Leszek Pietrzak, Jan Piński, Rafał Przedmojski,

Dominik Smyrgała, Leszek Szymowski, Antoni J. Wręga

Zakazana historia

Wstęp

„Tylko prawda jest ciekawa” — zauważył Józef Mackiewicz. Ta prosta zasada nie obowiązuje w polskiej historii. Wciąż duża część tematów, ma nieoficjalny status tabu. Powody są różne. Na przykład w wypadku opisania tego jak faktycznie wyglądała obrona Westerplatte, niewielu zawodowych historyków ma ochotę na zmierzenie się z mitem. Nie chodzi nawet o to, że faktyczny przebieg obrony nie umniejsza bohaterstwa żołnierzy, tylko jeszcze bardziej pokazuje jakiego męstwa wymagało stawienie czoła znacznie liczniejszemu wrogowi. Historycy boją się pisać, że przynajmniej 6 polskich żołnierzy zostało zastrzelonych przez swoich, w tym 4 za odmowę walki, a major Henryk Sucharski 2 września chciał poddać składnicę. Tematem tabu są również komunistyczne zbrodnie. 27 lat po śmierci ks. Jerzego Popiełuszki nie wiemy kto naprawdę dokonał mordu i kto go zlecił, i dlaczego prokurator, który chciał to wyjaśnić stracił pracę. Nie wiemy także, czy komunistyczne tajne służby PRL były zamieszane w zamach na papieża Jana Pawła II. Nikt nie badał także działających pod koniec PRL-u „szwadronów śmierci”. Wiele wskazuje na to, że byli to oficerowie peerelowskich służb mający „licencję na zbijanie” wydaną przez najwyższe władze komunistyczne. Autorzy, wśród nich zawodowi historycy i dziennikarze podejmują te trudne, czasem niewygodne tematy w kilkudziesięciu tekstach opisujących wydarzenia od 1927 r. do czasów współczesnych. Zapraszam do lektury.

Jan Piński

Jan Piński

Rafał Przedmojski

Tajemnica Marszałka Piłsudskiego

Jak sanacyjne władze tuszowały morderstwo generała Włodzimierza Zagórskiego.

6 sierpnia 1927 r. o godz. 19.45 na dworzec Warszawa Wileńska w asyście wojskowej eskorty przyjechał generał Włodzimierz Zagórski. Ostatni rok spędził w więzieniu na Antkolu w Wilnie, do którego trafił po majowym przewrocie rok wcześniej, kiedy to stanął po stronie oddziałów wiernych rządowi. Zagórski przetrzymywany był bez wyroku sądu, formalnie pod zarzutem korupcji oraz bezprawnego użycia lotnictwa w czasie walk o stolicę w maju 1926 r. A faktycznie, dlatego że jako dawny zwierzchnik Józefa Piłsudskiego w wywiadzie austriackim dysponował kompromitującymi marszałka informacjami i dokumentami.

Według oficjalnej wersji wydarzeń, na dworcu adiutant Piłsudskiego major Wenda poinformował Zagórskiego o tym, że został zwolniony z więzienia i w następnym tygodniu ma się stawić w Belwederze do raportu, po czym zaproponował podwiezienie go samochodem. Nikt już potem generała nie widział. Zdaniem Wendy, Zagórski miał wysiąść z jego auta na Krakowskim Przedmieściu i udał się w kierunku publicznej łaźni. Rządowa prasa sugerowała, że generał w obawie przed czekającym go procesem uciekł za granicę. Tymczasem zeznania świadków, w tym późniejsze publikacje polityków i wojskowych, dowodzą, że 6 sierpnia Zagórski został zamordowany przez zaufanych Piłsudskiego.

