Tytuł oryginału

NIKSEN

EMBRACING THE DUTCH ART

OF DOING NOTHING

Copyright © Olga Mecking, 2020

All rights reserved

First published by Kosmos Uitgevers,

The Netherlands in 2020

Projekt okładki

Magdalena Palej

Ilustracja na okładce

Magdalena Palej

Ilustracje w tekście

© Eva Gans, www.evagans.nl

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Aneta Kanabrodzka

Korekta

Sylwia Kozak-Śmiech

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-8234-561-2

Warszawa 2020

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

WSTĘP

NO NIE, TYLKO NIE NOWY TREND WELLNESS!

LEŻĘ OTO NA KANAPIE I ROZMYŚLAM O SWOIM TYPOWYM DNIU. Każdego ranka budzi mnie – zawsze na czas – radosny świergot ptaków. Nim wstanę z łóżka, zwracam się do Wszechświata jakimiś inspirującymi słowami, na przykład: „Błogosławiony niech będzie ten cudowny poranek” albo „Świat jest moją ostrygą”. Szykuję sobie zdrowe śniadanie i zaczynam dzień z uśmiechem i świadomością swojej mocy.

Idealna matka, wspaniała żona i oaza spokoju – to właśnie ja. Mój dom, rzecz naturalna, lśni czystością. Nie zdarzyło mi się krzyczeć na rozzłoszczone dzieci, nigdy się nie zdenerwowałam, zawsze jestem cierpliwa. Dzieci wykonują swoje obowiązki bez szemrania, są spokojne i bardzo samodzielne.

Przemierzam swój dzień, a dom sam się organizuje, wszystko dzieje się tak, jak powinno. Wieczorem kładę się do łóżka z poczuciem, że udało mi się wpłynąć na świat w mikro- i makroskali.

Moje życie nie zawsze tak wyglądało. Byłam wiecznie zmęczona, myślałam, że nie jestem w stanie zrobić wszystkiego, co zaplanowałam, i traktowałam to jako porażkę. Sądziłam, że po prostu nie da się wygrać. Teraz jednak jestem pewniejsza i silniejsza niż kiedykolwiek. Przyjmuję wszystko, co przynosi mi los, swobodnie i bez wysiłku. Ludzie podziwiają mnie i przychodzą po radę i inspiracje.

„Jak ty to robisz, Olgo?”, pytają. Czasem mam ochotę powiedzieć, że taka się urodziłam; po prostu budzę się doskonała każdego dnia, tak to już jest… Ale prawda jest inna: mam pełną kontrolę nad swoim przeznaczeniem i stałam się najlepszą wersją siebie dzięki niesamowitemu sekretowi, który kiedyś odkryłam. Jakiemu, zapytacie? Mam na myśli niksen, czyli holenderską sztukę nicnierobienia.

NIE JESTEM TYPOWYM GURU DOBROSTANU

Uwierzyliście mi? Nie? I bardzo dobrze.

Jedyne, co rzeczywiście jest prawdą, to śpiew ptaków nad ranem, a i to tylko dlatego, że mój mąż, po latach patrzenia, jak dźwięk budzika drastycznie wyrywa mnie ze snu, zlitował się nade mną i kupił budzik ze świergotem ptaków. I choć na pewno jest to duży postęp w stosunku do poprzedniej syreny alarmowej, to moje poranki nadal są ciężkie. Mam trójkę dzieci, które muszę wyciągnąć z łóżek i wyekspediować do szkoły przed ósmą rano, nakarmione oraz ubrane – gdy podjeżdża szkolny autobus, nerwy mam w strzępach. A przecież to dopiero początek: gdy córki i syn są w szkole, nie mam nawet chwili dla siebie.

Dzieci, dom, obowiązki zawodowe, mąż pracujący do późna, reszta rodziny, przyjaciele… Próbowałam sobie przypomnieć, kiedy ostatni raz zupełnie nic nie robiłam. Bezskutecznie. A przecież kiedyś byłam w tym taka dobra! Jako dziecko potrafiłam siedzieć na łóżku czy w ulubionym fotelu ojca i gapić się na wzór na dywanie albo wyglądać przez okno, nie myśląc absolutnie o niczym. Czasami rodzice pytali mnie, co robię, i kazali odrabiać lekcje lub pomagać w domu, ale i tak miałam mnóstwo czasu na marzenia. To było takie dobre.

A teraz? Jako matka trójki dzieci, żona, pisarka i właścicielka firmy żyję w wiecznym pośpiechu, stale pod presją czasu. Niekiedy mam wrażenie, że jedną ręką piszę, drugą zajmuję się dziećmi, lewą nogą gotuję obiad, a prawą sprzątam mieszkanie.

Wiem, to był mój wybór. Pragnęłam takiego życia. Ale ta świadomość nie pomaga. Podobnie jak wielu moich znajomych, jestem… strasznie… zajęta.

Ostatni raz, kiedy siedziałam na kanapie i zwyczajnie nic nie robiłam, zdarzył się, gdy po prostu na nią upadłam. Zbliżał się koniec roku szkolnego, byłam wyczerpana, chronicznie niewyspana i niezdolna do normalnego funkcjonowania. Mogłam już tylko leżeć i gapić się w przestrzeń – i w takim stanie zastał mnie mąż po powrocie z pracy.

Wtedy jeszcze nie rozumiałam, że ta zapaść to właściwie jedyna społecznie akceptowana forma nicnierobienia. „Atrakcyjność choroby polega na jej zdolności odkupienia jednego z największych grzechów naszego społeczeństwa: nierobienia niczego”, piszą Carl Cederström i André Spicer, profesorowie zarządzania, w książce Wellness Syndrome.

CO SIĘ STAŁO?

Coś się ze mną działo i nie było mi to w smak. Czułam wieczne zmęczenie i przytłoczenie, nie miałam pojęcia, co z tym zrobić. Przez lata pisania o wychowywaniu dzieci zauważyłam, że stres odgrywa ogromną rolę w życiu wielu ludzi i że większość czuje się równie przytłoczona jak ja. Jednak dopiero krótki artykuł w przypadkowo wziętym do ręki piśmie uświadomił mi, że był to objaw znacznie szerszego problemu, z którym mierzą się nie tylko rodzice.

Dwa lata temu dziennikarka Gebke Verhoeven opublikowała tekst pod tytułem Niksen is the New Mindfulness (Niksen jako nowy mindfulness) w holenderskim piśmie „gezondNU”. Spodobał mi się ten koncept i pamiętam, jak pomyślałam: „Wspaniale, wreszcie ktoś mówi, że nicnierobienie jest w porządku. Taki dobrostan to ja rozumiem”.

I zaraz potem przyszła druga myśl: „Jakim cudem mogłabym nic nie robić?”. Za każdym razem gdy pozwalam sobie na chwilę przerwy, mój dom zaczyna do mnie przemawiać. „Weź mnie, weź mnie, weź mnie”, szepcze moje pranie, i to w wyjątkowo aseksualny sposób. „Czy przypomniałaś dzieciom o pracy domowej?”, pyta podświadomość. Jeden rzut oka, a już widzę książki na podłodze i brudne naczynia w kuchni. W domu nie ma nic do jedzenia, a ja mam zero pomysłów, co zrobić na kolację. Jak mogłabym po prostu siedzieć na kanapie, skoro czuję, że powinnam wstać, aby zająć się domem i wszystkimi domownikami (poza sobą, rzecz jasna)? Nowe zadania materializują się nieustannie, wyskakują z niebytu. Kiedy tylko mam zamiar usiąść, któreś z dzieci zaczyna chorować, wypada mi jakieś spotkanie i muszę je odbyć lub przypominam sobie o czymś, co miałam zrobić. Jak, na litość, mogłabym w tym wszystkim znaleźć czas na niksen?

Zastanawiałam się, czym właściwie jest niksen. I czy mogłabym jakoś tę sztukę praktykować. Zaczęłam intensywnie szukać informacji i odkryłam, że zwykłe nicnierobienie może przynieść ogrom korzyści, zwłaszcza osobom takim jak ja, przytłoczonym obowiązkami. Na niksen naprawdę warto zwrócić uwagę.

Moja ciekawość i uporczywe poszukiwania zaowocowały kilkoma artykułami. Gdy w maju 2019 roku „New York Times” opublikował jeden z nich, Case of Doing Nothing (Przypadek nicnierobienia), w ciągu kilku dni zyskał ogromną popularność: został zretweetowany, udostępniony i wysłany mailem blisko sto pięćdziesiąt tysięcy razy. W czerwcu słowo „niksen” było już dosłownie wszędzie. Stało się jasne: trafiłam w czuły punkt.

Cały świat chciał się dowiedzieć więcej o tym, co nosi nazwę „niksen”, dostawałam maile, proszono mnie o wywiady, otrzymywałam propozycje współpracy od agencji literackich i wydawców. Wyglądało to trochę jak wiele hałasu o nic (dosłownie), było jednak w tym wszystkim coś, co zdawało się działać na wyobraźnię.

Gdy zaczęłam gromadzić i analizować reakcje na niksen, zdałam sobie sprawę, że ludzie mają dosyć tych wszystkich trendów, z których wynika, że wciąż robią za mało i powinni bardziej się postarać na drodze samodoskonalenia. Był to jeden z powodów, dla których nowa idea okazała się tak atrakcyjna – niksen stanowi najłatwiejszy sposób osiągania dobrostanu, jaki tylko można sobie wymarzyć.

Uderzyło mnie też coś jeszcze: otóż zupełnie nie wiadomo, jak to zrobić. Nierobienie zupełnie niczego może się zdawać proste, jest jednak na odwrót. Gdybym dostawała pensa za każdym razem, kiedy ktoś mnie pyta, jak w większym stopniu wprowadzić niksen w życie, byłabym milionerką. Zrozumiałam, że większość z nas potrzebuje pomocy, by się nauczyć, jak przestać być bezustannie zajętym. Dlatego napisałam tę książkę: w nadziei, że jeśli rzucę nieco światła na nicnierobienie, to może ludzie na całym świecie zrozumieją, że siedzenie na kanapie i uprawianie niks jest w porządku.

