05/2024 wojewódzki magazyn kulturalny

50 lat

2

Żywa pagina

Fot. Marcin Stępień

– z archiwum Filharmonii Łódzkiej

Sopranistka Iwona Sobotka podczas koncertowego wykonania partii Izoldy z „Tristana i Izoldy” Richarda Wagnera w Filharmonii Łódzkiej 12 IV 2024 r.

3

Kalejdoskop 05/24

Franek Ammer „Rodzinny Ogród Działkowy Sielanka”, instalacja, 2024 – wystawa zbiorowa „Sielanka. Co artyści uprawiają?” w Kamienicy Hilarego Majewskiego, czynna do 15 V

Adres redakcji Łódzki Dom Kultury ul. Dowborczyków 18, 90-019 Łódź tel. 797 326 217

e-mail: kalejdoskop@ldk.lodz.pl www.e-kalejdoskop.pl Informacje o imprezach prosimy przesyłać na adresy kalejdoskop@ldk.lodz.pl kalendarium@ldk.lodz.pl Redakcja Bogdan Sobieszek – redaktor naczelny Aleksandra Talaga-Nowacka Projekt graficzny Marta Krzemień-Ojak, Leniva° Studio Skład Aleksandra Gruszczyńska Justyna Purczyńska-Zieleniewska

Druk SilverPrint ul. Gliniana 13

91-336 Łódź Nakład 1300 egz.

Prenumerata Nie mogą Państwo znaleźć „Kalejdoskopu”

w sklepie lub w kiosku?

Można zaprenumerować go w redakcji.

Wystarczy wpłacić na konto Łódzkiego Domu Kultury (44 1020 3352 0000 1002 0014 2562) kwotę 88 zł, a poczta dostarczy co miesiąc egzemplarz „Kalejdoskopu”

(jedenaście kolejnych numerów).

Na kalejdoskop@ldk.lodz.pl należy przesłać swoje dane do wysyłki wraz z informacją, od którego numeru ma się zacząć prenumerata.

Na okładce: Dawid Wajszczyk, wokalista łódzkiego zepołu Black Radio – czytaj na str. 40Fot. Piotr Kamionka

4

Redakcja

Nasz (wasz) „Kalejdoskop”

Bogdan Sobieszek, redaktor naczelny Nie oszukujmy się: jest inny. Mam na myśli nie tylko wielkość redakcji (czasem nazywam ją kieszonkową), organizację i sposób funkcjonowania (znałem pisma sprzedające po kilkadziesiąt tysięcy egzemplarzy, a robione w kilku pokojach wynajętych mieszkań). Od początku do dziś „Kalejdoskop” ukazuje się dzięki publicznym pieniądzom. Gdy powstawał w latach 70., nie można było inaczej. Teraz to rzadkość. Ten sposób finansowania zawsze (wtedy i obecnie) niósł określone konsekwencje dla lokalnego pisma poświęconego kulturze. W PRL – ostatnie miejsce w kolejce po przydziałowy papier i dostępność drukarni. W realiach rynkowych po 1989 roku – konfrontację z oczekiwaniem, że kultura musi na siebie zarobić. Utrzymanie niszowego pisma było więc znacznie trudniejsze. Rewolucja cyfrowa trwająca od początku XXI wieku pogorszyła sytuację wszystkich tytułów drukowanych. Przynajmniej od dekady z roku na rok towarzyszy nam – osobom, które tworzą „Kalejdoskop” – niepewność, czy przetrwamy. Udało się przetrwać już 50 lat, właśnie dzięki pieniądzom publicznym, pieniądzom nas wszystkich. Stąd płynie dla redakcji podstawowe zobowiązanie i odpowiedzialność. Myśląc o redaktorach i redaktorkach, którzy byli przed nami, podtrzymujemy tradycję rozmowy o kulturze, istotnej części tożsamości miasta i województwa. Gdy przeglądamy archiwalne numery „Kalejdoskopu”, na okładkach widzimy twarze młodych aktorów – dziś nierzadko gwiazd sceny i ekranu, czytamy teksty wybitnych osobistości polskiej kultury, trafiamy na ślady wielu artystycznych dróg. Takie chwile utwierdzają mnie w przekonaniu, że ta praca ma sens. „Kalejdoskop” – cegiełka składająca się na dużo większą całość – ma sens.¶

