Tytuł oryginału: Vladimir Putin’s Imaginary War

Redakcja: Paweł Goźliński

Konsultacja merytoryczna: Wacław Radziwinowicz

Korekta: Teresa Kruszona

Projekt okładki: Pete Garceau

Projekt graficzny makiety, skład i łamanie: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Zdjęcia na okładce: Vladimir Putin © AFP/Getty Images, sylwetki © istock/Getty Images

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

www.wydawnictwoagora.pl

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Magdalena Kosińska

© Copyright 2015 Mikhail Zygar

© Copyright 2017 by Agora SA

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2017

ISBN: 978-83-268-1978-0 (epub), 978-83-268-1979-7 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

Wstęp

Wprowadzenie

Część I. Putin I Lwie Serce

Rozdział 1. W którym Aleksandr Wołoszyn, ideolog Kremla, nauczył się tolerować Lenina

Rozdział 2. W którym emigranta politycznego Borysa Bierezowskiego nie zaproszono na królewski ślub

Rozdział 3. W którym najbogatszy człowiek w Rosji Michaił Chodorkowski traci firmę i wolność, a Rodzina znika

Część II. Putin II Wspaniały

Rozdział 4. W którym szef kremlowskiej administracji Dmitrij Miedwiediew stworzył nową rosyjską warstwę społeczną

Rozdział 5. W którym szef administracji prezydenta Ukrainy Wiktor Medwedczuk został ostatnim Ukraińcem, któremu ufa Putin

Rozdział 6. W którym Władisław Surkow, zastępca szefa administracji prezydenta, broni obleganego Kremla

Rozdział 7. W którym doradca prezydenta Igor Szuwałow wpada na pomysł, jak zrobić z Rosji imperium

Rozdział 8. W którym wicepremier Siergiej Iwanow na poważnie uwierzył, że jest delfinem

Część III. Carewicz Samozwaniec

Rozdział 9. W którym prezydentowi Gruzji Michaiłowi Saakaszwilemu udaje się zachować nie tylko władzę, ale i coś o wiele cenniejszego

Rozdział 10. W którym Barack Obama został najlepszym przyjacielem oraz największym wrogiem Kremla

Rozdział 11. W którym wicepremier Igor Sieczyn został rosyjskim Che Guevarą

Rozdział 12. W którym rosyjska księżniczka Tatiana Jumaszewa wymyśla nową partię demokratyczną

Rozdział 13. W którym lider opozycji Aleksiej Nawalny poczuł, że może poprowadzić naród na Kreml

Część IV. Putin III Groźny

Rozdział 14. W którym patriarcha Cyryl zaczyna rządzić ministrami

Rozdział 15. W którym kremlowski ideolog Wiaczesław Wołodin wynalazł nową ideę narodową

Rozdział 16. W którym sekretarz prasowy Putina Dmitrij Pieskow zrozumiał, że nigdy już nie uda się im przypodobać Zachodowi

Rozdział 17. W którym minister obrony Siergiej Szojgu pomścił Afganistan i Mikołaja I

Rozdział 18. W którym Aleksiej Kudrin przegrał bitwę o miejsce w głowie Putina

Rozdział 19. W którym Ramzan Kadyrow pojechał do Dubaju i wrócił

Rozdział 20. W którym Baszar al-Asad staje się odbiciem Władimira Putina

Zakończenie. Putin IV Święty

Przypisy

Wstęp

Kiedy w grudniu 2015 roku w ministerstwie spraw zagranicznych Federacji Rosyjskiej odebrali mi akredytację korespondenta i kazali wynosić się z kraju, zacząłem w pośpiechu zastanawiać się, co jeszcze przed wyjazdem na zawsze muszę załatwić.

Wysokie miejsce na tej liście zajmowało: „Koniecznie kupić książkę Michaiła Zygara »Вся кремлевскaя рать«” („Wszyscy ludzie Kremla”).

Myślałem o niej od dawna, ale odkładałem na po Nowym Roku, kiedy cała Rosja ma długaśne ferie, kierownictwo kraju ma urlop, a korespondenci – dużo wolnego czasu choćby na odrabianie zaległości w lekturach obowiązkowych.

A o książce Zygara było w Moskwie głośno.

Znajomi, którzy znają się na pisaniu, bardzo ją chwalili.

Noblistka Swietłana Aleksiejewicz oceniła ją jako „najlepsze studium tego, co wydarzyło się w Rosji przez ostatnie 20 lat”. Borys Akunin, autor bestsellerów o Fandorinie, uważa pracę Zygara za „pełną treści, napisaną z zadziwiająco zimną krwią i obiektywną współczesną historią państwa rosyjskiego”.

A nawet ci, którzy krytykowali książkę, też raczej zachęcali do sięgnięcia po nią.

Bo napadali nie na to, co napisane, ale z pozycji państwowotwórczych na tego, kto napisał. Choćby za to, że przez długi czas (od 2010 do 2015 roku) kierował „odrażającym” kanałem telewizyjnym Dożd’. „Odrażającym”, bo na tyle niezależnym, śmiałym, że na polecenie Kremla wypędzanym z sieci kablowych.

A Zygar znany jest nie tylko z szefowania niepokornej telewizji. Jako bardzo młody reporter przeszedł przez wszelkie możliwe „punkty zapalne”. Był na wojnach w Iraku, Libanie, Palestynie, pisał o rewolucjach na Ukrainie w Kirgizji. Błysnął jako współautor (razem z Walerym Paniuszkinem) ważnej i docenionej na świecie książki „Gazprom. Nowa broń Rosji”.

„Wszystkich ludzi Kremla”, kupionych przed wyjazdem czytałem już w Polsce. I książka rzeczywiście okazała się majstersztykiem gatunku historia współczesna.

Ona uświadamia czytelnikowi, kim jest nawet nie tyle sam jeden Putin, ile kolejne wcielenia współczesnego cara panującego od sierpnia 1999 roku, kiedy to Borys Jelcyn wskazał na niego jako na swego „dziedzica”.

Cofając się razem z Zygarem w niedawną przecież przeszłość, przypominamy sobie, a może i odkrywamy, że Putinów było wielu. Oni się przepoczwarzali. Kolejne wcielenia zaprzeczały poprzednim.

My go teraz widzimy jako groźnego, wojennego przywódcę, który ma ambicję stanąć na czele światowych sił antyliberalnych, i wzywa konserwatystów wszystkich krajów, by jednoczyli się wokół wartości tradycyjnych przeciw Zachodowi i globalizacji. Widzimy tego, który prowadzi wojny, ingeruje w wybory w USA, próbuje instalować sympatycznych sobie polityków na czele potęg europejskich.

A przecież kiedyś to był zupełnie inny car. Najpierw zaskoczony, a na pewno zadziwiony, tym, na jakie wyżyny go zaniósł los, i to wbrew jego własnej woli. Jakby ogarnięty lękiem wysokości.

Pierwszy raz, jako świeżo upieczonego premiera i „delfina”, widziałem go na wystawie lotniczej pod Moskwą. Był jak sprężynka, jak żywe srebro, jakże inny od majestatycznego, powolnego w ruchach i mowie Jelcyna. Ale przy tym strzelał oczami, niepewnie przyglądał się otaczającej go świcie, jak ona reaguje na jego słowa i gesty. Jeszcze nie rozumiał, że świta będzie mu tylko przyklaskiwała.

Dziś wręcz trudno w to uwierzyć, ale zaczynał swe panowanie jako liberał obiecujący reformy, postęp na wzór zachodni. Kiedy już został prezydentem, do Moskwy zjeżdżali się, a robili to chętnie i często, kapitanowie wielkiego światowego biznesu, by zrozumieć, kim jest „Mr. Putin”. I byli zachwyceni, że to gość, z którym można robić interesy. Rękę ma być może przyciężką, jako były KGB-ista, ale przecież mięczaki do rządzenia takim krajem się nie nadają.

Zygar znakomicie opisuje, jak Rosja Putina i chciała, i próbowała wejść do NATO. Jak „drug Silvio”, czyli premier Włoch Berlusconi, urządził uroczysty szczyt Paktu w Rzymie, by uczcić powstanie Rady Rosja – NATO, co miało być zapowiedzią przyszłego członkostwa.

Jak trudno dziś uwierzyć, że to kiedyś rzeczywiście było.

A samo proste przypominanie tego, kim kiedyś był dzisiejszy gospodarz Kremla, staje się momentami jego demaskowaniem.

Zygar przypomina choćby to, że prezydent Rosji już w 2008 roku rozmawiając z George’em Bushem w Bukareszcie ostrzegał, że: „Jeśli Ukraina wejdzie do NATO, to wejdzie bez Krymu i wschodu – po prostu się rozpadnie”. To było już oczywiście po tym, jak sam Kreml rozstał się z marzeniami, że Federacja Rosyjska stanie się członkiem NATO z prawem decydowania o sprawach Sojuszu.

Ale to było też wiele lat przed drugim krwawym majdanem w Kijowie, po którym Moskwa, jak tam uparcie twierdzą, musiała wysłać swe wojska na Krym, by uchronić tamtejszych „rosyjskojęzycznych” od „faszystowskiej junty”.

Aneksja półwyspu, wojna w Donbasie wcale nie były reakcją na wydarzenia na Ukrainie, lecz akcją planowaną, zanim do nich doszło.

Zygar oprowadza czytelnika niczym przewodnik prowadzący zwiedzających po galerii portretów składających się na poczet Putinów. Jest Putin Lwie Serce, potem Putin Wspaniały, Putin Groźny i ostatni – Putin Święty.

Ale nie, przecież nie ostatni. Przed nim jeszcze kolejna, rozpoczynająca się w 2018 roku, sześcioletnia kadencja prezydencka. Według konstytucji ostatnia. Ale czy aby na pewno? Bo jeśli ojczyzna będzie potrzebowała, by przywódca jej nie zostawił...

Być może doczekamy się kolejnego tomu, w którym Zygarowi przyjdzie tworzyć kolejne portrety kolejnych wcieleń Putina.

Ale to nie on je będzie tworzył. I nawet nie sam prezydent Rosji będzie ich autorem. Bo jak mówią Rosjanie, „króla tworzy świta”, w tym przypadku właśnie „wszyscy ludzie Kremla”.

Zygar ich przedstawia. Pisze, jak przychodzą, rosną w siłę, uzyskując „dostęp do ucha”, obrastają bogactwami, odchodzą, niektórzy przepadają. Ale praca świty nad kolejnymi wcieleniami cara trwa i będzie trwać.

I to przecież nie jest nic nowego. O Stalinie opowiadają, że kiedy chciał nauczyć rozumu znanego z hulaszczego trybu życia syna Wasilija, postawił go przed swoim wielkim portretem. – Nie myśl, że jesteś Stalinem. Nawet ja nim nie jestem. Stalinem jest on – powiedział, wskazując na obraz.

Wacław Radziwinowicz

Wprowadzenie

Kiedy zaczynałem pracę nad tą książką, chciałem, by powstała historia zmian, które zaszły w Rosji w ciągu ostatnich 15 lat. Jak zmieniał się sposób postrzegania rzeczywistości przez Władimira Putina i jego najbliższe otoczenie. Jak kształtował się jego dzisiejszy światopogląd. Od czego wszystko się zaczęło i do czego nas zaprowadziło. Ale szybko się okazało, że taka rekonstrukcja nie będzie prosta. Pierwszoplanowi uczestnicy zdarzeń nigdy nie pamiętają, co działo się naprawdę, i każdy konstruuje swoje wspomnienia tak, by jego było na wierzchu. Przekonałem się o tym, rozmawiając przez kilka lat z kilkudziesięcioma osobami z najbliższego otoczenia Władimira Putina: pracownikami administracji prezydenta, członkami rządu, deputowanymi Dumy Państwowej, przedsiębiorcami z listy najbogatszych Rosjan publikowanej przez „Forbesa”, a także z zagranicznymi politykami. Prawie każdy z nich przedstawiał mi własną wersję historii, która nigdy nie przecinała się z wersjami innych osób. Moim rozmówcom często wypadały z pamięci fakty, mylił im się czas zdarzeń, nie mogli sobie nawet przypomnieć własnych słów i czynów. Jeszcze jedno było w ich opowieściach wspólne: wszyscy prosili, bym się na nich w książce nie powoływał. Ale dzięki temu, że zwywiadowałem tak dużą liczbę osób, udało mi się ostatecznie stworzyć wyraźny obraz najnowszej historii Rosji. Okazało się, że tak naprawdę jest to historia człowieka, który przez przypadek został królem. Początkowo chciał po prostu utrzymać się przy władzy. Ale kiedy zaczęło mu się powodzić, dostrzegł swoją szansę: mógł zostać wojownikiem i reformatorem – współczesnym Ryszardem Lwie Serce. Zapragnął przejść do historii. Ale potem zapragnął również dobrego życia. Został więc królem Wspaniałym. A kiedy zmęczył się swoją wspaniałością, postanowił, że odpocznie. Zrozumiał jednak, że już nie może sobie pozwolić na odpoczynek, ponieważ stał się częścią historii. Został carem, carem Groźnym.

Jak zachodziły w nim te wszystkie przemiany? Decydujący wpływ miało tu jego otoczenie – wielobarwna świta, która przez wszystkie te lata podtrzymywała jego królewskość. Dwór, który pochwycił go i manipulując lękami oraz pragnieniami, wyniósł wysoko. Tam, gdzie on sam nie spodziewał się nigdy znaleźć.

Znając zakończenie tej historii, łatwo ją odtworzyć, tak by była konsekwentna i logiczna. Można odnieść nawet wrażenie, że wszystko w tej historii prowadziło do tego, z czym mamy dziś do czynienia; tak jakby od początku w tle wydarzeń istniał pewien elementarny plan. Ale tak naprawdę to ich bohaterowie post factum wymyślają uzasadnienia własnych działań. Odnajdują przyczyny, których w rzeczywistości nie było, i sensy, których się wcześniej nawet nie domyślali. W ostatnie 15 lat historii Rosji nie jest bowiem wpisana żadna wyraźna logika. Łańcuch wydarzeń, który udało mi się odtworzyć, odsłania brak planu czy początkowej strategii zarówno u samego Putina, jak i w jego otoczeniu. Poszczególne wydarzenia to co najwyżej taktyczne posunięcia, dynamiczna reakcja na zewnętrzne bodźce nieprowadząca do żadnego ostatecznego, zaplanowanego celu.

Uważne śledzenie czynów oraz motywów rosyjskich polityków z ostatnich 15 lat upewni nas tylko, że teorie spiskowe nie mają tu zastosowania. A jeśli pojawi się przed nami wątpliwość, co tak naprawdę było przyczyną tego lub innego wydarzenia – zły zamiar czy błąd – zawsze należy wybrać to drugie.

Czy rządzący Rosją w 2000 roku wiedzieli, do czego doprowadzą po 15 latach swoich rządów? Nie. Czy w 2014 roku wiedzieli, jak powitają rok 2015? Również nie.

Gdy piszę „rządzący” w liczbie mnogiej, nie jest to błąd. Przyjęło się sądzić, że wszystkie kluczowe decyzje podejmuje w Rosji tylko jeden człowiek – Władimir Putin. Ale to tylko część prawdy. Wszystkie decyzje rzeczywiście podejmuje Putin, ale Putin to nie jedna osoba. To ogromny zbiorowy rozum. Dziesiątki, nawet setki ludzi codziennie zgadują, jakie decyzje powinien podjąć Władimir Putin. Sam Władimir Putin cały czas zgaduje, jakie decyzje powinien podjąć on sam, żeby być popularnym, żeby być zrozumiałym i aby zyskać aprobatę zbiorowego Władimira Putina.

Ten zbiorowy Władimir Putin przez lata konstruował swoje wspomnienia w ten sposób, żeby sobie udowodnić, że zawsze miał rację. Żeby przekonać samego siebie, że jego działania były bezwzględnie logiczne, że miał plan i strategię, że nie popełniał błędów, a jego kolejne kroki były reakcją na realia, z którymi przyszło mu się mierzyć. Bo przecież walczył z wrogiem. Nieustannie toczył wyczerpującą wojnę.

Tak, moja książka to przede wszystkim historia urojonej wojny. Wojny, której nie można zakończyć, bo najpierw trzeba by przyznać, że nigdy jej nie było.

CZĘŚĆ I

Putin I Lwie Serce

ROZDZIAŁ 1.

W którym Aleksandr Wołoszyn, ideolog Kremla, nauczył się tolerować Lenina

Aleksandr Wołoszyn to modelowy kapitalista. W jego wyglądzie jest coś z amerykańskiego Wuja Sama, takiego, jakim przedstawiano go na radzieckich karykaturach: siwa bródka plus zimne, przenikliwe spojrzenie. Do pełnego obrazu brakuje tylko cylindra, worka dolarów i bomby za plecami.

Biuro Wołoszyna znajduje się w centrum Moskwy, na Polance, dziesięć minut piechotą od Kremla. Wygląda bardzo ascetycznie – jest tu wszystko, co niezbędne do pracy, ale żadnych luksusów – sekretnemu właścicielowi świata luksusy nie są potrzebne.

Wołoszyn nie jest oratorem – mówi cicho, a gdy się złości, nawet trochę się jąka. A przy tym lubi nadużywać angielskich słów. Nie chodzi o zapożyczenia, tylko obce słowa, które są częścią jego profesjonalnego słownika: „Sytuacja na Ukrainie już nie jest manageable”. „W głowie zawsze powinna być agenda”. „Zapanował kompletny deadlock”. „Ważne jest zdanie głównych stakeholders”. Nie robi tego demonstracyjnie – tak mu wygodniej, przecież nie jest politykiem, tylko biznesmenem.

Swoją najważniejszą historyczną misję Wołoszyn zapewne uważa za wypełnioną: zagwarantował Rosji polityczną stabilność i kapitalizm – ma więc teraz spokój. Mówi, że nie żałuje, iż dziś nie ma wpływu na bieżącą politykę.

O polityce woli rozmawiać językiem wybitnie oficjalnym i służbowym: „Amerykanie stworzyli u siebie ogromną, zróżnicowaną i otwartą na innowacje gospodarkę dzięki najostrzejszej konkurencji. Równie silną konkurencję widać w amerykańskiej polityce, w tym także wewnątrz głównych partii. Dzięki temu wykształcił się tam stabilny system polityczny odrzucający skrajności. W polityce międzynarodowej Stany Zjednoczone po zniknięciu Związku Radzieckiego stały się de facto monopolistą. Z powodu braku konkurencji stały się pewne siebie, nieefektywne i nieracjonalne. Popełniły masę poważnych błędów, spowodowały ogromne straty w sferze bezpieczeństwa międzynarodowego, zaszkodziły również same sobie”. Zresztą, choć o Ameryce wypowiada się krytycznie, to jednak jest w tym czułość, pełno w jego opowieści nieoczekiwanych detali: tu przypadkiem poznał George’a Busha, a tam zobaczył starą znajomą Condoleezzę Rice, ale postanowił się nie witać.

Prawdziwą wściekłość wywołuje w nim sprawa ukraińska: od razu przechodzi z angielskiego na rosyjski. Oburza go polityka władz Ukrainy w stosunku do rosyjskojęzycznych obywateli: „Spróbowaliby Kanadyjczycy traktować tak francuskojęzycznych mieszkańcom Quebecu. Dopiero by zobaczyli”.

Pochować Lenina

W 1999 roku opracowano na Kremlu precyzyjny plan pochowania Lenina. Jego ciało miało zostać wyniesione z mauzoleum na placu Czerwonym i w środku nocy wywiezione do Sankt Petersburga. Oczywiście przy zachowaniu największej tajemnicy. Rano wszyscy się budzą, a Lenina na placu Czerwonym już nie ma.

Dokładnie w taki sam sposób 38 lat wcześniej późnym jesiennym wieczorem z mauzoleum zostało wyniesione ciało Stalina – jednak nie przeniesiono go daleko, tylko pochowano tuż obok, pod murem kremlowskim. Dla Nikity Chruszczowa, ówczesnego przywódcy ZSRR, był to symbol destalinizacji i dyskredytacji kultu jednostki.

Ponowny pochówek Lenina miał się odbyć „dostojnie i bez chamstwa”, wspominają pracownicy administracji Kremla. Po prostu na kilka następnych miesięcy cmentarz Wołkowski w Sankt Petersburgu (miejsce, gdzie pochowane są matka oraz siostry Lenina i gdzie – zgodnie z legendą – chciał zostać pochowany również założyciel państwa radzieckiego) należałoby otoczyć kordonem. I znieść kilka miesięcy protestów członków partii komunistycznej. Po pewnym czasie nastroje by się uspokoiły: planowano rozebranie mauzoleum, a na jego miejscu zbudowanie pomnika ofiar totalitaryzmu, żeby wszystkim odechciało się go burzyć. To miało być decydujące uderzenie w ideologię komunistyczną. W tamtej chwili właśnie to było dla Kremla najważniejszym zadaniem: pokonać komunistów i nie dopuścić do reaktywacji tego, co radzieckie.

Gabinet szefa kremlowskiej administracji Aleksandra Wołoszyna znajdował się jakieś 10, może 15 metrów od sarkofagu Lenina w mauzoleum. Mówi się, że Wołoszyn lubił żartować: „Ode mnie do trupa w linii prostej jest nie więcej niż 15 metrów. On tam leży, ja tu pracuję. Nie przeszkadzamy sobie”.

W rzeczywistości Lenin bardzo przeszkadzał. Prezydentowi Borysowi Jelcynowi przeszkadzał zerwać z przeszłością – dla niego pochówek wodza rewolucji stałby się symbolem tego, że rzeczywiście nastały nowe czasy, a wprowadzone zmiany są nieodwracalne. Przecież 38 lat wcześniej dla Chruszczowa podobnym symbolem był pogrzeb Stalina. Dlatego jako pierwszy przeniesienie ciała Lenina z mauzoleum na cmentarz zaproponował jeszcze w 1991 roku pierwszy mer Petersburga Anatolij Sobczak. Ale ani wtedy, ani w ostatnich latach swoich rządów Jelcyn nie mógł spełnić jego prośby – nie chciał wywoływać konfliktu z komunistami.

Dla Wołoszyna Lenin był jednak czymś więcej niż symbolem. Był konkretnym, zawsze żywym graczem w bieżącej polityce. Walka z partią komunistyczną była najważniejszą częścią codziennych trosk głównego stratega Kremla. Ale Lenin był też jego asem w rękawie, szansą na obezwładnienie przeciwnika. Komuniści stali się główną siłą w parlamencie i dlatego mieli możliwość torpedowania każdej z kluczowych reform. A po krachu finansowym w 1998 roku faktycznie kontrolowali rząd, na którego czele stał 69-letni Jewgienij Primakow, były kandydat na członka Biura Politycznego KC KPZR i były minister spraw zagranicznych Rosji.

Do końca prezydenckiej kadencji Borysa Jelcyna zgodnie z konstytucją pozostawało trochę więcej niż półtora roku – i wydawało się, że komuniści nigdy nie byli tak silni. Partia komunistyczna uruchomiła procedurę impeachmentu przeciwko prezydentowi Jelcynowi, oskarżając go o pięć rzeczy. Pierwsza to rozpad ZSRR, rozwiązanie Rady Najwyższej w 1993 roku[1]. Następnie o wojnę w Czeczenii, rozpad armii oraz ludobójstwo narodu rosyjskiego. Premier Primakow, na którego komuniści zagłosowali jednogłośnie, zajmował pierwsze miejsce w rankingach najpopularniejszych polityków Rosji i zdawał się najpewniejszym kandydatem na prezydenta.

Szczególną popularność przyniósł mu wymowny antyamerykański gest – zawrócenie samolotu nad Atlantykiem. 24 marca 1999 roku Primakow leciał do Waszyngtonu, ale gdy zadzwonił do niego ówczesny wiceprezydent USA Al Gore i poinformował, że USA zaczynają bombardowanie Jugosławii w celu zakończenia konfliktu w Kosowie, oburzony Primakow zawrócił samolot i zamiast w Waszyngtonie wylądował w Moskwie. Prasa rosyjska – prokremlowska i liberalna – skrytykowała Primakowa za populizm i kokietowanie komunistycznego elektoratu. Pierwszy, powstały jeszcze w czasach ZSRR, i wciąż ważny w Rosji ekonomiczny dziennik „Kommiersant” przekonywał, że z powodu gestu Primakowa Rosja straciła 15 miliardów dolarów, które mogłaby zarobić po podpisaniu przygotowanych w Waszyngtonie porozumień. „Tym samym premier Rosji dokonał własnego wyboru – wyboru prawdziwego komunisty. Bolszewika gotowego całkowicie zlekceważyć interesy swojej ojczyzny oraz narodu na korzyść internacjonalizmu, zrozumiałego tylko dla niego i byłych członków KPZR” – krytykował premiera „Kommiersant”[2].

To zawrócenie samolotu nad Atlantykiem było pierwszym gestem państwowego antyamerykanizmu w latach 90. Pokazało przy okazji, jak wielki poklask może wywołać taki gest w odartym z poczucia narodowej dumy społeczeństwie. Gest ten zainicjował również decydujące starcie o władzę między antyzachodnimi konserwatystami, których liderem i symbolem był premier Primakow, a prozachodnio nastawionymi liberałami, pragnącymi nie dopuścić do recydywy komunizmu, którzy nie mieli lidera, ale mieli tajnego koordynatora – szefa kremlowskiej administracji Aleksandra Wołoszyna.

Skoro już starcie tych sił stało się faktem, trzeba było komunistów wyprowadzić z równowagi. Wydawało się, że skutecznym, choć rytualnym raczej uderzeniem mogło być przeniesienie ciała wodza rewolucji z mauzoleum na cmentarz. Ale coś przeszkodziło zrealizować ten plan. Prawo. Zgodnie z obowiązującymi przepisami przenieść ciało Lenina można było w jednym z trzech przypadków. Albo na prośbę potomków – ale krewni Lenina byli temu kategorycznie przeciwni. Albo zgodnie z decyzją miejscowych władz (czyli mera Moskwy Jurija Łużkowa), „jeśli miejsce pochówku przestało spełniać wymogi sanitarne i ekologiczne” – a Łużkow przygotowywał się do walki o władzę jawnie nie po stronie Kremla i liberałów. Albo jeśli mogiła zakłócała warunki ruchu drogowego. Ale na pewno nie na bezpośrednie polecenie prezydenta. Naruszenie tych reguł uznane zostałoby za przestępstwo. A dodawanie wandalizmu do pięciu oskarżeń wysuniętych przez komunistów przeciwko prezydentowi byłoby zbyt wielkim ryzykiem. Dlatego na Kremlu zdecydowano się na inne posunięcie: jeśli nie można uderzyć w Lenina, trzeba uderzyć w Primakowa.

12 maja 1999 roku, trzy dni przed głosowaniem w Dumie Państwowej za impeachmentem, Primakow został pozbawiony stanowiska, jak głosił oficjalny komunikat „za brak dynamiki we wprowadzaniu reform mających na celu rozwiązanie problemów ekonomicznych”. A 15 maja komuniści nie zdołali zebrać 300 wymaganych głosów do wszczęcia procedury odwołania prezydenta – administracja Jelcyna skutecznie popracowała nad parlamentarzystami, prawie wszyscy niezależni posłowie zagłosowali przeciw. Było to taktyczne zwycięstwo Wołoszyna. Jednak nie rozwiązywało ono wszystkich problemów prezydenta i jego otoczenia. Bo jak zapobiec zwycięstwu aliansu komunistów i Primakowa za rok, gdy skończy się druga kadencja Jelcyna?

Głównym problemem było to, że wokół Jelcyna praktycznie nie było polityków dysponujących jakimkolwiek poparciem politycznym. O żadnej zaś popularności samego starego prezydenta Jelcyna w ogóle nie można było mówić: szala przechylała się niebezpiecznie w stronę głosów dezaprobaty zarówno dla jego osoby, jak i poczynań. W dużej mierze za ten obraz odpowiadały oskarżenia, które prasa i opozycja (przede wszystkim komuniści) wysuwały pod adresem jego rodziny. W tym czasie prasa pisała słowo Rodzina wielką literą, bo powszechnie sądzono, że rodzina prezydenta odgrywa w państwie nieproporcjonalnie wielką rolę. A być może również i w biznesie. Myśląc o Rodzinie, najpierw miano na myśli Tanię i Walę (prasa używała zazwyczaj ich skróconych imion, ale wszyscy od razu rozumieli, o kim mowa), a więc Tatianę Diaczenko (córkę prezydenta) oraz Walentyna Jumaszewa (byłego szefa administracji prezydenta). Tania i Wala nie byli jeszcze wówczas małżeństwem – zostaną nim dopiero w 2001 roku. W szerszym znaczeniu członkami Rodziny byli również bliscy Tani i Wali oligarchowie: Borys Bierezowski i Roman Abramowicz. Wykonawcą testamentu Rodziny był zaś Aleksandr Wołoszyn – szef administracji prezydenta Jelcyna. To właśnie on miał znaleźć wyjście z bezwyjściowej sytuacji, w jakiej Borys Jelcyn znalazł się przed końcem urzędowania na Kremlu.

Z powodu surowości i zdecydowania w sprawach, które zdawały mu się kardynalnie ważne – jak chociażby idea wyniesienia ciała Lenina z mauzoleum – Wołoszyna nazywano „ryzykantem”. Wywodził się ze świata rosyjskiego biznesu. W latach 90. pracował w dziesiątkach firm o różnej reputacji. Uważał się za konsekwentnego zwolennika silnej władzy państwowej, broniącego interesów państwa. Ale państwa w takiej formie, w jakiej on sam je widział i rozumiał. Gospodarka rynkowa była dla niego absolutnie kluczową wartością, a prawa człowieka i wolność słowa – nie zawsze korzystnym, czasami wręcz zbytecznym detalem.

Sytuację, w której znalazł się Wołoszyn jako główny menedżer Kremla, komplikowało to, że Rodzina miała bardzo silnego przeciwnika – mera Moskwy Jurija Łużkowa. Gospodarz stolicy przez długi czas uważał się za naturalnego następcę, choć równocześnie także za głównego oponenta prezydenta Jelcyna. Wydawało mu się, że jest jak mer Paryża Jacques Chirac przy leciwym prezydencie Francji François Mitterrandzie. Łużkowa znał cały kraj. Ale nie jako liberała czy konserwatystę. Łużkow nie wyznawał żadnej ideologii. Znano go jako „mocnego działacza gospodarczego”.

Tak, Łużkow chciał władzy dla siebie i prawie nigdy tego nie ukrywał.

Planując start w wyborach prezydenckich w 1998 roku, Łużkow założył własny ruch polityczny Ojczyzna. Na Kremlu miał też grupę zwolenników, którzy namawiali Jelcyna, żeby postawił właśnie na niego i namaścił go na swojego następcę. Ale Jelcynowi Łużkow się nie podobał. Jednak przeprowadzono z nim wstępne negocjacje. Łużkow wspomina dziś, że w charakterze emisariusza Rodziny spotkał się z nim Bierezowski. Powiedział, że poprą go pod dwoma warunkami: gwarancji nietykalności dla całej Rodziny oraz gwarancji nienaruszalności warunków gwarancji. Łużkow odmówił. Właśnie dlatego jego zdaniem rozpętano przeciwko niemu wojnę informacyjną.

Łużkow był absolutnie przekonany, że sprawy Rodziny mają się źle i nic jej nie może pomóc. Chodziły słuchy, że szef wydziału śledczego prokuratury generalnej podpisał już nakaz aresztowania Tani i Wali. Nastroje na Kremlu nieżyczliwi opisywali w tonacji: zdążą czy nie zdążą w razie czego dojechać na lotnisko Szeremietiewo (główny port lotniczy stolicy) i uciec z kraju. Łużkow myślał całkiem logicznie: nie chciał zaczynać walki o władzę w państwie po stronie tych, których uważał za przegranych. Chciał połączyć siły ze zwycięzcami.

Wołoszyn, gdy tylko został szefem administracji Kremla, zaczął okazywać Łużkowowi zainteresowanie: przyjeżdżał do niego w gości, pił z nim herbatę. Ale te wspólne herbatki do niczego nie prowadziły; Łużkow nie mógł się powstrzymać i gdy tylko dostrzegał słabość prezydenta Jelcyna, instynktownie przechodził do ataku. Jednak wojna informacyjna między Łużkowem a Rodziną prawie zrujnowała i jego notowania w sondażach. Dlatego mer Moskwy postanowił zadziałać sprytnie. Poparł Primakowa, licząc na to, na chwilę wypuści przodem sędziwego patriarchę, za jego plecami przeczeka burzę, a cztery lata później sam zajmie jego miejsce.

Michaił Chodorkowski, oligarcha naftowy, który w tym czasie był w zażyłej relacji zarówno z Łużkowem, jak i Primakowem, jest przekonany, że obydwaj jako zaprzysięgli propaństwowcy nie zdecydowaliby się rzucić wyzwania samemu prezydentowi Jelcynowi. Zdaniem Chodorkowskiego celem ich walki było jedynie uzyskanie od Jelcyna namaszczenia na jego następcę. Jednak na innym poziomie bitwa przeciwko otoczeniu prezydenta oraz jego Rodzinie toczyła się na poważnie.

Kreml nie miał żadnej przeciwwagi dla popularnego emerytowanego zastępcy członka KC KPZR Primakowa. Rok przed końcem kadencji Jelcyna Rodzina rozpoczęła więc casting na stanowisko następcy prezydenta. Casting zakończył się dopiero w sierpniu, gdy premierem mianowany został dyrektor Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej (FSB) Władimir Putin: 47-letni, nikomu nieznany czekista, wcześniej prawa ręka Anatolija Sobczaka, demokraty pierwszej fali i byłego mera Petersburga, który już dawno stracił popularność.

Dwa dni przed mianowaniem Putina na premiera czeczeńscy bojownicy wtargnęli do Dagestanu, sąsiadującej z Czeczenią republiki północnokaukaskiej, w celu jej aneksji. W ten sposób Putin został pierwszym premierem, który nie musiał się zajmować problemami gospodarki, co zawsze obniżało notowania szefów rządu. On walczył z zewnętrznym wrogiem i na starcie zbierał punkty.

Miesiąc później terroryści wysadzili w Moskwie dwa domy mieszkalne[3] – to nadwyrężyło pozycję mera Łużkowa i znów pomogło Putinowi.

Mimo to trudno było jednak uwierzyć, że skompromitowana Rodzina zdoła wygrać wybory. „Primakow to człowiek skazany na to, żeby wygrać wybory prezydenckie” – mówił na wizji najważniejszy w Rosji prezenter telewizyjny, przewodniczący rady dyrektorów kanału NTW Jewgienij Kisielow we wrześniu 1999 roku. A więc zaledwie trzy miesiące przed nowym rokiem, który przyniesie polityczny zwrot. Notowania Primakowa szły w górę, popierał go mer Moskwy Łużkow i prawie wszyscy rosyjscy gubernatorowie. Finansowały jego kampanię dwie największe firmy naftowe w kraju Łukoil i Jukos, pieniądze dawał mu Władimir Jewtuszenkow, którego nazywano rosyjskim Billem Gatesem. Wspierał go też Gazprom i największy w Rosji medialny magnat Władimir Gusiński, dzięki czemu Primakowa chwalono w NTW, kanale cieszącym się największym autorytetem w kraju.

Nie to było jednak najważniejsze. Za trzy miesiące miały się odbyć wybory parlamentarne. Tymczasem prokremlowska partia ani razu nie wygrała dotąd wyborów do Dumy. A teraz sprawy miały się jeszcze gorzej: Kreml nie miał nawet własnej partii. Primakow za to dysponował partią, która nie bez powodu liczyła, że wyjdzie z wyborów zwycięska. Jej członkami byli niemal wszyscy rosyjscy gubernatorzy, co oznaczało, że administracyjne narzędzia mobilizacji elektoratu w całym kraju znajdowały się po stronie Primakowa. Ojczyzna-Cała Rosja albo skrótowo OWR była absolutnym faworytem.

Marzenia o pochowaniu Lenina znów należało odłożyć. Walka ze schedą komunizmu zeszła na drugi plan. Najpierw trzeba było znaleźć sposób, żeby pokonać byłego komunistę Primakowa.

Bajka noworoczna

31 grudnia Aleksandr Wołoszyn, szef administracji prezydenta Borysa Jelcyna, podał się do dymisji. Godzinę wcześniej jego szef, prezydent Jelcyn, również podał się do dymisji, a premiera Putina mianował pełniącym obowiązki prezydenta. Oznaczało to, że najbardziej skomplikowana operacja przekazania władzy – to, co dziennikarze nazwą „Operacją »Następca«” – zakończyła się sukcesem.

„A to po co?” – zapytał Putin, ujrzawszy podanie Wołoszyna. Ten z uśmiechem wyjaśnił, że szefem administracji mianował go poprzedni prezydent, co oznacza, że Władimir Putin powinien mieć możliwość mianowania własnego szefa administracji. Putin również się uśmiechnął i poprosił Wołoszyna, by pozostał na swoim stanowisku. Nowy gospodarz Kremla i jego stary-nowy ideolog wymienili ukłony i rozeszli się do swoich zajęć.

Zaledwie dwanaście dni wcześniej w Rosji odbyły się wybory parlamentarne, które okazały się triumfem Wołoszyna i jego strategii – partia Jedność pokonała swojego głównego konkurenta, blok Ojczyzna-Cała Rosja, na którego czele stał były premier Jewgienij Primakow oraz mer Moskwy Jurij Łużkow. Zaledwie trzy miesiące wcześniej zwycięstwo to zdawało się niemożliwe. Trzy miesiące wcześniej wszyscy myśleli, że następnym prezydentem Rosji zostanie 70-letni Jewgienij Primakow, były zastępca członka politbiura KC KPZR.

Na początku września Centralna Komisja Wyborcza zarejestrowała OWR jako uczestnika wyborów. Poparcie dla partii wynosiło wtedy 30 proc. – prowadziła pewnie, o 10 proc. wyprzedzając komunistów. Nic nie zapowiadało katastrofy. Właśnie w takiej sytuacji, trzy miesiące przed wyborami, Aleksandr Wołoszyn zaczął organizować nową partię, która miała nie dopuścić do triumfu Primakowa.

Ojcem chrzestnym Jedności został Borys Bierezowski. Właśnie jego rosyjskie media nazywały w tamtym czasie szarą eminencją Kremla, co oczywiście było przesadą. Bierezowski, niegdyś naukowiec, z wykształcenia matematyk – typ roztrzepanego geniusza – rzeczywiście tryskał pomysłami, z których korzystał Kreml. Faktycznie słuchali go i Tania, i Wala. Jednak sam Jelcyn za nim nie przepadał. Bierezowski nie odbył z Jelcynem ani jednego spotkania sam na sam – oligarcha nie miał osobistego dojścia do prezydenta. Ale Bierezowski kompensował to historiami, które sam opowiadał dziennikarzom – o tym, że cała polityka Kremla jest realizacją jego genialnych pomysłów.

Ale akurat u źródeł pomysłu i sukcesu Jedności naprawdę stał Bierezowski. Osobiście jeździł po kraju, żeby przekonać kilku znaczących gubernatorów, by porzucili obóz Łużkowa i Primakowa i przeszli na stronę Kremla. Bierezowski, jak to Bierezowski, dość szybko jednak stracił zainteresowanie rutynową pracą nad budowaniem partii. Zajął się tym młody pomocnik Wołoszyna (który wkrótce został jego zastępcą) Władisław Surkow. Faktycznie była to pierwsza kampania wyborcza prowadzona przez przyszłego putinowskiego ideologa.

Do nowego projektu Kremla udało się namówić 39 gubernatorów. Primakowowi zostało ich 45. Następnie zaczęły się poszukiwania lidera. Postawienie na Putina było zbyt ryzykowane – jeśli partia poniesie wyborczą klęskę, pogrzebie pod gruzami również delfina, sprawiając, że jego wybór na kolejnego prezydenta Rosji będzie niemożliwy. Dlatego, aby się zabezpieczyć, postanowiono znaleźć innego popularnego bohatera. Został nim minister do spraw sytuacji nadzwyczajnych, profesjonalny ratownik Siergiej Szojgu. Nagłówki w rodzaju „Szojgu idzie uratować Rosję” w prokremlowskich gazetach pojawiły się, jeszcze zanim sam Szojgu zgodził się wystawić swoją kandydaturę w wyborach. Przekonywać musiał go osobiście Jelcyn.

Nowy ruch polityczny w pierwszej kolejności finansowali Bierezowski i Abramowicz, choć do fundraisingu przyłączyli się nawet ci, którzy drugą ręką dawali pieniądze Primakowowi. W ten sposób biznes ubezpieczał się na każdą okoliczność. „Przeciętny czek” wynosił 10 milionów dolarów – zazwyczaj po tyle zrzucali się oligarchowie. Łącznie budżet nowego proputinowskiego bloku Jedność wynosił około 170 milionów dolarów.

Wołoszyn aktywnie gromadził pod znakiem Jedności również liberałów. Kremlowski ideolog tłumaczył, że OWR to krok w tył, recydywa Związku Radzieckiego, podjęta przez KGB próba powrotu do władzy. (Primakow w końcowej fazie pierestrojki rzeczywiście został mianowany przez Gorbaczowa pierwszym zastępcą dyrektora KGB, ale wcześniej ten absolwent orientalistyki nigdy nie był etatowym pracownikiem służb specjalnych ZSRR).

Po stronie Jedności i Putina powinni się opowiedzieć wszyscy liberałowie, reformatorzy oraz ci, którzy pragną zmian – mówiono na Kremlu. Ale w struktury Jedności weszli mniej więcej tacy sami koniunkturaliści jak członkowie OWR – głównie ci, dla których u Primakowa i Łużkowa nie wystarczyło miejsca. Niemniej jednak start Jedności był udany. Między innymi dlatego, że problemem Primakowa był jego wiek – przypominał chorego i słabego Jelcyna. Putin i Szojgu – na odwrót – byli młodzi i energiczni. W ciągu miesiąca, do początków października, poparcie dla OWR spadło do 20 proc., a Jedność, startując od zera, osiągnęła 7 proc. Osobiste notowania Putina i Primakowa wynosiły odpowiednio 15 i 20 proc.

W ciągu następnych dwóch i pół miesiąca przeprowadzono najbrudniejszą kampanię wyborczą w historii Rosji. Jej apogeum była opowieść o operacji stawu biodrowego Primakowa w programie Siergieja Dorienki w prime timie należącej do Bierezowskiego telewizji ORT. Tymczasem kanał NTW, należący do Gusińskiego, konsekwentnie popierał Primakowa. Jednak nie wyemitowano w nim żadnego kompromitującego materiału dotyczącego Jedności. Dlatego przegrał wojnę informacyjną. Ironią losu właśnie oba główne symbole tych wyborów, ORT i NTW, a także ich twarze, Dorienko i Kisielow, bardzo szybko staną się ofiarami nowej władzy. Bez względu na to, po czyjej stronie walczyli. Jeszcze ciekawsze jest to, co się stało z socjotechnikami, którzy kierowali kampaniami wyborczymi głównych sił politycznych i walczyli na śmierć i życie. Po stronie Kremla bił się Władisław Surkow. Ze strony Primakowa na pierwszej linii był młody socjotechnik z Saratowa Wiaczesław Wołodin. To było ich pierwsze starcie. Ale nie ostatnie – w ciągu następnych 15 lat czeka ich jeszcze niemało bitew o wpływ na Władimira Putina.

W rezultacie Jedność sterowana przez Surkowa zdobyła w wyborach 23 proc. głosów, tylko o 1 proc. mniej niż komuniści. Tymczasem OWR Wołodina – 13 proc. Ale co najważniejsze – notowania Putina wciąż rosły i osiągnęły w tym czasie 30 proc. A wskaźniki popularności Primakowa zatrzymały się na 20 proc.

Nieoczekiwana klęska w wyborach 19 grudnia zbiła z tropu obóz Primakowa i Łużkowa. Jednak w sztabie OWR uważano, że do wyborów prezydenckich zostało jeszcze pół roku i walka o władzę dopiero przed nimi. Co więcej, byli przekonani, że w nowej Dumie posłowie z OWR będą mogli wejść w koalicję z komunistami, którzy zajęli w wyborach pierwsze miejsce, a sam Primakow zostanie przewodniczącym parlamentu i z tej pozycji będzie mógł z łatwością konkurować z premierem Putinem o fotel prezydencki. W przyszłym sztabie wyborczym Primakowa zaczęto nawet dzielić stanowiska: kto będzie szefem sztabu, a kto zostanie odsunięty od podejmowania decyzji. W każdym razie wszyscy uważali, że mają czas, że przed Nowym Rokiem już nic istotnego się nie wydarzy. Dlatego po długiej i wyczerpującej kampanii porozjeżdżali się na świąteczne urlopy.

Tymczasem 29 grudnia Centralna Komisja Wyborcza podała ostateczne wyniki wyborów. A już dzień później stało się jasne, że gra skończona. 31 grudnia prezydent Jelcyn oficjalnie ogłosił, że podaje się do dymisji. Swoim tymczasowym następcą mianował Władimira Putina. A to oznaczało, że wybory prezydenckie odbędą się już w marcu, a nie w czerwcu, jak przewiduje konstytucja. W związku z tym Primakow, Łużkow i pozostali przeciwnicy Kremla nie mają wcale czasu, na który tak liczyli. Nie zdążą dojść do siebie po przegranej w wyborach parlamentarnych. To była pokerowa zagrywka ze strony Kremla. Skuteczna, bo de facto rozstrzygała o wyniku przyszłych wyborów prezydenckich.

Choć nikt z tego jeszcze nie zdawał sobie sprawy, podczas tej noworocznej nocy gra o władzę naprawdę się skończyła. Gdy obóz Primakowa dzielił miejsca w sztabie wyborczym, szef administracji Wołoszyn, siedzący piętnaście metrów od ciała Lenina i cały czas marzący o zakończeniu tego sąsiedztwa, dokonał rzeczy wydawałoby się niemożliwej – dogadał się z komunistami. Zasadniczy cel Kremla był prosty: rozbić sojusz komunistów i zwolenników Primakowa. „Teraz najważniejsze to dowalić Ojczyźnie” – tak rozumowano na Kremlu. – To koniunkturaliści, należy im pokazać, że jeśli zostaną z Primakowem i Łużkowem, staną się politycznym zerem.

18 stycznia, na pierwszym posiedzeniu Dumy, okazało się, że w okresie świątecznym Jedność i komuniści zawarli pakt: przewodniczącym parlamentu został przedstawiciel partii komunistycznej, wszystkie stanowiska przewodniczących komisji Jedność i komuniści podzieliły między siebie. A pozostałe partie, w tym OWR, nie dostały nic. To był mocny cios wymierzony w otoczenie Primakowa. Ludzie z nim związani liczyli na to, że idą do Dumy robić wielkie polityczne kariery. Że teraz to oni będą sterować państwem. Tymczasem Wołoszyn pokazał im, że jeśli są przeciwko Kremlowi, zostaną szeregowymi posłami, a przy tym posłami zmarginalizowanej mniejszości. Dla tego klubu karierowiczów była to klęska. Gdy było jasne, że los odwraca się od Primakowa, jedna trzecia członków partii OWR już podczas pierwszego posiedzenia Dumy zdezerterowała do innych frakcji. „To zmowa!” – krzyczał z trybuny Primakow i na znak protestu opuścił salę.

W rezultacie nawet nie zgłosił swojej kandydatury w wyborach prezydenckich. Pogodził się z losem. Półtora roku później odszedł z Dumy, pozostawiając stanowisko lidera partii swojemu protegowanemu, obiecującemu posłowi Wiaczesławowi Wołodinowi. Ten bardzo szybko złoży przysięgę Putinowi i przed końcem 2001 roku zgodzi się na połączenie OWR z Jednością i powstanie nowej partii rządzącej. Będzie nosiła nazwę Jedna Rosja. Dziesięć lat później Wołodin zostanie naczelnym ideologiem Kremla.

Luksus po radziecku

Biznesmeni tak ochoczo dawali pieniądze na kampanię wyborczą Putina, że dochodziło do krępujących sytuacji. Zgodnie z popularną legendą gromadzeniem funduszy na kampanię wyborczą wśród potężnych biznesmenów zajął się Siergiej Pugaczow, bankier powiązany z Rodziną, a jednocześnie przyjaciel Putina. Nikt go o to nie prosił, a pieniądze do sztabu wyborczego... jakoś nie dotarły. Chodziły słuchy, że był to prywatny projekt przedsiębiorcy, który umiejętnie wykorzystał swoją przyjaźń z nowym premierem.

Pugaczow, podobnie jak wielu innych wpływowych biznesmenów, znał Putina jeszcze z Petersburga. I właśnie on najbliżej ze wszystkich zaprzyjaźnił się z następcą Jelcyna. Dziś Pugaczow opowiada, że Putin na początku swojej nowej misji był samotnym człowiekiem, bo ci, których przyjęło się nazywać przyjaciółmi Putina, nie przeprowadzili się jeszcze do Moskwy. „O Jakuninach, Kowalczukach i Rotenbergach nie było jeszcze mowy” – przekonuje Pugaczow.

Putin i Pugaczow mieszkali po sąsiedzku, razem objeżdżali podmoskiewskie posiadłości Zarządu Spraw Prezydenta i szukali rezydencji dla przyszłego władcy Kremla. Wybór padł na rezydencję Michaiła Gorbaczowa – Nowo-Ogariowo. Na Putinie, jak twierdzi Pugaczow, największe wrażenie zrobił ogromny 50-metrowy basen. Nawiasem mówiąc, wszystkim wysoko postawionym politykom przychodziło mieszkać w domach, które kiedyś były siedzibami przywódców Związku Radzieckiego. Szef administracji Wołoszyn na przykład mieszkał w domu, który kiedyś zajmował sekretarz generalny KPZR Jurij Andropow.

Jak twierdzi Pugaczow, Putinowi spodobało się nowe życie. Z jednej strony zupełnie nie pragnął władzy – a nawet początkowo stanowczo odmawiał, sprzeciwiał się namowom przyjęcia roli następcy Jelcyna. Z drugiej – nęcił go komfort życia i prezydenckie przywileje. Znaczna większość urzędników, łącznie z dyrektorem FSB, żyła jeszcze wówczas dość skromnie – o willach, jachtach i prywatnych samolotach, które mieli oligarchowie, nawet nie marzyli. Nieoczekiwane wyniesienie na stanowisko p.o. prezydenta dla Putina oznaczało przede wszystkim szokujący skok w komfort.

Pugaczow przez długi czas pozostawał bliskim przyjacielem Putina: razem pili i chodzili do bani, razem wychowywały się ich dzieci. Jednak nie pomogło to Pugaczowowi w zdobyciu żadnych politycznych przywilejów. Ale zdarzało mu się za to działać jakoby w imieniu Putina, np. przeprowadzać korzystne transakcje biznesowe. Być może właśnie ta nadmierna eksploatacja przyjaźni z Putinem dziesięć lat później odegra fatalną rolę w życiu bankiera.

Pierwszy przyjaciel

11 marca 2000 roku w Teatrze Marińskim odbywała się premiera. Niezwykła premiera. Bo wszystko, co działo się tamtego wieczoru, odbywało się po raz pierwszy i miało bardzo symboliczne znaczenie. Przede wszystkim w tej sali po raz pierwszy zebrali się ludzie, którzy na najbliższe dziesięciolecia staną się polityczną elitą Rosji. Pracownicy teatru zerkali na nich ze zdumieniem: po raz pierwszy widzieli tylu ludzi z telefonami komórkowymi.

Premiera była szalenie ekskluzywna. Operę Siergieja Prokofiewa „Wojna i pokój” reżyserował znany raczej z kina, a nie z teatru Andriej Konczałowski, który wrócił właśnie z Hollywood.

Bohaterem wieczoru nie był jednak ani Konczałowski, ani jego rodzony brat, zdobywca Oscara, reżyser Nikita Michałkow. Oni siedzieli na widowni, na dole. Kluczowe postaci wieczoru usadowiono tymczasem w carskiej loży. Znalazło się tam bowiem dwóch premierów: szef brytyjskiego rządu Tony Blair oraz szef rządu Federacji Rosyjskiej Władimir Putin, który już od półtora miesiąca był p.o. prezydenta. Można uznać, że była to jego pełnoprawna światowa premiera. Po raz pierwszy przyjmował przywódcę obcego państwa. A przy tym z jaką pompą!

Dwa miesiące wcześniej na Światowym Forum Ekonomicznym w Davos w czasie konferencji prasowej amerykańska dziennikarka Trudy Rubin zaatakowała rosyjską delegację bardzo bezpośrednim pytaniem: „Who is Mr. Putin?”. Nikt na świecie nie znał następcy Borysa Jelcyna, nie pojmował, jakie ma szanse, jaki jest jego polityczny background, na ile jest niezależny albo – na odwrót – zależny. W co wierzy i czego się boi, czy chce reform, czy powrotu dawnej epoki. Tego nie wiedział także naród rosyjski, który zamiast odpowiedzi otrzymał bardzo prosty obrazek Putina: tough guy, „silna ręka”, całkowite przeciwieństwo starego i osłabionego Borysa Jelcyna. Zewnętrznej, zachodniej publiczności Putin i jego drużyna prezentowali się w innym image’u – oto smart guy, młody, energiczny prawnik, kompetentny i pewny siebie, ale otwarty i przyjazny. Faktycznym wzorem dla niego był Tony Blair. I to właśnie z nim Putin postanowił nawiązać pierwsze przyjacielskie kontakty. Bo z kim innym? Clinton i Chirac przyjaźnili się z Jelcynem i zbyt się z nim kojarzyli. A poza tym Clintonowi za rok kończyła się kadencja prezydencka.

Pamiętano jeszcze i to, że 16 lat wcześniej Margaret Thatcher odkryła dla świata Michaiła Gorbaczowa i obwieściła: „To człowiek godny najwyższego zaufania”. Putin nie chciał być drugim Gorbaczowem, liczył jednak, że będzie miał równie pozytywny PR za granicą jak prezydent ZSRR. Koniec końców Putin po prostu bardzo chciał się spodobać Zachodowi. Zaczął więc nadskakiwać Tony’emu Blairowi albo – patrząc na to z innej strony – werbować go.

Premier Wielkiej Brytanii został zaproszony do Petersburga, rodzinnego miasta Putina, na którego tle przyszły prezydent Rosji wyglądał o wiele korzystniej i bardziej po europejsku niż w Moskwie. Na początek Putin spotkał się z Blairem w Peterhofie, letniej carskiej rezydencji. Potem oprowadził brytyjskiego premiera po Ermitażu. Na koniec, wieczorem, razem z żonami udali się na premierę do Teatru Marińskiego.

Przy wejściu do teatru czekała na nich niewielka demonstracja z hasłami „Putin to wojna” (mieli na myśli wojnę w Czeczenii). Tymczasem jak na ironię w teatrze tego wieczoru wystawiano operę „Wojna i pokój”. A o czym jest „Wojna i pokój”? To opowieść o żywym wciąż w historycznej pamięci Rosjan i Brytyjczyków momencie, gdy obydwa imperia zjednoczone w antynapoleońskim sojuszu pokonały wspólnego wroga. To nie koniec aluzji. W pierwszym akcie na scenie pojawił się imperator Aleksander I, a wcielający się w niego śpiewak z wyglądu przypominał Putina. W rękach trzymał zaś pudla miniaturkę. Publiczność na sali natychmiast rozpoznała toy pudla premiera Putina – Tosię[4].

Imperator Aleksander I to jedna z najbardziej zagadkowych postaci w rosyjskiej historii. Kiedy pokonał Napoleona, ogłosił, że „mamy dość ziemi”, i nie wykorzystał okazji, by powiększyć terytorium Rosji. Wszyscy pozostali władcy zachowywali się inaczej. A do tego, według legendy (nawiasem mówiąc opowiadającej mało prawdopodobny polityczny scenariusz), sam zrezygnował z władzy, zainscenizował własną śmierć i pod imieniem starca Fiodora Kuźmicza udał się na Syberię.

W 2014 roku, już po aneksji Krymu i wybuchu wojny na Ukrainie, Władimir Putin tuż pod murami Kremla odsłoni pomnik Aleksandra I. Ale to wydarzy się dużo później.

Tymczasem w 2000 roku iście carskie przyjęcie w Teatrze Marińskim wywarło na Blairze doskonałe wrażenie. Dziesięć lat później napisze o nim w swoich wspomnieniach: w analogicznej sytuacji w Londynie przed premierą teatralną musiałby się uśmiechać i ściskać ręce. W Marińskim wszystko wyglądało inaczej. Widzowie się rozstępowali, z szacunkiem pochylając głowy. „Putin w Rosji jest jak car” – dziwił się Blair w swojej książce „Podróż”[5]. Prawdziwy paradoks: Putin myślał, że przyjmując Blaira w Petersburgu, będzie wydawał mu się Europejczykiem, tymczasem brytyjski premier carskie luksusy uznał za azjatyckie obyczaje.

Ale w 2000 roku Blair, rzecz jasna, mówił inaczej. „Putin to intelektualista, człowiek z wyraźną wizją dotyczącą tego, co chce osiągnąć w Rosji. Jego Rosja to silne mocarstwo, w którym panuje prawo i porządek, a jednocześnie to kraj demokratyczny i liberalny” – opowiadał dziennikarzom po powrocie do Londynu. Pierwszy egzamin Putin zdał – wywarł niezatarte wrażenie na Blairze. Tego samego dnia sekretarz prasowy Blaira oświadczył, że po powrocie na Downing Street premier obdzwonił wszystkich swoich kolegów z G7, grupy najbogatszych państw świata, i podzielił się z nimi sympatycznymi wrażeniami po wizycie u Putina.

Dwa tygodnie później Putin wygrał wybory prezydenckie, desygnował swojego premiera i obsadził stanowiska w prezydenckiej administracji. Jej szefem pozostał Aleksandr Wołoszyn. Zrealizowawszy skutecznie przekazanie władzy z rąk Jelcyna w ręce Putina, został ideologiem pierwszej kadencji jego rządów. A także inicjatorem wszystkich reform, od których Putin zaczął urzędowanie na Kremlu.

Putin wchodził w swoją prezydenturę w przekonaniu, że z Zachodem, a w szczególności z Ameryką, można zbudować dobre stosunki. Uważał, że jest tylko jeden problem: Zachód nie rozumie rosyjskiej specyfiki. Należy więc spotykać się, przekonywać, tłumaczyć, w jakim miejscu jesteśmy, jakie mamy problemy. Dlatego Putin przyjmował każdego zachodniego lidera, każdego ministra spraw zagranicznych i rozmawiał z nimi znacznie dłużej, niż przewidywał nie tylko protokół, ale i zdrowy rozsądek.

Z Blairem Putin – przynajmniej tak to wtedy wyglądało – był w stanie zrobić wszystko. Premier Wielkiej Brytanii również wcześniej, za rządów Jelcyna, nie krytykował zbyt ostro wojennych działań w Czeczenii i wygląda na to, że tłumaczenia Putina zupełnie go zadowalały. Putin długo i życzliwie opowiadał angielskiemu przyjacielowi, że druga wojna czeczeńska zaczęła się od wtargnięcia bojowników do Dagestanu, że hasło wahabitów brzmi: „Allach nad nami, kozły pod nami”. „A kozły – to przecież my!” – gorączkował się Putin. Blair nie rozumiał do końca, o co chodzi. W języku angielskim słowo „kozioł” jest raczej neutralne. Ale Putin cierpliwie tłumaczył, że po rosyjsku to bardzo, bardzo ostra obelga (козёл to w języku kryminalistów, powszechnie znanym i używanym w Rosji, pasywny homoseksualista albo zdrajca współpracujący z administracją więzienną. Zek nazwany kozłem musi uderzyć albo zabić tego, kto go tak ciężko obraził).

W samym 2000 roku Putin i Blair spotkali się pięć razy. W kwietniu, po wyborach, ale jeszcze przed objęciem stanowiska, prezydent elekt z pierwszą wizytą zagraniczną udał się do przyjaciela z Londynu. Angielska prasa witała go niezbyt łaskawie. „Jedynym znanym mieniem 48-letniego prezydenta poza granicami Moskwy jest nieduży drewniany dom... ze sławojką na dworze. Hotel Royal Garden, z którego pan Putin nie wyszedł wczoraj wieczorem, jest niewątpliwie o wiele bardziej luksusowy. W jego pokoju jest telewizja satelitarna, całodobowy kanał filmowy, prysznic z masażem, niezliczone gatunki żeli pod prysznic, szamponów, ręczników, smarowideł, telefon z pocztą głosową, faks, internet oraz ogromny gabinet połączony z luksusową sypialnią dla gościa potrzebującego dodatkowej przestrzeni... Mamy nadzieję, że powstrzyma się on przed pokusą zabrania ze swojego pokoju firmowego szlafroka kąpielowego” – pisał „Daily Mail”. Putin czytał, obrażał się, ale cierpliwie znosił obelgi.

W Londynie wspólnie z Blairem wziął udział w swojej pierwszej konferencji prasowej po wyborach. Prezydent i premier mówili o sobie nawzajem „Władimir” i „Tony”.

W listopadzie z kolei brytyjski premier przyjechał do Rosji, tym razem do Moskwy. Putin zaprowadził go do restauracji Piwnuszka. Pili tam wódkę (Putin wiedział już, że Blair lubi mocne alkohole), zakąszali ziemniakami, śledziem i marynowanymi grzybami, a przy okazji dyskutowali, jak ułożą się ich stosunki z nowym prezydentem USA. Dwa tygodnie przed ich spotkaniem w Ameryce odbyły się wybory prezydenckie, ale wciąż nie znano rezultatów. W stanie Floryda przeciągało się przeliczanie głosów i wciąż nie wiadomo było, czy nazwisko nowego prezydenta będzie znane przed Nowym Rokiem. Putin i Blair, popularni politycy, którzy pewnie wygrali swoje wybory, mieli ubaw z amerykańskich problemów.

Aluminiowy krzyżyk

W trakcie amerykańskiego wyścigu wyborczego „Gore kontra Bush” Rosja odgrywała szczególną rolę. Republikanie wykorzystywali ją jako narzędzie w walce z Demokratami – obwiniali Billa Clintona i Ala Gore’a o to, że ci „stracili Rosję”. Akurat na wybory do Kongresu wpłynął specjalny raport grupy ekspertów zajmujących się Rosją zatytułowany „Droga Rosji do korupcji”. Oskarżano w nim administrację Clintona o straszliwą klęskę na polu relacji USA – Rosja. Autorzy raportu porównali rok 1945 z 1991 – rok zakończenia II wojny światowej z rokiem zakończenia zimnej wojny. USA wygrały obie wojny, ale jeśli w pierwszym przypadku administracja Trumana zdołała zrobić wszystko, żeby uniknąć rewanżystowskich nastrojów w Europie, zrealizowała plan Marshalla, potrafiła podnieść europejską, a w szczególności niemiecką gospodarkę, przywrócić Europę do normalnego życia i, co więcej, uczynić ją swoim sojusznikiem, to po 1991 roku administracja Clintona zrobiła coś dokładnie odwrotnego. Wszystkie pieniądze skierowane na odbudowę gospodarki rosyjskiej zostały rozkradzione przy pobłażaniu rządu amerykańskiego, żadna desowietyzacja (na podobieństwo niemieckiej denazyfikacji) się w Rosji nie odbyła, w końcu, na początku 2000 roku, poziom antyamerykanizmu w Rosji osiągnął maksimum – zadziwiający kontrast z popularnością Ameryki na początku lat 90. W chwili rozpadu ZSRR Stany Zjednoczone były uwielbiane – dziesięć lat później traktowane jak przeciwnik. Społeczeństwo rosyjskie właśnie Amerykanów obwiniało o wszystkie swoje problemy oraz korupcję, w której pogrążył się kraj – konstatowali autorzy raportu. Administracja Clintona straciła historyczną szansę, by pomóc Rosji stać się demokratycznym państwem. A to dlatego, że zbyt zaufała rosyjskim liderom: Jelcynowi, Czernomyrdinowi i Czubajsowi. Odpowiadają za to, twierdzili autorzy raportu, trzej członkowie waszyngtońskiej administracji, którzy osobiście zajmowali się Rosją: wiceprezydent Al Gore, wicesekretarz, a następnie sekretarz skarbu Lawrence Summers oraz zastępca sekretarza stanu Strobe Talbott. Raport ten był oczywiście klasycznym chwytem przedwyborczym, który miał zdyskredytować Gore’a. Ale w jego podsumowaniu znalazło się stwierdzenie, że istnieje jeszcze jedna szansa na poprawę amerykańsko-rosyjskich relacji: to nowy prezydent Rosji Władimir Putin. Próbuje on przeprowadzić w swoim kraju niezbędne reformy, dlatego bardzo ważne jest udzielenie mu wszelkiej możliwej pomocy. Właśnie on miał być ostatnią szansą zarówno dla Rosji, jak i dla Ameryki. W raporcie nie pisano wprost, że nie należy tej ważnej misji powierzać administracji Ala Gore’a. Jednak rozumiało się samo przez się, że poradzi z nią sobie tylko administracja George’a W. Busha.

Nastroje antyamerykańskie w Rosji pod koniec lat 90. XX wieku rzeczywiście osiągnęły bardzo wysoki poziom. Z tym, nawiasem mówiąc, wiązała się popularność starego bojownika z okresu zimnej wojny Jewgienija Primakowa. Na jego tle Putin, a szczególnie jego prawa ręka Wołoszyn (świetnie znający angielski) wydawali się dla Amerykanów o wiele bardziej pożądanymi partnerami. „Putin ma pierwszorzędny zespół i wierzę, że jest on gotów przeprowadzić konieczne reformy” – jeszcze przed wyborami prezydenckimi w Rosji mówił Bill Clinton.

W rzeczywistości Aleksandr Wołoszyn dobrze znał i Strobe’a Talbotta, i Lawrence’a Summersa i doskonale wiedział, jak wypracowywać stosunki z zespołem Gore’a, jeśli to on zwycięży. Na temat Busha wiedział trochę mniej. Dlatego w sierpniu 2000 roku zdecydował się wysłać dużą delegację kremlowskiej partii Jedność do Ameryki na konwent Partii Republikańskiej, która miała wysunąć Busha jako swojego kandydata na prezydenta. Wołoszyn tłumaczył, że Republikanie są bardziej pragmatycznymi i konstruktywnymi politykami, mniej zideologizowanymi i nie tak skrupulatnie traktują prawa człowieka, a utrzymanie poprawnych stosunków między Rosją i USA było o wiele prostsze w okresie rządów prezydentów republikanów.

Na republikańskiej konwencji zawarte zostały nowe znajomości: zarówno Bush, jak i jego doradczyni do spraw polityki zagranicznej Condoleezza Rice bardzo się spodobali posłańcom Putina i Wołoszyna.

Kreml pokładał wielkie nadzieje w przyszłej administracji Białego Domu. Z tą odchodzącą nie udało się nawiązać żadnej bezpośredniej relacji. We wrześniu 2000 roku Putin przyleciał do Nowego Jorku na tak zwane spotkanie tysiąclecia – posiedzenie Zgromadzenia Ogólnego ONZ, na którym odchodzący prezydent USA Bill Clinton postarał się zebrać prawie wszystkich światowych przywódców. Putin był jeszcze nowicjuszem: od chwili, gdy w Davos padło słynne pytanie „Who is Mr. Putin?”, minęło zaledwie pół roku. Spotkanie w Nowym Jorku traktowano więc jako pierwsze oficjalne „oględziny” nowego rosyjskiego prezydenta. Dlatego bardzo ważne było dla Putina, by wywrzeć jak najlepsze wrażenie.

Ale od początku wszystko szło nie tak. Podczas losowania kolejności wystąpień szefowi rosyjskiej delegacji przypadło miejsce 31. Jako pierwszy przemawiał gospodarz spotkania Bill Clinton. Rosyjska delegacja stanęła na głowie i w rezultacie wytargowała dla Putina możliwość zamienienia się miejscami z prezydentem Cypru Glafkosem Kliridisem, który miał wystąpić jako piąty.

Mowa Clintona była triumfalna. Mówił, że życie człowieka we współczesnym świecie jest ważniejsze niż granice, suwerenność i niezależność państw. Za kilka miesięcy Clintonowi kończyła się kadencja prezydencka i był to jego benefis. Wszyscy pozostali goście składali mu daninę szacunku.

Zakończywszy mowę, Clinton, nagrodzony burzą oklasków, usiadł. Putin przez cały ten czas siedział na swoim miejscu i – co zauważyli dziennikarze – powtarzał mowę. Ale gdy przyszedł czas na niego, Bill Clinton przeciągnął się w roztargnieniu, wstał i ruszył do wyjścia. Minutę później do wyjścia zmierzała już dobra połowa wysoko postawionych gości. Swoją pięciominutową przemowę Władimir Putin kończył przy pustej w połowie sali.

Następnego dnia rosyjski prezydent zemścił się na sprawcy afrontu. Na przyjęciu w Metropolitan Museum Bill Clinton stał przy wejściu, witając gości i robiąc sobie z nimi pamiątkowe zdjęcia. Gdy amerykański prezydent zagadnął Władimira Putina i zaproponował wspólne zdjęcie, ten nagle się odgryzł: „A pan jest jeszcze czynnym politykiem? Dlaczego jeszcze za życia urządza pan sobie muzeum?”.

Do znajomości z następnym prezydentem, George’em Bushem, Putin podszedł równie odpowiedzialnie jak do spotkania z Blairem – postanowił wszystko zorganizować „pod niego”.

Przed pierwszym spotkaniem w stolicy Słowenii Putin przestudiował przygotowane dla niego dossier Busha ze szczegółowym opisem jego charakteru i biografii. Była tam między innymi mowa o tym, że Bush jest bardzo religijny, w młodości pociągał go alkohol, ale w wieku 40 lat rzucił picie i odzyskał prawdziwą wiarę w Boga.

Na początku nieformalnego spotkania w Lublanie Putin opowiedział Bushowi historię z własnego życia. Miał kiedyś daczę pod Petersburgiem. Kilka lat temu doszczętnie spłonęła, na szczęście nikt z rodziny nie ucierpiał. Jakimś cudem z pożaru ocalał jedynie podarowany mu przez matkę aluminiowy krzyżyk. Putin zdjął go przed wejściem do sauny i zapomniał. – To przekonało mnie, że cuda się zdarzają – podsumował Putin. Religijny Bush był wstrząśnięty. – Spojrzałem mu w oczy i ujrzałem tam duszę – powiedział po tym pamiętnym pierwszym spotkaniu.

Bush, jak się zdaje, również uważał, że warto zwerbować Putina. Dlatego rzucił ten komplement obliczony na zbudowanie przyszłych dobrych stosunków między prezydentami – uważa ówczesny autor mów Busha juniora David Fram. Jego zdaniem Bush początkowo sądził, że Rosja mimo wszystko może się stać normalnym europejskim krajem, podobnym chociażby do Niemiec. Oczywiście nie supermocarstwem, takim jak USA czy Chiny, ale normalnym krajem odnoszącym sukcesy w wielu dziedzinach.

Latem 2000 roku Putin podjął decyzję o zamknięciu baz wojskowych – spadku po ZSRR – w Wietnamie i na Kubie. Wojskowi i czekiści byli w szoku. Ale prezydent cierpliwie tłumaczył, że w rzeczywistości już od dawna nikt z tych baz nie korzysta. „W ciągu ostatnich dziesięciu lat okręty naszej marynarki wojennej nie wypływały na Ocean Indyjski i nie korzystały ze swojej bazy” – oficjalnie wyjaśniał stanowisko Kremla minister spraw zagranicznych Igor Iwanow. Zarówno Centrum Wywiadu Radioelektronicznego w kubańskim Lourdes, jak i baza marynarki wojennej w Kamraniu przynosiły ogromne straty – na wynajem terenów i utrzymanie infrastruktury wydawano ogromne pieniądze – a pożytku z nich nie było żadnego. Ostatecznie za pomocą rozpoznawczych satelitów można osiągnąć znacznie więcej niż za pomocą sprzętu w starych radzieckich bazach. Patrioci w szeregach sił zbrojnych z przyzwyczajenia przeklinali władze za zdradę interesów narodowych. Ale podporządkowali się tej decyzji.

W 2013 roku Putin zrewiduje swoje poglądy. Zacznie negocjować z Wietnamem, a w 2014 roku zostanie podpisane porozumienie dotyczące ponownego wykorzystania portu Kamrań przez okręty rosyjskiej marynarki wojennej.

Zaczynają się tłuste lata

„Pierwszorzędny zespół”, o którym mówił Bill Clinton, rzeczywiście zaczął bezzwłocznie przeprowadzać reformy systemowe. Jeszcze przed inauguracją Putin polecił swoim starym znajomym z Petersburga, liberalnym ekonomistom pracującym w zespole pierwszego mera demokraty Anatolija Sobczaka, napisać plan reform dla nowego rządu. Szefami tej kreatywnej grupy byli Gierman Gref i Aleksiej Kudrin. Po wyborze Putina na prezydenta otrzymali teki ministrów rozwoju gospodarczego i finansów.

Rozpoczynając pracę nad planami na przyszłe lata, zdawali sobie sprawę, jak bardzo im się poszczęściło – jeszcze w 1999 roku, gdy Putin został akurat mianowany premierem, ceny ropy na świecie zaczęły rosnąć. Dzięki temu już w 2000 roku Kudrin po raz pierwszy w popierestrojkowej Rosji zdołał osiągnąć nadwyżkę budżetową. Teraz należało umiejętnie wykorzystać ten nieoczekiwany dar, który spadł im z nieba. „Piterscy ekonomiści” ambitnie podeszli do realizacji zadania.

Rząd obniżył wysokość podatku dochodowego do 13 proc. Ogólna liczba podatków została zmniejszona trzykrotnie, obciążenia podatkowe przeniesiono na sektor naftowy, a ściągalność podatków wydatnie się zwiększyła. Został opracowany kodeks ziemski – po raz pierwszy od 1917 roku w Rosji zezwolono na kupno i sprzedaż ziemi rolnej.

Te rewolucyjne reformy zaaprobowała Duma – jeśli za Jelcyna parlament torpedował każdą ustawę, która wychodziła z rządu, to za Putina wszystkie rządowe projekty ustawodawcze kończyły się sukcesem. Wszystko dzięki nowej koalicji parlamentarnej: byli zwolennicy Primakowa połączyli się z Jednością, nowa proputinowska partia Jedna Rosja miała większość w Dumie i przegłosowywała wszystkie projekty.

Tymczasem cena ropy wciąż rosła, i to w zawrotnym tempie. Pozwoliło to rządowi przedterminowo spłacić zagraniczne długi. A społeczeństwo zaczęło się bogacić – to był prawdziwy putinowski cud gospodarczy. Po ciężkich latach 90. w Rosji zaczęły się tłuste lata XXI wieku.

Jednocześnie z reformami gospodarczymi Grefa i Kudrina Putin i Wołoszyn przeprowadzili kilka radykalnych reform politycznych. Wymyślili na przykład nowe zasady wyborów do Rady Federacji – wyższej izby parlamentu rosyjskiego. Wcześniej zasiadali w niej osobiście gubernatorzy regionów. Zgodnie z nowymi zasadami ich miejsce mieli zająć senatorowie – przedstawiciele regionów [każdy okręg wybiera dwóch przedstawicieli do 170-osobowej (po aneksji Krymu i Sewastopola) Rady, jednego w bezpośrednich wyborach, drugiego przez władze ustawodawcze regionów, ale spoza swoich członków – przyp. red.]. Gdzieś na tym etapie politolodzy zaczynają nazywać nową politykę Kremla „sterowaną demokracją”. Pierwszym krokiem w zwiększeniu kontroli był wzrost znaczenia władzy centralnej w regionach. Cel był jeden – przeszkodzić regionalnym liderom i lobbystom związanym z miejscowym biznesem w torpedowaniu reform wychodzących z centrali.

Zreformowanie Rady Federacji niezbyt spodobało się samym gubernatorom, którzy zostali usunięci z parlamentu, a tym samym pozbawieni głosu na poziomie federalnym. Szczególnie nie spodobało się to tym gubernatorom, którzy w czasie kampanii wyborczej poparli Putina i Jedność. Wszyscy wiedzieli, za co są represjonowani gubernatorzy – zwolennicy Primakowa dokonali niewłaściwego wyboru i muszą za to zapłacić. Ale żeby karać swoich? Gubernatorzy poprosili Borysa Bierezowskiego, by poinformował prezydenta o ich niezadowoleniu. W końcu to on przekonywał ich do popierania Putina. Bierezowski udał się więc do prezydenta i spróbował udzielić mu reprymendy. Prezydent wprawdzie go przyjął, ale nie poszedł za jego sugestiami.

W parlamencie polityczna reforma została przyjęta dzięki temu, że gorliwie poparli ją byli zwolennicy Primakowa. Żeby udowodnić nowej władzy swoją lojalność, eksczłonkowie OWR byli gotowi zagłosować na cokolwiek. Wtedy Wołoszyn i jego zastępca Surkow zdecydowali, że czas dokończyć proces tworzenia nowych instytucji: trzeba połączyć Jedność i OWR w nową, proputinowską partię Jedna Rosja. A przy okazji jeszcze raz podzielić wszystkie stanowiska w Dumie, zrywając, jako zbyteczną, wcześniejszą umowę o współpracy z komunistami. Po tej klęsce komuniści nigdy się już nie podnieśli. Przestali być istotną siłą polityczną i stanowić zagrożenie dla Kremla. Wołoszyn nie wspominał już o przeniesieniu Lenina z mauzoleum – sąsiedztwo to przestało mu ciążyć.

Pod koniec roku pojawił się na Kremlu pomysł, by zrobić porządek z symbolami państwowymi. Przecież od końca 1990 roku w Rosji nikt nie śpiewał hymnu, bo nie miał on słów. Wszystko dlatego, że kiedy Borys Jelcyn zniósł stary radziecki hymn wprowadzony jeszcze za Stalina i zastąpił go melodią Michaiła Glinki napisaną w XIX wieku, nikt nie napisał tekstu do nowego hymnu. Jednak zarówno Wołoszynowi, jak i Putinowi nie podobała się wybrana przez Jelcyna muzyka – mówili, że nie sposób jej zapamiętać. Ułożyli więc długą listę nowych melodii, głównie starych marszów, które nadawałyby się na hymn nowej Rosji. Jednak w ostatniej chwili Putin zmienił zdanie. Postanowił przywrócić stary stalinowski hymn, zmieniając w nim tylko słowa. Przy czym napisanie nowego wariantu tekstu postanowił zlecić autorowi dwóch poprzednich wersji, staremu radzieckiemu poecie Siergiejowi Michałkowowi, ojcu reżyserów Nikity Michałkowa i Andrieja Konczałowskiego.

Nienawidzący komunistów Wołoszyn był oczywiście przeciwny temu pomysłowi. Rodzina zdawała sobie sprawę, jakim to będzie ciosem dla emerytowanego Borysa Jelcyna. Ale Putin przekonywał doradców, że to korzystne dla reform. Ponieważ wszystkie siły należy skoncentrować na gospodarce, na przeprowadzeniu niepopularnych i bolesnych reform, nie należy drażnić społeczeństwa po próżnicy. Niech z melancholią wspominający ZSRR staruszkowie się ucieszą – dzięki temu oszczędzimy siły niezbędne do przeprowadzenia liberalnych reform i deregulacji – przekonywał Putin. Wołoszyn w końcu się poddał – w imię reform niech wróci i radziecki hymn.

[...]

Przypisy

[1] Rozwiązanie 21 września 1993 roku przez Borysa Jelcyna mającej jeszcze radzieckie korzenie Rady Najwyższej doprowadziło do konfrontacji z parlamentem i oblężenia tzw. Białego Domu, czyli siedziby Rady Najwyższej w Moskwie (dziś to gmach rządu). Zdławienie buntu Rady, a potem pierwsze wybory do Dumy Państwowej zakończyły proces kształtowania nowego, postsowieckiego ustroju w Rosji. Niektórzy badacze uważają, że był to prawdziwy koniec ZSRR.

[2] W. Borodulin, 15 000 000 000 dołłarow potieriała Rossija błagodaria Primakowu, „Kommiersant” nr 47, 24.03.19.

[3] Pierwszy zamach miał miejsce 8 września 1999 roku w południowo-wschodniej dzielnicy Moskwy. Wybuch ok. 400 kg materiałów wybuchowych na parterze dziewięciopiętrowego bloku przy ul. Gurjanowa zabił 100 osób i 690 ranił. 13 września 1999 roku miał miejsce drugi zamach w siedmiopiętrowym budynku przy ulicy Kaszyrskoje Szosse. Zginęły 124 osoby, a 7 zostało rannych. W tych dniach doszło jeszcze do zamachu w Wołodońsku (17 ofiar) i próby zamachu czy też może prowokacji przygotowanej przez agentów FSB w Razaniu. Zamachy stały się bezpośrednim pretekstem do rozpoczęcia drugiej wojny czeczeńskiej – dekret o rozpoczęciu działań zbrojnych Jelcyn podpisał 23 września.

[4] J. Triegubowa, Opiera na wysszem urownie: w Mariinkie razygrali dipłomaticzeskij spiektakl, „Kommiersant” nr 42, 14.03.2000.

[5] T. Blair, A Journey: My Political Life (Sep 20, 2011).

Spis treści

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Spis treści

Wstęp

Wprowadzenie

Część I. Putin I Lwie Serce

Rozdział 1. W którym Aleksandr Wołoszyn, ideolog Kremla, nauczył się tolerować Lenina

Przypisy