WSZYSCY JESTEŚMY BARDZO ZAJĘCI

Taka jest prawda: jesteśmy zajęci i zestresowani. Czujemy się przytłoczeni codziennym życiem, tracimy oddech, gubimy rytm, dręczy nas niepokój. Rozpaczliwie pragnąc jakiegoś rozwiązania, szukamy odpowiedzi dosłownie wszędzie, licząc na to, że kolejna książka albo nowy artykuł pomogą nam poczuć spokój, a także lepiej radzić sobie z oczekiwaniami, zadaniami i zobowiązaniami.

Jak wynika z sondażu przeprowadzonego w 2019 roku przez Instytut Gallupa (wzięło w nim udział sto pięćdziesiąt tysięcy osób na całym świecie), najbardziej zestresowaną nacją są Amerykanie. W badaniu, którego celem było poznanie emocji ludzi w różnych miejscach globu, zebrano dane o doświadczeniach pozytywnych (Ile razy się wczoraj uśmiechnąłeś? Czy byłeś traktowany z szacunkiem przez cały dzień?) i negatywnych (Czy odczuwałeś wczoraj smutek, ból, niepokój albo złość?).

Jak się okazało, Amerykanie byli nie tylko bardziej zestresowani niż mieszkańcy innych krajów, lecz także w ciągu ostatniej dekady najczęściej odczuwali złość i się martwili. Sondaż Gallupa wykazał korelację pomiędzy wiekiem poniżej pięćdziesięciu lat, niskimi dochodami i przynależnością do przeciwników prezydenta Trumpa a problemami ze zdrowiem psychicznym. Globalnie negatywne emocje znalazły się na poziomie porównywalnym z rokiem 2017, uznawanym jak dotąd za najbardziej depresyjny.

W artykule opublikowanym online w „Psychology Today” psycholożka Jean M. Twenge wyjaśnia, że choć wiele osób nie ma zdiagnozowanej depresji, to notowany jest wyraźny wzrost jej psychosomatycznych objawów. „Studenci byli o pięćdziesiąt procent bardziej skłonni przyznawać, że czują się przytłoczeni, a osoby dorosłe skarżyły się na problemy ze snem, brak apetytu i twierdziły, że wszystko wymaga wiele wysiłku – co daje nam klasyczne objawy depresji. Jednak na pytanie zadane wprost, czy czują się przygnębieni, ludzie w pierwszej dekadzie XXI wieku i w latach 80. XX wieku odpowiadali mniej więcej tak samo”.

Twenge znana jest z artykułu w „Atlantic”, w którym argumentuje, że smartfony są odpowiedzialne za epidemię depresji u nastolatków. Jak twierdzi, wzrost depresji wiąże się z osłabieniem relacji międzyludzkich i więzi społecznych, przy jednoczesnym wzroście koncentracji na tak namacalnych celach jak pieniądze i na rosnących oczekiwaniach. Jak pewnie potraficie sobie wyobrazić, w związku z tym wszystkim ludzie raczej nie uprawiają zbyt wiele niks.

Nie lepszą sytuację mamy w Wielkiej Brytanii. YouGov, międzynarodowa firma działająca w branży badania rynku, sondaży i analizy danych, zajęła się poziomem stresu i odkryła, że w 2017 roku siedemdziesiąt cztery procent Brytyjczyków było tak zestresowanych, że nie potrafiło sobie poradzić z przytłoczeniem. Prawie połowa respondentów wyznała, że stres prowadzi do niezdrowych nawyków żywieniowych, jedna trzecia przyznała się do większego spożycia alkoholu, a szesnaście procent odpowiedziało, że zaczęło więcej palić z powodu stresu. Niemal połowa ankietowanych była przygnębiona, dwie trzecie odczuwało niepokój, jedna trzecia wspominała o myślach samobójczych. Powody finansowe, presję społeczną na osiągnięcie sukcesu i obawy o dach nad głową podawano jako główne przyczyny stresu obok pogarszającego się stanu zdrowia osób bliskich. Inna ankieta, przeprowadzona przez „Mirror” (wzięło w niej udział dwa tysiące osób), pokazała, że połowa Brytyjczyków skarży się na brak czasu, a większość jest „zbyt zestresowana, żeby się dobrze bawić”.

Nic więc dziwnego, że artykuł w „New York Timesie” o nicnierobieniu spotkał się z tak entuzjastycznym przyjęciem. Mieszkańcy większości krajów zachodnich są spragnieni wolnego dnia czy chwili odpoczynku. Wiele narodów mogłoby się przyjrzeć krajom takim jak Holandia, oferującym sporo wolnych dni, świetny system ubezpieczeń społecznych i doskonałą równowagę między pracą a życiem osobistym. Niksen, czyli sztuka nicnierobienia, cieszy się tutaj mocną i ugruntowaną pozycją.

A MOŻE JEDNAK SIĘ MYLĘ?

Krytycy, wśród których przeważają Holendrzy, zarzucają mi, że tworzę nieistniejące trendy. Naprawdę chciałabym mieć taką sprawczość i kreatywność, by samodzielnie rozpocząć wszechświatowy trend, prawda jest jednak taka, że ich nie mam. Widzieliście mnie kiedyś? Chodzę w dżinsach i podkoszulku, nie ma we mnie nic z trendsetterki!

Wierzę jednak, że jako emigrantka jestem w stanie ujrzeć unikatową, obiektywną perspektywę tego kraju i zwyczajów, którym przyglądam się od dziesięciu lat, czyli od czasu, kiedy się tu przeprowadziłam. Holendrzy mają bez wątpienia znacznie głębszą wiedzą o swojej kulturze, czasem jednak potrzeba osoby z zewnątrz, by rzuciła światło na temat dla mieszkańców danego kraju całkiem pospolity. Czymś takim jest właśnie niksen – sprawą tak oczywistą, że Holendrzy nawet go nie zauważają.

Głosy krytyczne skłoniły mnie jednak do zastanowienia się: czy niksen jest rdzennie holenderski? Nie urodziłam się w Holandii i niderlandzki nie jest moim językiem ojczystym. Czy to możliwe, żebym zupełnie nie pojmowała, czym jest niksen? Moja amerykańska przyjaciółka, która wyszła za Holendra i mieszka teraz w Holandii, wyznała, że nie zna nikogo, kto uprawiałby niksen. Brzmi to sceptycznie, a jednak wszyscy Holendrzy, z którymi rozmawiałam o niksenowaniu, z punktu wiedzieli, o czym jest mowa. Oznacza to, że rozumieli przynajmniej samą ideę, nawet jeśli część z nich twierdziła, że niczego takiego nie praktykuje.

Jako pisarka i dziennikarka uważnie obserwowałam ten kraj i jego mieszkańców i mogę powiedzieć, że „niksen” jest słowem niderlandzkim, a słowa zwykle nie pojawiają się, jeśli nie stoi za nimi jakiś koncept czy filozofia. Jego znaczenie w Holandii nie podlega żadnej dyskusji, jest niezaprzeczalne, a z drugiej strony widzę, że walczy się tam z niksenowaniem jak wszędzie na świecie, i uważam, że to krzepiące.

Świadomie czy nie, Holendrzy z całą pewnością stworzyli idealne warunki do niksenowania i łatwiej akceptują tę ideę, niż ma to miejsce w innych kulturach i narodach. Według mnie Holandia jest miejscem wprost wymarzonym na niksen, ale to zjawisko nie jest charakterystyczne tylko dla tego kraju – jak łatwo się zorientować, koncepcja nicnierobienia jest obecna w wielu kulturach.

W CENTRUM UWAGI: KORZYŚCI Z BYCIA OUTSIDEREM

Urodziłam się w Polsce, w wielokulturowej i wielojęzycznej rodzinie, i mieszkam w Holandii od dziesięciu lat. Dorastałam w Niemczech, skąd pochodzi mój mąż, i jestem związana z Francją, gdzie mój ojciec spędził całe dzieciństwo, a także z Holandią, w której dorastała moja mama. Babcia ze strony mamy była Ukrainką, mam również korzenie żydowskie.

Ludzie zwykle nie wiedzą, jak mnie traktować. „Kim ty właściwie jesteś?”, zdają się pytać. „Jaką etykietkę mam ci przykleić? Co z tobą zrobić?”

Wszędzie jestem outsiderką, co jest trochę trudne. Przecież każdy z nas pragnie gdzieś przynależeć. Są jednak pewne profity z bycia outsiderem i chyba nikt nie wie tego lepiej niż artystka i pisarka Jenny Odell. „Bycie outsiderką pomaga spojrzeć z innego punktu widzenia na rzekomo znajome rzeczy”, napisała mi w mailu. Absolutnie się z tym zgadzam.

„I chociaż niemożność wpasowania się w jedną kategorię może powodować dyskomfort, to z drugiej strony daje możliwość obserwacji tych kategorii z zewnątrz, jak również znajdowania między nimi połączeń, których inaczej mogłabym nie zobaczyć”, dodaje.

Badania przeprowadzone przez Hajo Adama wykazują, że wyjazd za granicę paradoksalnie rozwija w człowieku bardziej wyraźne poczucie tożsamości. Adam nazywa to „klarownością obrazu Ja” i definiuje jako stopień, w jakim rozumienie siebie jest „jasne i pewnie zdefiniowane, wewnętrznie spójne i stabilne”.

W książce Range: Why Generalists Triumph in a Specialized World (Zasięg zainteresowań. Dlaczego wiedza ogólna triumfuje w świecie specjalistów) pisarz David Epstein argumentuje, że to właśnie duża rozpiętość doświadczeń przynosi sukces emigrantom. Zamiast się zakorzeniać, jak to robią miejscowi, outsiderzy kolekcjonują szeroki wachlarz osobistych przeżyć. Wielu z nich znajduje swoją ścieżkę kariery w późniejszym wieku i dociera tam okrężną drogą – dosłownie i w przenośni. Eksperymentują w życiu zawodowym i osobistym.

Można powiedzieć, że outsiderzy osiągają sukces nie pomimo unikatowego punktu widzenia i doświadczenia, lecz dzięki niemu.