5

Kalejdoskop 05/24

Wstępniak

Spis treści

15 Maj Way.

Andrzej Poniedzielski

Temat numeru

18 Czytajcie pisma kulturalne – tak szybko odchodzą.

Dariusz Pawłowski

22 Wróćmy do początków.

Maria Sondej

25 „Kalejdoskop” na przełomie.

Gustaw Romanowski

50

40

Zdjęcia z archiwum rodzinnego

Zdzisława Szostaka

Fot. Adam Polański

6

Fot. Maciej Cholewiński

46

28 Skróty i skrótowce.

Mieczysław Kuźmicki 29 Galeria Kalejdoskopu– Milena Romanowska 34 Lodzer Stijl – łódzki styl?

Maciej Cholewiński 40 Wyjście z garażu.

Bogdan Sobieszek 42 Piosenka rozbraja.

Magdalena Sasin 44 Bez serc, bez ducha.

Dariusz Bilski 46 Mistrz polskiej animacji.

Krzysztof Jajko 48 Cichy kącik w WFO.

Mieczysław Kuźmicki 50 Dostałem, co chciałem.

Rozmowa z Andrzejem B. Czuldą 54 Róże tolerujące półcień.

Piotr Gajda 57 Piękny świat utracony.

Łukasz Barys 58 Pocztówki od Krzysztofa Zanussiego.

Łukasz Maciejewski 60 Festen, Festen i po święcie.

Piotr Grobliński 62 Fałszerze i reportaże.

Piotr Kasiński 64 Szlakiem kobiet.

Rozmowa z Martą Zdanowską 68 Kalendarium

34

7

Kalejdoskop 05/24

w

Temat numeru

8

w

50 lat rozmowy o kulturze „Kalejdoskop” powstawał w zupełnie innych czasach. Opisywał inny świat, w którym wszystko kontrolowała władza, partia. Mimo to udawało się prowadzić na łamach niezależną, jak na tamte czasy, dyskusję o kulturze. Na tyle niezależną, że w stanie wojennym pismo zostało zamknięte. Gdy „Kalejdoskop” odrodził się w 1986 roku, szybko stał się miejscem prezentacji nieznanych publicznie alternatywnych zjawisk kulturalnych i osób, których cenzura nie dopuszczała do oficjalnego obiegu. W wolnej Polsce niezależna debata wydaje się łatwiejsza, ale rzeczowej rozmowie o kulturze i krytycznemu spojrzeniu coraz trudniej przebić się do świadomości publicznej. Łamy drukowane to teraz bardzo niszowe, a jednocześnie ekskluzywne okoliczności.

9

Kalejdoskop 05/24

„Tego nikt nie czyta”, „kultura się nie klika” – to najłagodniejsze określenia, jakie usłyszysz. Niestety, w dużej mierze są one zgodne z prawdą. Kultura, ta wartościowa, w mediach nie jej wyłącznie poświęconych stała się „elitarna”. Lecz w tym przypadku ani dla niej, ani dla jej odbiorców nie jest to komplementem.

Przez lata nikt rozsądny nie kwestiono—wał przekonania, iż jednym z zadań mediów – przede wszystkim mediów publicznych – jest upowszechnianie szeroko rozumianej kultury i wartości, jakie ona ze sobą niesie. Także w mediach prywatnych funkcjonowa—ły mniej lub bardziej liczne działy kultury. Szanujące się gazety, tygodniki, rozgłośnie radiowe miały w zespołach publicystów

Czytajcie pisma kulturalne – tak szybko odchodzą Pragniesz rozśmieszyć wydawców, redaktorów naczelnych, kolegia redakcyjne współczesnych mediów rozwijających swoją obecność w internecie, poszukujących odbiorców w serwisach społecznościowych czy poprzez wyszukiwarkę Google? Zaproponuj im materiały dotyczące kultury, nie mające nic wspólnego z emocjonalnym pożyciem celebryckich ekshibicjonistów istnienia.

