój drogi – mówił mu kiedyś Bronek Szwarce. Dopiero tu pierwszy raz spotkał się z indyferencją.

Żeby miał chociaż w sercu Emilii godnego siebie rywala, ale Chmieleński! Wstrętny mu był ten niedouk, demagog o wulgarnym sposobie bycia, przesadnym stroju, wypomadowanej czuprynie. Co za porównanie z nim, Padlewskim. A ona wolała tamtego...

Czasem brała go chęć porwać nieczułą w ramiona, krzyknąć: – Zbudź się! Ja cię kocham! Tamten dba tyle o ciebie co o zeszłoroczny śnieg! – Lecz chęć gasła szybko w poczuciu bezskuteczności. Łatwo przyszłoby zbudzić tę śpiącą królewnę. Wystarczy rzec: – Widziałem Ignaca... – Gdzie? – spyta ona bez tchu. Jeśli posłyszy okrutną odpowiedź, że jej kochanek chodził pijany z dziewczyną uliczną – zasmuci się, ale nie zniechęci. Zapyta tylko: – Jak wygląda Ignacy? Czy zdrów? – Naprawdę, można oszaleć!

Gardził sam sobą, że w przededniu walki, on, naczelnik miasta, myśli o kobiecie więcej niż o czekającym go boju. Przywołał dla obrony wspomnienia rodzinne. Niby tarczą zasłaniał się obrazem ojca. Z jaką wzgardą stary pan spojrzałby na syna! „Za kiecką lata, kiedy czas bić się z Moskalem!” Nawet to nie pomagało. Sprawa narodowa, niepodległość, służba ojczyźnie... święte słowa wpajane weń od dziecka, jako Ewangelia życia, utraciły swoją siłę, i to właśnie teraz, gdy czynem winien potwierdzić ich szczerość. Uginał się pod siłą fatalną, opiewaną przez poetów, przeklinał własną słabość i pragnął znaleźć się co prędzej w polu, w bitwie, w ogniu walki. Z kosą czy pałką w ręku, w braku innej broni...

Obcy tym problemom Maciej drzemiąc kiwał się na koźle. Srokacze człapały niestrudzenie. Niebo było wciąż jeszcze ciemne, bezgwiezdne, ziemia czarna, drzewa czarne, znikąd nadziei, choćby równie nikłej jak światło powozowych latarni.

Rozdział VI
Tak czy nie?

Któregoś z następnych dni permanentnie toczone na parafii Św. Aleksandra narady przerwał malkontent innego rodzaju, Marian Langiewicz, świeżo mianowany naczelnikiem okręgu sandomierskiego. Langiewicz, poznaniak, swego czasu porucznik armii pruskiej, potem garybaldczyk, ostatnio wykładowca w szkole wojskowej w Cuneo, średniego wzrostu, brodacz, nie ukrywał rozdrażnienia. Na powierzonym mu obszarze zastał dziesiątą część zapasów amunicji, broni, żywności, pieniędzy, zadeklarowanych w grudniu przez komisarza tego województwa, Maciejewskiego.

– Zamiast dwóch tysięcy ludzi zgłosiło się dwustu; zamiast dwóch tysięcy kos dostałem dwieście, w tym połowa nie obsadzonych; zamiast czterech tysięcy rubli zastałem w kasie czterysta. Jeżeli wszystkie cyfry, jakie podajecie, są równie ścisłe – wołał – to z czym pójdziemy do boju! Czyż nikt nie kontrolował tych danych?!

Zgnębiony Awejde tłumaczył Komitet brakiem czasu. Obiecywał uzupełnić braki, choć w jaki sposób mógłby tego dokonać – nie wiedział. Spoglądał błagalnie na siedzącego w kącie Gillera, który, choć obecny, demonstracyjnie nie brał udziału w rozmowie.

Rozgoryczony Langiewicz opuścił plebanię. Na schodach minął się z tak długo oczekiwanym Stefanem Bobrowskim, zastępcą uwięzionego Bronisława Szwarce. Bobrowski, roztargniony, żywy, krótkowzroczny, pozdrowił zebranych, powitał znajomych Padlewskiego i Gillera, zdjął okulary, by je przetrzeć chusteczką – bez szkieł mrugał oczyma, jak sowa w słońcu – włożył okulary, usiadł.

– Serce, duszko, taż czekajcie, attendez s’il vous plait – oganiał się zarzucony gradem pytań. – Zaraz opowiem. Wasi delegaci są już na wolności, widziałem ich przed wyjazdem.

– Bogu dzięki! A broń?

– Broń, karabiny prawie nowe, kupili, zanim ich aresztowano. Broń jest bezpieczna na razie.

– Więc to było tylko nieporozumienie! Od razu tak sądziłem! – cieszył się Awejde.

– Ładne nieporozumienie, skoro zdjęcia i dokumenty delegatów zostały przesłane do ambasady rosyjskiej. Broni nie skonfiskowano dzięki temu, że nasi dobrze ją schowali. Przychodzić będzie do kraju tajnie, małymi partiami, drogą, którą musimy dopiero obmyśleć i przygotować.

– Co zaszło we Francji?! Skąd taka odmiana? Jesteśmy tym zdruzgotani.

– Rzecz prosta, cesarz Napoleon kokietuje Rosję. Tak, tak – powtórzył, widząc niedowierzanie na twarzach słuchaczy. – Korespondencja dyplomatyczna z Petersburgiem coraz żywsza. Na horyzoncie już widnieje alians francusko-rosyjski.

– Boże! Boże! Niemożliwe!

– W polityce, serce, wszystko jest możliwe.

– A emigracja? Co sądzi o nas? O walce?

– To zależy od ugrupowania. Rozmawiałem z przywódcami wszystkich odłamów. Młodzi, gorący, zwłaszcza Komitet Młodzieży Polskiej uważa powstanie za nieodwołalne. Wykrzykują swoje hasło: Sanguis et ferrum libertatis via! i gorszą się, że jeszcze strzałów nie słychać. Starsi natomiast doradzają zwłokę. Miałem dłuższy dyskurs z generałem Wysockim, persona na emigracji dobrze notowana. Mówił, że powstanie, o ile wybuchnie, będzie od razu zgniecione przewagą nieprzyjaciela. Oponowałem, przytaczając dowody fermentu rewolucyjnego w armii rosyjskiej. Liczbę oficerów rewolucjonistów. Zlekceważył to. – Oficerowie – powiada – być może, ale nie liczcie, że pójdą z wami sołdaty. Sołdaty nie zdradzą cara. To prości, uczciwi ludzie. – Żachnąłem się na taką definicję, a on na to: – Cóż chcesz, chłopcze, żołnierz powinien być wierny. To jego kardynalna zaleta. Na miejscu generalicji rosyjskiej ja też rozstrzeliwałbym oficerów, zdradzających swój sztandar. Wy ich do tej zdrady namawiacie, to rzecz waszego sumienia.

