Spis treści

Wstęp

Część I. Rozmowy z dzieckiem

Dziecko – bezbronne niewiniątko czy bezwzględny egoista? Prawidłowości rozwoju emocjonalno-społecznego

1. Płeć, seks i pytanie „skąd się wzięłam/wziąłem?”

Czym się różni chłopczyk od dziewczynki? Co to znaczy, że jestem dziewczynką/chłopcem?

Skąd się biorą dzieci? Skąd się wzięło dziecko w brzuszku mamy?

Co to znaczy, że Ty, mamo, mnie urodziłaś?

Co to jest seks?

Dlaczego zakrywamy niektóre części ciała? Dlaczego nikt oprócz rodziców nie może mnie oglądać rozebranego ani dotykać?

2. Śmierć i co dalej...

Mamo, czy Ty kiedyś umrzesz? Czy ja też umrę? Co się wtedy ze mną stanie?

Czy dziadek się kiedyś obudzi?

Co to jest niebo?

Czy jest raj dla piesków? Czy piesek też pójdzie do nieba?

3. Inność, odmienność, różnorodność

Co oznacza słowo „homoseksualizm”?

Kto to jest gej (pedał)? Czy mój tatuś może być gejem?

Czy pani może wyjść za mąż za panią, a pan ożenić się z panem?

Co to jest rozwód?

Dlaczego niektóre dzieci mają tylko pół rodziny (tylko mamę lub tatę), a inne dwie rodziny (dwóch tatusiów lub dwie mamusie)?

Co to znaczy, że dziecko jest adoptowane?

Kto to jest osoba z niepełnosprawnościami?

4. Patologia

Kto to jest ta pani przy drodze (tirówka, prostytutka)?

Kto to jest pedofil?

Co to znaczy molestować dziecko?

Dlaczego ten pan tak dziwnie wygląda? Kto to jest bezdomny?

Dlaczego dorośli się upijają i dziwnie zachowują? Kto to jest alkoholik?

5. Przemoc

Dlaczego niektórzy dorośli się złoszczą i denerwują?

Dlaczego niektórzy dorośli biją dzieci?

Co to znaczy, kiedy rodzice krzyczą na siebie lub się biją?

Co to znaczy zgwałcić?

Dlaczego jest wojna?

Dlaczego brzydkie słowa są brzydkie i nie należy ich używać? Dlaczego brzydkie słowa najczęściej dotyczą „tych rzeczy”?

6. Dorosły a dziecko

Dlaczego nie mogę przechodzić na czerwonym świetle, skoro inni to robią?

Dlaczego Ty palisz papierosy, a mi nie wolno? Dlaczego nie mogę pić piwa, wina ani wódki, a dorośli piją alkohol?

Dlaczego dorośli przeklinają, kłamią, biją, a mi nie wolno tego robić?

Dlaczego nie należy kraść, chociaż niektórzy to robią?

Dlaczego wirus tak mały, że go nie widać, może być groźny dla człowieka?

Dlaczego jeśli nie umyję rąk, to ktoś może się zarazić, zachorować i umrzeć?

Część II. Kłopotliwe zachowania dzieci

Rodzic wobec dziecięcego „Ja! Moje! Daj!”

1. Dziecko, czyli kto? Co moje dziecko chce mi powiedzieć bez słów?

Ustalanie przez dziecko terytorium i strefy wpływów w rodzinie

Sen

Jedzenie

Toaleta

Relacje

Protesty

Kim jestem? Ja i moje „Ja”

Wygląd

Media cyfrowe

Stół

Własny pokój

2. Dziecko, czyli co robić? Jak reagować na pytania i żądania dzieci?

Kłopotliwe żądania dzieci

Jak mnie kochasz, to mi kup!

Daj mi to!

Nie jestem Twoją własnością!

Ale ja chcę!

Relacje z rodzicami

Nudzę się, pobaw się ze mną!

Ja chcę!

Już, teraz, natychmiast!

Ty mnie nie rozumiesz!

Relacje z rodzeństwem

Ty ją/jego lepiej traktujesz

Ty zawsze ją/jego bronisz/ usprawiedliwiasz

Oddaj ją/jego

Relacje z rówieśnikami

To moje! Oddaj, to moje!

Oni mnie nie lubią!

Nie lubię jej/jego! Zabierz ją/jego!

3. Dziecko, czyli obiekt dociekań naukowych. Co specjaliści mówią o moim dziecku i o mnie jako rodzicu?

Świat emocji dziecka

Wychowanie bezstresowe a stawianie granic. Zasada: przyjaciel, sprzymierzeniec czy wróg dziecka

Nagradzanie – karanie. Jaka jest między nimi granica?