PROBLEM Z WELLNESS

Zanim przejdziemy dalej, chcę coś ustalić: nie jestem guru wellness i to nie jest typowa książka na temat dobrostanu. Jestem taka, jak wielu moich czytelników (może trochę niższa ze swoim metr pięćdziesiąt osiem, co według powszechnych standardów uważane jest za wzrost niski, a w Holandii za bardzo niski). I chociaż wierzę w niksen, to byłam sceptyczna w kwestii dostawiania kolejnej pozycji na i tak już przepełnioną półkę z książkami o wellness.

Moje badania z ostatnich lat przekonały mnie jednak, że właściwie muszę to zrobić. Większość z nas potrzebuje niksenowania, a zaskakująco niewiele osób wie, jak sobie odpuścić niektóre sprawy i po prostu oddać się lenistwu. Nie uznaję się za specjalistkę w tej kwestii, ale w czasie pisania artykułów – a teraz książki – gruntownie zgłębiłam ten temat.

Trendy wellness traktuję sceptycznie i dlatego z pewnym wahaniem podchodzę do przekonywania czytelników, by wprowadzili niksen w życie. Do tej pory trzymałam się z dala od książek o dobrostanie i podobnych (może z pewnymi wyjątkami), za to pochłonął mnie jeden gatunek poradników – o wychowywaniu dzieci. Gdy dziesięć lat temu po raz pierwszy zostałam mamą, czułam taką presję, by być dobrym rodzicem, że przeczytałam niemal wszystko, co ukazało się na ten temat.

Co ciekawe, żadna z tych pozycji nie była dla mnie wsparciem, wręcz przeciwnie, czułam się coraz gorzej. Dostrzegam pewne podobieństwo między pozycjami o rodzicielstwie i książkami o wellness – wszystkie zdają się przemawiać tonem protekcjonalnym, przepełnionym łagodną troską. Kolejni specjaliści pokazują, jak bardzo wszyscy czegoś nie umiemy, jak źle żyjemy i jak wszystko się zmieni, jeśli tylko posłuchamy ich rad. Zajęło mi trochę czasu, zanim dostrzegłam, że poradniki, zamiast mnie uszczęśliwiać, zwiększają we mnie poczucie niepewności, i wtedy je odrzuciłam, a moje rodzicielskie umiejętności znacznie na tym zyskały.

Jestem świadoma pewnej ironii: oto krytykuję trendy wellness w poradniku o dobrostanie, ale to naprawdę ważna część tej książki. Niksen różni się od tych trendów i jestem pewna, że po przeczytaniu kolejnych rozdziałów przyznasz mi rację. Przede wszystkim niksen nie wymaga od nikogo, aby się zmieniał czy udoskonalał. Czy to nie krzepiące?

Zapewne, czytelniku, zgodzisz się, że trendy wellness bywają szkodliwe. Jeśli spodziewasz się, że uzdrowicielskie kryształy wyleczą nowotwór, a parowe nasiadówki wyrównają poziom hormonów (nie śmiej się, takie sposoby naprawdę są stosowane i zostały spopularyzowane przez Gwyneth Paltrow), czeka cię rozczarowanie, a może nawet ból.

Obecnie wellness jest już wszędzie. „Dobre samopoczucie opanowało wszystkie aspekty życia. (…) Dyktuje, jak mamy żyć i pracować, jak się uczyć, jak uprawiać seks”, piszą Carl Cederström i André Spicer w książce Pętla dobrego samopoczucia1. Nie są fanami wellness, porównują ten trend do ideologii, która krzywdzi najbardziej wrażliwych: „Jeśli zdrowie staje się ideologią, to niemożność dostosowania się okazuje się piętnem”. Przyznajemy jednak, że „zdrowe ciała to produktywne ciała” i podobnie jest, jeśli chodzi o szczęście. Zdrowie i szczęście stają się obowiązkiem społecznym, inaczej będziemy obciążeniem dla otoczenia.

„Oczekuje się, że przejmiemy odpowiedzialność za swoje szczęście”, mówi Paul Dolan, profesor ekonomii i autor Happy Ever After: Escpaing The Myth of The Perfect Life (Długo i szczęśliwie: Ucieczka przed mitem o życiu idealnym). Rzecz w tym, że nasza „misja szczęście” jest pozbawiona grama radości. To ma być praca, praca i jeszcze raz praca. Dolan dostrzega w tej postawie narrację społeczną: „damy wam przepis, co macie myśleć i czuć, czego pragnąć” – co nie czyni nas bardziej szczęśliwymi. Nawet więcej, uważam, że w wielu wypadkach wellness staje się częścią ruchu, który nierzadko popycha ludzi do tego, by wzięli sprawy w swoje ręce i szukali alternatywy dla konwencjonalnych metod leczenia. To może być w jakimś stopniu pozytywne, ważne jest przecież, byśmy rozumieli, że nasze wybory wpływają na zdrowie i dobre samopoczucie, aczkolwiek nie jest to tylko sprawa prywatna. Zdrowa dieta jest ważna, lecz nie wyleczy raka, najważniejsze są solidna i dostępna służba zdrowia oraz ubezpieczenie społeczne. Trendy związane z dobrostanem według mnie niosą ryzyko przesunięcia odpowiedzialności z instytucji rządowych i społeczeństwa jako ogółu na jednostki, i to w czasie, gdy najbardziej potrzebują one pomocy i wsparcia.

Niektórzy krytycy zdają się z tym zgadzać. W recenzji książki Barbary Ehrenreich Natural Causes: An Epidemic of Wellness, the Certainty of Dying, and Killing Ourselves to Live Longer (Przyczyny naturalne: Epidemia dobrego samopoczucia, nieuchronność śmierci i zabijanie się o to, by żyć dłużej), opublikowanej w „New Republic” – Gabriel Winant opisuje wellness jako „przymusowy i wyczerpujący obowiązek: łańcuch niekończących się testów medycznych, praktyk zdrowotnych oraz ćwiczeń, które w końcu staną się celem zamiast środkiem”.

Wellness niezmordowanie powtarza ludziom – zwłaszcza kobietom – żeby się stale doskonalili. Mamy pracować nad umysłem, ciałem i otoczeniem. Idź na siłownię! Poćwicz jogę! Posprzątaj dom! Więcej pracuj – jeśli tego nie robisz, jesteś przegrywem, który się poddał! „Presja, jaką wywieramy na ludzi, żeby stali się KIMŚ, sprawia, że większość z nas czuje się NIKIM”, mówi Mary Widdicks, psycholożka, wydawczyni, pisarka i mama trójki dzieci, współautorka wielu prestiżowych publikacji, między innymi w „Washington Post”.

Do tego dochodzi fakt, że niemal każdy trend związany z dobrym samopoczuciem przekonuje nas, że mamy do czynienia z ostatecznym rozwiązaniem dla wszystkich i dla każdego z osobna. „Jeśli wpasujesz się w czyjś model, może to stanąć na przeszkodzie w dotarciu do głębszych wartości”, sprzeciwia się Gretchen Rubin, pisarka i podcasterka, która porusza temat szczęścia i produktywności w swoich książkach Projekt szczęście2 i Cztery tendencje3, a także w podcastach. Krótko mówiąc: sam tworzysz siebie.

W CENTRUM UWAGI: TRENDY WELLNESS NA ŚWIECIE

W ciągu ostatnich lat, a właściwie już nawet dekad, na całym świecie pojawiały się i znikały trendy wellness i na pewno czekają nas jeszcze nowe. Oto garść najważniejszych czy też najbardziej popularnych.

Mindfulness

Częściej pod nazwami „medytacja mindfulness” czy „trening uważności” – jest z nami ładny kawałek czasu. Pochodzi ze starożytnych nauk buddyjskich; przydatność tej medytacji w łagodzeniu objawów stresu i niepokoju pozwoliła na dobre zakorzenić się jej w zachodnim myśleniu i stylu życia. W treningu uważności mamy zwrócić uwagę na obecny stan umysłu i odbudować wewnętrzną równowagę poprzez skupianie się na oddechu i przyglądanie się napływającym myślom, bez oceniania czy wstydu. Dzięki temu stajemy się spokojniejsi, bardziej świadomi siebie i innych.

Podobną filozofią jest zen. Jak wyjaśnia japoński pisarz Naoko Yamamoto: „praktykując zen, koncentrujesz się na teraźniejszości i próbujesz zapomnieć o przeszłości oraz przyszłości”.

Hygge, koselig, Gemütlichkeit

Kilka lat temu dużym zainteresowaniem cieszyło się hygge, nieprzetłumaczalne duńskie określenie na spędzanie czasu z przyjaciółmi, serdeczną atmosferę i cieszenie się prostymi rzeczami, które przynosi życie.

Hygge to siedzenie w domu, gdy wokół panuje mróz, otulanie się kocem i noszenie ciepłych swetrów, najlepiej pośród mebli w duńskim stylu. Norweskie pojęcie koselig bardzo przypomina hygge; strona lifeinnorway.net opisuje je tak: „Koselig to poczucie przytulności, intymności, ciepła, szczęścia i zadowolenia. Aby poczuć się koselig, potrzebujesz rzeczy koselig. W ciemnych miesiącach w kawiarnianych ogródkach pojawiają się koce, a przed wejściem do sklepów świece”.

Podobną filozofią życia jest niemieckie Gemütlichkeit. Jak wyjaśnia „Local”: „słowo to łączy wrażenie przytulności, zadowolenia i ciepła”. Można je również rozszerzyć o poczucie akceptacji społecznej i dobrobytu.

KonMari

Gdy popularna stała się metoda KonMari w sprzątaniu i organizacji przestrzeni wokół siebie, wszyscy zaczęli przyglądać się swoim rzeczom, oceniać je pod tym kątem, czy dają radość, czy nie, a potem zatrzymywać lub wyrzucać.

KonMari, powołane do życia przez Marie Kondo, autorkę Magii sprzątania4, stało się sensacją, przemawiało do powszechnej potrzeby porządkowania i pragnienia minimalistycznego stylu życia.

Szwedzkie döstädning, nazywane death cleaning, porządkami przed śmiercią, to kuzyn metody KonMari; również odwołuje się do minimalizmu i sugeruje posprzątanie swoich rzeczy jeszcze przed śmiercią, żeby ludzie, którzy nas przeżyją, nie musieli się tym zajmować.

