LEKTURY  SZKOLNE  Z  OMÓWIENIEM

Adam Mickiewicz

Dziady

WARSZAWA 2012

Dziady. Poema

Upiór

Serce ustało, pierś już lodowata,

Ścięły się usta i oczy zawarły;

Na świecie jeszcze, lecz już nie dla świata!

Cóż to za człowiek? – Umarły.

Patrz, duch nadziei życie mu nadaje,

Gwiazda pamięci promyków użycza,

Umarły wraca na młodości kraje

Szukać lubego oblicza.

Pierś znowu tchnęła, lecz pierś lodowata,

Usta i oczy stanęły otworem,

Na świecie znowu, ale nie dla świata;

Czymże ten człowiek? – Upiorem.

Ci, którzy bliżej cmentarza mieszkali,

Wiedzą, iż upiór ten co rok się budzi,

Na dzień zaduszny mogiłę odwali

I dąży pomiędzy ludzi.

Aż gdy zadzwonią na niedzielę czwartą,

Wraca się nocą opadły na sile,

Z piersią skrwawioną, jakby dziś rozdartą,

Usypia znowu w mogile.

Pełno jest wieści o nocnym człowieku,

Żyją, co byli na jego pogrzebie;

Słychać, iż zginął w młodocianym wieku,

Podobno zabił sam siebie.

Teraz zapewne wieczne cierpi kary,

Bo smutnie jęczał i płomieniem buchał;

Niedawno jeden zakrystyjan stary

Obaczył go i podsłuchał.

Mówi, iż upiór, skoro wyszedł z ziemi,

Oczy na gwiazdę poranną wywrócił,

Załamał ręce i usty chłodnemi

Takową skargę wyrzucił:

„Duchu przeklęty, po co śród parowu

Nieczułej ziemi ogień życia wzniecasz?

Blasku przeklęty, zagasłeś i znowu,

Po co mi znowu przyświecasz?

O sprawiedliwy, lecz straszny wyroku!

Ujrzeć ją znowu, poznać się, rozłączyć;

I com ucierpiał, to cierpieć co roku,

I jakem skończył, zakończyć.

Żebym cię znalazł, muszę między zgrają

Błądzić z długiego wyszedłszy ukrycia;

Lecz nie dbam, jak mię ludzie powitają;

Wszystkiegom doznał za życia.

Kiedyś patrzyła, musiałem jak zbrodzień

Odwracać oczy; słyszałem twe słowa,

Słyszałem co dzień, i musiałem co dzień

Milczeć jak deska grobowa.

Śmieli się niegdyś przyjaciele młodzi,

Zwali tęsknotę dziwactwem, przesadą;

Starszy ramieniem ściska i odchodzi

Lub mądrą nudzi mię radą.

Śmieszków i radców zarówno słuchałem,

Choć i sam może nie lepszy od drugich,

Sam bym się gorszył zbytecznym zapałem

Lub śmiał się z żalów zbyt długich.

Ktoś inny myślał, że obrażam ciebie,

Uwłaczam jego rodowitej dumie;

Przecież ulegał grzeczności, potrzebie,

Udawał, że nie rozumie.

Lecz i ja dumny, żem go równie zbadał,

Choć mię nie pyta, chociaż milczeć umiem;

Mówiłem gwałtem, a gdy odpowiadał,

Udałem, że nie rozumiem.

Ale kto nie mógł darować mi grzechu,

Ledwie obelgę na ustach przytrzyma,

Niechętnie lica gwałci do uśmiechu

I litość kłamie oczyma;

Takiemu tylko nigdym nie przebaczył,

Wszakżem skargami nigdy ust nie zmazał,

Anim pogardy wymówić nie raczył,

Kiedym mu uśmiech okazał.

Tegoż dziś doznam, jeśli dziką postać

Cudzemu światu ukażę spod cieni;

Jedni mię będą egzorcyzmem chłostać,

Drudzy uciekną zdziwieni.

Ten dumą śmieszy, ten litością nudzi,

Inny szyderskie oczy zechce krzywić.

Do jednej idąc, za cóż tyle ludzi

Muszę obrażać lub dziwić?

Cóżkolwiek będzie, dawnym pójdę torem:

Szydercom litość, śmiech litościwemu.

Tylko, o luba! tylko ty z upiorem

Powitaj się po dawnemu.

Spojrzyj i przemów, daruj małą winę,

Że śmiem do ciebie raz jeszcze powrócić,

Mara przeszłości, na jednę godzinę

Obecne szczęście zakłócić.

Wzrok twój, nawykły do świata i słońca,

Może się trupiej nie ulęknie głowy,

I może raczysz cierpliwie do końca

Grobowej dosłuchać mowy.

I ścigać myśli po przeszłych obrazach

Błądzące jako pasożytne ziele,

Które śród gmachu starego po głazach

Rozpierzchłe gałązki ściele”.

[Przedmowa]

DZIADY. Jest to nazwisko uroczystości obchodzonej dotąd między pospólstwem w wielu powiatach Litwy, Prus i Kurlandii, na pamiątkę dziadów, czyli w ogólności zmarłych przodków. Uroczystość ta początkiem swoim zasięga czasów pogańskich i zwała się niegdyś ucztą kozła, na której przewodniczył Koźlarz, Huslar, Guślarz, razem kapłan i poeta (gęślarz).

W teraźniejszych czasach, ponieważ światłe duchowieństwo i właściciele usiłowali wykorzenić zwyczaj połączony z zabobonnymi praktykami i zbytkiem częstokroć nagannym, pospólstwo więc święci Dziady tajemnie w kaplicach lub pustych domach niedaleko cmentarza. Zastawia się tam pospolicie uczta z rozmaitego jadła, trunków, owoców i wywołują się dusze nieboszczyków. Godna uwagi, iż zwyczaj częstowania zmarłych zdaje się być wspólny wszystkim ludom pogańskim, w dawnej Grecji za czasów homerycznych, w Skandynawii, na Wschodzie i dotąd po wyspach Nowego Świata. Dziady nasze mają to szczególnie, iż obrzędy pogańskie pomieszane są z wyobrażeniami religii chrześcijańskiej, zwłaszcza iż dzień zaduszny przypada około czasu tej uroczystości. Pospólstwo rozumie, iż potrawami, napojem i śpiewami przynosi ulgę duszom czyscowym.

Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane.

Poema niniejsze przedstawi obrazy w podobnym duchu, śpiewy zaś obrzędowe, gusła i inkantacje są po większej części wiernie, a niekiedy dosłownie z gminnej poezji wzięte.

DZIADY

Część II

GUŚLARZ – STARZEC pierwszy z chóru – CHÓR wieśniaków i wieśniaczek – kaplica, wieczór.