Bibliografia

Nota o autorce

Wstęp

Bycie dobrym rodzicem to życiowy sukces, ale okupiony dużym wysiłkiem. Jest powszechnie kojarzone z trudem, poświęceniem, wyrzeczeniem. Dobrze, gdy dołączają się do tego radość, duma i satysfakcja z podjętych starań i wysiłków, a przede wszystkim z osiągniętych rezultatów. Co zrobić, żeby być dobrym rodzicem? Jakim wyzwaniom trzeba sprostać? Czy cierpliwość, wyrozumiałość i opanowanie wystarczą, żeby poradzić sobie w trudnych sytuacjach?

Dzieciństwo i rodzicielstwo – choć ze sobą nierozerwalnie związane – są bardzo odmienne, i to rodzi wiele wyzwań. Dzieci, postrzegane jako delikatne, słabe i bezbronne, są również zdecydowane, pewne siebie, impulsywne. Bywają bezkompromisowe w domaganiu się odpowiedzi na pytania i zdeterminowane w dążeniu do celu. Zazwyczaj są też bezwzględne w egzekwowaniu zaspokojenia swoich potrzeb. Nie świadczy to o ich złych cechach czy porażkach wychowawczych rodziców. Jest to atrybut dzieciństwa i nie zapowiada rozwoju negatywnych cech charakteru w przyszłości. Ponieważ dzieci jeszcze nie znają norm społecznych, zasad współżycia międzyludzkiego, potrafią stworzyć sytuacje stanowiące prawdziwe wyzwania dla swoich rodziców. Zadaniem rodziców jest uważność na potrzeby dziecka, zaspokajanie jego ciekawości poznawczej, okazywanie mu troski, a jednocześnie wychowywanie. Zderzenie obowiązków rodziców i nieskrępowanej natury dziecka rodzi wiele kłopotliwych sytuacji. Dzieci niejednokrotnie wywołują trudne emocje w swoich opiekunach, wprawiają ich w zakłopotanie, kompromitują przed innymi, obnażają wady i niewiedzę. Oczywiście ich intencje są zupełnie inne, a prawdziwe zamiary sprowadzają się do zaspokojenia ciekawości i potrzeb. Powstałe sytuacje to wynik interakcji dziecięcej ciekawości świata i chęci eksperymentowania ze spojrzeniem dorosłych, którzy interpretują zjawiska z perspektywy własnych doświadczeń społecznych, seksualnych i moralnych.

Sprzeczności dotyczą nie tylko relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi. Również w samych dzieciach jest wiele zawiłości i ambiwalencji. Dzieci czerpią poczucie bezpieczeństwa ze stabilności i konsekwencji rodziców i nieustannie sprawdzają ich wytrzymałość i granice. Mały człowiek oczekuje odpowiedzi na swoje liczne pytania, które często dotyczą drażliwych kwestii. Poznanie odpowiedzi – jeśli zostanie ona nieumiejętnie przekazana – może być dla niego traumatycznym przeżyciem, z kolei ignorowanie pytań przez rodziców – choć podyktowane ich ostrożnością – przykre. Rodzice są oddani dzieciom, a jednocześnie muszą egzekwować polecenia, zmieniać zachowania, kształtować właściwe postawy. Stawianie wymagań to frustrowanie dziecka, a podejście liberalne jest zaniedbaniem. Ważne jest okazywanie miłości, ale dopiero poskramiając infantylny egocentryzm, rodzice wprowadzają dziecko w świat społecznych zachowań.

Jak zatem połączyć budowanie bliskiej relacji z dzieckiem ze stawianiem mu wymagań wychowawczych? Jak nieustannie okazywać dziecku miłość i jednocześnie konsekwentnie egzekwować przestrzeganie określonych zasad? Ta książka podpowiada, jak pogodzić te sprzeczności. W teoretycznych wstępach do każdego rozdziału wyjaśniono, które zachowania dzieci są normą rozwojową, a które to zwykłe kaprysy, i kiedy rodzic powinien podejść poważnie do żądań dziecka, a kiedy najlepszą metodą jest ignorowanie infantylnych popisów. Opisano też najistotniejsze procesy zachodzące w psychice dzieci na poszczególnych etapach rozwoju. Przedstawiono tematy, pytania, zjawiska, które są dla nich ważne, a dzięki temu wyjaśniono motywy ich działania i przyczyny trudnych zachowań.