Kilka innych modnych trendów

Niedawno w mediach zrobiło się głośno o koreańskiej koncepcji nunchi, czyli o dostrajaniu się do emocji innych ludzi, a także o japońskiej koncepcji ikigai, ścieżki do znalezienia życiowej pasji, która została nazwana „sekretem szczęścia, zdrowia i długiego, spełnionego życia”.

PO CO NAM W TAKIM RAZIE NIKSEN?

„Czy wobec takiej różnorodności trendów, filozofii i szybkich rozwiązań potrzebujemy, by pojawiały się kolejne?” To pytanie często pada w wywiadach i wcale nie jestem nim zaskoczona. W końcu nierobienie niczego nie wygląda na ideę rewolucyjną. Jak się jednak okaże, niksen to znacznie więcej niż nicnierobienie. O wiele więcej. W naszych czasach, gdy wszyscy prowadzą bardzo zajęte życie, odmowa latania w kółko jak kurczak z odciętą głową zakrawa na ekstrawagancję. Niksen pomoże zmniejszyć to nasze zaganianie.

Natłok zajęć to tylko część problemu, do tego dochodzi ciągła presja odczuwana w każdej sferze życia. Mamy dać z siebie wszystko w pracy (żadnego marnowania czasu i coraz większa produktywność), wrócić do nieskazitelnie czystego i świetnie zorganizowanego domu (niech ktoś mi powie, jak to się robi!), wychować grzeczne i kreatywne dzieci (zapoznaj się z wykazem wszystkich sposobów, jak niszczysz życie swoim dzieciom) i zapewnić im wszelkie możliwe stymulujące zajęcia sportowe lub artystyczne. Nie zapominajmy też o byciu wsparciem dla małżonków czy partnerów, no i o zdrowiu (w tej kwestii oczekiwania też są wysokie), o nowych nawykach żywieniowych – czy spróbowałeś już spiruliny i jarmużu? Kiedy ostatnio byłeś na siłowni? Jesteś gotowy na następny maraton? A jeśli te pytania budzą twoją złość, to co powiesz na warsztaty mindfulness, które uczynią z ciebie bardziej spokojnego i miłego człowieka?

Wymagamy od siebie, jak mówią Niemcy, bycia eierlegende Wollmilchsau, świnią, która poza mięsem daje również mleko, wełnę i znosi jajka. Chcemy zawsze być wszystkim i dla każdego. Bycie współczesnym człowiekiem jest szalenie wyczerpujące.

To z powodu tego nastawienia, tego poczucia, że nie jesteśmy dość dobrzy, z dążenia do doskonałości, czytamy o hygge, KonMari czy innym trendzie, który właśnie zaistniał. Co jeszcze musimy zrobić? Jak się postarać? Co kupić?

Niksen odwołuje się do pragnienia prostszego, minimalistycznego życia. Porządkowanie spraw zyskało ostatnio na popularności – i dlatego nie sądzę, żeby zainteresowanie niksenowaniem wzięło się znikąd. Pragnienie nicnierobienia jest stare jak świat, po prostu było uśpione, nie miało nazwy i trudno było o nim rozmawiać. Wszystko się zmieniło, gdy ludzie odkryli niksen, słowo, które łatwo wymówić – wtedy wszystko wybuchło.

Kto decyduje, że coś jest albo stanie się trendem? Ktoś, kto pragnie zainicjować nowy nurt, czy ludzie, którzy go podchwytują, zaczynają o nim pisać i czytać, wprowadzać go w życie? Merriam-Webster Dictionary definiuje trend jako (między innymi): „dominującą tendencję/skłonność, ogólny ruch, aktualny styl lub preferencje oraz linię rozwoju”.

Czy ludzie pójdą w kierunku niksenowania? Czy to jest tendencja, skłonność? Jeśli tak, to mam nadzieję, że ta książka wyjaśni, czym jest niksen i jak wdrożyć go w życie.

CO ZNAJDZIECIE NA KOLEJNYCH STRONACH

Zamierzam podzielić się w tej książce tym wszystkim, co odkryłam od czasu, gdy zaczęłam zajmować się niksenowaniem, holenderską sztuką nierobienia absolutnie niczego. I chociaż rzadko mój dzień przebiega gładko, to niksen naprawdę ma potencjał, by zmienić coś w naszym życiu. Gdy przestaniemy być tacy zajęci, poczujemy się bardziej szczęśliwi, kreatywni i produktywni, łatwiej będzie nam przychodziło podejmowanie decyzji. Praktykowanie niksen może nie być proste, może wymagać czegoś więcej niż tylko wysiłku, ale wierzę, że jest możliwe.

W każdym rozdziale zajmę się innym aspektem filozofii niksen, w każdym znajdziecie część W centrum uwagi – fakty, opowieści i opinie ekspertów, a więc ludzi, którzy mieszkają w Holandii, i badaczy zajmujących się tym zjawiskiem. Odwołam się do szerokiego wachlarza dyscyplin: socjologii, biologii, psychologii, historii i komunikacji międzykulturowej, będę czerpać z własnego doświadczenia. Niksen to stosunkowo nowa idea, nie ma zbyt wiele dostępnych informacji o nicnierobieniu, do wielu wniosków musiałam dojść sama.

Każdy rozdział zakończy się trzema pytaniami, nad którymi będziesz mógł poniksenować w wolnym czasie.

W rozdziale pierwszym zapoznasz się z koncepcją niksen – czym ona jest i czym nie jest, z podejściem ludzi do nicnierobienia i z tym, jak się wtedy czujemy. Spoiler alert: możesz nie być tego świadom, ale często praktykujesz niksen.

Drugi rozdział jest poświęcony Holandii i moim obserwacjom poczynionym w tym małym, ale gęsto zaludnionym kraju. Poznasz jego osobliwości oraz styl życia. I chociaż niektórzy z jego mieszkańców mogliby się z tym spierać, to zobaczysz, dlaczego jest miejscem idealnym do niksenowania.

W rozdziale trzecim wyjaśnię, skąd bierze się nasze ciągłe zabieganie i jak to wpływa na zdrowie i funkcjonowanie w społeczeństwie. I choć jestem fanką technologii, to pokażę, jak smartfony niszczą życie i kradną nam czas. Będzie też o tym, jak stres działa na organizm.

Niksen może pozytywnie wpłynąć na życie na wiele różnych sposobów – poznasz je w rozdziale czwartym. Dowiesz się, kiedy stajemy się bardziej produktywni, twórczy i zrelaksowani i jak to wzmacnia zdolność podejmowania decyzji.

Rozdział piąty ma charakter praktyczny i nauczy cię, jak wprowadzić niksen do najważniejszych sfer życia: pracy, domu i przestrzeni publicznej. Zamieszczam dużo użytecznych rad, jak robić „więcej niks” – możesz z nich skorzystać.

W rozdziale szóstym piszę o sytuacjach, w których niksen nie działa, i przytoczę uwagi krytyczne na jego temat. Moja konkluzja jest przejrzysta: niksen może się sprawdzić w przypadku wielu osób, ale nie wszystkich. Jeśli nie jest dla ciebie, odpuść. Znajdziesz tam również kilka wskazówek, co robić zamiast.

A jeśli uda ci się dotrzeć do końca książki, dowiesz się, czy udało mi się opanować holenderską sztukę nicnierobienia, czy może poniosłam klęskę. Możesz się też spodziewać przemyśleń na temat przyszłości pracy, odpoczynku i ludzkości generalnie.

Co rozważania o przyszłości mają wspólnego z niksenowaniem? Otóż wszystko.

PONIKSENUJ O TYM:

1. Czy czujesz się bez przerwy zajęty i wiecznie zestresowany?

2. Kiedy ostatnio nic nie robiłeś?

3. Co czujesz w obliczu dużego wyboru trendów wellness, tak dzisiaj popularnych?

1 W Polsce książka ukazała się w Wydawnictwie Naukowym PWN w 2016 roku w tłumaczeniu Łukasza Żurka (przyp. tłum.).

2 Tytuł oryginału Project Happiness; w Polsce książka została wydana w 2011 roku przez wydawnictwo Nasza Księgarnia w tłumaczeniu Moniki Walendowskiej. W roku 2020 w Studiu Emka wyszło wydanie jubileuszowe, uzupełnione o dodatkowe materiały, pod tytułem Projekt szczęście. Dlaczego przez rok starałam się śpiewać z rana, walczyć uczciwie, czytać Arystotelesa i w ogóle lepiej żyć, również w tłumaczeniu Moniki Walendowskiej (przyp. tłum.).

3 Tytuł oryginału Four Tendencies, w Polsce książka wydana w 2018 roku przez wydawnictwo Studio Emka w tłumaczeniu Władysława Jeżewskiego (przyp. tłum.).

4 W Polsce książka wydana w 2015 roku przez wydawnictwo Muza w tłumaczeniu Magdaleny Macińskiej.

ROZDZIAŁ 1

CO TO JEST NIKSEN

SIEDZĘ NA CUDOWNIE WYGODNEJ BRĄZOWEJ KANAPIE I TRZYMAM W RĘKACH KUBEK GORĄCEJ HERBATY. Unosi się nad nim para; obejmuję go i grzeję dłonie. To mój ulubiony kubek, ręcznie malowany, zielono-brązowy z nutkami błękitu, w kwiaty i inne wzory inspirowane naturą. Biały kindle, zeszłoroczny prezent bożonarodzeniowy od męża, być może leży tuż obok mnie, nawet na pewno – nie wytrzymuję długo z dala od książek.

Jest mi dobrze. Podwinęłam nogi pod siebie, lewą ręką opieram się na podłokietniku. Zdarza się, że mąż pyta wtedy: „Olgujesz sobie?”. Ta pozycja jest tak bardzo moja, że nadał jej moje imię.

Siedzę sobie w ten sposób i czytam książkę lub redaguję wydrukowany artykuł. Czyli albo czytam, albo pracuję. Wyobraźmy sobie jednak trzy inne scenariusze:

Siedzę na kanapie w tej samej pozie, ale myślę o artykule, który chcę zaproponować wydawcy.

Wciąż na kanapie, planuję w myślach kolację, zastanawiam się, czy dzieci mają wszystko, czego im trzeba, albo się o nie martwię.

