Copyright © by AGORA SA 2014

Copyright © by  Radosław Leniarski

Copyright © by  Paweł Wilkowicz

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Urszula Pągowska – Kreacja Pro, dyrektor artystyczny – Andrzej Pągowski

KOREKTA: Emilia Niedzielak

ISBN 978-83-268-1617-8 (epub)

ISBN 978-83-268-1618-5 (mobi)

Wydanie elektroniczne 2014

Teksty były publikowane w Gazecie Wyborczej i jej dodatkach

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

Wstęp. Brazylia w słońcu i w cieniu

Czy brazylijczycy kochają futbol na zabój?

Kanarkowy, trudny kolor

Itaquerao, czyli stadion wszystkich szefów

Garrincha, radość ludu. i wyrzut sumienia

Manaus: czy dżungla zje stadion?

Wszystkie żywioły Maracany

Miejski klub sportowy Copacabana

Brzytwa Didiego, czyli całe życie z Pelem

Santos, przystań dobrego futbolu

Trudna wiara w Neymara

Awanturnik Diego Costa

Jak Ronaldo został grubą rybą

Urodzeni w 1994

Wielka gęba małego Romario

Fawela taxi: motocyklem przez ucho igielne

Rok 1982, czyli być mistrzem to szczegół

Pentacampeoes, czyli Rodzina Scolariego

Brasileirao, czyli jak przeżyć w dżungli futbolu

Skuter z czajnikiem, czyli giętkie słowa futbolu

Ipanema, tu się podbija

Posłowie, czyli alfabet

Fragment

WSTĘP

BRAZYLIA W SŁOŃCU I W CIENIU

Mecz zaczął się długo przed meczem, gdy zaczęły dymić grille w bocznych uliczkach. Mecz skończył się długo po meczu, gdy opustoszały ostatnie stoliki w centrum. Pół miasta należało do koszulek w biało-czarne pasy: najpierw procesja na wzgórze, na którym położony jest stadion, z przystankami w barach i pokazem fajerwerków. Potem uroczysty powrót ze wzgórza, znów do barów i rusztów rozstawionych na dole. Przez kilka godzin był tylko futbol gdzie okiem sięgnąć. Nie w rozbawionym Rio – tylko w niby bardziej statecznym Belo Horizonte. Nie w weekend – w czwartkowy wieczór. Atletico Mineiro grało akurat mecz grupowy w Copa Libertadores. Rozgrywki bardzo ważne, Atletico broniło w nich tytułu, ale awans miało zapewniony już wcześniej, rywal – Zamora z Wenezueli – wielkiego wrażenia nie robił. A mecz był jak o śmierć i życie. Niby się właśnie tego po Brazylii spodziewaliśmy. A jednak to robi wrażenie. Tak można właściwie powiedzieć o wszystkim, co nas tu spotykało: niby było zgodnie z oczekiwaniami, ale bardziej. Nie możesz oderwać oczu: od przyrody i od gigantycznej architektury, od bogactwa i od biedy. I od sportu, który nas tu sprowadził. Za chwilę Brazylia będzie gospodarzem mundialu, za dwa lata igrzysk w Rio de Janeiro. A my przyjechaliśmy się przekonać, jak sportowa Brazylia wygląda jeszcze bez makijażu. Szukać różnych śladów futbolu. Żeby go pokazać, jak w tytule najważniejszej południowoamerykańskiej książki o piłce – i w słońcu i w cieniu. Pruliśmy więc przez Brazylię po drogach i autostradach, samochodem, który z trudem dobija do setki, ale tu i tak rzadko jest okazja, by się rozpędzić bardziej. Pruliśmy od czasu do czasu samolotami, bo trudno inaczej, gdy do najbliższych sobie mundialowych miast jest po kilkaset kilometrów, a do najdalszych kilka tysięcy. Po torach nie pruliśmy, bo tu się po torach wozi surowce, nie ludzi. Staliśmy w korkach Sao Paulo, gubiliśmy się w Rio, zachwycaliśmy widokami na otwartych przestrzeniach między miastami. Spaliśmy w hotelach świetnych i zwyczajnych, jak nie było innego wyjścia to i w hotelu na godziny, albo w samochodzie, przy autostradzie w środku Minas Gerais. I czuliśmy się bezpiecznie.

Poniosło nas i do południowej części kraju, bogatej, którą Brazylijczycy nazywają Szwajcarią, i do północnej, biednej, którą nazywają Indiami. Wzdłuż wybrzeża, ale i do Manaus po drugiej stronie Amazonki, gdzie w ogóle nie ma na co dzień wielkiego futbolu, lecz akurat podczas mundialu będzie wspaniały, z meczem Anglia-Włochy na czele. Poniosło w te miejsca, których nazwy kibic wymawia jak święte: Maracana, Botafogo, Santos, Flamengo, Corinthians... Tam gdzie Romario strzelał swoją tysięczną bramkę, tam gdzie zaczynał karierę Ronaldo, tam gdzie ciągle próbuje czarować Ronaldinho, gdzie się skończyła melodramatyczna historia Garrinchy, ale i tam, gdzie się od pół wieku strzyże Pele. I pod Mineirao w Belo Horizonte, jednym z ledwie dwóch stadionów tego mundialu otwartych na czas, i na rozgrzebany Itaquerao w Sao Paulo, gdzie robotnicy pracują już bez przerwy od rana do nocy. Na Ipanemę i do faweli. Do supernowoczesnych, tonących w roślinności centrów treningowych, ale i do zapuszczonych klubików z pofałdowanym boiskiem. Chcemy pokazać kraj zatłoczonych dróg i lotnisk, ale też kraj benzyny za pół darmo i bezpłatnego bezprzewodowego internetu na parkingach przydrożnych zajazdów. Kraj prywatnych odrzutowców i bezdomnych śpiących na kartonach, również pod fasadami stadionów. I to, jak ten kraj oddycha futbolem. Nie wiedzieliśmy, czy Brazylia ze wszystkim zdąży. Nie wiedzieliśmy, czy będą miały miejsce podczas mundialu uliczne protesty, bo i sami Brazylijczycy nie wiedzieli. Ale wiemy, jaką ten mundial będzie radością dla tych, którzy tu przyjadą. Jeśli codzienny futbol wciąga cię tutaj bez reszty, to co dopiero zrobi mundialowy futbol odświętny?

CZY BRAZYLIJCZYCY KOCHAJĄ FUTBOL NA ZABÓJ?

To tak, jakbyś pytał o coś ważnego w najbardziej odległych od siebie kątach Europy – każdy ma swoją prawdę, z którą nie sposób się nie zgodzić. A przecież Brazylia jest większa niż Europa.

Na to ważne przed historycznym turniejem pytanie chce odpowiedzieć Alex Sugai, menedżer i projektant. Na miejsce spotkania wybrał jedną z najbogatszych dzielnic Sao Paulo. I churrascarię – bo jak mówi, nie ma Brazylii bez churrascarii. Rozglądamy się po sali pełnej ekspatów i bogaczy. Tu łatwo można uwierzyć, że milionerzy Sao Paulo skolekcjonowali największą na świecie flotę prywatnych odrzutowców i śmigłowców, że kupują najwięcej jachtów, choć jest całkiem daleko od oceanu, że jest tu największy dealer Ferrari na świecie, drugi na świecie dealer Porsche oraz Lamborghini. Zobaczymy też churrascarie skrojone na inną miarę, gdzie padają inne odpowiedzi. Te dla klasy średniej, która w ciągu ostatniej dekady napęczniała w Brazylii niemal dwukrotnie. Ale też grill pod gołym niebem, rozstawiony przez kibiców Corinthians, którzy w sobotnie popołudnie przyszli na budowę Itaquerao, by zobaczyć, jak rośnie stadion dla ich klubu. I protestować przeciw – jak uważają – medialnemu spiskowi, który z Corinthians robi winnego opóźniającej się budowy. Wykrzyczeli, co im leżało na sercu, a piknik przy okazji nie zaszkodził.

Miłość do piłki

Rok temu przy okazji Pucharu Konfederacji świat odkrył Brazylię, w której futbol wcale nie musi być opium dla mas, w której duży piłkarski turniej to nie jest czas, by siedzieć cicho, ale przeciwnie, wykrzyczeć złość podczas protestów na ulicach. Zeszłoroczne masowe protesty zaczęły się od podwyżek cen biletów komunikacji miejskiej. Policja zareagowała bardzo brutalnie i tak otworzyła puszkę Pandory. Każdy miał coś, przeciw czemu chciał zaprotestować. W przeddzień Pucharu Konfederacji starcia się zaostrzyły i protest jakby siłą rzeczy związał się z futbolem. Z wściekłością, że władze dają igrzyska, a zapominają o chlebie. Czy to znaczy, że Brazylijczycy już nie kochają futbolu tak jak kiedyś? Jeśli chodzi o sferę emocji, nie ma żadnych wątpliwości. Tu przy rozmowach o futbolu sprzedawca w sklepie potrafi się nagle zerwać do biegu z wyimaginowaną piłką, a kelner w barze ruszyć do dryblingu z krzesłem, jak Garrincha. W sklepie czekoladowe jaja wielkanocne, wielkie jak strusie, mają logo klubów z Sao Paulo. W portowym Santosie, tuż przy klubie Pelego, Carlosa Alberto, Robinho, Neymara – 70 km od Sao Paulo – widzieliśmy ludzi z logo klubu wytatuowanym nawet na czole. Na pełną wysokość czoła. W Sao Paulo Ricardo Gentil, były środkowy obrońca juniorskiej reprezentacji Brazylii, który uczył się futbolu w FC Sao Paulo razem z Kaką, dziś menedżer w filii dużej duńskiej firmy, wyliczał nam trzy największe traumy w historii Brazylii.

– Samobójstwo prezydenta Getulio Vargasa, odnowiciela kraju z lat 30., potem Maracanaco, czyli klęska z Urugwajem w decydującym meczu mundialu 1950, i śmierć Ayrtona Senny – opowiada Ricardo. Gdy wymieniał chwile największej radości w dziejach Brazylii, z dwiema nie miał problemu. – Na pewno mistrzostwo świata 1970, bo najpiękniejsze. I mistrzostwo świata 1994, bo najbardziej wyczekane, po prawie ćwierć wieku przerwy. A trzecia... Nie jestem wielbicielem Inacio Luli, ale gdy wygrał wybory prezydenckie w 2002, wszyscy poczuli, że zaczyna się coś nowego. Z deklaracjami miłości do futbolu nie ma w Brazylii problemu. Ale jeśli chodzi o miłość jako poświęcenie i codzienną dbałość o obiekt uczuć, znacznie z tym gorzej. Mistrzostwa stanowe, które trwają od stycznia do kwietnia, ogląda na stadionach zwykle garstka widzów. Wolą zostać w domu, telewizja transmituje wszystko, nawet rozgrywki nastolatków, oglądaliśmy nawet mecze Pucharu Brazylii do lat 17.

– Nie chodzi tylko o wygodę. Ludzie się odwracają, bo widzą stagnację, widzą tych samych ludzi w klubach od kilkunastu lat – mówi Ricardo. Ale z czterech miejsc, które jego rodzina ma wykupione na stadionie Sao Paulo FC, w bogatej dzielnicy Morumbi, Ricardo nie rezygnuje. Chodzi z przyzwyczajenia, Sao Paulo FC z serca nie wyrzuci, ale gdy chce obejrzeć dobry futbol, włącza Ligę Mistrzów. Wtedy nie narzeka. Bo gdy ogląda rozgrywki stanowe, wpada w furię, że brazylijski futbol może wyglądać tak kiepsko. Największe gwiazdy grają, byle odbębnić mecz, bo każdy czeka już na Brasileirao, ligę krajową, ruszającą po rozgrywkach stanowych. Albo oszczędza siły na mecze Copa Libertadores, południowoamerykańskiej Ligi Mistrzów.

Brazylia na rozdrożu

– Mundial? To nie dla mnie. Codziennie w drodze do pracy i z pracy przechodzę obok Maracany. I nic. Futbol na mnie nie działa – mówi Marcio Luis Barszez. Gdyby nie pomyłka urzędnika, Marcio nazywałby się Barszcz: tak jak jego dziadkowie, Polacy, którzy wyjechali do Ameryki Południowej po pierwszej wojnie światowej. Rodzice Marcio urodzili się już w Argentynie, a on – w Brazylii. Kursował całe życie między Argentyną i Brazylią, tu handlował złotem, tam ubraniami, służył w brazylijskiej armii, teraz pracuje w jednym z hoteli w Rio. Jako młody chłopak w Argentynie kibicował San Lorenzo, potem stracił wiarę w futbol. – Nie interesuje mnie już piłka, nie rozumiem, dlaczego ludzie giną na ulicach Brazylii dlatego, że założyli koszulkę niewłaściwego klubu, dlaczego robimy mundial za wielkie pieniądze, a szpitale są w fatalnym stanie – mówi. – Futbol w Brazylii jest na rozdrożu, polityka i gospodarka są na rozdrożu – opowiada Ricardo Gentil. – To nie przypadek: znalazły się w tym punkcie razem, bo są ze sobą u nas zrośnięte do tego stopnia, że nie da się ich rozdzielić. Moi znajomi, ludzie kochający futbol, mówią: chciałbym, żebyśmy przegrali mundial, bo może wtedy Dilma [Rousseff, obecna prezydent – red.] przegra wybory. Ale Ricardo ma już bilety na siedem meczów mistrzostw. I jego znajomi pewnie też. Brazylijczycy wykupili blisko połowę całej puli biletów na mundial. Wejściówki sprzedają się najlepiej w historii mistrzostw świata.

Radość tak, infrastruktura nie

Nie ma jednej prawdy o tym mundialu. Nie może być, bo i nie ma jednej Brazylii. – Mówimy o kraju, w którym zmieściła by się Europa – mówi Marcio Barszez. Brazylia to zagadka wielkości kontynentu. Kraj większy niż Stany Zjednoczone bez Alaski, kraj ciągłego konfliktu między władzami stanowymi a federalnymi, co ma ogromny wpływ na przygotowania. Kraj wielkich nierówności, w którym 1 procent obywateli ma 45 procent ziemi, a 16 mln ludzi zarabia dolara dziennie. – W którym południe jest zindustrializowane, europejskie, są miejsca, w których spotykasz samych blondynów o niebieskich oczach i w niektórych domach ciągle jeszcze mówi się po niemiecku. A północ wygląda jak za kolonialnych czasów, gdzie rządzi posiadacz ziemski, a afrykańskie korzenie Brazylijczyków są widoczne na każdym kroku – mówi Alex Sugai. Jak skoordynować przedmundialowy wyścig z czasem na takim ogromnym torze przeszkód? W kraju, w którym aż dwie trzecie ludzi mieszka blisko wybrzeża, ale przecież nie można było zostawić reszty kraju zupełnie bez mundialu. Stąd stadiony w Manaus i Cuiabie, gdzie nie ma wielkiego futbolu klubowego. Na pewno nigdy się nie spłacą, ale było jakieś inne wyjście? Brazylia zdobywała prawo organizacji mundialu, gdy trwał boom, a zorganizuje go, gdy gospodarka hamuje. Wtedy, w 2007 roku, gdy dostała mundial od FIFA, wydawało się Brazylijczykom, że przyszłość może być tylko jasna. Magia Luli wciąż czyniła cuda, tryskały nowe złoża ropy, nowa klasa średnia kupowała, podróżowała i wierzyła. Dziś ludzie wątpią. Chiny już znalazły sobie tańszych dostawców surowców niż Brazylia, susza uderza w rolnictwo i energetykę, inflacja rośnie. Z drugiej strony wydatki na mundial to tylko jeden procent PKB. Miejscowy gigant Petrobras na dwa ostatnie projekty rafineryjne wydał trzy razy więcej niż cały kraj na mundial. Więc każdy będzie miał swoją prawdę o mundialu. I ten, kto mówi, że można było wydać te pieniądze lepiej, i ten, kto mówi, że ta kwota to drobiazg w porównaniu z tym, co Brazylia wydaje na cele społeczne. Większość Brazylijczyków nie jest nastawiona przeciw mistrzostwom. Są przeciw szantażowaniu ich mundialem i futbolem. Jak się turniej zacznie, pewnie rzucą się w niego bez pamięci. – Te mistrzostwa to będzie piękna sprawa dla ludzi, choć wiem, że drogi się od tego nie poprawią, a taksówkarze nie przestaną nas kantować. Hasło tego mundialu to: radość tak, infrastruktura nie. Miało być inaczej. Ale co zrobić? – pyta nas Jose Alexandre Barata, trener pracujący z młodymi piłkarzami Santosu. Alex Sugai, choć pochodzi z innego świata niż Barata, powtarza właściwie to samo. – To ludzie będą sukcesem tych mistrzostw. Nie wiem, jak to jest, ale Brazylijczyk ma jakiś kredyt od świata – mówi. – Wszędzie nas miło przyjmują. I wszędzie chcą z nami od razu rozmawiać o futbolu. Dlaczego miałoby być inaczej, gdy my ich przyjmiemy u siebie.