There are more things in Heaven and Earth,

Than are dreamt of in your philosophy.

Shakespeare

Są dziwy w niebie i na ziemi, o których

ani śniło się waszym filozofom.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Zamknijcie drzwi od kaplicy

I stańcie dokoła truny;

Żadnej lampy, żadnej świécy,

W oknach zawieście całuny.

Niech księżyca jasność blada

Szczelinami tu nie wpada.

Tylko żwawo, tylko śmiało.

STARZEC

Jak kazałeś, tak się stało.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Czyscowe duszeczki!

W jakiejkolwiek świata stronie:

Czyli która w smole płonie,

Czyli marznie na dnie rzeczki,

Czyli dla dotkliwszej kary

W surowym wszczepiona drewnie,

Gdy ją w piecu gryzą żary,

I piszczy, i płacze rzewnie;

Każda spieszcie do gromady!

Gromada niech się tu zbierze!

Oto obchodzimy Dziady!

Zstępujcie w święty przybytek;

Jest jałmużna, są pacierze,

I jedzenie, i napitek.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Podajcie mi garść kądzieli,

Zapalam ją; wy z pośpiechem,

Skoro płomyk w górę strzeli,

Pędźcie go z lekkim oddechem.

O tak, o tak, daléj, daléj,

Niech się na powietrzu spali.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Naprzód wy z lekkimi duchy,

Coście śród tego padołu

Ciemnoty i zawieruchy,

Nędzy, płaczu i mozołu

Zabłysnęli i spłonęli

Jako ta garstka kądzieli.

Kto z was wietrznym błądzi szlakiem,

W niebieskie nie wzleciał bramy,

Tego lekkim, jasnym znakiem

Przyzywamy, zaklinamy.

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie.

GUŚLARZ

Patrzcie, ach, patrzcie do góry,

Cóż tam pod sklepieniem świeci?

Oto złocistymi pióry

Trzepioce się dwoje dzieci.

Jak listek z listkiem w powiewie,

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,

Tak aniołek igra z aniołkiem.

GUŚLARZ I STARZEC

Jak listek z listkiem w powiewie,

Kręcą się pod cerkwi wierzchołkiem;

Jak gołąbek z gołąbkiem na drzewie,

Tak aniołek igra z aniołkiem.

ANIOŁEK

do jednej z wieśniaczek

Do mamy lecim, do mamy.

Cóż to, mamo, nie znasz Józia?

Ja to Józio, ja ten samy,

A to siostra moja Rózia.

My teraz w raju latamy,

Tam nam lepiej niż u mamy.

Patrz, jakie główki w promieniu,

Ubiór z jutrzenki światełka,

A na oboim ramieniu

Jak u motylków skrzydełka:

W raju wszystkiego dostatek,

Co dzień to inna zabawka:

Gdzie stąpim, wypływa trawka,

Gdzie dotkniem, rozkwita kwiatek.

Lecz choć wszystkiego dostatek,

Dręczy nas nuda i trwoga.

Ach, mamo, dla twoich dziatek

Zamknięta do nieba droga!

CHÓR

Lecz choć wszystkiego dostatek,

Dręczy ich nuda i trwoga,

Ach, mamo, dla twoich dziatek

Zamknięta do nieba droga!

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

Czy prosisz o chwałę Boga,

Czyli o przysmaczek słodki,

Są tu pączki, ciasta, mleczko

I owoce, i jagódki.

Czego potrzebujesz, duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

ANIOŁEK

Nic nam, nic nam nie potrzeba.

Zbytkiem słodyczy na ziemi

Jesteśmy nieszczęśliwemi.

Ach, ja w mojem życiu całem

Nic gorzkiego nie doznałem.

Pieszczoty, łakotki, swawole,

A co zrobię, wszystko caca.

Śpiewać, skakać, wybiec w pole,

Urwać kwiatków dla Rozalki,

Oto była moja praca,

A jej praca stroić lalki.

Przylatujemy na Dziady

Nie dla modłów i biesiady,

Niepotrzebna msza ofiarna;

Nie o pączki, mleczka, chrusty –

Prosim gorczycy dwa ziarna;

A ta usługa tak marna

Stanie za wszystkie odpusty.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie.

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie doznał goryczy ni razu,

Ten nie dozna słodyczy w niebie.

GUŚLARZ

Aniołku, duszeczko!

Czego chciałeś, macie obie.

To ziarneczko, to ziarneczko,

Teraz z Bogiem idźcie sobie.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Widzicie Pański krzyż?

Nie chcecie jadła, napoju,

Zostawcież nas w pokoju!

A kysz, a kysz!

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Widzicie Pański krzyż?

Nie chcecie jadła, napoju,

Zostawcież nas w pokoju;

A kysz, a kysz!

WIDMO znika.

GUŚLARZ

Już straszna północ przybywa,

Zamykajcie drzwi na kłódki;

Weźcie smolny pęk łuczywa,

Stawcie w środku kocioł wódki.

A gdy laską skinę z dala,

Niechaj się wódka zapala.

Tylko żwawo, tylko śmiało.

STARZEC

Jużem gotów.

GUŚLARZ

Daję hasło.

STARZEC

Buchnęło, zawrzało

I zgasło.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Dalej wy z najcięższym duchem,

Coście do tego padołu

Przykuci zbrodni łańcuchem

Z ciałem i duszą pospołu.

Choć zgon lepiankę rozkruszy,

Choć was anioł śmierci woła,

Żywot z cielesnej katuszy

Dotąd wydrzeć się nie zdoła.

Jeżeli karę tak srogą

Ludzie nieco zwolnić mogą

I zbawić piekielnej jamy,

Której jesteście tak blisko:

Was wzywamy, zaklinamy

Przez żywioł wasz, przez ognisko!

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie?

GŁOS

za oknem

Hej, kruki, sowy, orlice!

O wy przeklęte żarłoki!

Puśćcie mnie tu pod kaplicę,

Puśćcie mnie choć na dwa kroki.

GUŚLARZ

Wszelki duch! jakaż potwora!

Widzicie w oknie upiora?

Jak kość na polu wybladły;

Patrzcie! patrzcie, jakie lice!

W gębie dym i błyskawice,

Oczy na głowę wysiadły,

Świecą jak węgle w popiele.

Włos rozczochrany na czele.

A jak suchy snop cierniowy

Płonąc miotłę ognia ciska,

Tak od potępieńca głowy

Z trzaskiem sypią się iskrzyska.

GUŚLARZ I STARZEC

A jak suchy snop cierniowy

Płonąc miotłę ognia ciska,

Tak od potępieńca głowy

Z trzaskiem sypią się iskrzyska.

WIDMO

zza okna

Dzieci! nie znacie mnie, dzieci?