I wreszcie: jestem na kanapie. Patrzę na dywan, sunę wzrokiem do ogrodu i zauważam, że róże nadal kwitną, mimo chłodu. Mąż włącza muzykę, a ja wsłuchuję się w głos wokalisty i rytm perkusji.

Którą z tych wersji można uznać za niksen? Założę się, że nawet nie wiedząc dokładnie, czym jest niksen, od razu rozpoznałeś, która z tych sytuacji to nicnierobienie.

NIKSEN: Z CZYM TO SIĘ JE?

Kiedy studiowałam germanistykę na Uniwersytecie Warszawskim, miałam możliwość uczyć się niderlandzkiego, ale to by oznaczało jeszcze jeden rok studiów, a na mnie czekał chłopak w Niemczech. Byłam absolutnie pewna, że holenderski nigdy mi się nie przyda, i zrezygnowałam z zajęć. A teraz, proszę bardzo, właśnie uczę się tego języka. Dobrze mi tak.

Czasem holenderski wydaje się bardzo trudny, zwłaszcza wymowa. Na początku nauki poszłam do mięsnego i poprosiłam o pięćset gramów mielonego – a przynajmniej tak mi się wydawało – bo przyszłam do domu z małym plastikowym woreczkiem z odrobiną mięsa. Najwyraźniej moja wymowa vijf (pięć) brzmiała jak twee (dwa) – cóż poradzę?

Byłam zbyt zmęczona, żeby wrócić do sklepu. Na szczęście miałam w domu soczewicę. Efekt – prawie wegetariańskie klopsiki. To się nazywa kreatywność!

Holenderski bywa również uroczy i zabawny. „Porównałabym go do obrazu z dużą paletą barw”, mówi Marjan Simons, która uczy mnie holenderskiego.

Podobają mi się zwłaszcza zdrobnienia: hondje, huisje i boompje, czyli piesek, domek i drzewko. Dodajesz -je i wszystko staje się mniejsze. „Jesteśmy najwyższymi ludźmi na świecie i mieszkamy w niewielkim kraju. Dlatego wszystko, co lubimy, zdrabniamy”, tłumaczy Simons.

Fascynuje mnie też, że wszystko można zmienić w czasownik. Gra w tenisa? Tennissen! Płacenie kartą? Pinnen! Wyjście na drinka (borrel) z paczką przyjaciół? Borrelen! Pomyśl o jakimś słowie lub wyrażeniu i przekształć je w czasownik poprzez dodanie -en. Nicnierobienie? Niksen! Uwielbiam to. W języku polskim, który jest moim językiem ojczystym, gdy spotykamy się z czymś nowym, mówimy „Z czym to się je?”. No więc: z czym się je ten niksen?

CZY HOLENDRZY NIKSUJĄ?

Po holendersku niks oznacza „nic” – pozostaje już tylko zrobić mały kroczek, by niks (rzeczownik) przerobić na niksen (czasownik), czyli dosłownie „nicnienie”. Marjan Simons podaje też inną genezę: niksen pochodzi od niks doen (nic nie robić), które uległo skróceniu. Niksen.

Gdy zaczęłam zgłębiać ten temat, poznałam inne holenderskie słowa o podobnym znaczeniu, na przykład lanterfanten. Na swojej stronie, boekcoach.nl, holenderski pisarz, wydawca i przedsiębiorca Elise de Bres wyjaśnia, że lanterfanten jest jak niksen: „możesz robić, co chcesz, i w tym, co robisz, nie ma żadnego celu”.

Kolejny synonim to luieren (spróbujcie wymówić te wszystkie głoski! Jestem tu dziesięć lat i wciąż mam problem). Tytuł holenderskiego wydania tej książki brzmi Niksen: holenderska sztuka luieren. Początkowo myślałam, że to słowo oznacza bycie leniwym, bo lui to „leniwy” – jednak inne znaczenie lui to „spędzanie czasu”. Encyclo.nl, holenderski słownik online, definiuje luieren jako „świadome nierobienie niczego lub robienie niewiele”.

Jestem pisarką, lingwistką i tłumaczką i mam świadomość, że język daje nam wgląd w kulturę. Jak to możliwe, zastanawiałam się, że w narodzie, który ma tyle wspaniałych słów na nicnierobienie, są ludzie, którzy zaprzeczają, jakoby mieli od czasu do czasu uprawiać niksen?

Japońska pisarka Naoko Yamamoto (od piętnastu lat mieszkająca w Holandii), zgadza się w całej rozciągłości, że Holendrzy są świetni w nicnierobieniu. „Potrafią spędzić cały dzień, nie robiąc nic – na wakacjach, kempingu, plaży, w parku czy w domu. W słoneczny dzień mnóstwo ludzi po prostu siedzi na tarasie i pije kawę lub piwo”, pisze do mnie w mailu.

Japończycy, dodaje Yamamoto, są w niksenowaniu beznadziejni, ale sam koncept nie jest im obcy. „Wiedzą, że trzeba odpoczywać, więc pojęcie niksen nie jest dla nich nowe; pokazanie im, jak to robią Holendrzy, mogłoby podsunąć im parę pomysłów”, mówi.

Czy to możliwe, żeby sami Holendrzy nie zdawali sobie sprawy, jak często niksenują? Być może czasem potrzeba kogoś z zewnątrz, żeby się przekonać, jaka jest prawda.

W CENTRUM UWAGI: HOLENDRZY I NIKSEN

Moja przyjaciółka Thessa Lageman, pisarka mieszkająca w Hadze, mówi, że osobiście jest słaba w niksenowaniu, i nie tylko ona. „Wielu ludzi tego nie umie. Chcieliby, ale czują zbyt dużą potrzebę użyteczności”, wyjaśnia. Dodaje jednak, że niksenowanie przychodziło Holendrom z dużą łatwością w czasach sprzed Internetu.

Marjan Simons, moja nauczycielka holenderskiego, przyznaje, że nie widuje swoich rodaków, jak niksenują. „Jesteśmy niesamowicie aktywni. Jeździmy na łyżwach, gramy w hokeja na trawie, uprawimy sport albo zajmujemy się hobby czy wolontariatem”. Zapytana, co Holendrzy robią w ramach odpoczynku, odpowiada: „Uprawiamy sport i bardzo dużo czytamy”.

Właśnie dlatego Thessa uważa, że nicnierobienie może być atrakcyjne dla Holendrów „w dobie tylu rozrywek”. Postrzega niksen jako pozytywne zjawisko, a na dowód podaje wyrażenie lekker niksen (wyborne nicnierobienie). Gdy pytam ją, czy Holendrzy, których często widuję na ławkach w parku albo na plaży, jej zdaniem niksenują, waha się: „To raczej element trasy spacerowej lub rowerowej albo pływania i czytania na plaży. Może stanowić jakiś rodzaj tego, co nazywany niksen, ale nie jest tak postrzegane”.

W przeciwieństwie do Thessy Anton de Jong uważa się za niksera specjalistę (choć osobiście wolę określenie „niksener”). Dla niego niksen to wygrzewanie się w słońcu. Gdy pytam go, czy niksen ma pozytywny, czy negatywny wydźwięk, odpowiada: „To zależy. Można być zatopionym w rozmyślaniach, a można znaleźć się na skraju pochrapywania”.

Zastanawiałam się długo i intensywnie, jak najlepiej oddać znaczenie tego słowa po angielsku, a także w tej książce. „Zaangażowanie w niksen” brzmi niezgrabnie, „niksenienie” niewłaściwie. Uznałam, że najlepiej potraktować je swobodnie i zdać się na kreatywność. Dlatego czasem używam „niksen” jako rzeczownika, na przykład, „filozofia niksen” – czy „to, co najlepsze w niksen” – a czasem mówię: „uwielbiam robić niks” albo odnoszę się do „niks(en)owania” – co może nie być gramatycznie poprawne, ale nieźle się sprawdza. I wreszcie powołałam do życia „niksenera” – osobę, która nic nie robi. Utworzyłam nawet grupę na Facebooku pod tą nazwą – śmiało, możesz dołączyć!

Gdy już wiedziałam, co oznacza niksen po holendersku, próbowałam ustalić, czym właściwie jest – co robimy, gdy niksenujemy? Odpowiedź okazała się znacznie trudniejsza, niż przypuszczałam; gdy zaczynałam swoje poszukiwania, nie było wiele informacji o niksen. Nicnierobienie wcale nie jest takie proste, jak się wydaje. Kopałam głębiej i udało mi się dotrzeć do odpowiedzi.

Carolien Hamming, coacherka w CSR Centrum (holenderskiej organizacji, która przyciągnęła różnych specjalistów do walki ze stresem i wypaleniem), określa niksen jako „robienie czegoś bez powodu, jak wyglądanie przez okno, słuchanie muzyki czy siedzenie”. Hamming jest specjalistką od niksenowania, cytowaną w licznych artykułach na ten temat.

Robienie czegoś bez żadnego powodu? Brzmi wspaniale. Nie gapisz się przez okno, żeby się wyciszyć albo odprężyć, po prostu robisz to. Bez powodu.

ZAWSZE COŚ ROBIMY

Gdy spytałam Manfreda Ketsa de Vriesa, znanego holenderskiego psychoanalityka i naukowca, co oznacza nierobienie niczego, odpowiedział: „Bardzo dobre pytanie. Nie możesz nic nie robić. Jeśli nic nie robisz, nie żyjesz”.

W trakcie badań nad niksen dość szybko odkryłam, że nicnierobienie jest bardzo trudne, jeśli nie niemożliwe. Nawet gdy śpimy albo odpoczywamy, w organizmie zachodzą niezliczone procesy, większości z nich nie jesteśmy świadomi. Płuca oddychają, serce pompuje krew, żołądek trawi, wydzielają się hormony. I całe szczęście, że dzieje się to bez mojego udziału! Jestem pewna, że gdyby ciało nie regulowało samo oddechu i bicia serca, nie pamiętałabym, żeby to robić. „A niech to, zapomniałam dziś pooddychać”, wzdychałabym. Czy przy okazji dałoby się również ożywić serce?

Możemy nie zauważać, że rosną nam włosy i paznokcie, lecz tak się dzieje. Nasz mózg jest nieustannie zajęty pozbywaniem się starych wspomnień, tworzeniem nowych, zapamiętywaniem tych, które chce zatrzymać. Wałkujemy problemy, planujemy przyszłość, snujemy marzenia. To fascynujące, ile energii i aktywności oznacza bycie istotą ludzką, nawet śpiącą.