Dariusz Pawłowski

i recenzentów teatralnych, muzycznych czy literackich, trzymały rękę na kultu—ralnym pulsie miast, regionów i kraju. Pu—blikacje dotyczące kultury nie tylko wyso—kiej (którą umiejętnie jeszcze odróżniano od rozrywki) prezentowano dla prestiżu marki lub inaczej – „honoru domu”, ale i z autentycznej potrzeby uczestnictwa w sferze aktywności ludzi twórczych, charyzmatycznych, oryginalnych, którzy zaspokajali duchowe potrzeby bardziej wyrafinowanej części społeczeństwa, od—działywali na rzeczywistość oraz byli part—nerami w rozmaitych przedsięwzięciach decydentów politycznych i biznesowych. Przede wszystkim jednak media dysponują—ce stałą przestrzenią poświęconą kulturze

10

Temat numeru

budowały trwałą więź pomiędzy nią samą, jej twórcami a odbiorcą.

Zadziwiające, jak łatwo obecności kultury w mediach głównego nurtu zaszkodziło upowszechnienie dostępu do tworzenia i odbioru treści w internecie. „To tylko narzędzie, od nas zależy, jak będzie wykorzystane” – powtarzali oczywistą prawdę apologeci stwarzanych przez globalną sieć możliwości. Trudno się zatem dziwić, że nowe narzędzie, jak to człowiek ma w na—turze, zostało wykorzystane głównie do tego, by rozpowszechnić to, co łatwe i bezre—fleksyjne, za to na niespotykaną wcześniej skalę. Tym samym unaoczniono i pogłębio—no jedynie niszowość kultury, widzianej jako zjawisko ekskluzywne, wymagające od uczestnika kompetencji oraz wiążące się z intelektualnym i emocjonalnym wysił—kiem odbiorcy, miast stworzyć przestrzeń do jej rozpowszechniania, zdobywania i edukowania konsumentów. Kultura we współczesnych mediach wpadła w błędne koło. Skoro się „słabo klika”, jest margina—lizowana, spychana na podstrony, „przy—krywana” udającymi „niusy” materiałami z cyklu: „to szok, zobacz co zrobił/zrobiła” czy „wiemy, czego nie wiemy”, które po roz—winięciu okazują się pobawionymi treści, źle napisanymi materiałami złożonymi z kilku tych samych zdań lub kreowanymi sensacjami, wymyślonymi plotkami itp. W konsekwencji zatem kultura jest wyszu—kiwana jeszcze rzadziej, niezauważana, pomijana, pozostawiana samej sobie. Co w następnym etapie pogłębia argument o marnej klikalności i skazuje ją na wspo—mnianą niszę i oddziaływanie co najwyżej środowiskowe.

Takie pozostawienie kultury jej śro—dowisku umieszcza ją w coraz bardziej izolowanych „bańkach”. Dziś już po krót—kiej obserwacji portali, pism czy platform aktywistów mediów społecznościowych można przewidzieć, jak zostaną w nich potraktowane i ocenione konkretne zjawi—ska i wydarzenia kulturalne jeszcze przed