Najważniejsze w tej książce są jednak gotowe odpowiedzi na trudne pytania dzieci oraz scenariusze reagowania na ich kłopotliwe zachowania, zawarte odpowiednio w części pierwszej zatytułowanej Rozmowy z dzieckiem oraz w części drugiej zatytułowanej Kłopotliwe zachowania dzieci. Odpowiedzi na trudne pytania zostały tak sformułowane, aby można je było odczytywać dzieciom. Można je też, oczywiście, potraktować jako inspirację do tworzenia własnych rodzicielskich odpowiedzi, zgodnych z indywidualnymi potrzebami. Porady dotyczące kłopotliwych zachowań dzieci pozwolą rozpoznać obszary, w których najczęściej dochodzi do konfliktu, a także zrozumieć mechanizm kłopotliwych zachowań dziecka i obrać najlepszą strategię postępowania.

Trudne pytania i kłopotliwe zachowania to atrybuty dzieci w każdym wieku. Dlatego książka dotyczy dzieci na różnych etapach rozwoju. Najpełniej z zawartych w niej propozycji skorzystają rodzice młodszych pociech, którzy dzięki tym sugestiom będą mogli przygotować sobie odpowiednią i skuteczną strategię wychowawczą. Rodzice starszych dzieci również mogą wykorzystać tę książkę w swojej pracy rodzicielskiej, zwłaszcza część dotyczącą kłopotliwych zachowań dzieci. Często spory i konflikty, których prawdziwym powodem jest niezrozumienie intencji i potrzeb drugiej strony, utrudniają porozumienie między nastolatkami a rodzicami. Pytania do rodziców zamieszczone w drugiej części książki służą wzbudzeniu głębszej refleksji nad motywami działania i przyczynami trudnych zachowań starszych dzieci i nastolatków.

Anegdoty zawarte w książce są odzwierciedleniem autentycznych sytuacji, w których znaleźli się rodzice i dzieci, i w większości pochodzą z zawodowego i osobistego doświadczenia autorki. Wybrano je jako dobrą ilustrację prawidłowości rozwojowych, czyli specyficznego myślenia i sposobu postrzegania świata typowego dla dzieci i młodzieży. W odbiorze dorosłych bywają to zabawne historie, ale są tak postrzegane tylko przez nich. Dzieci, które uczestniczyły w tych sytuacjach, wcale się nie śmiały, były poważne i mówiły z przekonaniem. Takie zachowanie dowodzi autentyczności dziecięcego ujęcia rzeczywistości, a nie chęci sprowokowania zabawnej sytuacji w celu rozładowania napięcia i np. uniknięcia kary lub zdobycia nagrody. Autorka ma nadzieję, że u dorosłych Czytelników wywołają one nie tylko uśmiech, lecz także refleksję nad przeżyciami i doświadczeniami dzieci.

* * *

Ta książka to połączone wydanie dwóch poradników, które ukazały się przed kilkoma laty i znalazły uznanie Czytelników. Dlatego autorka i wydawca zdecydowali się na opublikowanie ich w nowej formie, mając nadzieję, że książka ta nadal będzie pomagać rodzicom lepiej rozumieć swoje dzieci i przygotować się na wyzwania wychowawcze. Właściwe poradzenie sobie z trudnymi pytaniami i kłopotliwymi zachowaniami dzieci nie tylko zapobiega problemom, lecz także stanowi ubogacające doświadczenie dla każdej ze stron oraz okazję do pogłębienia relacji rodziców z dziećmi i wzmocnienia więzi rodzinnych.

TEST: Jakim jestem rodzicem?

Postaw plus przy tych cechach pozytywnych i minus przy tych cechach negatywnych, które odnajdujesz w sobie, a potem zrób bilans. Odwagi!

Rodzic idealny:

□ nie wie, że nim jest (krytycznie myśli o swoich kompetencjach);

□ ma poczucie, że dziecko to zagadka, której jeszcze nie rozwikłał (nawet jeśli to dziecko jest już dorosłe);

□ zawsze jest na etapie pracy nad czymś i osiągania jakiegoś celu w rozwoju dziecka;

□ czasem przeżywa uczucie zazdrości, że inni lepiej radzą sobie z dziećmi;

□ ma wrażenie, że podąża za dzieckiem, a nie je wyprzedza;

□ jest zaskoczony, gdy ktoś prosi go o radę w sprawie wychowania dziecka.

Rodzic problematyczny:

□ uważa, że ma bezproblemowe dziecko;

□ często posługuje się zwrotami „nic mu nie jest”, „poradzi sobie”, „to tylko kaprys” itp.;

□ jest przekonany, że wie wszystko o swoim dziecku i może przewidzieć jego zachowanie;

□ w rozmowach z innymi rodzicami lub specjalistami często używa zwrotów „tak, ale”, „nie, to trochę inaczej”, „nie do końca”;

□ ma wrażenie, że kontroluje życie dziecka i całej rodziny;

□ chętnie udziela innym rad na temat wychowania dziecka.