Generał brygady Włodzimierz Zagórski był jednym z wyższych rangą wojskowych II Rzeczpospolitej. Urodził się w 1882 r. we Francji, a wychowywał się wraz z bratem w Niemczech. W 1900 r. wstąpił do armii austriackiej. Jedenaście lat później zaczął pracę w wywiadzie austriackim K-Stelle (jego atutem była znajomość sześciu języków). W 1914 r., w stopniu kapitana, został oddelegowany do pełnienia funkcji szefa sztabu tworzących się polskich legionów, które miał nadzorować — jako austriacki oficer. Formalnie został wówczas zwierzchnikiem Józefa Piłsudskiego, który jako agent cesarskiego wywiadu składał mu raporty.

Gdy Niemcy i Austro-Węgry przegrały I wojnę światową, Zagórski włączył się do walk o niepodległość Polski. W czasie wojny z bolszewikami dowodził ochotniczą dywizją, a później został szefem sztabu frontu północnego w armii generała Józefa Hallera. Po zakończeniu walk pozostał w armii. W latach 1924 – 26 był szefem departamentu lotnictwa w Ministerstwie Wojny. Po przewrocie w maju 1926 r. większość aresztowanych dowódców walczących po stronie rządowej szybko wypuszczono na wolność. Jednak kilku wysokiej rangi oficerom postawiono rozmaite zarzuty i osadzono ich w więzieniu. W wypadku Zagórskiego wygodnym pretekstem było postępowanie dyscyplinarne wszczęte przeciw niemu jeszcze w marcu 1926 r. w związku z podejrzeniem korupcji. Po aresztowaniu generała śledztwo w jego sprawie prowadzono opieszale, a wnioski adwokatów o uchylenie aresztu ignorowano. Sprawa nabrała przyśpieszenia, gdy pod koniec lipca 1927 r. okazało się, że czas spędzany w wileńskim więzieniu Zagórski poświęcił na pisanie pamiętników.

Na początku sierpnia najbliższy współpracownik marszałka Piłsudskiego, szef Gabinetu Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych podpułkownik Aleksander Prystor zadzwonił do naczelnego prokuratora wojskowego generała Józefa Dańca z pytaniem, jakie formalności muszą być spełnione w celu zwolnienia Zagórskiego z więzienia. „Zwolnienie” odbyło się bardzo nietypowo. 4 sierpnia 1927 r. Wojskowy Sąd Okręgowy (WSO) w Warszawie na wniosek prokuratora pułkownika Stefana Kaczmarka podjął decyzję o zwolnieniu Zagórskiego z aresztu śledczego. Dokument zawierał sformułowanie „winien być bezzwłocznie uwolniony z aresztu śledczego”. Jako datę wystawienia dokumentu wpisano jednak nie 4, lecz 6 sierpnia.

Nakazu nie wysłano do Wilna, tylko wręczono ppłk Prystorowi. Ten wydelegował do Wilna swojego zaufanego podwładnego, kapitana Lucjana Miładowskiego. Dzień później, 5 sierpnia, Miładowski zgłosił się do prokuratora WSO w Wilnie, podpułkownika Edmunda Wełdycza. Wręczył mu zalakowaną kopertę z instrukcjami od Prystora. Prokurator załatwił formalności całkowicie niezgodnie z prawem. Fakt zwolnienia i przewiezienia generała do Warszawy zachował w tajemnicy. O nakazie zwolnienia wydanym przez sąd nie został powiadomiony ani sam Zagórski, ani komendant więzienia.

Scenariusz zwolnienia z więzienia Zagórskiego był łudząco podobny do sposobu, w jaki kilka miesięcy wcześniej zwrócono wolność generałowi Tadeuszowi Rozwadowskiemu, dowódcy wojsk rządowych w czasie zamachu majowego. Rozwadowski po przywiezieniu do Warszawy spotkał się z Piłsudskim, po czym został uwolniony. Tak samo miało to wyglądać w wypadku Zagórskiego. Piłsudski planował spotkać się z nim, a później pojechać pociągiem na rocznicowe spotkanie legionistów do Kalisza. Według oficjalnej wersji, marszałek zmienił jednak plany: odwołał spotkanie z Zagórskim i samochodem (zamiast pociągiem, jak chciał pierwotnie) udał się do Kalisza.

Prowadzący śledztwo w sprawie zniknięcia Zagórskiego major Wilhelm Mazurkiewicz udowodnił, że mjr Wenda i towarzyszący mu kpt. Miładowski kłamali, zeznając, że 6 sierpnia byli na dworcu Warszawa Wileńska sami z Zagórskim. Mazurkiewicz ustalił, że towarzyszyło im jeszcze kilku oficerów, a po przybyłego z Wilna Zagórskiego przyjechał więcej niż jeden wojskowy samochód. Drugi, cadillac 24, wypożyczono z I Pułku Szwoleżerów na polecenie pułkownika Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego, dowódcy tegoż pułku, jednego z najbardziej zaufanych ludzi marszałka Piłsudskiego. Samochód ten odebrał osobiście mjr Wenda. Dlatego prowadzący śledztwo wezwał na przesłuchanie Wieniawę i Prystora. Wieniawa przez blisko miesiąc ukrywał się przed śledczym, aż doczekał do wysłania dociekliwego prokuratora na urlop. 5 października śledztwo oficjalnie zakończono. Podtrzymano wersję, że gen. Zagórski zdezerterował i gdzieś zniknął. Ministerstwo Spraw Wojskowych przesłało do redakcji prasowych pismo mówiące, że publikowanie w sprawie zaginięcia Zagórskiego „wszelkich informacji sprzecznych z rządowym komunikatem, będzie skutkować konfiskatą”.

Wincenty Witos, wielokrotny przedwojenny premier, w swoich pamiętnikach załącza nadesłany mu przez „kogoś z Zakopanego” opis mordu na generale Zagórskim. Według anonimowego listu, Zagórski z dworca został przewieziony do mieszkania Walerego Sławka, kolejnego z zaufanych ludzi Piłsudskiego, pełniącego wówczas funkcję oficera do zadań specjalnych przy radzie ministrów. Domagano się od Zagórskiego wydania kwitów na kwotę 2 tys. austriackich koron, które Piłsudski pobrał w czasach, gdy pracował dla austriackiego wywiadu. Ponieważ Zagórski konsekwentnie odmawiał, na rozkaz Wendy miał być torturowany. Jako zabójcy generała wymienieni są tam mjr Wenda, ppłk żandarmerii Piątkowski, kpt. Myśliszewski oraz komendant organizacji „Strzelec” Kowalewski i Józef Łokietek, opryszek powiązany z warszawskim światem przestępczym. Podczas torturowania gen. Zagórskiego kpt. Myśliszewski miał zostać ranny i w następstwie tego został zwolniony w dniu 7 sierpnia ze stanu oficerów (kiedy prowadzący śledztwo chciał sprawdzić tożsamość Myśliszewskiego, otrzymał informację, że oficer o tym nazwisku nie służy w polskim wojsku). Poćwiartowane zwłoki generała miały zostać wrzucone do Wisły w okolicach Wilanowa.

Fakt zabójstwa potwierdza relacja generała Stanisława Kopańskiego (w czasie II wojny światowej dowódca Brygady Strzelców Karpackich, słynnych „szczurów Tobruku”), który w swoich wspomnieniach opisał późniejsze spotkanie Wendy z jego przyjacielem z legionów Stefanem Mossorem w Paryżu. Kopański napisał, że Wenda potwierdził wówczas Mossorowi fakt zamordowania gen. Zagórskiego.

Inna hipoteza mówi o tym, że gen. Zagórskiego dowieziono jednak do Belwederu i tam doszło do zabójstwa, które było wynikiem rękoczynów po gwałtownej słownej utarczce między Zagórskim i Piłsudskim. Tłumaczyłoby to nagłą zmianę planów marszałka i to, że przyjechał na rocznicowy zjazd w Kaliszu samochodem. Obie wersje wzajemnie się nie wykluczają.