– Rozgrzeszam z góry podobne winy! – oświadczył Sykstus.

– Nie ominąłem nikogo, nawet Hotelu Lambert. Rozmawiałem z Władysławem Czartoryskim. Ostrzega kraj przed walką bez nadziei i bez chwały. Na przeciwnym skrzydle słyszałem podobne zdanie od Sierakowskiego.

– Tak, wiemy, zostawił kartkę. A jakie panują na zachodzie nastroje ogólne?

– Niedobre dla nas. Zdecydowanie niedobre. Prądy rewolucyjne są w dobie odpływu. Zachód chce pokoju. Widziałem się z samym Mazzinim. Uważa rozpoczęcie powstania w tym roku za niechybną klęskę, nie tylko dla Polski, ale dla całej wolnościowej Europy.

– Jak to pogodzić z listami Garibaldiego, który twierdzi przeciwnie?

– Deklamator jucha. Z Mazzinim rozmawiałem bezpośrednio.

– Ale książę Napoleon jest naszym oddanym przyjacielem! – zapewnił Padlewski.

– Plon-Plon? Uchodzi za przyjaciela w oczach emigracji. W gębie ma pełno obietnic. Dał nawet pieniądze. Większość mu jednak nie ufa. Na przykład stary Jan Nepomucen Janowski, chodząca kronika wychodźstwa, mówi otwarcie, że Plon-Plon to kłamca i fałszywy gracz. Jak jest naprawdę, nie wiem. Co do pieniędzy (dokładnej liczby nie znam), dostał je do ręki Mierosławski, podający się w Paryżu za wodza przyszłego powstania. Niestety, zamiast kupić karabiny, kule, proch, przeznaczył wszystko na swoje machiny wojenne, owe sławne kosowozy. Nie znacie tej jego manii? No to słuchajcie: Dwukółki z osadzonymi w szprychach ostrzami kos. Żołnierze mają rozpędzać dwukółki i pchnąć je z góry na nieprzyjaciela. Mierosławski ręczy, że jeden kosowóz posieka rotę piechoty w kawałki. Wymyślił też uniwersalny tornister, służący nie tylko jako worek, lecz jako namiot do spania, tarcza okrywająca żołnierza od stóp do głów i jako łódka w razie przebywania rzeki. Sam tych cudów nie widziałem, ale poznałem się z niejakim Ramotowskim, poważnym człowiekiem, wysłanym przez Zjednoczenie dla zbadania owych tornistrów i kosowozów. Opinię wydał jak najgorszą. Kosowóz utknie na pierwszej nierówności gruntu, zresztą skąd wziąć wzgórze do rozpędu, jeśli bitwa toczy się na równi? Tornister zaś jest tak ciężki, że człowiek z trudem dźwignie z ziemi tę kupę żelaza i smołowanego płótna. O pochodzie z tym nie ma mowy. Mierosławski na krytyki nie zwraca uwagi, kleci swe machiny w warsztatach belgijskich i twierdzi, że tworzy nową strategię, która przemieni oblicze wojny.

– Co to za Ramotowski? Nazwisko nieznane.

– Walczył w powstaniu listopadowym i został ranny pod Wawrem. Wybiera się znów do Polski, gdy tylko wybuchnie powstanie.

– Zaprzyjaźniłem się też z Józefem Demontowiczem. Prawdziwie dusza człowiek.

– Znamy go – oświadczył Awejde. – Był naszym agentem na Prusy Zachodnie, a teraz kupuje broń dla Księstwa.

– Ten sam. Przegadaliśmy parę wieczorów, obmyślając sposoby dostarczania broni do kraju. Toż to kwestia najważniejsza! Kupić broń łatwo, ale przewieźć diabelnie trudno i drogo. Demontowiczowi wlazła w głowę droga morska, z Anglii do wybrzeży żmudzkich, dla uzbrojenia przyszłego powstania na Litwie. Ja protestowałem, że lepszy byłby szlak z Marsylii na Bosfor i Morze Czarne. Ale to Litwin, obstawał przy swoim. Nasze piękne plany rozbijały się o brak gotówki. Armatorzy zdzierają skórę za wynajęcie statku. Hotel Lambert nie pomoże, bo Demontowicz jest do nich w opozycji. Tym większy żal pieniędzy, jakie Mierosławski topi w machinach. Demontowicz, mówiąc o tym, zgrzytał zębami. Ja też. Zdaje się, że wymieniłem wszystko, co miałem powiedzieć.

– Relacja była ciekawa i obiektywna – stwierdził z uznaniem Awejde. – A jakie pan przywiozłeś osobiste zdanie?

– Ja, serce, dzielę poglądy Komitetu Młodzieży Polskiej – odparł krótko zapytany.

Zaległo milczenie. Gospodyni Petronela, wdzięcząc się i krygując, wniosła tacę z herbatą i rogalikami. Bobrowski głośno wyraził zadowolenie:

– Herbata to prawdziwy kordiał – stwierdził. – We Francji nie mają pojęcia o dobrej herbacie.

Gdy gospodyni wyszła, głos zabrał milczący dotychczas Giller. Przypomniał, że 29 grudnia Oskar postawił dwa zasadnicze pytania; głosowanie nad nimi odłożono do chwili, kiedy Komitet znajdzie się w komplecie. Ta chwila nadeszła.

– Głosujmy zatem – przystał Oskar. – Pytanie pierwsze: Czy walka zbrojna stanowi ostateczny i jedyny cel naszej organizacji?

Wszyscy wstają, nawet Giller, i jednogłośnie powiadają: – Tak!

– Pytanie drugie: Czy łączymy wybuch powstania z zamierzoną branką?