przeczytaniem czy wysłuchaniem zamiesz—czonych tam materiałów. Tym bardziej że gros krytyków w recenzjach pisze dziś raczej o sobie, popisując się swoimi lektu—rami, obejrzanymi spektaklami i filmami czy „zaliczonymi” wystawami, zamiast ana—lizować to, czego właśnie byli świadkami. Kryteria ocen wywiedzione są ze światopo—glądu, a nie badania artystycznej jakości przedsięwzięcia, niezależnie od idei, pod jakimi podpisuje się oceniający. Omawiane utwory umieszczane są w kontekstach, coraz częściej z pominięciem rzeczywistej doniosłości lub miałkości samego dzieła oraz pracy zaangażowanych w jego powsta—nie twórców. W takim myśleniu dobre jest to, co jest zgodne z naszym sposobem widzenia świata, a nie to, co jest dobre. Od—biera to sztuce jedną z jej najcenniejszych – moim zdaniem – cech, czyli zdolność do poddawania się najróżniejszym, często diametralnie odmiennym interpretacjom. Trzeba spełniać oczekiwania „bańki”, bo w przeciwnym wypadku i tak już niszowa „bańka” wypchnie delikwenta poza margines zakreślony przez niepodlegające dys—kusji poglądy. W odnoszeniu się do sztuki niekonieczna jest wrażliwość (czasem mam wrażenie, że uznawana jest za cechę przeszkadzającą), z którą bratają się wąt—pliwości, a wystarczy przekonanie o swoim jedynie słusznym punkcie widzenia. Skoro jakkolwiek rozumiana „duchowość” została wyśmiana i obalona, pozostaje artykuło—wanie cytatów z bieżących facebookowych narracji, wystylizowanych w koktajlowy dress code idei uznawanych za progresyw—ne. Siłą różnych dziedzin sztuki (a szcze—gólnie teatru) była opowieść o człowieku, gmeranie w jego kondycji. Teraz nad ponad—czasowością dominuje doraźność.

Tymczasem poświęcanie kulturze miej—sca w mediach – i to tych głównego, naj—szerszego nurtu, dotyczącego wszelkich dziedzin ludzkiej aktywności – pozostaje najdynamiczniejszym i najcelniejszym sposobem jej popularyzacji oraz dawaniem

11

Kalejdoskop 05/24

Ukazał się w nim między innymi wywiad z Wiesławem Garbolińskim, ówczesnym prezesem Związku Polskich Artystów Pla—styków w Łodzi, znalazły się także sylwetki malarza Konstantego Mackiewicza oraz Jadwigi Andrzejewskiej – przedwojennej gwiazdy polskiego filmu, a w 1974 roku aktorki Teatru Powszechnego, gdzie rok wcześniej zagrała tytułową postać w sztuce Brechta „Matka Courage”. Ale najważniej—szą częścią pisma były obszerne informacje repertuarowe, przysłane przez teatry, filharmonię, kina, galerie wystawiennicze i muzea. To dzięki nim „Kalejdoskop” miał ułatwić łodzianom orientację w wydarze—niach kulturalnych Łodzi. Wprawdzie w codziennych gazetach ukazywały się repertuary teatrów i kin oraz informacje o godzinach pracy muzeów i galerii pla—stycznych, ale dotyczyły tylko konkretnego dnia. Trudno było w tej sytuacji cokolwiek zaplanować. Kiedy będzie nowa wystawa? Co Teatr Wielki pokaże za dwa tygodnie? Jakie nowości Centrala Wynajmu Filmów wprowadzi na ekrany w najbliższym miesiącu? Tu mała dygresja. Z tymi filmami to była skomplikowana ope—racja. Wśród nowych pozycji musiały być zachowane rozmaite parytety, na przykład stosunek liczby premier „zachodnich”

Wróćmy do początków Pół wieku temu w łódzkich kioskach Ruchu pojawił się pierwszy numer „Kalejdoskopu”. Bardzo, ale to bardzo różnił się od obecnego: formatem, zawartością, urodą.

Maria Sondej

Maria Sondej i Ryszard Kuba Grzybowski na wernisażu wystawy, druga połowa lat 70.

Fot. z archiwum Marii Sondej

12

Temat numeru

do premier z krajów socjalistycznych. Na konieczność ścisłego przestrzegania tych proporcji (i w tytułach, i w liczbie seansów) narzekali pracownicy Miejskiego Zarządu Kin, że o widzach nie wspomnę.

W stolicy już od lat 60. XX wieku ukazywał się Warszawski Informator Kulturalny i cieszył się wielkim powodzeniem. Nic dziwnego, że władze Łodzi, wówczas drugiego co do wielkości miasta w Polsce, uznały, że łodzianom także nie wystarczą słupy reklamowe i prasa codzienna. Po—wstał więc „Kalejdoskop”, mający w pod—tytule określenie „informator kulturalny”.

Wcześniej, przez co najmniej trzy miesiące, pracownicy Komitetu Łódzkiego PZPR oraz Wydziału Kultury i Sztuki UMŁ spotykali się z animatorami pisma. W tych spotkaniach uczestniczył m.in. Bogusław Sikorski, prowadzący później pierwsze dziewięć numerów „Kalejdoskopu” (w stopce występował jako sekretarz kolegium, którego pozostali członkowie chyba nigdy do redakcji nie zajrzeli). Ja także kilka razy brałam udział w tych spotkaniach organizacyjnych. Pamiętam, że już wtedy w gorących dyskusjach o kształt przyszłego pisma wykłócał się Ryszard Kuba Grzybowski, do stanu wojennego redaktor graficzny „Kalejdoskopu”. Potem, po latach wrócił do współpracy z redakcją, publikując co miesiąc swój rysunkowy komentarz do polskiej rzeczywistości. Przynosił te rysunki, przy okazji prowadząc z redaktorami długie dyskusje na przeróżne tematy. Trzeba przyznać, że zawsze uważał „Kalejdoskop” za „swoje” pismo i do redakcji przychodził niemal do końca życia, a zmarł w 2022 roku. Chwalił, jeśli coś mu się spodobało, i ganił, jeśli nie było po jego myśli.

Ale wróćmy do początków. Wydawcą „Kalejdoskopu” został Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miasta Łodzi, a redakcja mieściła się w strukturach i w budynku Łódzkiego Domu Kultury. Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk udzielił zgody na wydawanie pisma i określił górną granicę jego nakładu na 5000 egzemplarzy, po roku podnosząc ją do 6200. Początkowo nie wy—korzystywaliśmy nawet tego limitu. Poza pierwszym numerem pozostałe ukazywały się w 1974 roku w nakładzie 3100 (wakacje), 2500 (grudzień) czy nawet 1100 egzemplarzy (listopad). Powodem były problemy z drukiem.

Maria Sondej od 1974 r. do stanu wojennego współtworzyła „Kalejdoskop”. Od 1990 do 2000 pracowała w łódzkim oddziale „Gazety Wyborczej”. W 2001 r. wróciła do „Kalejdoskopu” najpierw jako sekretarz redakcji, a potem zastępca redaktora naczelnego. Ściśle współpracowała z miesięcznikiem „The Warsaw Voice” (2001–2013). Regularnie publikowała w „Kronice Miasta Łodzi”. Od trzech lat z niewielkim zespołem „bawi się” w radio internetowe.