Zagórski był postacią zbyt znaną, aby zbrodnię utrzymać w tajemnicy. 9 sierpnia wiadomość o zwolnieniu go z więzienia podały wszystkie warszawskie dzienniki. Tego samego dnia kuzynka generała Irena Zagórska dotarła do mjr Wendy, żądając wyjaśnień. Dzień później naczelny prokurator wojskowy gen. Daniec wystosował do płk Kaczmarka tajne pismo (sygnowane „bardzo pilne”). Wygląda ono na „podkładkę”, mającą uwiarygodnić oficjalną wersję, że marszałek nie spotkał się ze zwolnionym Zagórskim, gdyż rozmowę planowaną najpierw na 6 sierpnia przełożył do czasu swojego powrotu ze Zjazdu Legionistów w Kaliszu, a w tym czasie Zagórski gdzieś zniknął. Daniec nakazuje wszczęcie dochodzenia, które ma wyjaśnić, co się stało

z generałem. 11 sierpnia do płk Kaczmarka wpłynęło kolejne pismo nakazujące rozpoczęcie poszukiwań gen. Zagórskiego jako podejrzanego o dezercję. Podpisał się pod nim ppłk Józef Beck, szef Gabinetu Ministra Spraw Wojskowych, późniejszy minister spraw zagranicznych. Pismo to nie ma daty i nie przeszło w ogóle przez sekretariat szefa gabinetu. 13 sierpnia za Zagórskim wysłano list gończy.

Dlaczego Józef Piłsudski miałby dążyć do pozbycia się Zagórskiego? Zagórski dysponował materiałami kompromitującymi marszałka, dotyczącymi jego współpracy z wywiadem austriackim. Wiadomo było, że w wiezieniu napisał pamiętniki. Agenturalne epizody miał na koncie niejeden znany oficer czy polityk odrodzonej Rzeczypospolitej. Samo w sobie nie przesądzało to jeszcze o złamaniu kariery (takie były realia okresu zaborów). Sęk w tym, że Piłsudski kategorycznie zaprzeczał jakoby kiedykolwiek trudnił się szpiegostwem. „Wszelkimi metodami zacierali ślady tej współpracy” — ocenił Jędrzej Giertych w swej książce „Józef Piłsudski 1914 – 19”. Na dodatek sięgnął w maju 1926 r. po władzę pod hasłem sanacji, czyli uzdrowienia przeżartego korupcją państwa, wielokrotnie zarzucając szpiegostwo swoim przeciwnikom politycznym. Ujawnienie wówczas faktu brania przez Piłsudskiego pieniędzy od wywiadu austriackiego byłoby dla niego i jego zwolenników propagandową klęską. Jak na ironię, dzień po zaginięciu gen. Zagórskiego, 7 sierpnia 1927 r., marszałek Piłsudski podczas Zjazdu Legionistów w Kaliszu wygłosił przemowę pod hasłem „Strzeżcie się obcych agentur”.

Hipotezę o morderstwie i bezpośrednim związku z nim marszałka i jego otoczenia potwierdzają późniejsze losy osób zamieszanych w tę sprawę. Trudno oprzeć się wrażeniu, że wykonawców „mokrej roboty” wynagrodzono, jednocześnie zamykając im w ten sposób usta. Ppłk Aleksander Prystor był potem kolejno ministrem, premierem i marszałkiem Senatu. Płk Stefan Kaczmarek został sędzią Najwyższego Sądu Wojskowego, mjr Zygmunt Wenda wicemarszałkiem sejmu. Kpt. Lucjan Miładowski awansował na stopień majora i do śmierci marszałka był jego przybocznym adiutantem. Kariery nie zrobił natomiast prowadzący w tej sprawie śledztwo mjr Wilhelm Mazurkiewicz. Został „zesłany” na stanowisko podprokuratora do Brześcia nad Bugiem.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.