Możemy postrzegać naszą aktywność jako kontinuum. Zaczynasz od zera, przy zerowym wydatku energetycznym jesteś praktycznie martwy. Potem, na jedynce, tylko oddychasz i siedzisz. Potem wstajesz, wkładając w to nieco aktywności, potem idziesz, wreszcie biegniesz, co jest już dużą aktywnością”, mówi Matthieu Boisgontier, fizjoterapeuta zafascynowany neuronauką i autor badań, które wykazały, że ludzie są gatunkiem leniwym. Więcej o jego pracach powiem w rozdziale trzecim, przy okazji rozważań, dlaczego niksenowanie jest takie trudne.

Gretchen Rubin, autorka wspomnianej już pracy Projekt szczęście, ma własną definicję. „Nazwałabym to próżnowaniem lub obijaniem się”, mówi. Jak to wygląda w jej przypadku? „Chodzę sobie bez celu po mieszkaniu albo po okolicy. Miałam coś do załatwienia, a teraz po prostu idę. Nie spieszę się, nie myślę o innych sprawach. Rozglądam się. W domu przeglądam pocztę, ale tylko dlatego, że tam jest”, mówi, a ja kiwam głową. „To jak niedzielny poranek. Po prostu jesteś. Nie ma żadnej struktury, panuje wolność”. Wzdycham, to wszystko brzmi tak zachwycająco.

Zbierając opinie specjalistów i definicje niksen, uświadomiłam sobie, że nie ma jednolitej odpowiedzi czy jednego wyjaśnienia. Niektórzy eksperci łączyli niksen z nudzeniem się. „Kiedy myślę o nudzie, dochodzę do momentu, kiedy mogę po prostu być. Ciało i umysł znalazły się w punkcie, w którym po prostu jest się bezczynnym”, mówi Doreen Dodgen-Magee, psycholożka i autorka książki Deviced: Balancing Life and Technology in a Digital World (Urządzenia elektroniczne: Równowaga między życiem a technologią w świecie cyfrowym). Gdy poprosiłam o przykłady, powiedziała: „Patrzysz na chmury albo po prostu wyglądasz przez okno. Jesteś ze swoimi myślami, nie oceniasz i nie upominasz się, jak na przykład podczas treningu uważności, po prostu jesteś obecna”. Zastanawiając się nad tym, doszłam do wniosku, że mnie bardziej przypomina to niksen niż nudę.

Nie mam nic przeciwko tylu różnym punktom widzenia, ale przydałaby się spójna definicja, czym właściwie jest nicnierobienie. Każdy ma jednak swoją. Artystka i pisarka Jenny Odell, autorka Jak robić nic5, przyznaje: „Robienie nic dla każdego może oznaczać co innego”. Odell definiuje to jako „znalezienie małych przestrzeni międzystrefowych, niezorientowanych na cel – wszędzie tam, gdzie się uda. Możesz to robić w autobusie, w kolejce, w międzyczasie: po prostu podejmujesz decyzję i obserwujesz, ile się da, nie oceniasz, otwierasz się na zaskoczenie”.

W CENTRUM UWAGI: NICNIEROBIENIE NA ŚWIECIE

Ludzie na całym świecie wymyślili genialne sposoby na nicnierobienie. Popatrzmy na kilka z nich, żeby zobaczyć, jak sobie z tym radzą. Lista oczywiście nie jest kompletna, na pewno istnieją takie, o których nie słyszałam.

Dolce far niente

Włochy znane są między innymi z pysznego jedzenia i luźnego podejścia do życia. Nic więc dziwnego, że obie te rzeczy połączono, tworząc wspaniałe wyrażenie dolce far niente, czyli dosłownie „słodkie nieróbstwo”. Kojarzy się z angielskim sweet, sweet nothing i holenderskim lekker niksen, opisującym nicnierobienie jako „pyszne, wyborne”.

„Nie ma negatywnych konotacji”, mówi Włoszka Silvia Bellezza, asystentka profesora marketingu w Columbia Business School. „Dolce far niente to czytanie książki albo inna nieproduktywna aktywność dla przyjemności. Możesz oglądać telewizję. I nie oznacza to, że się lenisz”.

Sjesta

Idea sjesty jest bardzo popularna w wielu krajach śródziemnomorskich, przede wszystkim w Hiszpanii i we Francji, i oznacza czas w środku dnia, gdy jest zbyt gorąco, żeby zostać na zewnątrz; idealny moment na drzemkę. Jakąś jego część można wykorzystać na niksen.

Szabat

Szabat, rozpoczynający się w piątek o zachodzie słońca i kończący się o zachodzie słońca w niedzielę, to czas, który Żydzi poświęcają modlitwie i spotkaniom z rodziną. Jedzenie przygotowuje się wcześniej, w czasie szabatu praca jest zabroniona, podobnie jak używanie urządzeń elektrycznych, jak wyjaśniła mi Rebecca Beck, chasydzka Żydówka mieszkająca w Antwerpii.

Choć próżnowanie może być traktowane podejrzliwie (w kulturze żydowskiej ceni się ciężką pracę), szabat jest ważną tradycją, którą wielu Żydów kultywuje. Czy cały dzień z dala od urządzeń elektronicznych, przeznaczony na rozmyślanie i spędzony w ciszy, nie zrobiłby dobrze każdemu z nas?

Poznaj próżniaków

Holendrzy mają niksen, a Brytyjczycy the idler movement, ruch próżniaków. W wywiadzie dla „Mother Jones” założyciel ruchu, Tom Hodgkinson, powiedział, że idealny świat „byłby pełen ludzi jeżdżących ulicami na rowerach, pogwizdujących i uchylających sobie kapelusza (śmiech). Długie spacery po okolicy i obijanie się każdego dnia”. Dla mnie brzmi to bardzo po holendersku.

Wu-Wei

Chińska koncepcja wu-wei (albo wuwei), która może być tłumaczona jako „niedziałanie”, wywodzi się z taoistycznej nauki Laozi, jednego z najbardziej wpływowych chińskich filozofów. „Niektórzy myślą, że jest pesymistyczna i bierna. Ale można ją również interpretować pozytywnie”, wyjaśnia Amanda Hsiung Blodgett, mandaryńska nauczycielka i autorka bloga Miss Panda Chinese. Jednym ze sposobów interpretowania wu-wei jest bezcelowość, a dla przypomnienia: jedna z definicji niksen brzmi „robienie czegoś bez celu”.

Wypuszczenie wewnętrznego świniopsa i inne zabawne określenia

Niektóre kraje i kultury nie chcą nic nie robić. W jednym z nich, Niemczech, estymą cieszy się doskonałość, wydajność, jakość i ciężka praca.

Jednym z moich ulubionych niemieckich zwrotów jest den inneren Schweinehund auslassen, co bardzo dosłownie tłumaczy się jako „wypuszczenie swojego wewnętrznego świniopsa” (schweinehund to „wieprz”, jednak idea świniopsa bardziej do mnie przemawia). Jeśli wrzucicie w Google innerer Schweinehund, otrzymacie szereg artykułów, które tłumaczą, jak walczyć ze swoją wewnętrzną „leniwą bestią”, czyli Schweinehund, co po niemiecku jest określeniem obraźliwym, nawet zniewagą.

Wiktionary tłumaczy je jako shoulder devil, diabełek na ramieniu, czyli słabą, leniwą część ludzkiej natury. Choć dokonywanie w życiu właściwych wyborów jest bardzo ważne, to wypuszczenie swojej wewnętrznej „leniwej bestii” raz na jakiś czas nie jest takie złe.

W innych częściach świata niksen postrzega się bardziej pozytywnie. Na przykład w języku suahili istnieje słowo starehe, oznaczające bycie „przyjemnie spełnionym”, na przykład poprzez wygrzewanie się w słońcu i doświadczanie zadowolenia. „To jest starehe” – powiedział mi pisarz Wakanyi Hoffman. Dla mnie brzmi zupełnie jak niksen.

Ilze Levina, autorka nagradzanego bloga Let the Journey Begin, Łotyszka mieszkająca w Niemczech, powiedziała mi, że w jej języku ojczystym istnieje słowo gurķoties, które można by przetłumaczyć jako „kiszenie się” czy „ogórczenie” – niezmiennie mnie to bawi.

Ludzie na całym świecie robią nic na swój własny, kreatywny sposób. Możemy się kisić, możemy wypuszczać świniopsa, możemy nazywać pragnienie spędzania czasu na odpoczynku, jak tylko chcemy. Jak więc widzisz, niksen nie jest niczym dziwnym, stanowi część życia.

CZYM NIKSEN NIE JEST

W wywiadach na temat niksen rzadko jestem proszona o definicję wychodzącą poza tłumaczenie tego terminu z holenderskiego. Chyba wszyscy od razu rozumieją, co on oznacza w odniesieniu do własnego życia osobistego i doświadczeń. Myślę jednak, że warto to zdefiniować – często słyszę, jak ludzie mówią, że nic nie robią, podczas gdy stanowczo właśnie coś robią: przeglądają Facebooka czy oglądają telewizję. I wydaje mi się, że najlepszym sposobem zdefiniowania niksen będzie zastrzeżenie, czym nie jest.

Niksen nie jest pracą

Mój ojciec jest fizykiem teoretykiem. Ja jestem pisarką.

Spora część naszej pracy polega na siedzeniu nad kartką, notowaniu, ale przede wszystkim na myśleniu. Obserwatorowi z zewnątrz mogłoby się wydawać, że po prostu nic nie robimy. Skąd ludzie mieliby wiedzieć, że jest inaczej?

Nie mogliby. Musieliby zapytać albo rozumieć kontekst.

Ale chociaż możesz mieć wrażenie, że zdarza ci się niksenować w pracy, to niksen nie jest pracą, nawet jeśli to rozróżnienie będzie trudne, zwłaszcza dla osób twórczych (takich jak ja).

„Jeśli jesteś twórczy, nigdy nie przestajesz pracować, ponieważ zawsze są jakieś kwestie, które usiłujesz rozwiązać. Mamy problemy, nad którymi właśnie pracujemy, i te, z którymi utknęliśmy”, powiedział mi uznany autor i specjalista od produktywności, Chris Bailey. Jego zdaniem pomysły przychodzą do nas nie tylko ze świata zewnętrznego, jak na przykład wtedy, gdy mamy przed sobą książkę, która miałaby nam pomóc rozwiązać każdy problem, z jakim się mierzymy, lecz także z bezczynności umysłu. A jednak myślenie jest pracą – i nie jest niksenowaniem.

Niksen nie jest pracą emocjonalną

Zafascynowana ideą, że niektóre aktywności wyglądają jak nicnierobienie, a jednak nim nie są, powiedziałam Ruutowi Veenhovenowi, socjologowi i pionierowi w studiach nad szczęściem, o tych chwilach, które spędzam na kanapie, zajęta pracą, której nie widać. Powiedziałam mu, jak się martwię, planuję i upewniam, że wszyscy w mojej rodzinie są szczęśliwi. „Przeżuwasz. Nie nazwałbym tego niksen”, odpowiedział. Przyznaję, że martwienie się nie jest niksen, bo faktycznie zupełnie na to nie wygląda, ale jakoś nie czuję się dobrze zbyta określeniem „przeżuwasz”.

Dziennikarka Gemma Hartley, autorka książki Fed Up: Women, Emotional Labor, and the Way Forward (Mieć wszystkiego po uszy: Kobiety, praca emocjonalna i przyszłość), znalazła określenie, które bardziej mi odpowiada: „praca emocjonalna”. Gdy siedzę na kanapie i zastanawiam się, czy nie zapomniałam o umówieniu dzieci do dentysty, to nie niksenuję i nie „przeżuwam”. Trwa we mnie praca emocjonalna, niewidzialne psychiczne obciążenie, emocjonalne zarządzanie, konieczne do zapewnienia bliskim komfortu i szczęścia. Praca emocjonalna sprawia czasem wrażenie, jakby była niksen – bo jest niewidzialna i może być wykonywana na kanapie.

„To psychologiczna kalkulacja, aktywna empatia, planowanie i monitorowanie, które odbywa się w naszych głowach, żeby wszystko szło gładko”, wyjaśnia Hartley. Poczułam jednocześnie ulgę i irytację na wieść, że całe to moje roztrząsanie, planowanie i sprawdzanie ma jakąś nazwę.

W pierwszej chwili chciałam zaklasyfikować pracę emocjonalną jako niksen, ale oznaczałoby to zlekceważenie aktywności zajmującej ogromnie dużo czasu, energii i przestrzeni w umyśle wielu kobiet (bo najczęściej zajmują się tym kobiety) – tych działań, które sprawiają, że życie wielu osób przebiega bez zakłóceń. Dlatego ostatecznie doszłam do wniosku, że najlepiej będzie uznać istnienie pracy emocjonalnej – dzięki temu pomóc osobom, które ją wykonują – i znaleźć więcej czasu na niksen.

Niksen to nie mindfulness

Choć mogą się wydawać podobne, to trening uważności też nie jest niksen. Wprawdzie w obu przypadkach mamy do czynienia z bezruchem, lecz mindfulness i nicnierobienie są bardzo różne.

„Nie nazwałabym medytacji nicnierobieniem” – mówi Gretchen Rubin, posiadająca doświadczenie w tej praktyce. „Siadam w określonej pozycji, skupiam się, mam zamiar coś zrobić – nawet jeśli nie ma w tym ruchu, to jest to bardzo konkretna działalność”. Dla mnie mindfulness i medytacja oznaczają bardzo dużo aktywności, dalekiej od wyciszenia czy odprężenia. Ostatnie upalne lato bardzo dało mi w kość; poczułam, że nie mam najmniejszej ochoty „być obecna” i zrobiłam coś, czego zwykle absolutnie nie robię: sprzątnęłam garaż. Pozbyłam się pięciu wielkich worków śmieci, odkurzyłam podłogę i ustawiłam przedmioty na półkach, żeby można je było łatwiej znaleźć.

Nie powiem, żebym się upojnie bawiła, ale działałam szybko i efektywnie – dzięki temu, że nie stosowałam uważności. Nie koncentrowałam się ani na tym, co robię, ani na oddychaniu, ani na kręgosłupie, ani tym bardziej na swoim ciele. Po prostu wyłączyłam świat wokół mnie, nuciłam w głowie piosenkę, planowałam dzień i myślałam o miłych rzeczach niemających nic wspólnego z byciem „tu i teraz”.

Niksen można by wręcz opisać jako antyuważność, ponieważ nie wymaga od nikogo świadomości chwili obecnej, obserwowania ciała, oddechu i przyglądania się myślom. Można go użyć do czegoś wręcz przeciwnego: można ukryć się w swojej głowie i zatracić się tam na jakiś czas.

Niksen nie jest nudą ani lenistwem

Jeśli ktoś cię przyłapał na wylegiwaniu się w ciągu dnia, to możliwe, że poczujesz się jak obibok, jednak odrobina niksenowania nie czyni cię jeszcze leniem.

Jak byłam mała, często widywałam moją mamę, profesorkę genetyki i najbardziej błyskotliwą, utalentowaną i ambitną osobę, jaką znam, jak odpoczywa po całym dniu pracy albo między recenzowaniem prac doktoranckich i kolejnym zadaniem – tłumaczeniem patentu czy recenzowaniem książki naukowej. Dlatego wiem, że można uprawiać niksen i nie leniuchować. Moja przyjaciółka Samara, również pisarka, powiedziała kiedyś: „Nikt nie nazwie mnie leniem. Ciężko pracuję i ciężko niksenuję”.

„Lenistwo ma negatywne konotacje, użyłbym raczej słowa «efektywność». Musimy uważać, jak o tym mówimy” – zauważa Matthieu Boisgontier.

I chociaż wielu ekspertów, z którymi konsultowałam się w sprawie niksen, specjalizuje się w nudzie, to między tymi dwoma pojęciami jest ogromna różnica. Niksen to robienie niczego bez celu, a nudą określamy stan, w którym „chcielibyśmy rozpocząć satysfakcjonującą czynność, ale nie jesteśmy w stanie”, mówi w swojej pracy John Eastwood, psycholog z Uniwersytetu w Yorku. Innymi słowy, robisz niks, bo tak chcesz, podczas gdy w procesie nudzenia się wolałbyś robić coś innego. Dokładnie z tego powodu nudzę się, kiedy sprzątam dom, ale nigdy, gdy niksenuję.

Niksen nie polega na czytaniu książek, oglądaniu telewizji czy przeglądaniu mediów społecznościowych

Na pewno kusi nas, żeby czytanie książek, oglądanie filmów na Netfliksie czy siedzenie na Facebooku określić mianem „robienie nic”. Gdy ktoś nas pyta: „Co robisz?”, często odpowiadamy: „Nic!”. A jednak książki i Netflix z całą pewnością nie są niksen.

„Ludzie często myślą, że robią sobie przerwę, ale tak nie jest, po prostu przechodzą od jednej rozrywki do drugiej. Odrywamy się od pracy, żeby zająć się telefonem przez kilka czy kilkanaście minut i wciąż jesteśmy zajęci” – mówi Chris Bailey, ekspert od wydajności.

Wszystko, co robimy online, to nie jest „nic”; to praca, nawiązywanie kontaktów czy szukanie informacji albo – jeśli utkniemy nad filmikami – prokrastynacja.

To samo można powiedzieć o telewizji. Może służyć rozrywce lub odprężeniu, możemy przy niej spędzać czas lub nauczyć się czegoś nowego, lecz nie będzie to niksen. To ważne rozróżnienie i nie upieram się, że mamy zamienić nasze przyjemności (nawet jeśli nie są aż tak ważne) na niksen. Nie bez powodu używamy mediów społecznościowych, nie bez powodu oglądamy raz jeszcze wszystkie sześć sezonów Glee (chociaż może to tylko ja). Wszystko to ma znaczenie.

JAK O TYM ROZMAWIAMY

Pierwszym krokiem w kierunku zrozumienia i docenienia potęgi niksen jest uznanie tego, jak traktujemy nasze nicnierobienie, jak o nim mówimy. Zastanów się, kiedy używasz słowa „nic”. Mamy tendencję mówić o czymś tak, jakbyśmy się tego wstydzili, zwłaszcza w odniesieniu do pracy. „Och, nic nie robię”, mówimy, gdy wiemy, że powinniśmy pracować, ale zamiast tego siedzimy na Facebooku. Słowo „nic” często oznacza „nic ważnego”, a nawet „coś niepożądanego”. Pomyślcie o dziecku, które właśnie mówi, że „nic nie zrobiło” – chociaż na ulubionym dywanie widać okruszki i smugi po czekoladzie, za to nie ma śladu po drogich, kupionych niedawno pralinach.

„To sformułowanie wydaje się raczej negatywne, prawda? Ludzie mówią: «jestem taki leniwy» lub oskarżają innych o lenistwo”, opowiada Sandi Mann, brytyjska psycholog, która chce przywrócić lenistwo do łask. Ale nie jest tak źle, bo „czasem mówimy «spędziłem taki leniwy poranek» i uważamy, że to dobrze”. Lenistwo może stać się niepokojące wtedy, twierdzi Mann, „gdy pochłania nam zbyt wiele czasu”.

Gdy mój artykuł o niksen w „New York Timesie” narobił szumu, ludzie pytali, jak znaleźć dla siebie więcej niksenowego czasu. „Nie wiem – odpowiadałam. – Usiądź na pięć minut i po prostu to zrób!” Niestety nie było to zbyt pomocne; nie każdemu nicnierobienie przychodzi naturalnie.

„Po prostu to zrób” pomija ważne pytania. Czemu nie umiemy nic nie robić? Czemu to takie trudne? Gdyby teraz ktoś mnie zapytał, odpowiedziałabym: „Po prostu rób to, kiedy tylko możesz, i nie martw się, jeśli wydaje ci się to niemożliwe albo bardzo trudne, albo możliwe, ale na bardzo krótko. Daj sobie szansę i zobacz, czy zadziała. I pamiętaj: nawet kilka minut niksenowania to dużo”.

Jeden z powodów, dla których niksen jest taki trudny, wynika z faktu, że czujemy wstyd, gdy robimy coś, co jest z całą pewnością mniej produktywne niż, dajmy na to, praca. Dezawuujemy działania, które mogą być postrzegane jako strata czasu, jak wyglądanie przez okno, siedzenie bez ruchu czy rozglądanie się po pokoju. Trudno nam w pierwszej chwili dostrzec wartość w nicnierobieniu, zwłaszcza wobec tego wszystkiego, co nie zostało zrobione, kiedy oddawaliśmy się niks. Powiedzenie „po prostu zrób to!” nie wystarcza, gdy potrzebujemy zmiany perspektywy o sto osiemdziesiąt stopni.

Najpierw musimy zrozumieć, czym jest niks i jakie daje nam korzyści. Nazywajmy rzeczy po imieniu: szpadel to szpadel, a niksen to niksen.

Niksen nie jest nieistotną, przypadkową czynnością. Przynosi ważne, natychmiastowe i długotrwałe korzyści. Holendrzy mawiają: „Nicnierobienie nic nie daje”, ale ja powiedziałabym: „Robisz nic nie na darmo”.

NOWA PERSPEKTYWA

Gdy wprowadzamy niksen w życie, wreszcie pozwalamy sobie robić mniej. Zaczynamy rozumieć, że musimy przestać być tak nieustająco zajęci i powinniśmy trochę zwolnić. I chociaż niksen wymaga, byśmy trochę się wysilili i znaleźli w ciągu dnia czas na relaks, poszukali małych okienek na niks, to nie żąda, byśmy zmieniali coś w sobie czy swoim życiu.

Są wśród nas osoby, które pragną i potrzebują czasu na niks, lecz uważają, że na niego nie zasługują. Myślą sobie: „Poniksuję trochę, jak już odwalę te dwa tygodnie zaległej pracy w jeden dzień, wysprzątam dom na tip-top, położę dzieci do łóżka i podam obiad złożony z pięciu dań”.

Jeśli należysz do takich osób, proszę, pomyśl, że naprawdę nie potrzebujesz mojej zgody na robienie niks (ale tak na wszelki wypadek: masz ją). Nadal będziesz wartościowym człowiekiem, mimo że zrobisz sobie krótką przerwę.

A jeśli wciąż cię nie przekonałam, poniżej znajdziesz kilka słów o robieniu niczego, które – mam nadzieję – pokażą, jak cenny może być niksen.

Krótka przerwa

„Co to jest przerwa?”, spytałam Chrisa Baileya, coacha i specjalistę od wydajności. Jego odpowiedź brzmiała jak definicja niksen: „Dla mnie przerwa to coś, co pozwala umysłowi oddalić się na jakiś czas. Nie jesteśmy na niczym skoncentrowani i nie musimy regulować uwagi w taki czy inny sposób”. Możliwe, że nie zawsze nic nie robisz podczas przerw w pracy; ważnym elementem, według Baileya, jest nieskoncentrowana uwaga.

„Kiedy rzeczywiście się relaksujesz, zwykle nie skupiasz się na niczym i umysł ma szansę błądzić; robisz coś zabawnego, przy czym nie zmuszasz się do skupienia”, wyjaśnił. Cały niksen!

Brytyjska psycholożka Sandi Mann mówi, że gdy stawia ludzi w sytuacji, w której zostają pozbawieni wszelkich bodźców sensorycznych i nie mają nic, co mogłoby rozpraszać ich uwagę, w pierwszej chwili walczą, potem się uspokajają, akceptują, i gdy wychodzą, mówią jej, że było to niczym miniwakacje.

Wakacje to świetny czas na niksen, pod warunkiem że nie obłożymy ich żadną presją. Plaże, lasy czy góry to nie tylko wspaniałe miejsca na wędrówkę, pływanie czy jedzenie pysznych rzeczy, lecz także idealna sceneria do robienia niks. Leżenie na plaży i patrzenie, jak fale uderzają o piasek, co Holendrzy tak często robią w lecie. Oddychanie przesyconym zapachem sosen powietrzem w lesie i chwila odprężenia tuż przed piknikiem. Niksen to czas odpoczynku, moment spokoju, chwila na odprężenie i relaks, może nawet na odrobinę refleksji.

Self-care – opiekowanie się sobą

Nie jestem zwolenniczką tego zwrotu, ponieważ opieka nie powinna się kojarzyć z odpowiedzialnością jednostki, poza tym to określenie przywodzi na myśl luksusowe kurorty spa albo kąpiele w jacuzzi, ale ponieważ jest obecnie tak popularne, to nie mam problemu z używaniem go w sytuacji, gdy chcielibyśmy porobić niks, ale czujemy się winni ze względu na nieproduktywność tego rodzaju aktywności. Self-care może oznaczać również przerwę od pracy czy obowiązków i pozwolenie sobie na chwilę relaksu. Zdaniem pisarki Brianny Wiest oznacza „budowanie życia, od którego nie chce się uciekać”.

„Widzę w nicnierobieniu potencjalną formę dbania o siebie, ale dbania w sensie aktywnym, jakie opisuje Audre Lorde, a nie w skomercjalizowanej wersji, jaką coraz częściej obserwujemy”, mówi artystka i pisarka Jenny Odell. „Dla mnie to ważne rozróżnienie, ponieważ idee troszczenia się o siebie i pomagania sobie często mają za zadanie wzmacniać jednostkę w znaczeniu komercyjnym: w dążeniu do optymalizacji i zwiększania swojej konkurencyjności”.

Dbając o siebie, skupiając się na sobie, nie trzeba być sobkiem.

„Nie postrzegam nicnierobienia jako formy ochrony czy choćby dbania o siebie, raczej jako otwartość na społeczność, przystosowanie się do otoczenia”, pisze do mnie w mailu Jenny Odell. Z tej perspektywy niksen staje się usługą wyświadczoną społeczności i przestaje być podszyte egoizmem.

Dbanie o siebie to nie zawsze przepych i luksusowe spa, może być wręcz otępiające i potwornie nudne. Pomyśl o zdrowym odżywianiu, regularnych treningach czy sprzątaniu. Równie dobrze możesz dodać do tej listy trochę niks, bez jakichkolwiek wyrzutów sumienia, przecież nie masz poczucia winy z powodu zdrowego posiłku. I chociaż powiedziałam, że niksen nie jest pracą, to w tym miejscu zrobię wyjątek: jest pracą polegającą na dbaniu o siebie.

Snucie fantazji

Uwielbiałam robić to jako dziecko. Siedziałam na kanapie i nic nie robiłam. No dobrze, może nie tak zupełnie nic. Wyobrażałam sobie siebie w przyszłości, czerpiąc wzory z książki, którą właśnie czytałam, albo rozmyślałam dla czystej przyjemności rozmyślania. Krótko mówiąc, fantazjowałam.

To było jedno z moich ulubionych zajęć i nadal się jemu oddaję, kiedy tylko mogę. I nie tylko ja. Umysł nie jest zbyt dobry w trwaniu w teraźniejszości, woli rozwodzić się nad przeszłością czy mknąć ku przyszłość. Ponad połowę dnia spędzamy na fantazjowaniu, nawet jeśli nie wszystkie fantazje snujemy w czasie nicnierobienia.

W przeciwieństwie do uważności fantazjowanie nie wymaga przygotowań, treningu, specjalnego pokoju ani muzyki. Wystarczy, że zauważysz, jak jesteś w tym dobry. Zacznij dostrzegać, że właśnie tym się zajmujesz, zacznij się tym cieszyć, delektować! Dostrzeżenie niksen w fantazjowaniu uczyni go bardziej dostępnym.

PODSUMOWUJĄC

Najwyższa pora nazywać rzeczy po imieniu. Niksen to niksen. Jeśli siedzimy na Facebooku czy czilujemy się przy Netfliksie, to tak właśnie to nazywajmy i przestańmy twierdzić, że nic nie robimy. Jest czas na social media, jest czas na filmowy maraton i jest czas na niksen. Robimy te wszystkie rzeczy nie bez powodu i wreszcie to przyznajmy. Nadal nikt nie potrzebuje mojego przyzwolenia na robienie niczego (tak na wszelki wypadek: macie je); można być wartościowym człowiekiem, choć w danej chwili nieproduktywnym.

W tym rozdziale przedstawiłam, czym nicnierobienie jest i czym nie jest. Zrobiłam przegląd nicnierobienia w różnych kulturach i pokazałam inne sposoby postrzegania niksen. Ludzie na całym świecie mają określenia i idee opisujące nicnierobienie. A jednak niksen to słowo holenderskie. Nie jesteście ciekawi kultury i kraju, z którego się wywodzi?

PONIKSENUJ O TYM:

1. Co niksen i nicnierobienie znaczy dla ciebie?

2. Który z proponowanych sposobów odbioru niksen wydaje ci się najbardziej pomocny?

3. Co ty na to, że ludzie na całym świecie mają słowa i zwroty na określenie nicnierobienia?

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

WSTĘP. NO NIE, TYLKO NIE NOWY TREND WELLNESS!

ROZDZIAŁ 1. CO TO JEST NIKSEN

ROZDZIAŁ 2. A CO, JEŚLI HOLENDRZY MAJĄ RACJĘ?

ROZDZIAŁ 3. DLACZEGO NIKSENOWANIE JEST TAKIE TRUDNE?

ROZDZIAŁ 4. NIKSENOWANIE JEST DLA CIEBIE DOBRE, NAPRAWDĘ

ROZDZIAŁ 5. ZNIKSUJ SWOJE ŻYCIE

ROZDZIAŁ 6. KIEDY NIKSEN NIE DZIAŁA

EPILOG. TWORZENIE NIKSTOPII

DODATEK NR 1. MANIFEST NIKSENERÓW

DODATEK NR 2. RADY NA SZYBKO, JAK ROBIĆ NIKS

DODATEK NR 3. NIKSENOWE WSKAZÓWKI OD HOLENDRÓW

DZIĘKUJĘ!

BIBLIOGRAFIA

5 Tytuł oryginału: How to Do Nothing; w Polsce książka została wydana w 2020 roku przez Wydawnictwo MOWA w tłumaczeniu Aleksandry Weksej.