Część pierwsza

Rozmowy z dzieckiem

Dziecko – bezbronne niewiniątko czy bezwzględny egoista? Prawidłowości rozwoju emocjonalno-społecznego

Dociekliwość i kłopotliwość pytań dzieci przechodzą często w anegdotach do historii rodziny i stanowią ważną część wspomnień z dzieciństwa. Marzeniem wielu rodziców jest, żeby tego rodzaju rozmowy we właściwy sposób przygotowywały ich dzieci do radzenia sobie w świecie oraz sprzyjały pogłębianiu z nimi więzi.

Przyczyną niepowodzeń na tym polu są najczęściej reakcje dorosłych. Dzieci pytają w sposób naturalny, a ich intencje są czyste – potrzebują zaspokoić swoją ciekawość. To dorośli, patrząc przez pryzmat swoich doświadczeń społecznych, moralnych i seksualnych, nadają tym pytaniom inne znaczenia, a tym samym wprowadzają szczególną atmosferę i komplikują sytuację.

Najtrudniejsze pytania dzieci dotyczą relacji międzyludzkich i kwestii społecznych. Ich trudność polega na tym, że odpowiadając na nie, trzeba pogodzić mówienie prawdy z ochroną dziecka przed drastycznymi informacjami. Łatwiej poradzić sobie z tym problemem, jeżeli podając odpowiedź, uwzględnia się to, jak dziecko w danym wieku postrzega świat, czyli pamięta się o prawidłowościach jego rozwoju emocjonalno-społecznego.

Granice wieku wyznaczone dla poszczególnych stadiów tego rozwoju mają charakter jedynie orientacyjny i mogą występować w nich duże różnice indywidualne. Ważniejsza jest kolejność pojawiania się etapów oraz to, czego dziecko w danym okresie dojrzewania emocjonalno-społecznego potrzebuje od rodziców, aby jego rozwój przebiegał prawidłowo.

Najważniejsze składowe procesu dojrzewania to:

rozwój emocjonalny,

poznawanie otoczenia,

kontakty społeczne,

dojrzewanie moralne.

Emocje

Emocje, kojarzone najczęściej z przeżyciami dorosłych, tak naprawdę towarzyszą nam od urodzenia. Na każdym etapie rozwoju są jednak inaczej wyrażane, a zdolność przeżywania coraz trudniejszych stanów oraz ich rozpoznawania, nazywania i rozmawiania o nich to proces dojrzewania emocjonalnego. Emocje i uczucia są nierozerwalnie związane z ważnymi wydarzeniami życiowymi i rozmowami. Dlatego należy pamiętać o prawidłowościach tego rozwoju, odpowiadając na trudne pytania dziecka.

Zanim niemowlę nauczy się mówić, porozumiewa się z otoczeniem poprzez wyrażanie emocji (rys. 1). Pogodnym uśmiechem, radosnym ożywieniem, wesołym gaworzeniem zawiadamia mamę, że jest zadowolone. Grymasy twarzy, napięcie ciała i płacz sygnalizują, że potrzebuje pomocy i opieki, np. gdy czuje głód, zimno czy ból. Zakres reakcji emocjonalnych szybko się zwiększa. W pierwszych sześciu miesiącach życia dziecko potrafi okazać zadowolenie (uśmiech), zainteresowanie (przypatrywanie się), niechęć (grymas twarzy) oraz że jest mu źle (płacz). Przed ukończeniem pierwszego roku życia nauczy się wyrażać także złość, strach i smutek. W drugim roku życia większość dzieci potrafi już prezentować uczucie dumy, chęć posiadania, miłość, ciekawość i zdenerwowanie (rys. 2). Kiedy maluch kończy trzy lata, łatwo zauważyć jego reakcje odzwierciedlające wstyd, zazdrość i zakłopotanie. Jak widać, repertuar reakcji emocjonalnych jest już bogaty, co świadczy o podstawowym stopniu dojrzałości emocjonalnej. Dlatego już w tym wieku dziecko wykazuje duże zainteresowanie tym, co się dzieje z bliskimi mu osobami, oraz głęboko przeżywa to, czego dowiaduje się o świecie i ludziach.