13

Kalejdoskop 05/24

Skróty i skrótowce Mieczysław Kuźmicki

Jest w „Psach” Pasikowskiego scena, która od pierwszego oglądu budziła mój zachwyt. Pojawia się mianowicie nazwa partii, do której należał ktoś, czyją cha—rakterystykę prezentują bohaterowie. Nazwa owej partii brzmi: Chrześcijańska Unia Jedności. Pomyślałem, że nie tylko ja lubię bawić się w tworzenie fikcyjnych nazw, których skrótowce dają zabawne efekty. W moim środowisku kapusie lub ludzie podejrzewani o donoszenie nosili miano osób Chętnie Udzielających Infor—macji. Zaś skróconą nazwę przewodniej siły narodu rozwiązywaliśmy jako Polski Związek Piłki Ręcznej. Bo taka była i jest formuła nazw związków sportowych: PZPN, PZLA, PZKosz. Z ogólnej zasady wyłączo—no tylko Związek Piłki Ręcznej w Polsce. Mógłby bowiem ktoś słabiej politycznie wyrobiony pomylić ręcznie rzucaną pił—kę z rękoczynami, którymi partia chętnie szafowała. Najbardziej znane: MO, ORMO i ZOMO rozwiązywaliśmy: Mogą Obić, Oni Również Mogą Obić, Zwłaszcza Oni Mogą Obić. W Marcu ‘68 wszystko to się w całej pełni ujawniło i trwało przez kilka jesz—cze dekad. Partia, mając w swoim ręku narzędzia władzy i przymusu, troszczyła się też o ideologiczne przygotowanie kadr. W tym celu w miastach wojewódzkich po—wołane zostały Wieczorowe Uniwersytety Marksizmu-Leninizmu (WUML). W Łodzi taka „uczelnia” mieściła się w budynku, który dziś zajmuje kino Charlie; ślady po

dawnym użytkowniku są na półpiętrze i w dużej sali, gdzie przetrwały szczęśliwie mozaiki wykonane przez znanego w naszym mieście artystę plastyka (m.in. rektora PWSSP) Zdzisława Głowackiego.

Na studia do WUML-u kierowani byli nie tylko członkowie partii. Dostał takie skiero—wanie pewien mój kolega z pracy o imieniu Marek. Był historykiem z wykształcenia, dobrze zapowiadającym się muzealnikiem. Była to końcówka lat 70. lub nawet początek 80. W dokumentach, jakie musiał złożyć, znajdowało się pytanie o przynależność organizacyjną. I Marek wpisał: KOR. Oczy—wiście w trybie pilnym został wezwany na spytki, co też ma wspólnego kandydat na bezpartyjnego ideologa z Komitetem Obro—ny Robotników, organizacją traktowaną przez przewodnią siłę jako największego wroga panującego porządku. Na co Marek wyjaśnił, że przeszedł w czasie studiów przeszkolenie wojskowe, zdał egzaminy i został awansowany do stopnia podporucz—nika, zapisał się więc do Klubu Oficerów Rezerwy. Wracając zaś do szkolenia wojsko—wego studentów UŁ: podlegali mu wszyscy, mężczyźni i kobiety. W budynku Studium Wojskowego przy ul. Kopernika były sale wykładowe, a także gabinety oficerów-wy—kładowców, o czym informowały tabliczki na drzwiach, gdzie nazwisko poprzedzone było literkami: kpt, mjr, ppłk, płk. I tylko na jednej napisane było mgr, bo za nimi urzędował magazynier! ¶

14

Felieton

Milena

Romanowska

15

Kalejdoskop 05/24

Melancholia Aleksandra Talaga-Nowacka

Budowle i ich resztki, jak kości, pozostają śladami życia długo po jego zakończeniu. Nieprzypadkowo konstrukcje są długowieczne – pozwalają opierać się grawitacji i same opierają się upływowi czasu. A budynek tak jak duży organizm – musi mieć szkielet.

Jednak nie biologiczne konotacje, lecz konstrukcja jako forma lub zderzenie form oraz wywoływane przez nie wrażenie pustki interesują malarkę Milenę Romanowską, której obrazy (ale i szki—ce) do 23 maja można oglądać na wystawie „Strefy (do) zamiesz—kania” w Stacji Nowa Gdynia w Zgierzu. Budynki na jej płótnach są bowiem opuszczone albo zamieszkałe jedynie przez duchy.

Jak w mieście, tak i na obrazach łódzkiej artystki to często ciągi albo skupiska budynków lub ich ruin – tutaj: geometrycznych brył z zaledwie zarysowanymi detalami. Zawsze w stonowanych kolo—rach: odcieniach brązu, błękitu czy szarości, budzą melancholię. Z przetarciami i spatynowane, skłaniają do kontemplacji i kierują myśli gdzieś ponad fizyczne właściwości murów. Od odbiorcy zależy, dokąd konkretnie. Na pewno jest to sztuka wyciszająca, bo też obrazuje i wyraża ciszę. Podkreśla to spokojna kompozycja płócien, pozbawiona dramaturgii kontrastów.

Wydaje się, że inspirując się konkretnymi miejscami, takimi jak postmodernistyczny cmentarz w Modenie, czeska wioska czy starożytne wykopaliska, albo architektonicznymi makietami, Milena Romanowska stara się uchwycić ducha architektury, jej sedno (a w cyklu „Makiety” – zderzenie czystej, „bezosobowej” wizji z jej realizacją poddaną biegowi czasu). Czasem przedsta—wienia są tak uabstrakcyjnione, że trudno odczytać inspirację, ale zawsze dostrzegalny jest tu aspekt przemijania i związany z nim niepokój – choć też i pogodzenie się z nim. Artystka bowiem nie buntuje się przeciw upływowi czasu, lecz go honoruje i szanuje. Dostrzega, a nawet podkreśla urodę patyny.

W twórczości Romanowskiej ważne jest jeszcze coś, co na tej wystawie pozostaje jakby w domyśle – konstatacja, że budujemy głównie po to, żeby zapewnić sobie schronienie i poczucie bezpie—czeństwa, odgrodzić się od niebezpieczeństw, od innych ludzi. Przed przeminięciem nas to jednak nie uratuje… ¶

16

Galeria Kalejdoskopu

→ Milena

Romanowska

„Zamarłe osiedle II”,

2021

Milena

Romanowska

„Zamarłe osiedle I”,

2021

17

Kalejdoskop 05/24

Dostałem, co chciałem To jest opowieść o Zdzisławie Szostaku, wielkim kompozytorze, świetnym dyrygencie, autorze znaczącej muzyki do filmów. Jednocześnie chciałem pokazać go jako skromnego, ciepłego człowieka. Nie pomnikową postać. Film ma oddać mu szacunek, ma przywrócić, podtrzymać pamięć o nim w Łodzi – mówi Andrzej B. Czulda, reżyser i współscenarzysta filmu dokumentalnego „Partytura w głowie”.

Bogdan Sobieszek: Kim był dla ciebie Zdzisław Szostak, zanim zająłeś się re—alizacją filmu o nim?

Andrzej B. Czulda: Wiedziałem, że jest wielkim kompozytorem i dyrygentem. Prywatnie był moim kolegą. Bardzo inte—resował się kinem. Gościł na premierach moich ostatnich pięciu filmów w Muzeum Kinematografii. Dyskutowaliśmy. Był bar—dzo życzliwy. Lubił bankietować, więc to też nas zbliżyło. Nie wpadłem sam na pomysł zrobienia o nim filmu, ten temat podpowiedział mi nieżyjący już Tadeusz Wijata. – Przecież to wielki człowiek, wielki łodzianin – przekonywał. Zaproponowałem mojemu przyjacielowi Mieczysławowi Kuź—mickiemu wspólne napisanie scenariusza. Nie mieliśmy pieniędzy, ale postanowili—śmy, że nakręcimy z Szostakiem wywiad--rzekę, żeby mieć materiały do filmu.

Dlaczego chcieliście to robić, zanim jeszcze zgromadzicie budżet?

Zdzisław dobiegał dziewięćdziesiątki. Co—raz trudniej było mu się poruszać. Uzna—łem, że to ostatni dzwonek. Poprosiłem o pomoc mojego operatora i przyjaciela

Jacka Duszyńskiego, z którym pracowałem w latach 80. w Wytwórni Filmów Oświa—towych. Wziął kamerę i z Mieczysławem – trzech kolegów – poszliśmy do Zdzisława. Siedzieliśmy u niego trzy dni, wypytaliśmy go o wszystkie okoliczności jego życia.