Przypatrzcie się tylko z bliska,

Przypomnijcie tylko sobie!

Ja nieboszczyk pan wasz, dzieci!

Wszak to moja była wioska.

Dziś ledwo rok mija trzeci,

Jak mnie złożyliście w grobie.

Ach, zbyt ciężka ręka boska!

Jestem w złego ducha mocy,

Okropne cierpię męczarnie.

Kędy noc ziemię ogarnie,

Tam idę szukając nocy;

A uciekając od słońca

Tak pędzę żywot tułaczy,

A nie znajdę błędom końca.

Wiecznych głodów jestem pastwą;

A któż mię nakarmić raczy?

Szarpie mię żarłoczne ptastwo;

A któż będzie mój obrońca?

Nie masz, nie masz mękom końca!

CHÓR

Szarpie go żarłoczne ptastwo,

A któż mu będzie obrońca?

Nie masz, nie masz mękom końca!

GUŚLARZ

A czegóż potrzeba dla duszy,

Aby uniknąć katuszy?

Czy prosisz o chwałę nieba?

Czy o poświęcone gody?

Jest dostatkiem mleka, chleba,

Są owoce i jagody.

Mów, czego trzeba dla duszy,

Aby się dostać do nieba?

WIDMO

Do nieba?... bluźnisz daremnie...

O nie! ja nie chcę do nieba;

Ja tylko chcę, żeby ze mnie

Prędzej się dusza wywlekła.

Stokroć wolę pójść do piekła,

Wszystkie męki zniosę snadnie;

Wolę jęczeć w piekle na dnie,

Niż z duchami nieczystemi

Błąkać się wiecznie po ziemi,

Widzieć dawnych uciech ślady,

Pamiątki dawnej szkarady;

Od wschodu aż do zachodu,

Od zachodu aż do wschodu

Umierać z pragnienia, z głodu

I karmić drapieżne ptaki.

Lecz niestety! wyrok taki,

Że dopóty w ciele muszę

Potępioną włóczyć duszę,

Nim kto z was, poddani moi,

Pożywi mię i napoi.

Ach, jak mnie pragnienie pali;

Gdyby mała wody miarka!

Ach! gdybyście mnie podali

Choćby dwa pszenicy ziarka!

CHÓR

Ach, jak go pragnienie pali!

Gdyby mała wody miarka!

Ach, gdybyśmy mu podali

Choćby dwa pszenicy ziarka!

CHÓR PTAKÓW NOCNYCH

Darmo żebrze, darmo płacze:

My tu czarnym korowodem,

Sowy, kruki i puchacze,

Niegdyś, panku, sługi twoje.

Któreś ty pomorzył głodem,

Zjemy pokarmy, wypijem napoje.

Hej, sowy, puchacze, kruki,

Szponami, krzywymi dzioby

Szarpajmy jadło na sztuki!

Chociażbyś trzymał już w gębie,

I tam ja szponę zagłębię;

Dostanę aż do wątroby.

Nie znałeś litości, panie!

Hej, sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości:

Szarpajmy jadło na sztuki,

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości.

KRUK

Nie lubisz umierać z głodu!

A pomnisz, jak raz w jesieni

Wszedłem do twego ogrodu?

Gruszka dojrzewa, jabłko się czerwieni;

Trzy dni nic nie miałem w ustach,

Otrząsnąłem jabłek kilka.

Lecz ogrodnik skryty w chrustach

Zaraz narobił hałasu

I poszczuł psami jak wilka.

Nie przeskoczyłem tarasu,

Dopędziła mię obława;

Przed panem toczy się sprawa,

O co? o owoce z lasu,

Które na wspólną wygodę

Bóg dał jak ogień i wodę.

Ale pan gniewny zawoła:

„Potrzeba dać przykład grozy”.

Zbiegł się lud z całego sioła,

Przywiązano mnie do sochy,

Zbito dziesięć pęków łozy.

Każdą kość, jak z kłosa żyto,

Jak od suchych strąków grochy,

Od skóry mojej odbito!

Nie znałeś litości, panie!

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości!

Szarpajmy jadło na sztuki;

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości!

SOWA

Nie lubisz umierać z głodu!

Pomnisz, jak w kucyją samą,

Pośród najtęższego chłodu,

Stałam z dziecięciem pod bramą.

Panie! wołałam ze łzami,

Zlituj się nad sierotami!

Mąż mój już na tamtym świecie,

Córkę zabrałeś do dwora,

Matka w chacie leży chora,

Przy piersiach maleńkie dziecię.

Panie, daj nam zapomogę,

Bo dalej wyżyć nie mogę!

Ale ty, panie, bez duszy!

Hulając w pjanej ochocie,

Przewalając się po złocie,

Hajdukowi rzekłeś z cicha:

„Kto tam gościom trąbi w uszy?

Wypędź żebraczkę, do licha”.

Posłuchał hajduk niecnota,

Za włosy wywlekł za wrota!

Wepchnął mię z dzieckiem do śniegu!

Zbita i przeziębła srodze,

Nie mogłam znaleźć noclegu;

Zmarzłam z dziecięciem na drodze.

Nie znałeś litości, panie!

CHÓR PTAKÓW

Hej, sowy, puchacze, kruki,

I my nie znajmy litości!

Szarpajmy jadło na sztuki,

A kiedy jadła nie stanie,

Szarpajmy ciało na sztuki,

Niechaj nagie świecą kości!

WIDMO

Nie ma, nie ma dla mnie rady!

Darmo podajesz talerze,

Co dasz, to ptastwo zabierze.

Nie dla mnie, nie dla mnie Dziady!

Tak, muszę dręczyć się wiek wiekiem,

Sprawiedliwe zrządzenia boże!

Bo kto nie był ni razu człowiekiem,

Temu człowiek nic nie pomoże.

CHÓR

Tak, musisz dręczyć się wiek wiekiem,

Sprawiedliwe zrządzenia boże!

Bo kto nie był ni razu człowiekiem,

Temu człowiek nic nie pomoże.

GUŚLARZ

Gdy nic tobie nie pomoże,

Idźże sobie precz, nieboże.

A kto prośby nie posłucha,

W Imię Ojca, Syna, Ducha.

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie bierzesz jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju!

A kysz, a kysz!

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha.

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie bierzesz jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju!

A kysz, a kysz!

WIDMO znika.

GUŚLARZ

Podajcie mi, przyjaciele,

Ten wianek na koniec laski.

Zapalam święcone ziele,

W górę dymy, w górę blaski!

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Teraz wy, pośrednie duchy,

Coście u tego padołu

Ciemnoty i zawieruchy

Żyłyście z ludźmi pospołu;

Lecz, od ludzkiej wolne skazy,

Żyłyście nie nam, nie światu,

Jako te cząbry i ślazy,

Ni z nich owocu, ni kwiatu.

Ani się ukarmi zwierzę,

Ani się człowiek ubierze;

Lecz w wonne skręcone wianki

Na ścianie wiszą wysoko.

Tak wysoko, o ziemianki,

Była wasza pierś i oko!

Która dotąd z czystym skrzydłem

Niebieskiej nie przeszła bramy,

Was tym światłem i kadzidłem

Zapraszamy, zaklinamy.

CHÓR

Mówcie, komu czego braknie,

Kto z was pragnie, kto z was łaknie.

GUŚLARZ

A toż czy obraz Bogarodzicy?

Czyli anielska postać?

Jak lekkim rzutem obręcza

Po obłokach zbiega tęcza,

By z jeziora wody dostać,

Tak ona świeci w kaplicy.

Do nóg biała spływa szata,

Włos z wietrzykami swawoli,

Po jagodach uśmiech lata,

Ale w oczach łza niedoli.

GUŚLARZ I STARZEC

Do nóg biała spływa szata,

Włos z wietrzykami swawoli,

Po jagodach uśmiech lata,

Ale w oczach łza niedoli.

GUŚLARZ I DZIEWCZYNA

GUŚLARZ

Na głowie ma kraśny wianek,

W ręku zielony badylek,

A przed nią bieży baranek,

A nad nią leci motylek.

Na baranka bez ustanku

Woła: baś, baś, mój baranku,

Baranek zawsze z daleka:

Motylka rózeczką goni

I już, już trzyma go w dłoni;

Motylek zawsze ucieka.

DZIEWCZYNA

Na głowie mam kraśny wianek,

W ręku zielony badylek,

Przede mną bieży baranek,

Nade mną leci motylek.

Na baranka bez ustanku

Wołam: baś, baś, mój baranku,

Baranek zawsze z daleka;

Motylka rózeczką gonię

I już, już chwytam go w dłonie;

Motylek zawsze ucieka.

DZIEWCZYNA

Tu niegdyś w wiosny poranki

Najpiękniejsza z tego sioła,

Zosia pasając baranki

Skacze i śpiewa wesoła.

La la la la

Oleś za gołąbków parę

Chciał raz pocałować w usta;

Lecz i prośbę, i ofiarę

Wyśmiała dziewczyna pusta.

La la la la

Józio dał wstążkę pasterce,

Antoś oddał swoje serce;

Lecz i z Józia, i z Antosia

Śmieje się pierzchliwie Zosia.

La la la la

Tak, Zosią byłam, dziewczyną z tej wioski.

Imię moje u was głośne,

Że chociaż piękna, nie chciałam zamęścia

I dziewiętnastą przeigrawszy wiosnę,

Umarłam nie znając troski

Ani prawdziwego szczęścia.

Żyłam na świecie; lecz, ach! nie dla świata!

Myśl moja, nazbyt skrzydlata,

Nigdy na ziemskiej nie spoczęła błoni.

Za lekkim zefirkiem goni,

Za muszką, za kraśnym wiankiem,

Za motylkiem, za barankiem;

Ale nigdy za kochankiem.

Pieśni i fletów słuchałam rada:

Często, kiedy sama pasę,

Do tych pasterzy goniłam stada,

Którzy mą wielbili krasę;

Lecz żadnego nie kochałam.

Za to po śmierci nie wiem, co się ze mną dzieje,

Nieznajomym ogniem pałam;

Choć sobie igram do woli,

Latam, gdzie wietrzyk zawieje,

Nic mię nie smuci, nic mię nie boli,

Jakie chcę, wyrabiam cuda.

Przędę sobie z tęczy rąbki,

Z przezroczystych łez poranku

Tworzę motylki, gołąbki.

Przecież nie wiem, skąd ta nuda:

Wyglądam kogoś za każdym szelestem,

Ach, i zawsze sama jestem!

Przykro mi, bez ustanku

Wiatr mną jak piórkiem pomiata.

Nie wiem, czy jestem z tego, czy z tamtego świata:

Gdzie się przybliżam, zaraz wiatr oddali,

Pędzi w górę, w dół, z ukosa:

Tak pośród pierzchliwej fali

Wieczną przelatując drogę,

Ani wzbić się pod niebiosa,

Ani ziemi dotknąć nie mogę.

CHÓR

Tak pośród pierzchliwej fali

Przez wieczne lecąc bezdroże,

Ani wzbić się pod niebiosa,

Ani dotknąć ziemi nie może.

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duszeczko,

Żeby się dostać do nieba?

Czy prosisz o chwałę Boga,

Czy o przysmaczek słodki?

Są tu pączki, ciasta, mleczko,

I owoce, i jagódki.

Czego potrzebujesz, duszeczko.

Żeby się dostać do nieba?

DZIEWCZYNA

Nic mnie, nic mnie nie potrzeba!

Niechaj podbiegną młodzieńce,

Niech mię pochwycą za ręce,

Niechaj przyciągną do ziemi,

Niech poigram chwilkę z niemi.

Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie dotknął ziemi ni razu,

Ten nigdy nie może być w niebie.

CHÓR

Bo słuchajmy i zważmy u siebie,

Że według bożego rozkazu:

Kto nie dotknął ziemi ni razu,

Ten nigdy nie może być w niebie,

GUŚLARZ

do kilku wieśniaków

Darmo bieżycie; to są marne cienie,

Darmo rączki ściąga biedna,

Wraz ją spędzi wiatru tchnienie.

Lecz nie płacz, piękna dziewico!

Oto przed moją źrenicą

Odkryto przyszłe wyroki:

Jeszcze musisz sama jedna

Latać z wiatrem przez dwa roki,

A potem staniesz za niebieskim progiem.

Dziś modlitwa nic nie zjedna.

Lećże sobie z Panem Bogiem.

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałaś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałaś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

DZIEWICA znika.

GUŚLARZ

Teraz wszystkie dusze razem,

Wszystkie i każdą z osobna,

Ostatnim wołam rozkazem!

Dla was ta biesiada drobna;

Garście maku, soczewicy

Rzucam w każdy róg kaplicy.

CHÓR

Bierzcie, czego której braknie,

Która pragnie, która łaknie.

GUŚLARZ

Czas odemknąć drzwi kaplicy.

Zapalcie lampy i świécy.

Przeszła północ, kogut pieje,

Skończona straszna ofiara,

Czas przypomnieć ojców dzieje.

Stójcie...

CHÓR

Cóż to?

GUŚLARZ

Jeszcze mara!

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

do jednej z wieśniaczek

Pasterko, ot tam w żałobie...

Wstań, bo czy mi się wydaje,

Czy ty usiadłaś na grobie?

Dziatki! patrzajcie, dla Boga!

Wszak to zapada podłoga

I blade widmo powstaje;

Zwraca stopy ku pasterce

I stanęło tuż przy boku.

Zwraca lice ku pasterce,

Białe lice i obsłony,

Jako śnieg po nowym roku.

Wzrok dziki i zasępiony

Utopił całkiem w jej oku.

Patrzcie, ach, patrzcie na serce!

Jaka to pąsowa pręga,

Tak jakby pąsowa wstęga

Albo jak sznurkiem korale,

Od piersi aż do nóg sięga.

Co to jest, nie zgadnę wcale!

Pokazał ręką na serce,

Lecz nic nie mówi pasterce.

CHÓR

Co to jest, nie zgadniem wcale.

Pokazał ręką na serce,

Lecz nic nie mówi pasterce.

GUŚLARZ

Czego potrzebujesz, duchu młody?

Czy prosisz o chwałę nieba?

Czyli o święcone gody?

Jest dostatkiem mleka, chleba,

Są owoce i jagody.

Czego potrzebujesz, duchu młody,

Żeby się dostać do nieba?

WIDMO milczy.

CHÓR

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

Odpowiadaj, maro blada!

Cóż to, nic nie odpowiada?

CHÓR

Cóż to, nic nie odpowiada?

GUŚLARZ

Gdy gardzisz mszą i pierogiem.

Idźże sobie z Panem Bogiem;

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałeś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

WIDMO stoi.

CHÓR

A kto prośby nie posłucha,

W imię Ojca, Syna, Ducha!

Czy widzisz Pański krzyż?

Nie chciałeś jadła, napoju?

Zostawże nas w pokoju.

A kysz, a kysz!

GUŚLARZ

Przebóg! cóż to za szkarada?

Nie odchodzi i nie gada!

CHÓR

Nie odchodzi i nie gada!

GUŚLARZ

Duszo przeklęta czy błoga,

Opuszczaj święte obrzędy!

Oto roztwarta podłoga,

Kędy wszedłeś, wychodź tędy.

Bo cię przeklnę w imię Boga.

po pauzie

Precz stąd na lasy, na rzeki,

I zgiń, przepadnij na wieki!

WIDMO stoi.

Przebóg! cóż to za szkarada?

I milczy, i nie przepada!

CHÓR

I milczy, i nie przepada!

GUŚLARZ

Darmo proszę, darmo gromię,

On się przeklęctwa nie boi.

Dajcie kropidło z ołtarza...

Nie pomaga i kropidło!

Bo utrapione straszydło

Jak stanęło, tak i stoi,

Niemo, głucho, nieruchomie,

Jak kamień pośród cmentarza.

CHÓR

Bo utrapione straszydło

Jak stanęło, tak i stoi,

Niemo, głucho, nieruchomie,

Jak kamień pośród cmentarza.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie,

Co to będzie, co to będzie?

GUŚLARZ

To jest nad rozum człowieczy!

Pasterko! znasz tę osobę?

W tym są jakieś straszne rzeczy.

Po kim ty nosisz żałobę?

Wszak mąż i rodzina zdrowa?

Cóż to! nie mówisz i słowa?

Spojrzyj, odezwij się przecie!

Czyś ty martwa, moje dziecię?

Czegóż uśmiechasz się? czego?

Co w nim widzisz wesołego?

CHÓR

Czegóż uśmiechasz się, czego?

Co w nim widzisz wesołego?

GUŚLARZ

Daj mnie stułę i gromnicę,

Zapalę, jeszcze poświęcę...

Próżno palę, próżno święcę,

Nie znika przeklęta dusza.

Weźcie pasterkę pod ręce,

Wyprowadźcie za kaplicę.

Czegóż oglądasz się, czego?

Co w nim widzisz powabnego?

CHÓR

Czegóż oglądasz się? czego?

Co w nim widzisz powabnego?

GUŚLARZ

Przebóg, widmo kroku rusza!

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie...

Co to będzie, co to będzie?

CHÓR

Gdzie my z nią, on za nią wszędzie.

Co to będzie, co to będzie?

O dramacie

Arcydramat romantyczny

Arcydramat romantyczny Adama Mickiewicza (tylko Dziadom przyznano to określenie) należy do tych zadziwiających lektur, które zdobywając respekt i uznanie, nie przestają budzić emocji. Nie znać Dziadów po prostu nie wypada, a przy tym nie znać Dziadów, to znaczy wcale nie znać twórczości polskich romantyków. Problem nie na tym jednak się kończy, bowiem nieznajomość dzieła sprowadza na czytelnika cały szereg kłopotów z odczytaniem licznych dzieł naszej literatury, które powstały później. To trochę jak w matematyce – nieznajomość podstaw wyklucza możliwość rozwiązywania bardziej skomplikowanych zadań.

Dziady są tym dla literatury polskiej, czym Hamlet Szekspira dla światowej. Bogactwo problemów, motywów, postaci, genialne monologi, magia, tajemnica, metafizyka, no i romantyczna miłość sprawiają, że jest to jeden z najbardziej dyskutowanych utworów literackich w Polsce, pozostając jednocześnie dziełem „niedoczytanym”, wciąż stanowiącym wyzwanie dla badaczy literatury i jej interpretatorów.

Utwór niesceniczny

Traktowanie Dziadów wyłącznie w kategoriach dzieła dramatycznego nie do końca jest słuszne, w epoce romantyzmu pojawiło się bowiem sporo utworów, które mimo wyraźnych cech rodzajowych były przeznaczone raczej do czytania i wystawiania „w wyobraźni”. Pierwszym, który nadał Dziadom kształt sceniczny (to znaczy dokonał skrótów tekstu i zaproponował jego układ), był Stanisław Wyspiański. Zawdzięczamy mu nie tylko połączenie „fabularne” wszystkich części, ale i zestawienie głównych postaci części II, IV i III: milczącego widma, Gustawa i Konrada jako jednej osoby, która przeżyła przemianę i „zmieniła imię stare”. Od czasów Wyspiańskiego taka interpretacja obowiązuje, stąd zwykło się łączyć bohaterów, stosując określenie Gustaw-Konrad. Na ile ta optyka jest słuszna, a na ile można z nią polemizować, pozostaje kwestią otwartą i stanowi wyzwanie dla polonistów kolejnych pokoleń.

Dziady pozostają dramatem ciągle inspirującym do dyskusji i zachowującym aktualność nie tylko w planie metafizycznym. Dość łatwo można oderwać się od realiów historycznych – właśnie dlatego, że nie trzeba się ich „doszukiwać”, bo zostały wskazane wprost przez poetę. Są jedynie przykładem, pozwalającym ukazać mechanizmy polityki na każdym poziomie, wzajemną współzależność dobrych, czystych intencji – i cynicznej prowokacji, buntu – i oportunizmu, poświęcenia – i karierowiczostwa.

Inscenizacja Wyspiańskiego

„Była śmiałą interpretacją arcydzieła od dawna znanego publiczności ze szkoły, z samodzielnej lektury, już obrosłego gęstwiną komentarzy. Polegała na zdecydowanej selekcji tekstu i rozmaitych zabiegach, które wybranym fragmentom nadawały większą spoistość (...) Całość była podzielona na siedem odsłon. Przedstawienie zaczynało się od wywołania nastroju. Na cmentarzu pojawiała się grupa osób, której słowom towarzyszył szczególny akompaniament: aktorzy brodzili wśród zeschłych liści. (...) Wywoływanie duchów mało miejsce nie na Litwie i nie w cerkwi, lecz w krakowskim kościółku” (Z. Raszewski Krótka historia teatru polskiego).

Premiera odbyła się 31 listopada 1901 r. w Teatrze Miejskim (obecnie im. J. Słowackiego).

Poemat?

Mówimy, że Dziady są dramatem romantycznym, ale sam Mickiewicz nazwał swoje dzieło poematem (poema). W XVIII wieku mianem poematu lirycznego określano również utwory dramatyczne „przysposobione do wokalno-muzycznej realizacji scenicznej, zawierające liczne pieśni i arie, pokrewne operze” (za Słownikiem terminów literackich). Pisano o Dziadach cz. II, że jest to udramatyzowana ballada o tyranie-upiorze, że przypomina operę. Również cz. III Dziadów ma momentami wymiar muzyczny, np. w scenie I, tzw. więziennej, pojawiają się pieśni, a Bal nie tylko ma podtytuł Scena śpiewana – jest w całości podporządkowany rytmowi muzycznemu.

Są więc Dziady dramatem romantycznym, ale i zarazem poematem z elementami lirycznymi. Synkretyzm gatunkowy (spójne połączenie, przenikanie się), luźna kompozycja, bogactwo środków artystycznego wyrazu, wielkie monologi, dialogi, pieśni tworzą dzieło, które nie do końca daje się przypisać jednemu rodzajowi literackiemu. W XX stuleciu te sztywne i decydujące o ocenie jakości dzieła podziały zaczęły tracić znaczenie, a normą stało się zatarcie granic rodzajowych i gatunkowych.

Dramat romantyczny

Jest jednym z najważniejszych gatunków literackich stworzonych w tej epoce. Traktowano ten gatunek jako niesceniczny i raczej przeznaczony do czytania niżeli grania w teatrze. Takie założenie romantyków wynikało z faktu, iż nie chcieli być ograniczani żadnymi rygorami czy tzw. wymogami sceny. Pełna swoboda twórcza, nonszalancja wobec reguł klasycznej poetyki, liryczny pierwiastek wpleciony w strukturę tekstu, wielkie monologi, które niekoniecznie sprawdzają się na scenie, zakładały raczej „teatr wyobraźni”, niżeli teatr zamknięty w czterech ścianach przybytku Melpomeny.

Dramat romantyczny cechuje synkretyzm gatunkowy, fragmentaryczność, brak chronologii wydarzeń, różnorodność tonu, mieszanie realizmu z fantastyką. Zrywa on z zasadami trzech jedności – czasu, miejsca i akcji, wprowadzając luźno skomponowane sceny, które rozgrywają się w różnych miejscach, w różnym czasie, ze zróżnicowanymi segmentami fabularnymi, połączonymi postacią głównego bohatera, często na zasadach łamigłówki. Prezentowane w nim postaci pochodzą z różnych sfer społecznych, poszerzając niejako rozpiętość tematyczną i urozmaicając język.

Wzorcem dla dramatu romantycznego były dzieła Williama Szekspira, który również nie dbał o zachowanie jedności czasu, a ponadto łączył elementy realistyczne z fantastycznymi i tragizm z komizmem.

Bohater dramatu romantycznego jest osobą wyalienowaną, wyjątkową, szczególnie wrażliwą, o artystycznym usposobieniu (najczęściej poeta), przeżywającą rozterki miłosne, ale i stającą wobec problemów społecznych czy narodowych. Często pojawia się drastyczna metamorfoza, w czasie której zmienia się jego widzenie świata, ulegają rewizji pryncypia. Dojrzewa do wielkich czynów, choć te pozostają często jedynie w sferze planów.

Ballada Upiór

Upiorna ballada, choć została zamieszczona na początku części II, stanowi swoisty pomost pomiędzy II a IV częścią Dziadów. Niby poważny, a jednak miejscami śmieszny. Po latach, jako jeden z liryków lozańskich, powstanie Gdy tu mój trup, przywodzący na myśl właśnie tę młodzieńczą balladę, zatem tworzy się coś na kształt klamry: punkt wyjścia zrówna się z punktem dojścia. Początek twórczości poety zbiegnie się z ostatnią jej fazą, gdyż to właśnie w Szwajcarii powstały ostatnie zachowane liryki Mickiewicza.

O ile jednak w wierszu Upiór mamy do czynienia z kimś, kto umarł naprawdę (samobójcą), o tyle w drugim mamy do czynienia z człowiekiem, którego śmierć jest symboliczna, z człowiekiem wypalonym, wyrzuconym na krawędź egzystencji. To trup, który: „pośrodku was zasiada,/W oczy zagląda wam i głośno gada”. Zatem żyje, choć jest martwy. Emigrant z dala od ojczyzny i zdaje się – z dala od dawnej miłości.

Któregoś razu widmo, jak co roku, pojawia się w porze święta Dziadów, ale okazuje się, że obrządek został zniesiony przez postępowego księdza. Stąd być może niecodzienna wizyta dziwnego gościa w jego mieszkaniu...

Kiedy to było?

• Romantyzm w Europie: II poł. XVIII – poł. XIX w.

• Romantyzm w Polsce: 1822–1863; epokę otwiera wydarzenie literackie (ukazuje się 1 tom Poezyj A. Mickiewicza, z Balladami i romansami uznanymi za pierwsze dzieło realizujące założenia romantyzmu), zamyka zaś historyczne (powstanie styczniowe, traktowane jako ostatni romantyczny zryw niepodległościowy)

• Adam Mickiewicz: 1798–1855

• Proces filaretów: 1823–1824

• Powstanie listopadowe: 1830

• Dziady kowieńsko-wileńskie (cz. II i IV): 1823

• Dziady drezdeńskie (cz. III): 1832

Dziady kowieńsko-wileńskie

Części II i IV Dziadów powstały w okresie kowieńskim, gdy Adam Mickiewicz pracował w tamtejszym gimnazjum jako nauczyciel. (Najpierw napisał część II, później IV).

Dramat pierwotnie oparty był na „rusztowaniu” modlitwy Anioł Pański (użył tego budowlanego pojęcia w fundamentalnej pracy Formowanie Dziadów części drugiej Stanisław Pigoń), które później zostało zdjęte i dzieło mogło już samodzielnie ukazywać swoją trójdzielną kompozycję. Mickiewicz niejako potrzebował modlitwy zawierzenia w celu zbudowania właściwej aury wokół swojego dramatu, a gdy już cel uzyskał, skreślił ją. Jednak wprowadzając czytelnika w świat kaplicy, gdzie pojawią się duchy, domaga się tej samej wiary, jaką dysponowała Maria Panna. Również Mickiewicz potrzebował tego wsparcia, gdy pisał Dziady.

Trzy zjawy tworzą świat zgodny ze schematem trzech różnych stanów „polotności”: najpierw lekkie dusze dzieci – Rózi i Józia (Guślarz wywołuje je, paląc garść kądzieli), później duch najcięższy (obarczony odpowiedzialnością za zbrodnię) – złego pana (przybywa, gdy za pomocą smolnego łuczywa zostaje podpalona wódka w kociołku), a w końcu duch pięknej Zosi, której grzechy mają średni ciężar gatunkowy (Guślarz podpala wianek święconego ziela). Ta kompozycja, z głównym akcentem umieszczonym pośrodku, wydaje się niemal klasyczna. Jest jednak pewien element dysharmonii w postaci czwartego ducha, który w finale sprawia Guślarzowi sporo kłopotu, „nie odchodzi i nie gada”. Jak rozumieć jego przybycie? Tego nie wie ani Guślarz, ani czytelnik. Mickiewicz celowo zakłócił porządek dramatu, aby przypomnieć, że odrzuca ścisłe zasady zalecanej przez klasyków poetyki.

Jak w modlitwie

Modlitwa Anioł Pański składa się z trzech części, które są kolejnymi etapami odsłaniania tajemnicy Zwiastowania: „Anioł Pański zwiastował Pannie Maryi. I poczęła z Ducha Świętego”; „Oto ja, Służebnica Pańska. Niech mi się stanie według słowa Twego”; „A Słowo stało się ciałem. I mieszkało między nami”. Pomiędzy nimi odmawia się Pozdrowienie Anielskie, czyli Zdrowaś Mario.

W pierwotnej wersji dramatu obrzędowi przewodniczył ksiądz. Rozpoczynał modlitwę, a lud odmawiał Zdrowaś Mario – modlitwa oddzielała odwiedziny kolejnych duchów. W późniejszej wersji księdza zastąpił Guślarz ze swymi wezwaniami-zaklęciami, a modlitwę ludu – chór powtarzający jak refren prawdy moralne.

W kręgu pradawnych obrzędów

Dziady był to ludowy obrzęd odprawiany co najmniej cztery razy do roku, z początkiem wiosny, w środku lata, jesienią i w środku zimy. Święto obchodzono na pamiątkę „dziadów”, czyli zmarłych przodków. Wierni schodzili się w miejscach pochówków i odmawiali modlitwy, składali dary na grobach, korzystali z poczęstunku urządzanego przez rodzinę i najbliższych znajomych na cmentarzu bądź przy odosobnionych grobach. Ta wspólnotowa biesiada pozwalała poświęcić myśli i modlitwy tym, którzy odeszli, a którzy, zgodnie z wierzeniami gminu, oczekiwali pomocy ze strony żyjących. Mickiewicz znał ten obrzęd z autopsji, gdyż w miejscu jego urodzenia był kultywowany, choć – traktowany przez Kościół jako zabobon – odbywał się już potajemnie: w kaplicach lub pustych domach w pobliżu cmentarza. Wszystko to mocno oddziaływało na wyobraźnię poety, który ponadto widział w Dziadach istotę ludowej moralności, dążenie do wspólnotowej solidarności. We wstępie poprzedzającym część II pisał: „Cel tak pobożny święta, miejsca samotne, czas nocny, obrzędy fantastyczne przemawiały niegdyś silnie do mojej imaginacji; słuchałem bajek, powieści i pieśni o nieboszczykach powracających z prośbami lub przestrogami; a we wszystkich zmyśleniach poczwarnych można było dostrzec pewne dążenie moralne i pewne nauki, gminnym sposobem zmysłowie przedstawiane”.

Według kanonów wiary Kościoła prawosławnego:

– dusze zmarłych pozostają w stanie oczekiwania na wyrok Sądu Ostatecznego;

– do tego czasu tworzą one stan w kosmosie, który powinien być wykorzystany w celu doskonalenia;

– ważna okazuje się pomoc żyjących, którzy poprzez modlitwę, jałmużnę i miłosierdzie są w stanie zmienić ostateczne wyroki;

– pomiędzy światem i zaświatami istnieje most duchowy, poprzez który można nieść sobie wzajemną pomoc.

Ciemno wszędzie, głucho wszędzie...

Dziadów część II jest specyficznym zbiorem „złotych myśli”, mądrości ludowych, których autorem jest Mickiewicz, a które brzmią, jakby istniały od zawsze. „Grzech” dzieci, których dusze przybywają na Dziady, polega na tym, że nie doświadczyły cierpienia, traktowanego tu jako element niezbędny w procesie oczyszczania duchowego, czemu służyć ma pobyt na ziemskim padole: „Kto nie doznał goryczy ni razu,/Ten nie dozna słodyczy w niebie” (II, 111–112).

Duszyczki dostają, czego chciały, po ziarnku gorczycy, i zapewne już wkrótce trafią do nieba. Gorzej wygląda sytuacja Widma – temu nic nie pomoże, bo też nikt mu pomóc nie chce. Lud jest pamiętliwy i nie zapomina złemu panu wyrządzonych krzywd, zatem winowajca nie otrzyma ani „wody miarki”, ani „dwóch pszenicy ziarnek”. Sam sformułuje wyrok, który – podobnie jak wcześniej (nadając mu walor prawdy ogólnej) – powtórzy Chór: „Bo kto nie był ni razu człowiekiem,/Temu człowiek nic nie pomoże” (II, 330–331).

Motto

Część II poprzedza motto zaczerpnięte z Hamleta W. Szekspira:

„Są dziwy w niebie i na ziemi, o których

ani śniło się waszym filozofom”.