Rysunek 1. Zróżnicowane emocje niemowlaka wyrażane prostymi reakcjami

Rysunek 2. Zróżnicowane emocje dwulatka wyrażane mimiką twarzy i gestykulacją

Emocje dziecka charakteryzują się przejściowością i krótkotrwałością. Rodzą się nagle i szybko zanikają. Dziecko bardzo łatwo przechodzi z jednego nastroju w inny, czasem skrajnie odmienny. Zmartwione i zapłakane za chwilę śmieje się i cieszy. Ponadto wyrażanie emocji przez dzieci jest bardzo wyraziste, często przez dorosłych uważane za niewspółmierne do sytuacji. Gwałtowne reakcje emocjonalne dziecka podczas poważnych rozmów z mamą lub tatą nie muszą świadczyć o niewłaściwym podaniu informacji, ale najprawdopodobniej są naturalną dla niego formą odreagowania napięcia.

Poznanie

Wraz z rozwojem myślenia dziecko nie tylko ustosunkowuje się emocjonalnie do otoczenia, ale również stara się je poznać i zrozumieć. Stąd liczne pytania, które zadaje, dociekliwość w przyglądaniu się światu oraz determinacja w poszukiwaniu odpowiedzi na nurtujące je wątpliwości.

Typowy dla myślenia dzieci poniżej wieku szkolnego jest egocentryzm poznawczy, który uniemożliwia im widzenie problemu lub sytuacji z perspektywy innej osoby. Dlatego zachęcając do poprawnego zachowania, należy się odwoływać do przeżyć dziecka i jego postrzegania świata. Obrazowym przykładem ilustrującym taki sposób myślenia jest trudność w zrozumieniu istoty opiekuńczości. Argument, że należy troszczyć się np. o domowego zwierzaka i regularnie go karmić, bo w przeciwnym razie będzie głodny, nie jest skuteczny, ponieważ dziecko nigdy nie doświadczyło głodu. Egocentryzm poznawczy skutkuje również tym, że dziecko, słysząc o jakimś wydarzeniu, odnosi tę informację do siebie i np. obawia się, czy jego także to nie spotka. Dlatego informując je o różnych zjawiskach, należy wyjaśnić, dlaczego one go nie dotyczą, oraz zapewnić o swojej trosce i opiece w trudnych sytuacjach.

Innym ograniczeniem dziecięcego poznawania świata jest brak myślenia abstrakcyjnego, a większość ważnych pojęć, np. miłość, śmierć, uczciwość, ma właśnie taki charakter. Bezwzględnie konieczne jest zatem umiejętne odwoływanie się do konkretnych przykładów, porównań i doświadczeń dziecka, jeśli chcemy, żeby nasze wyjaśnienia przyczyniły się do jego prawidłowego rozwoju.

Uspołecznienie

Najistotniejsze dla dojrzewania społecznego dziecka jest uczenie się poprzez obserwację innych osób. W ten sposób maluch nabiera umiejętności wyrażania uczuć, przyjmowania właściwych postaw i zachowań. Dlatego tak ważne jest, z którymi osobami ma kontakt, gdyż to one stanowią dla niego wzór do naśladowania. Podobnie dziecko przyswaja sobie zasady współżycia, ponieważ jego określone czyny spotykają się z przychylną lub negatywną reakcją otoczenia, zwłaszcza rodziców.

Odbiciem uspołecznienia dziecka są zabawy z rówieśnikami, które obrazują jego odnoszenie się do innych. Do drugiego roku życia zabawa dziecka, nawet jeśli w jego otoczeniu są rówieśnicy, ma charakter samotny. Maluch może cieszyć się obecnością innych dzieci, z zainteresowaniem przyglądać się wykonywanym przez nie czynnościom, ale nie potrafi z nimi współdziałać, dlatego bawi się samodzielnie, wykorzystując do tego celu zabawki. W trzecim roku życia dzieci bawią się równolegle, to znaczy obok siebie, obserwując i naśladując się wzajemnie. Stąd tendencja dzieci do powtarzania w trakcie zabawy gestów, czynności i zachowań zaobserwowanych u innych. Zabawa czterolatków jest już uspołeczniona. Pojawiają się interakcje, wymiany, naprzemienność ról i współpraca.

Wczesny wiek szkolny to zwrot dziecka w kierunku szerszego otoczenia społecznego i wyjścia poza rodzinę. Nagle ogromnego znaczenia nabierają rówieśnicy. Ich opinia staje się ważniejsza niż autorytet rodziców, a możliwość wspólnego spędzania czasu – największą przyjemnością. Środowisko rówieśnicze wyznacza standardy tego, co dobre i złe, atrakcyjne i mało ważne. W okresie nastoletnim dziecko odchodzi od tendencji do ulegania presji grupy i zaczyna cenić sobie indywidualizm i niekonwencjonalność.

Moralność

Rozwój moralny to proces, dzięki któremu dziecko przejmuje od otoczenia reguły i standardy zachowania obowiązujące w społeczności, w której wzrasta. Dzięki temu zasady i wartości stają się częścią systemu motywacyjnego jednostki i kierują jej zachowaniem, nawet w sytuacji braku nacisku ze strony innych ludzi, np. bez nadzoru rodziców.