Jednomyślność znika. Giller woła gwałtownie, że nie! Bobrowski, że tak! Inni zgłaszają zastrzeżenia. Może... o ile... jeśli... W gruncie rzeczy większość rozumie, że wszczynanie walki, gdy się nie posiada broni, to głupstwo wierutne, lecz tylko Giller ma odwagę mówić to otwarcie. Na koniec wstaje Józef Kajetan Janowski vulgo obywatel Jerzy. Sumienny urzędnik, dobry Polak, pełen zdrowego rozsądku. To jego pierwsze przemówienie w Komitecie, więc z trudem przełamuje nieśmiałość.

– Rzecz prosta – powiada – że powstanie jest naszym ostatecznym celem. Tak, celem... Ale termin powstania to co innego, jak sądzę. Powstanie powinno się udać, inaczej lepiej go nie wszczynać, a jakżeż się uda, jeśli termin wypadnie w czas nie sprzyjający? Ze sprawozdania pana Awejdy, przedłożonego nam w zeszłym tygodniu, widać, że przygotowania są dopiero w toku. A tu Paryż zrobił zawód nadzwyczaj bolesny. Nie wiadomo, kiedy nadejdzie broń kupiona przez delegatów, więc jak ustalać termin, dopóki tej broni nie ma? To, co mówił pan Langiewicz o Sandomierszczyźnie, także napełnia obawą. Może podobnie jest i w innych województwach? Termin wybuchu winien być chyba zależny od ukończenia i sprawdzenia przygotowań. Tak mi się zdaje... Czyż nie? A z branką nic nie wiadomo. Mogą ją ogłosić wiosną, a mogą za tydzień. Jakże się wiązać? To prawda, że komisarze bardzo na nas naciskają. To samo organizacja miejska. Nie tylko okręgowi, ale i wydziałowi chcą zaczynać zaraz, już! Sam słyszałem, jak wołali: – Byle zacząć! Byle zacząć! Wszystko się potem samo znajdzie! – Podobne hasło wydaje mi się bardzo nieroztropne i Komitet nie powinien godzić się na nie. Radziłbym z tymi zapaleńcami dyplomatyzować, zapewnić ich, że Komitet czuwa, że przeprowadza dyslokację. Skłonić wojewódzkich do rozumnego powstrzymania zapału. Zwlekać, póki się da, a tymczasem energicznie zabiegać o broń, gromadzić zaopatrzenie. To wszystko, co chciałem powiedzieć. Proszę o wybaczenie, że tyle czasu zająłem.

Siadł ocierając spotniałe z wysiłku czoło. Bobrowski nerwowym ruchem przetarł okulary i ruszył do ataku.

– Dyplomatyzować z tymi, którzy mają słuszność? – pyta szyderczo. – Zasłaniać się dyslokacją jako środkiem przeciwpoborowym? Cóż to znaczy dys-lo-ka-cja? Przewiezienie poborowych z jednego powiatu do powiatu sąsiedniego? To ma ich chronić? Moskale ich tam nie znajdą? Łatwo przewidzieć skutki waszego dyslokacyjnego manewru; zrazu Moskale wezmą istotnie zaledwie część poborowych, ale wnet poczną szukać brakujących. Będą obławy po całym Królestwie. W obławach zgarną wszystkich młodych mężczyzn, a surowo ukarzą każdego, kto pomagał ukrywać się poborowym. Przypuśćmy, że tym ostatnim uda się wymknąć z obławy, że skupią się w lasach w gromady. Doprowadzeni do rozpaczy głodem, poczną się bronić. Walka rozgorzeje. Walka improwizowana poza Komitetem, bez naszej wiedzy i udziału! Prawdziwa katastrofa! W miejsce wspaniałego powstania narodowego mielibyśmy zbrojną demonstrację przeciw poborowi. Podobna demonstracja byłaby szybko przez wojska rosyjskie stłumiona, kraj narażony na dalsze represje, nie osiągając w zamian żadnej realnej korzyści. Panowie! Wierzcie mi! Moralna korzyść ważniejsza bywa niźli materialna! Nie mamy wpływu na datę poboru, lecz nie wolno nam wypuszczać z rąk inicjatywy i czekać biernie wypadków! Ludność uważa zawsze pobór za nieszczęście, cóż dopiero pobór, mający cechy proskrypcji. Ludność liczy, że ją przed nim uchronicie. Położenie Komitetu pogarsza nieszczęsna „kartka o poborze”, nieostrożnie uznana za własną. Daliście się sprowokować, przyjmując narzucony nią termin wybuchu. Obietnice tej fałszywej publikacji stały się waszymi obietnicami, one was wiążą, wy za nie odpowiadacie! I jeśli Rosjanie wezmą rekruta, stracicie autorytet, stracicie zaufanie narodu! Sprawionym zawodem odbierzecie ludziom wiarę w odzyskanie niepodległości, zniszczycie samą ideę podziemnej organizacji! Pozwolić na to, nie stawiając żadnego oporu, byłoby lekkomyślnie popełnioną zdradą!

Mówca gorzał. W słuszność swą wierzył niezbicie. Wystrzeliwał z ust słowa jak pociski.

– Jeżeli, przeciwnie, Komitet rzuci na szale wszystkie swoje możliwości, byle uchronić młodzież przed poborem, jeśli uzna zgodnie ze swym zobowiązaniem dzień branki za dzień wybuchu powstania, jeśli proklamując się Powstańczym Rządem Narodowym wzniesie wysoko sztandar wolnej Polski, jeśli równocześnie ogłosi pełne uwłaszczenie włościan i równość obywateli bez względu na wyznanie i narodowość – to, panowie, zwyciężymy, choćbyśmy ponieśli militarnie klęskę! Wyników boju nikt nie potrafi przewidzieć, lecz wiem, że choćby powstanie upadło, zostanie nietknięta nić walki o niepodległość, zostanie idea tajnej organizacji, obejmującej całe społeczeństwo! Prawa, jakie ogłosimy, prawa słuszne, ludzkie, czekające od wieku na realizację, będą podstawą każdej przyszłej pracy narodowej, czy w tej, czy w innej formie. My zginiemy, lecz tego dorobku nikt nam nie odbierze! Sto lat minie, a nasze dzieło będzie trwało ciągle żywe! Popełniono wiele karygodnych błędów, nie będę ich tu wytykał, powiem tylko, że błędy możemy okupić śmiałością. O nieudolnościach naszych prawnuki zapomną, w wierności idei będą z nas brać przykład!

Słuchali jak urzeczeni. Gdy skończył, zaległa cisza. Obywatel Jerzy spuścił głowę. Wypowiedziane przezeń rozsądne poglądy zdały mu się jednak teraz małoduszne i zawstydzające.

„Chwila była uroczysta – referował tegoż wieczoru swej żonie. – Każdy z nas ważył swoje zapatrywania, swoje wątpliwości. Te ostatnie rozwiały się pod wpływem przemowy. Bobrowski rozjaśnił nam myśli...”.

Po pewnym czasie, gdy nikt głosu nie zabierał, Awejde ponownie poddał pod głosowanie wniosek: „Chwila poboru – zaczęciem powstania”. Zerwali się wszyscy hurmem i podnieśli ręce wołając: – Tak! Zgadzamy się!

Wszyscy prócz Agatona Gillera. Ten kategorycznie oświadczył, że protestuje przeciw powziętej uchwale.

– Argumenty Bobrowskiego – mówił – to szlachetna tyrada, nie mająca związku z życiem. Wasze postanowienie przyniesie więcej nieszczęść, niżby przyniosło zebranie bodaj podwójnej liczby rekruta i kompromitacja Komitetu. Komitet to jeszcze nie Polska. Opinia o nim nie wpłynie na losy narodu. Nie chcę przykładać ręki do katastrofy, toteż uchylam się od udziału w waszych pracach.

Zawahał się chwilę, jakby oczekując repliki, lecz nikt, nawet Awejde, nie zwrócił na jego słowa uwagi. Sybirak zgarbiony wyszedł. W sieni spotkał Pelę Zgliczyńską, wychudłą z utrudzenia, żółtą z niewczasów, ale zawsze dzielną. Ucieszyła się jego widokiem.

– Ja właśnie do pana – szepnęła. – Mam strasznie ważne papiery od Jarosława.

– To już nie do mnie, dziewuszko – odparł tymże tonem. – Zanieś im, tam... Niech was Bóg ma w swojej opiece!

Padlewski wrócił z zebrania niezadowolony. Na ostatnim zebraniu Komitet przyjął jego plan stworzenia dla poborowych trzech punktów koncentracyjnych: Kampinos i lasy serockie; okręg Wąchocka i Suchedniowa; Puszcza Myszyniecka. Okolice zalesione, dające naturalne schronienie gromadzącym się oddziałom. Plan ten, zdaniem autora, był jedynie możliwy w dzisiejszych warunkach. W jego realizację Padlewski włożył już wiele pracy, a oto Jarosław narzucał nowy pomysł, który Komitet przyjął bez wahania i dyskusji. Cywilom zdaje się zawsze, że zmiana planu to drobiazg. Nie wiedzą, ile szczegółowych zarządzeń wymaga realizacja każdej koncepcji. Skoncentrowanie w danym punkcie broni, furażu, prowiantu. Ustalenie dróg, zapewnienie kwater. Tego nie da się załatwić w parę dni, zwłaszcza gdy trzeba odwoływać wydane poprzednio rozkazy. Do licha! „Contre ordre – désordre” – powiada francuski aksjomat wojskowy. Któryś z wielkich wodzów twierdził: „Lepiej wykonać gorszy plan przygotowany, niż w ostatniej chwili zmieniać go na lepszy”.

Przed Padlewskim leżał duży arkusz szarego papieru do pakowania, pokreślony gryzmołami wzdłuż i w poprzek. Dla więziennego strażnika te chaotyczne kreski, kropki, kółka, były nieszkodliwą zabawą więźnia próbującego czernić papier ołówkiem skręconym z ołowianego opakowania od herbaty. Dla wpatrującego się w nie oficera każda linia miała sens, każda kropka czy kółko znaczenie. Zresztą obok leżało objaśnienie, owoc całonocnej pracy Peli, odczytującej referat narzeczonego z nakłutych kart książki.

Dzielna dziewczyna – myśli mimo woli Padlewski. – Zachciało się Dąbrowskiemu rewolweru, dostarczyła mu rewolwer (Ciekawym, gdzie go schował? Podobno pod piecem), naboje, piłki do cięcia żelaza, bo ja wiem, co jeszcze...

Elaborat Jarosława dotyczył wzięcia Modlina. Ten zeszłoroczny pomysł nie daje spać więźniowi. Wypieścił go obecnie we wszystkich szczegółach. Z właściwym sobie entuzjazmem zaręcza w liście, że informacje ma pewne i dokładne. Jego przyjaciele w Cytadeli pozostają w stałym kontakcie z garnizonem twierdzy Modlin. Od czasu zeszłorocznej egzekucji Arnholda, Śliwickiego i towarzyszy rosną tam nastroje antyrządowe. Przynajmniej połowa oficerów garnizonu należy do związku rewolucyjnego, a szkoła junkrów dzieli te zapatrywania. Tym razem uderzenie musi się udać! Zdobycie twierdzy z jej zapasami broni, amunicji, mundurów, żywności, stawia od razu powstanie na mocne nogi. Przesądza o dalszym przebiegu kampanii. Zygmuncie, na ciebie liczę! Nie wahaj się! Skoncentruj wszystkie siły na tym jednym punkcie. Ufaj mi! Przez te pół roku stałem się ostrożny. Każdy szczegół biorę pod uwagę. Przewidziałem wszystkie ewentualności. Błagam, nie zmarnujcie okazji, bo taka się nie powtórzy!

Hm... może ma rację – myślał na poły przekonany Padlewski, wpatrując się w szary papier.

Rozdział VII
Na majówkę!

Z XIX cyrkułu na Starym Mieście dolatują aż na ulicę odgłosy sceny rodzinnej. To dobroduszny naczelnik Gumowski, posłuszny zazwyczaj swojej magnifice, wziął na kieł i ani myśli ustąpić błaganiom żony i córki.

– Nie zrobicie ze mnie zdrajcy – powtarza. – Cenię mój honor. Jestem uczciwym człowiekiem. Daremna wasza fatyga.

Żona dostaje spazmów. Córka Lodzia ataku serdecznego płaczu. Lecz nawet to nie pomaga.

– Daremna fatyga – powtarza naczelnik. – Wracajcie obie na górę.

Skąd ta energia? Wczoraj na ekstraordynaryjnej odprawie w pałacu Brühlowskim margrabia zarzucił zebranym urzędnikom nielojalność, niesumienność, w najlepszym razie karygodną lekkomyślność. Sekretne rozkazy przejmują rodziny, puszczają w obieg (naczelnikowi XIX cyrkułu wydało się, że Wielopolski mówiąc te słowa, patrzył wprost na niego). O każdym rozporządzeniu Czerwoni wiedzą wcześniej niż powołane urzędy. Taki stan rzeczy jest zdradą, złamaniem przysięgi.

Zawstydzony Gumowski przyrzekł sobie nie pofolgować więcej w czujności. Dziś od rana pilnował nadejścia gońca, wyszedł mu sam naprzeciw, odsunął wyprzedzającą go córkę, kopertę odebrał, schował do biurka, klucz od szuflady włożył do kieszeni i teraz stoi, pozornie nieczuły na krzyki, spazmy i łzy. Obie kobiety szaleją. Żona nazywa męża katem gorszym od Heroda, zdrajcą Ojczyzny, mordercą młodzieży, wspólnikiem zbrodni, pachołkiem moskiewskim, wiernym sługą caratu. – Słuugąąą caraaatu!! – powtarza szlochając Lodzia. Obie spoglądają w okno, czy galopen nie nadchodzi. (Galopen – oznacza zaprzysiężonego gońca Komitetu. Nazwę puścił swego czasu w obieg Bronek Szwarce i została).

Pod wpływem łez i wymysłów niezłomność Katona słabnie. Nie chce być sługą caratu ani mordercą młodzieży, ani Herodem. Ciasny mundur dusi. Odzywa się zadawniona niedomoga serca. Z wysiłkiem jęknął: – Chcecie mojej śmierci! – i padł bezwładnie na krzesło. – Jezus! Maria! – krzyknęła żona. Rzuciła się cucić, rozpięła kołnierz, nacierała skronie octem. Oczekiwany galopen, Rafał Ziółko, czeladnik rymarski, zastukał dyskretnie do drzwi; wpuściła go Lodzia.

– Ach, ach, nieszczęście! Mąż zasłabł! – biadała naczelnikowa.

– Zaniesiemy pana naczelnika do łóżeczka – rzekł chłopiec ochoczo. Podsadził się pod chorego, stęknął i poniósł go na górę. Naczelnikowa szła przodem otwierając drzwi. Lodzia podtrzymywała zwisającą rękę ojca, przy czym bez trudu wyjęła klucz od biurka z kieszeni. Zbiegła na dół, by gorączkowo odpisać treść rozporządzenia. Po chwili zeszedł Rafał Ziółko, przeczytał, gwizdnął z przejęcia. Facecja! Policja ma otworzyć rogatki i nie przeszkadzać wychodzącym z miasta! – Lecę co duchu do naszych – oznajmił.

Gumowski, naczelnik XIX cyrkułu, leżał z zamkniętymi oczyma, szczęśliwy z otaczającej go ciszy. Organicznie nie znosił awantur i poprzedni wysiłek wyczerpał jego odporność. Teraz już dobrze. Megera, rzucająca okrutne wyzwiska, wróciła do normalnego stanu dobrej, troskliwej małżonki.

– Jak tatusiowi? Czy lepiej? – szczebiotała czule Lodzia, porządkując porzucone na krześle ubranie.

– Podaj mi spodnie, córeczko – prosił chory, pomacał kieszeń. Klucz był na swoim miejscu. Odetchnął.

– Pozwólcie mi teraz zasnąć – prosił. – Gdyby kto przyszedł, powiedzcie, żem chory. – Kobiety zasłoniły okno i wyszły na palcach. Incydent był zakończony pomyślnie.

Ulice zaroiły się młodymi ludźmi. Niosą węzełki, poniektórzy palice. Jedni śpieszą ku belwederskiej rogatce, inni ku wolskiej. Zapytani, dokąd idą, odkrzykują: – Na majówkę!

Też wybrali sobie czas. Ostry wiatr, deszcz ze śniegiem, a chłopaki – na majówkę!

Po drodze idą na targ kupić chleba i słoniny lub kiełbasy. Domyślne przekupki kiwają głowami: – Oj, panowie, panowie, co się wam zachciewa? – i dokrawają kęs więcej, niż wskazuje waga.

Ubożsi zabrali z domu swoje podręczniki do nauki i wstępują na Świętokrzyską do Abrama Kleinadla, co kupuje stare książki. Kupiec gładzi szpakowatą brodę, ślini palce, przegląda kartki, prostuje zagięte rogi, wreszcie decyduje: – Trzy złotówki za to wszystko dam albo niech kawaler zabiera sobie z powrotem. – Zmartwiony student (liczył co najmniej na pół rubla) próbuje się targować. Na próżno. Inkasuje więc pieniądze, odchodzi. Niebawem zjawia się drugi, potem trzeci, czwarty, każdy z książkami pod pachą. Przyjmują ofiarowaną cenę i szybko znikają.

– Ryfke! – woła zaniepokojony księgarz. – Co ty mówisz do tego, że one książki sprzedają? Ryfke? Gdzie one idą?

Żona wynurza się ze sklepowego zaplecza.

– Oj, Abram, ty lepiej sklep zamknij, niech one tu nie przychodzą. To niedobre sprawe jest.

Kto wie, może niewiasta ma słuszność? Abram Kleinadel zamyka księgarenkę. Zapóźnieni studenci muszą sprzedawać swoje podręczniki na targu. Baby płacą mniej niż Żyd, ale kupują chętnie, ba papier przyda się zawsze, czy pod placki, czy na rożki do maku albo siemienia lnianego.

– Opatrzyłam uczciwie okna i wieje od nich, jak wiało. Wiatr gorszy niż mróz. A chłopaki, pożal się Boże, poszły w świat, ani to odziane, ani to obute. Miejskie kamaszki niewiele wartają na mokry śnieg. Mało który ma całe zelówki. Tylko tę konfederatkę każdy trzyma za pazuchą. Jak wyjdą z miasta, to je włożą.

– Skąd Karpińska wie?

– A bo, proszę pani, u Polewków czeladniki i studenty miały swój punkt, niby zbiórkę, i u mnie na Świętojańskiej też. Widziałam z okna, jak zachodziły do fary pomodlić się. Dobre chłopaki, nie żadne farmazony. Mówiły mi babki, co w kruchcie siedzą, że ksiądz błogosławił onych i przemowę miał. Na koniec zawołał: – Idźcie walczyć za ojczyznę, a powracajcie szczęśliwie! – Dopieroż wszyscy ludzie, co w kościele byli, w płacz, potem chłopcy wyszli, rozdzielili się, żeby nie iść kupą. Po prawdzie policja im nie przeszkadzała, jakby wcale nie widziała, co się święci... Ludzie furt płakali. Oj, nasza fara to się nasłuchała polskich Gorzkich Żalów! Pamięta pani w zeszłym roku, jak z panem chodziłam szukać starszej pani? A co mówią, że tylko studenty wyszły, to nieprawda. Więcej było czeladników, robotników niż studentów. Same warszawskie dzieci. Tak ich wszyscy nazywają. Ale to już nie dzieci, tylko poborowi. O, proszę pani! Od Nowego Światu znów idą!

Kossakowa i Karpińska wychyliły się z balkonu. Kilkunastu młodzieńców szło raźno, piejąc na całe gardło: „Tysiąc walecznych opuszcza Warszawę”. Poważną nutę śpiewali w skocznym rytmie własnych kroków.

...Niechże ich Pan Jezus chroni...

– Exodus, prawdziwy exodus – twierdził redaktor Jenike. – Widocznie Centralny Komitet Narodowy dał rozkaz. Czyżby branka miała się odbyć lada dzień? Pantoflowa poczta zapowiadała ją na koniec miesiąca.

– Mam nadzieję, że chłopcy poszli na przygotowane kwatery. Nie będą tłuc się po lesie bez schronienia, na głodno? Co prawda głód jest i w mieście. Ta drożyzna to Sodoma i Gomora. Pomrzemy niebawem z głodu...

– Nie narzekaj, Franek, bo jeszcze głodny nie jesteś.

– Nie jestem i da Bóg nie będę, bo prowiantują nas teściowie. To samo dotyczy Julków, mają spiżarnię w Siąszycach. Widzę, że jest nawet babka do herbaty... Ach, jak ja lubię babkę! Ale co poczną ci wszyscy, których nie dożywia jakiś dwór?

Zofia z Lucyną przytaknęły mówiącemu. Jako gospodynie wiedziały, że ceny rosły z dnia na dzień. Wraz z cenami rosła nędza. Kobiety obdarzane zupą przez Lucynę już nie pyskowały. Całowały ją w rękę, prosząc o małą dolewkę. Do czworga kominiarząt, dożywianych u Kossaków, przybyło niedawno jeszcze dwoje głodomorów. Zupełne sieroty. Ochronki, sierocińce były przepełnione, więc chcąc nie chcąc, trzeba je było przyjąć „na garnuszek”. Razem sześcioro. Dla budżetu malarskiego to było dużo, lecz cóż znaczyło wobec setek, może tysięcy podobnych?

– A te panie z Dobroczynności, te społeczniczki zawzięte – irytowała się Zofia – powtarzają w kółko: – Najpierw walka, potem filantropia! Wszystkie zasoby dla sprawy niepodległości!! Na ubogich przyjdzie kolej po zwycięstwie. Cierpliwość niech będzie ich wkładem w dzieło wyzwolenia. – To ulubione hasło Pruszakowej, którego już słuchać nie mogę! Zalecać cierpliwość głodnym!

– Łzy mi się cisną, gdy wspomnę dawniejsze czasy – perorował Franek. – Był okres, że porosłem w pierze, bo wraz z dwoma kolegami malowaliśmy na cynku obrazki dla przyozdobienia kajut na statkach Żeglugi Parowej. Nie chodziłem już więc pod Zdechłego, pardon, Czarnego Psa na Stare Miasto, gdzie zupę nalewano szprycą, tylko do Halepy na Koziej. Za dwadzieścia kopiejek dostawałem dwa ogromne zrazy z kaszą albo rozbratel wielki jak czapka, przykryty smażoną cebulką. Na deser miałem pączek z powidłami za trzy grosze i kieliszeczek kalmusówki za cztery grosze. Pączki kupowałem na Piwnej, były to największe pączki w całej Warszawie...

– Zlituj się, Franek! Przestań mówić o jedzeniu!

– Co ci jest, Lucynko? – uspokajała przyjaciółkę gospodyni. – Daj się Frankowi wygadać. Źle dzisiaj wyglądasz... Masz jakieś zmartwienie?

– Mam, powiem ci, ale tak, żeby panowie nie słyszeli. Usiądźmy pod oknem.

– Jesteś w ciąży? Trochę za prędko po Stasiu...

– Ależ bynajmniej! Słyszałaś o Mademoiselle Hersille? Nie słyszałaś? Czy możliwe? Warszawa tylko o niej mówi! Wróżka znana w całej Europie. Napoleon III zawsze jej się radzi. Wiem od osoby, która słyszała to wprost od samej Hersylii. W drukowanym anonsie, jaki rozesłała, wyliczono królów i książąt, którzy się do niej zwracali, i każdemu sprawdziło się wszystko, co przepowiedziała. Wiesz, ledwo anons przeczytałam, poczułam jakieś drgnienie magnetyczne łączące mnie z tą Hersylią. Jakby jakiś wspólny sekret. Zrozumiałam, że muszę się z nią zobaczyć...

– Kochana, znowu zajączki? Tu es toquée, chérie, jak mawia moja babcia. Byle się jakaś wróżka ukazała, czujesz „drgnienia magnetyczne”.

– O nie, tym razem to zupełnie co innego! Uprosiłam Franka, dał mi pięć rubli, bo tyle kosztuje seans. Zosiu, nie rób zgorszonej miny! Ja wiem, że to bardzo drogo, ale ona mniej nie bierze. Wszyscy tyle płacą, a przede mną była już długa kolejka. Kupiłam bilet i miałam być przyjęta w tym tygodniu. Czekałam w napięciu. Tymczasem wczorajszy „Dziennik” ogłosił, że Mille Hersille wyjechała w nocy! Podobno do Paryża z powrotem. Już jej nie zobaczę!

Lucyna-Galina wyciągnęła chusteczkę, ocierając kapiące obficie łzy.

– Pieniądze zwróciła? – spytała rzeczowo Zofia.

– Nie... Pewno zabrakło jej czasu. Pobiegłam tam. Przed hotelem była spora gromada ludzi równie rozżalonych jak ja. Wymyślali na nieobecną, że złodziejka, oszustka, że podejrzany człowiek, może szpieg. Takie okropne kalumnie rzucali. Ja w to nie wierzę wcale. Jestem zrozpaczona. A Franek się ze mnie śmieje...

– Ja też spotkałem przed południem na Chłodnej grupę studentów – mówił Jenike. – Towarzyszyło im kilka panienek. Patrzyły na swoich bohaterów z takim uwielbieniem, że gdyby który z młodzianów poczuł ochotę zawrócić do domu, toby go wzrokiem sparaliżowały. Spytałem jednej: – Czy panie także do lasu? – Odpowiedziała: – Na razie odprowadzamy tylko do rogatki. – Zauważcie owo „na razie”. Typ Emilii Platerówny może się nam ustokrotnić.

– Dwa dni temu – mówił Marcin – robiłem kilkanaście zdjęć młodych ludzi. Przynieśli ze sobą konfederatki i przywdziali je do portretu. Nie zwróciłem na to baczniejszej uwagi. Karnawał... Młodzież lubi się przebierać. A oni widocznie fotografowali się na odchodnym, by zostawić rodzinom pamiątki.

– Do licha! Ostatecznie co jest z tym powstaniem? Julek! Będzie ono czy nie i kiedy?!

– Skądże mógłbym wiedzieć? – obruszył się Kossak.

– Nie udawaj, chłopie, nie udawaj! Masz kompanów w tym tam Centralnym Komitecie. Spotykałem u ciebie jakiegoś redaktora z czarnymi wąsami, wyglądającego kubek w kubek jak zbój na urlopie. Nie pamiętam, jak się zwał...

– Myślisz o Agatonie Gillerze? Był u mnie nie dalej jak wczoraj, ale mogę cię zapewnić, że do Komitetu nie należy.

– Ciekawe! Przysiągłbym, że należy. Z taką gębą mógłby być szefem sztyletników.

Juliusz nic nie odpowiedział. Giller odwiedził go rzeczywiście poprzedniego dnia. Wbrew swemu zwyczajowi, nie przyszedł z konkretnym interesem, lecz po prostu, by pogadać. W pierwszych zdaniach wyznał, że właśnie wystąpił z Komitetu.

– Nie mogę tam pozostawać – twierdził. – Wszyscy są przeciwnego zdania niż ja. Straciłem wszelkie znaczenie. Mimo mojego sprzeciwu uchwalili wybuch powstania równocześnie z branką. Branka może nastąpić lada dzień, a my nie jesteśmy gotowi, nie mamy broni! – powtórzył z desperacją.

– Ośmielę się powiedzieć, że pan tym bardziej powinien był zostać, by móc namawiać, tłumaczyć. Pańskie doświadczenie, rozsądek...

– Nikt się z moim głosem nie liczy – odparł chmurnie Agaton. Obok rzetelnej troski o losy kraju, drżała w jego słowach głęboko urażona ambicja. – Byłem jednym z inicjatorów ruchu, a teraz czekam, kiedy nazwą mnie zdrajcą lub tchórzem... Nie jestem ani jednym, ani drugim. Gdybym był tchórzem, siedziałbym spokojnie wróciwszy z Syberii, zamiast rzucać się w pracę konspiracyjną. Mam zacną siostrę i szwagra, rozumnego człowieka, kapitana w armii rosyjskiej. Mam pewne zdolności literackie, nie boję się pracy, dałbym sobie radę. Ale nie dla mnie spokojne życie... Pewno nie wiesz pan, że dzieckiem oddany byłem do korpusu kadetów w Brześciu. W korpusie było trzy czwarte Polaków. Rodzice oddawali synów, myśląc, że im zapewniają karierę. Co za męka! O Boże! Miałem zaledwie dziewięć lat. Odleciał mi kiedyś guzik od munduru. Spieszyłem się bardzo i w tej alteracji przyszyłem guzik łbami orła w dół. Ja nie zobaczyłem, a komendant spostrzegł zaraz. Ryknął: – Polaczek! Orła na dół! Poczekaj! Ja z ciebie ducha buntowniczego wypędzę! Marsz do rezerwy pod rózgi! – (Rezerwą nazywali katownię). Z tej egzekucji ledwom żywy wyszedł. To dawne dzieje, nie ma o czym mówić. Było, minęło... Tylko została we mnie straszna nienawiść do caratu i chęć zmiany stanu rzeczy. Żeby polskie dzieci nie przeżywały nigdy tego, co ja przeżywałem. Wcześnie trafiłem do katorgi, jużci, że tam nie mogłem nic działać. Ale wróciwszy, jąłem budzić ludzi z uśpienia. Bo po rządach paskiewiczowskich społeczeństwo było odrętwiałe. Czasy mamy dziś lepsze niż dawniej. Głupi by tego nie widział. Mamy swoje szkoły, swoją administrację. Byłoby prawie dobrze, gdyby nie świadomość, że każdej chwili to się może zmienić. Nie zależymy od siebie, a od kaprysu cara. Od tego, co mu doradcy w uszy nabechtają. Dziś mamy Konstantego. Porządny człowiek, o koronie polskiej marzy. Jutro car zechce go odwołać, a przyśle Michała, o którym mówią, że wykapany papa Mikołaj. Co wtedy? Masz pan pięknych synków. Chciałbyś ich widzieć w korpusie rosyjskich kadetów?

– Uchowaj Boże! – wzdrygnął się malarz. Aż pobladł na samą myśl o tym.

– Parłem więc nadal do walki, lecz fundamentalnie przygotowanej, na dobry skutek obliczonej. Myślałem, Bóg dał czas spokojny na przysposobienie ludzi, zaopatrzenie w broń, wyszkolenie... Cóż, nie powiodło się. Zapaleńcy, u których ani rozumu, ani statku, wzięli górę. Wszystko poszło na opak. Nie mają nic prócz odwagi, a odwaga bez broni niewiele pomoże. Nie mogąc temu zapobiec, ustąpiłem.

Kostrzewski patrzył na zamyślonego przyjaciela, czekając odpowiedzi. Zastąpiła męża Zofia:

– Spotkałam niedawno na ulicy Narcyzę Żmichowską. Powiedziała mi, że jest bardzo szczęśliwa i zarazem bardzo smutna. Szczęśliwa, bo pogodziła się z Ruprechtem i Jurgensem, a smutna, bo jej serce ożałobione przeczuwa niedolę całego kraju. Dodała też: – Odzyskałam przyjaźń, lecz za jaką cenę. Jurgens przyszedłszy oznajmił: – Powstanie przesądzone, nie ma już wyboru. Idźmy przynajmniej wszyscy razem!

– Jurgens uważa powstanie za przesądzone!? – wykrzyknął Jenike.

– Powtarzam słowa Narcyzy.