Dręczyć się „wiek wiekiem”

Najbardziej przewrotna jest prośba trzeciej zjawy – Zosi, za życia najpiękniejszej dziewczyny w wiosce, która odrzucała zaloty wszystkich młodzieńców. Należy pamiętać, że wedle romantyków miłość należała do najwyższej kategorii wartości. Ten, komu się w życiu nie przytrafiła, jakby nie żył wcale, a ten, kto miłość odrzucił – zgrzeszył przeciw najwyższemu nakazowi. Nie dziwi więc, że duch dziewczyny zgłasza odważne i wyzwolone żądanie: „Niechaj podbiegą młodzieńce,/Niech mnie pochwycą za ręce,/Niechaj przyciągną do ziemi,/Niech poigram chwilkę z niemi!” (II, 470–473).

Mickiewiczowe poczucie humoru, szczególnie gdy chodziło o sprawy natury delikatnej, i teraz doszło do głosu, oto bowiem kilku wieśniaków, widząc atrakcyjnego ducha płci niewieściej, rzuca się dziewczynie „na ratunek”, ale – niestety – Guślarz powstrzymuje ich zapędy; chłopcy nie są w stanie pomóc duszy pięknej dziewczyny. Jak mówi Zosia, a za nią Chór: „Kto nie dotknął ziemi ni razu,/Ten nigdy nie może być w niebie!” (II, 480–481). Guślarz jednak „odkrywa przyszłe wyroki” i pociesza duszę, że po dwóch latach „latania z wiatrem” trafi do nieba.

„Polotność” duchów

W dawnych wierzeniach istniał podział duchów pod względem „polotności” na lekkie, średnie i najcięższe, co znajduje odbicie w konstrukcji strukturalnej i fabularnej Dziadów części II.

W wersji najwcześniejszej w tym momencie dramat się kończył. Scenę z milczącą zjawą dopisał Mickiewicz później. Istotnie, brakowało utworowi zwieńczenia, a zarazem elementu „otwarcia”, który nie pozwoliłby go sprowadzić do obrazka służącego wygłoszeniu kilku prawd moralnych. Pojawianie się kolejnych duchów, owszem, jest niesamowite, już przez sam fakt, że żywi kontaktują się z umarłymi, że granica między światem ziemskim i zaświatami zostaje na tę noc zniesiona. Ale dla zgromadzonych w kaplicy, którzy chyba nie po raz pierwszy uczestniczą w obrzędzie, wszystko jest przewidywalne: zjawiają się cierpiące dusze, wygłaszają przestrogi, jeśli to możliwe, otrzymują pomoc, a nad wszystkim panuje Guślarz. Sytuacja wymyka się jednak spod kontroli wraz z przybyciem widma, które „zwraca lice ku pasterce”. Widz czy czytelnik nie rozwikła zagadki, podobnie jak nie dociecze jej sam Guślarz, z rosnącym zaniepokojeniem odkrywający własną niemoc.

Mimo zaklęć i gróźb klątwy nieproszona mara „I milczy, i nie przepada!”. Najwyraźniej łączy się z nią jakaś tajemnica, o której nie śniło się ani filozofom, ani nawet Guślarzowi, znającemu przyszłe wyroki... „To jest nad rozum człowieczy” – stwierdzi Guślarz, niejako ujmując w tych słowach najważniejszą cechę romantycznego światopoglądu. Wielokrotnie powtarzane pytanie „co to będzie?” brzmi retorycznie, stając się pozbawionym grozy refrenem. W finale przypomina, że dramat dokonywanych wyborów nigdy się nie rozstrzygnie.

Widmo milczące najpewniej pojawi się jeszcze pod postacią Pustelnika-Gustawa w części IV. Najpewniej, bo choć dostrzegamy wiele podobieństw, pewności nie zdobywamy do końca. Na szczęście.

Ludowość romantyczna

Romantyków fascynował świat ludowych wierzeń „zamieszkany” przez fantastyczne postacie: duchy, upiory, rusałki, strzygi... Jak pisze S. Makowski, „przyjęli także ludową koncepcję świata opartą na wiedzy tajemnej, zapewniającej żywą łączność człowieka z naturą (...), siłami nadprzyrodzonymi, z całym kosmosem. Pragnęli utożsamić się z ludowym rozumieniem świata i przyjąć ludowe sposoby jego poznawania: wiarę, ’czucie’, zaklęcia itd.”.

Niejako na drugim biegunie znaleźli się ci, którzy zajęli się „działalnością zbieracką”: spisywaniem ludowych pieśni, opowieści, legend, opisem wierzeń i obrzędów; spośród nich należy wymienić Oskara Kolberga, którego monumentalne dzieło, ujęte w 66 obszernych tomów, stanowi podwaliny polskiej etnografii.

Baranek, czyli Kraśny wianek Zosi

Guślarz, ujrzawszy na święcie Dziadów piękną zjawę, popada w zachwyt i zastanawia się nawet, czy to nie obraz Bogarodzicy. Jej wizerunek wywołuje iście sentymentalne skojarzenia. Widzi dziewczę z badylkiem w ręku, z barankiem przed sobą i motylkiem nad sobą. Potem Zosia, jak echo, powtórzy słowa Guślarza: Na głowie mam kraśny wianek,/W ręku zielony badylek,/Przede mną bieży baranek,/Nade mną leci motylek. Urocze.

Współcześnie historię dziewczyny, ale jakże przewrotną w stosunku do pierwowzoru, śpiewa Kazik z Kultem, a wcześniej wykonywał ją autor piosenki – Stanisław Staszewski, czyli ojciec Kazika. Nie sposób jej tutaj pominąć. Zapewne to jeden z najbardziej znanych dziś fragmentów Dziadów cz. II, choć nie każdy wie, że to właśnie dramat Mickiewicza stał się inspiracją dla tej piosenki.

Baranek

słowa i muzyka: Stanisław Staszewski

album: Tata Kazika

Ach ci ludzie, to brudne świnie,

Co napletli o mojej dziewczynie,

Jakieś bzdury o jej nałogach,

To po prostu litość i trwoga.

Tak to bywa, gdy ktoś zazdrości,

Kiedy brak mu własnej miłości,

Plotki płodzi, mnie nie zaszkodzi żadne obce zło

Na mój sposób widzieć ją...

Na głowie kwietny ma wianek,

W ręku zielony badylek,

A przed nią bieży baranek,

A nad nią lata motylek...

(...)

Tekst omówienia: Krzysztof Płatek, Maja Dobkowska (biografia)

Opieka redakcyjna: Joanna Zaborowska

Korekta: Aleksandra Marczuk

ISBN 978-83-268-0826-5

Wydanie elektroniczne 2012

Na okładce wykorzystano fragment obrazu „Cmentarz w śniegu” Caspara Davida Friedricha (1774–1840).

WYDAWCA

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

Konwersja i edycja publikacji