Wyrazem zainteresowania dziecka moralnością jest jego ustosunkowywanie się do takich pojęć, jak kłamstwo, sprawiedliwość, obowiązujące reguły i intencje drugiej osoby.

Pierwsze zetknięcie dziecka z moralnością to wymagania dorosłych, żeby mówiło prawdę, i ewentualne kary za kłamstwo. W okresie przedszkolnym maluch postrzega kłamstwo jako rodzaj niegrzeczności wobec dorosłych, dlatego według niego nieodkryte i nieukarane nie jest czymś niewłaściwym, ponieważ nie stało się przyczyną czyjejś przykrości. Później dziecko przyswaja sobie różnicę pomiędzy kłamstwem a fantazjowaniem czy nieumyślną pomyłką, czyli rozumie, że kłamstwo to celowe mówienie nieprawdy. W okresie szkolnym uczy się, że prawdomówność jest podstawą zaufania i współdziałania międzyludzkiego.

Maluchy często zarzucają rodzicom niesprawiedliwość, gdy oni próbują je ukarać lub wyegzekwować od nich posłuszeństwo. Wynika to z trudności w przyswojeniu sobie tego pojęcia. Do siódmego roku życia dziecko nie jest w stanie adekwatnie określić, co jest sprawiedliwe, i musi się opierać na autorytecie dorosłych. W kolejnych latach utożsamia sprawiedliwość z odwzajemnieniem, więc w jego ocenie właściwą karą za zniszczenie czegoś jest naprawa lub odkupienie, a sprawiedliwym ukaraniem bycia niegrzecznym jest przeproszenie i bycie miłym. W okresie nastoletnim dziecko musi jeszcze uporać się z uwzględnianiem okoliczności przy ostatecznej ocenie czynu i wymierzaniu sprawiedliwej kary.

Przyswajanie sobie zasad życia społecznego zaczyna się już w momencie wspólnej zabawy z rówieśnikami, w której uczestnicy mają przypisane role, a cała gra ma ustalony przebieg. Nie powinno dziwić, że początkowo dziecku trudno się do tych zasad dostosować. Stara się swobodnie tak je zmieniać, aby zabawa była dla niego przyjemniejsza, a na koniec negocjuje swoją wygraną. Tak samo trudno jest dziecku zrozumieć niezmienność umowy i obietnicy. Dopiero od około jedenastego roku życia rozumie, że ustalone zasady obowiązują wszystkich i można je zmienić tylko przy akceptacji każdej ze stron.

Ważnym elementem ocen moralnych są intencje. Chodzi tu o ustalenie, czy wyrządzone zło jest efektem celowego działania czy jego niezamierzoną, przypadkową konsekwencją. Dzieci do siódmego roku życia mogą mieć problemy z uwzględnianiem intencji przy ocenie czynu. Dlatego gdy spotka je coś niemiłego, np. ze strony rówieśnika, nie pociesza ich wyjaśnienie, że zrobił to niechcący. Koncentrują się raczej na ilościowych aspektach, np. rozmiarach wyrządzonej szkody. Dopiero dzieci w wieku szkolnym potrafią trafnie odnosić się do intencji innych osób i ewentualnej przypadkowości ich czynów.

W tej części

W tej części książki rodzice znajdą propozycje odpowiedzi na dziecięce pytania pogrupowane w sześć bloków tematycznych. Wprowadzeniem do każdego z nich są ogólne zasady informowania dzieci o zagadnieniach z omawianego zakresu. Lista pytań jest efektem bezpośrednich kontaktów autorki z maluchami i ich obserwacji. Przygotowane odpowiedzi adresowane są do dzieci w wieku od około czterech do siedmiu lat, kiedy to dziecko, zauważając pewne zjawiska, zasypuje rodziców pytaniami. Dzieci z trudnościami lub opóźnieniami w rozwoju mogą potrzebować uproszczenia lub modyfikacji prezentowanych tu odpowiedzi.

Propozycje wyjaśnień i rozmów z dziećmi powinny zostać osadzone w realiach rodziny dziecka. Dlatego rodzice będą musieli wprowadzać do nich określone modyfikacje, np. zmienić formy gramatyczne w zależności od tego, czy rozmawiają z córką czy synem. Odpowiedzi trzeba również dopasować do preferencji dziecka (np. ulubione zwierzęta czy zabawki) oraz do jego sytuacji życiowej (np. posiadanie dziadków i rodzeństwa lub ich brak). W treściach wypowiedzi pojawiają się bowiem odwołania do konkretnych okoliczności, w  których żyje dziecko.