Zaczęło się od tego, że WFO kupiła wasz scenariusz.

Potrzebowaliśmy na realizację około 170 tysięcy złotych. Wystarczyło wyłożyć 30, 40 tysięcy. Resztę trzeba było znaleźć w Polskim Instytucie Sztuki Filmowej albo w Łódź Film Commission. Ówczesny prezes WFO Rafał Jóźwiak zaproponował, żebyśmy ten film zrobili u nich. – Łódz—ka wytwórnia, łódzki reżyser, łódzki bo—hater – mówił wtedy. Chyba w grudniu 2020 roku WFO podpisała z nami umowę na scenariusz, żeby aplikować o dofinan—sowanie do PISF. Wkrótce potem Rafał Jóźwiak awansował do Urzędu Marszał—kowskiego. Pełniącym obowiązki preze—sa był Sławomir Kalwinek, przez dłuższy czas nic się z filmem nie działo, wniosek do PISF nie został złożony. Gdy prezesem został Waldemar Drozd, sprawy ruszyły

18

Rozmowy

do przodu. Przeszliśmy trzy komisje eks—perckie i otrzymaliśmy dotację z PISF, więc rozpoczęła się produkcja.

Dlaczego Łódź nie dała pieniędzy na film o Zdzisławie Szostaku?

Zanim poszedł wniosek do PISF, pod koniec 2022 lub na początku 2023 roku stara—liśmy się o dofinansowanie z Łódzkiego Funduszu Filmowego, choć wiedzieliśmy, że pieniędzy nie dostaniemy. Wytwórnia podlegał pod marszałka Schreibera, czyli opcję pisowską, a operująca funduszem Łódź Film Commission podlega pod pre—zydent Zdanowską, opcję platformerską, więc już na wstępie zostaliśmy odrzuceni. Według informacji od producenta nie do—staliśmy żadnego uzasadnienia decyzji*.

Jak przebiegał proces produkcji?

Najpierw wybrałem ludzi do ekipy. Są to na ogół osoby, z którymi współpracuję od 25, 30 lat. Wiem, czego mogę od nich wyma—gać, i oni wiedzą, na czym mi zależy. Zdjęcia trwały dwa miesiące. W ekipie znaleźli się: operator Jacek Duszyński i jako II operator Sławek Pękala z „Oświatówki”, montażysta Paweł Makowski, dźwiękowiec Bogusia

Kłopotowska, którą zastąpił Bogdan Klat i świetnie się sprawdził. Kierownik produkcji był z wytwórni – Jędrzej Hejduk, młody człowiek. Artur Frątczak ustawił korekcję barwną, co stanowiło wyzwanie w wypadku materiałów z różnych źródeł, każdy w innej tonacji barwnej.

Jak sprawdziła się wytwórnia?

Wiele lat współpracuję z wytwórnią, ale te—raz było bardzo ciężko. Nie nazwałbym tego profesjonalną produkcją. Organizacja była tragiczna. Największe problemy były z ter—minowością, o wszystko trzeba było prosić, wielokrotnie jeździć, wyciągać. Kierownik produkcji prowadzi wiele różnych spraw jednocześnie, które zlecają mu szefowie. Nasz film nie był tu najważniejszy. Ciężko szło. Dużo zdrowia i nerwów kosztował mnie ten film, wieczna szarpanina. Z na—stępnym tematem będę musiał poczekać. Nie mam zaufania do prywatnych produ—centów, a sam jestem za stary, żeby brać na siebie jeszcze produkcję. Zobaczymy, jak się sytuacja rozwinie.

Udało ci się porozmawiać z bohaterem, ale musiałeś też znaleźć archiwalia,

Andrzej B. Czulda (z prawej) ze Zbigniewem Preisnerem w jego studiu

Fot. Zdjęcia i werki z planu filmu „Partytura w głowie”

19

Kalejdoskop 05/24