– Nie przykładałem uwagi do krzyków młodzieży, ale Jurgens to człowiek poważny. Skoro on mówi, że przesądzone, to musi niejedno wiedzieć. Przesądzone! Łudziliśmy się wciąż, że do walk zbrojnych nie dojdzie. To może fatalnie odbić się na „Tygodniku”. Darujcie, że o tym myślę, ale pierwsza miłość do siebie... Mamy obecnie rekordową liczbę prenumeratorów, blisko cztery tysiące. Ściśle mówiąc 3885. Duża w tym zasługa Julka, bo ludzie wycinają jego rysunki, nalepiają na tekturki, by sobie ozdobić ściany. To powodzenie pryśnie przy pierwszych strzałach.

– Przesadzasz, mój drogi, przesadzasz...

– Marcinku, jesteś autorytetem w sprawach fotografii, a ja w sprawach wydawniczych. Wiem, co mówię. Przed wyjazdem pana Kraszewskiego „Gazeta Polska” miała osiem tysięcy abonentów. Dziś w ciągu trzech tygodni ta liczba spadła do sześciu.

– Dziękuję, że mi pan Ludwik powiedział o tych obrazkach. Julo się nigdy sam nie pochwali.

– Wiadomo, on już taki jest. Przeszło sto numerów „Tygodnika” idzie do Galicji głównie dzięki Kossakowi. Wiem to od Anczyca.

– Anczyc bawi w Warszawie?

– Przyjechał na naszą comiesięczną sesję redakcyjną i już wrócił do Krakowa. Był w doskonałym humorze. Dał nam prawdziwe przedstawienie, odgrywając austriacko-polskiego patriotę. Jego partnerem był Julek, jako znający gwarę c. k. galicyjską. I tego nie opowiedział pani dobrodziejce? Pękaliśmy wszyscy ze śmiechu. Unger mało się nie zatchnął.

– Nie zdążyłem opowiedzieć, królowo, ale ci powtórzę dokładnie. Kto wie, czy to nie była ostatnia okazja ku niefrasobliwej wesołości. Jeśli powstanie wybuchnie w dzisiejszych niekorzystnych warunkach, nie tylko „Tygodnik” zamrze, ale polska sztuka, co i tak ledwo zipie.

– Anczyc nie przywiózł poważniejszych nowin? – dopytywał Olszyński.

– Nic, czego byśmy już nie znali. Kraków pełen ochotników czekających na wezwanie Kongresówki. Niektórzy czekają tak już od roku. Nic nie robią, spacerują buńczucznie, żyją z zasiłków Komitetu. Według Anczyca połowa z nich myśli poważnie o walce, połowa ani się ruszy. Będzie paradować nadal po rynku przed Baranami. Komitet uskładał sporo broni. Rząd austriacki ściąga z żołnierzy piętnaście guldenów za zgubiony karabin. Komitet płaci szeregowym osiemnaście guldenów, piętnaście idzie do kasy pułkowej, trzy chłop zatrzymuje dla siebie, więc chętnych do transakcji nie brak. Dowództwo na pewno zdaje sobie sprawę, w czym rzecz, boć karabiny nigdy tak masowo nie ginęły, ale jak dotąd żadnego dochodzenia nie ma...

– Czyli że Austria jest nam naprawdę życzyliwa? Julek, znasz tamte stosunki, powiadaj?

– Znać, znam je dobrze. Mogę powiedzieć to jedno: Nigdy i w niczym nie wierzyć Austrii! Będzie życzliwa, jeśli ujrzy w tym własny interes. Inaczej nie.

– Zostawcie politykę – proponował Kostrzewski. – Julek boi się o sztukę. Pocieszę go, że społeczeństwo wytrzyma tę stratę. Ja od tygodnia zerwałem z malarstwem i więcej do niego nie wrócę. Nie tknę pędzla, ołówka, płótna. Galina, poświadcz, czy przez ten tydzień dotknąłem?

– Nie zauważyłam, żebyś cokolwiek robił...

– Niewdzięczna! Bawiłem dzieci. Ale opowiem, co zaszło. Galina jeszcze świętowała w Cisiu, dzień wypadł słoneczny, zachciało mi się pleneru. Siadłem w ogrodzie Krasińskich, macham, wcale dobrze idzie. Przystanął za mną usmarkany chłopaczyna z wiązką chrustu, zagląda przez ramię, patrzy, aż sapie z przejęcia. Pytam go: – Ładne? – On: – Chtóre? To krągłe czy to kwadratne. – Nie zrozumiałem, o czym mówi, więc powtarzam: – Podoba ci się? Ładne? – On: – Musi to krągłe ładniejsze – i pokazuje paletę... – Bodaj go! Oto jak naród potrzebuje sztuki! Dlatego zrezygnowałem. Zarobić na życie zarobię i bez malarstwa. Grałem kiedyś bardzo pięknie na gitarze, naśladowałem przednio głosy ptaków. Drozdy to się ze mną kłóciły po prostu. Przypomnę sobie te umiejętności, będę zbierał groszaki...

– Franek, musimy już wracać. Pora Stasia karmić.

– Idziemy, kochana, idziemy. Całuję rączki pani dobrodziejki. Czasy nie są wesołe, to pewna, ale wystarczy martwić się, kiedy przyjdą gorsze.

– Szczęśliwyś – zauważył Marcin – z twoim poczuciem humoru...

– Ba, ba... Wiem o tym. Humor to skarb nie każdemu dany. Żeby nie uciekł, trzeba posiadać poczciwy, strusi żołądek, Galinę i Galinięta. Ale żołądek najważniejszy. Co jeszcze chciałem powiedzieć? Aha, Julek, skromnisiu milczący, pamiętasz Pocieja, tego, co mógł być dobrym malarzem, a rozpił się i skończył w rynsztoku? Kiedyś Pociej przyczepił się do mnie: – E...e...e... podobno mówiłeś, e...e... że ja śmierdzę? – Odparłem: – Nie przypominam sobie, ale czuję, że to prawda. – Tak samo z tobą. Wypierasz się znajomości z Komitetem, a ja czuję, że się z nim kumasz. Wystarczy spojrzeć na ich pieczęć. Twojej ręki bym nie poznał? Nie protestuj, tylko z rana idź do tej szajki, zapytaj, czy chłopaki, co poszły do lasu, mają gdzie spać i co jeść. Bo z taką niepewnością trudno byłoby żyć. Słyszycie, jak wieje? Br...br...