Rozmowy te może przeprowadzać zarówno mama, jak i tata, a najlepiej jest, gdy oboje rodzice rozmawiają z dzieckiem. Dla ułatwienia przekazu poszczególne rozmowy napisane zostały w formie żeńskiej lub męskiej (tak jakby były prowadzone przez mamę lub tatę). Nie jest to jednak żaden standard, mogą być zatem zmieniane w zależności od tego, które z rodziców zdecyduje się porozmawiać z dzieckiem na dany temat.

Z perspektywy osoby dorosłej niektóre wyjaśnienia zawarte w tej książce mogą sprawiać wrażenie naiwnych i wyidealizowanych. Trzeba jednak pamiętać o tym, że przywilejem dzieciństwa jest brak świadomości szczegółów pewnych zjawisk i zagrożeń współczesnego świata. Jest to konieczne, aby rozwój emocjonalny i społeczny dziecka mógł przebiegać prawidłowo. Dziecko nie zna statystyk mówiących o liczbie zaburzeń seksualnych, przemocy domowej ani o zmuszaniu do prostytucji. Nawet rozmawiając z nim o takich zagadnieniach, jak „co to jest seks”, „co to jest molestowanie”, „kto to jest prostytutka”, nie należy omawiać drastycznych kwestii.

Zasadą przygotowywania dzieci do współżycia międzyludzkiego jest budowanie pozytywnej, optymistycznej wizji świata.

Zasada ta odnosi się również do edukowania dzieci w zakresie trudnych kwestii życiowych i społecznych.

Pytań dzieci nie wolno ignorować. Istotna jest tu rzetelna, prawdziwa informacja, ale bez epatowania patologią i zagrożeniem. Warto pamiętać, że „prawda jest jak lekarstwo – trzeba umieć ją dawkować”. Po takim przygotowaniu, kiedy dziecko będzie starsze i zgromadzi pewne doświadczenia, można uzupełniać informacje. Zawarte w książce przykłady odpowiedzi na pytania zadawane przez dzieci odnoszą się właśnie do takich pierwszych, wstępnych rozmów na te tematy.

1
Płeć, seks i pytanie „skąd się wzięłam/wziąłem?”

Czym się różni chłopczyk od dziewczynki? Co to znaczy, że jestem dziewczynką/chłopcem?

Skąd się biorą dzieci? Skąd się wzięło dziecko w brzuszku mamy?

Co to znaczy, że Ty, mamo, mnie urodziłaś?

Co to jest seks?

Dlaczego zakrywamy niektóre części ciała? Dlaczego nikt oprócz rodziców nie może mnie oglądać rozebranego ani dotykać?

2
Śmierć i co dalej...

Mamo, czy Ty kiedyś umrzesz? Czy ja też umrę? Co się wtedy ze mną stanie?

Czy dziadek się kiedyś obudzi?

Co to jest niebo?

Czy jest raj dla piesków? Czy piesek też pójdzie do nieba?

3
Inność, odmienność, różnorodność

Co oznacza słowo „homoseksualizm”?

Kto to jest gej (pedał)? Czy mój tatuś może być gejem?

Czy pani może wyjść za mąż za panią, a pan ożenić się z panem?

Co to jest rozwód?

Dlaczego niektóre dzieci mają tylko pół rodziny (tylko mamę lub tatę), a inne dwie rodziny (dwóch tatusiów lub dwie mamusie)?

Co to znaczy, że dziecko jest adoptowane?

Kto to jest osoba z niepełnosprawnościami?

4
Patologia

Kto to jest ta pani przy drodze (tirówka, prostytutka)?

Kto to jest pedofil?

Co to znaczy molestować dziecko?

Dlaczego ten pan tak dziwnie wygląda? Kto to jest bezdomny?

Dlaczego dorośli się upijają i dziwnie zachowują? Kto to jest alkoholik?

5
Przemoc

Dlaczego niektórzy dorośli się złoszczą i denerwują?

Dlaczego niektórzy dorośli biją dzieci?

Co to znaczy, kiedy rodzice krzyczą na siebie lub się biją?

Co to znaczy zgwałcić?

Dlaczego jest wojna?

Dlaczego brzydkie słowa są brzydkie i nie należy ich używać? Dlaczego brzydkie słowa najczęściej dotyczą „tych rzeczy”?

6
Dorosły a dziecko

Dlaczego nie mogę przechodzić na czerwonym świetle, skoro inni to robią?

Dlaczego Ty palisz papierosy, a mi nie wolno? Dlaczego nie mogę pić piwa, wina ani wódki, a dorośli piją alkohol?

Dlaczego dorośli przeklinają, kłamią, biją, a mi nie wolno tego robić?

Dlaczego nie należy kraść, chociaż niektórzy to robią?

Dlaczego wirus tak mały, że go nie widać, może być groźny dla człowieka?

Dlaczego jeśli nie umyję rąk, to ktoś może się zarazić, zachorować i umrzeć?

Część druga

Kłopotliwe zachowania dzieci

Rodzic wobec dziecięcego „Ja! Moje! Daj!”

1
Dziecko, czyli kto? Co moje dziecko chce mi powiedzieć bez słów?

Ustalanie przez dziecko terytorium i strefy wpływów w rodzinie

Sen

Jedzenie

Toaleta

Relacje

Protesty

Kim jestem? Ja i moje „Ja”

Wygląd

Media cyfrowe

Stół

Własny pokój

2
Dziecko, czyli co robić? Jak reagować na pytania i żądania dzieci?

Kłopotliwe żądania dzieci

Jak mnie kochasz, to mi kup!

Daj mi to!

Nie jestem Twoją własnością!

Ale ja chcę!

Relacje z rodzicami

Nudzę się, pobaw się ze mną!

Ja chcę!

Już, teraz, natychmiast!

Ty mnie nie rozumiesz!

Relacje z rodzeństwem

Ty ją/jego lepiej traktujesz

Ty zawsze ją/jego bronisz/ usprawiedliwiasz

Oddaj ją/jego

Relacje z rówieśnikami

To moje! Oddaj, to moje!

Oni mnie nie lubią!

Nie lubię jej/jego! Zabierz ją/jego!

3
Dziecko, czyli obiekt dociekań naukowych. Co specjaliści mówią o moim dziecku i o mnie jako rodzicu?

Świat emocji dziecka

Wychowanie bezstresowe a stawianie granic. Zasada: przyjaciel, sprzymierzeniec czy wróg dziecka

Nagradzanie – karanie. Jaka jest między nimi granica?

Bibliografia

Helen Bee, Psychologia rozwoju człowieka, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2004.

Diane E. Papalia, Sally Wendkos Olds, A Child’s World. Infancy Through Adolescence, McGraw-Hill, Inc. 1990.

David R. Schaffer, Katharine Kipp, Psychologia rozwoju. Od dziecka do dorosłości, Harmonia Universalis, Gdańsk 2015.

Ross Vasta, Marshall M. Haith, Scott A. Miller, Psychologia dziecka, WSiP, Warszawa 2004.

Nota o autorce

Doktor nauk humanistycznych Justyna Korzeniewska jest psychologiem i neuropsychologiem od 26 lat pracującym z dziećmi, głównie chorymi i niepełnosprawnymi, oraz ich rodzicami. Swoje doświadczenia zawodowe zdobywa i wykorzystuje w pracy w Instytucie „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”. Współpracowała z Towarzystwem Pomocy Głuchoniewidomym i Kliniką „Budzik” w Warszawie, wykłada także psychologię dziecka na poziomie akademickim. Kwalifikacje zawodowe podnosiła również na rocznym stażu w Bostonie w USA.

Zawodowe i prywatne kontakty z dziećmi ugruntowały w niej przekonanie, że troska o ich prawidłowy rozwój to najlepsza inwestycja w przyszłość, a jednocześnie ubogacające doświadczenie dla dorosłych. Dzieciom zawdzięcza stałą ciekawość świata, pragnienie poznawania ludzi i odkrywania nowych form aktywności.

Ciepłe i pełne szacunku podejście do dzieci stara się propagować poprzez artykuły prasowe adresowane do rodziców, np. w „Twoim Maluszku”, „Mamo to Ja”, „Będę Mamą”, oraz występując jako ekspert w programach telewizyjnych, m.in. w „Wielkim Świecie Małych Odkrywców”, „Na kłopoty ABC…”, „eMOCje”.

Jest współautorką książek z serii „Mamo, Tato, co Ty na to?” Pawła Zawitkowskiego i Spokojnie, to tylko dzieci Karoliny Malinowskiej.

Jak rozmawiać z dzieckiem i być lepszym rodzicem

Justyna Korzeniewska

Copyright © 2025 Wydawnictwo RM
All rights reserved

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.
Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.
Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książki, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-8151-923-6
ISBN 978-83-7147-173-5 (e-pub)
ISBN 978-83-7147-174-2 (mobi)

Edytor: Marta Stefańska-Parafiniuk
Redakcja: Anna Kozłowska
Korekta: Longina Rutkowska
Ilustracje: Paweł Osial
Projekt okładki: Agata Muszalska, agatamuszalska.pl
Projekt graficzny książki: na podstawie projektu Magdaleny Betlej
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl