Tytuł oryginału: Michael Ruse, Atheism. What Everyone Needs to Know

Rada Naukowa serii W Poszukiwaniu Idei XXI Wieku

Tomasz Sieczkowski, Paweł Grabarczyk, Katarzyna de Lazari-Radek Marcin Kafar, Michał Wróblewski

Redaktorzy inicjujący serii W Poszukiwaniu Idei XXI Wieku

Urszula Dzieciątkowska, Agnieszka Kałowska, Damian Rusek

Recenzent

Konrad Szocik

Tłumaczenie

Tomasz Sieczkowski

OPRACOWANIE REDAKCYJNE

Bogusława Kwiatkowska

SKŁAD i Łamanie

Munda – Maciej Torz

INDEKS

Munda – Maciej Torz

Projekt okładki

Katarzyna Turkowska

Zdjęcia wykorzystane na okładce: © Depositphotos.com/Merfin; olly18; Juhku; jamenp

Atheism: What Everyone Needs to Know was originally published in English in 2015. This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego is responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies

or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

© Copyright by Oxford University Press, 2015

© Copyright for this edition by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2016

© Copyright for Polish translation by Tomasz Sieczkowski, 2016

Publikacja sfinansowana ze środków Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego

Paperback ISBN Oxford University Press: 9780199334582

ISBN 978-83-8088-230-0

e-ISBN 978-83-8088-231-7

Spis treści

Podziękowania

Prolog

1. Od Greków do Oświecenia

2. Od Oświecenia do współczesności

3. Statystyki

4. Bóg i ludzie

5. Przekonanie religijne

6. Kwestia nauki

7. Pytania do chrześcijanina

8. Czy istnieją dobre powody, by wierzyć?

9. Alternatywne religie

10. Wyjaśnienia naturalistyczne

11. Czy religia jest zła?

12. Wartościowe życie

Envoi

WYKAZ SKRÓTÓW Z PISMA ŚWIĘTEGO UŻYWANYCH W TEKŚCIE

BIBLIOGRAFIA

INDEKS

PODZIĘKOWANIA

Przede wszystkim chciałbym podziękować mojemu redaktorowi, Peterowi Ohlinowi z Oxford University Press, za to, że zaproponował mi napisanie tej książki. Wkrótce zobaczycie, że praca ta stała się dla mnie swego rodzaju osobistą podróżą i czuję się zaszczycony, że Peter uznał mnie za odpowiednią osobę do tego zadania. Niedawno zakończyłem pracę jako współredaktor Oxford Handbook of Atheism. Nie będzie zaskoczeniem, że z tekstów pomieszczonych w tym zbiorze korzystałem często i bez oporów; nie byłbym dobrym redaktorem, gdybym nie uważał, że są one na najwyższym poziomie. Stephen Bullivant, z którym pracowałem nad tamtym zbiorem, był wcieleniem platońskiej idei współpracownika: mądry, ciężko pracujący i zawsze daleki od irytacji. Zwyczajnie nigdy nie byłbym w stanie napisać tej książki, gdyby nie ów wcześniejszy projekt i zawsze pomocne rady Stephena. Bardzo wiele zawdzięczam mojemu przyjacielowi, Brianowi Daviesowi OP. Jest on jednym ze światowych ekspertów od myśli św. Tomasza z Akwinu i pomimo licznych obowiązków, związanych z nauczaniem i badaniami, znalazł czas, aby bardzo dokładnie przeczytać mój rękopis i podzielić się ze mną krytycznymi uwagami. Jest on najlepszym z nauczycieli. Czuję się uprzywilejowany, że mogłem być jego uczniem. Wciąż uważam, że Boga wielkich filozofów – Augustyna, Anzelma, Akwinaty – nie da się obronić, ale dzięki Brianowi uzyskałem dużo lepsze zrozumienie tego, dlaczego ich argumenty nie działają i tego, jak wiele tracę, odrzucając je.

Nigdy nie spotkałem Williama i Lucyle Werkmeisterów, którzy ufundowali moją katedrę profesorską i moje badania. Koledzy, którzy ich znali, mówili mi żartobliwie, że Lucyle, od której imienia nazwę wzięło moje stanowisko profesorskie, była bardzo religijna i nigdy nie zgodziłaby się z treścią tej książki. Powiedzieli mi także, że Werkmeisterowie byliby zachwyceni, że ich donacja została wykorzystana w taki sposób, i chciałbym myśleć, że niniejsza książka oraz pozostałe, które napisałem, od kiedy pracuję na Florida State University, są wyrazem mojej wdzięczności. Fundusze obejmują także pieniądze na organizację warsztatów i konferencji. Byłem więc w stanie zaprosić grupę przyjaciół (jakbym chciał ich teraz nazywać), by przedyskutować mój rękopis. Byli wśród nich John Kelsay, David McNaughton, Jeffrey O’Connell, John Schneider, Kimberly Blessing, Michael Peterson i Stephen Bullivant. Szczerze doceniam ich lekturę i pomoc, a wyrazy wdzięczności kieruję także do Sary Buck Kahaluby, organizatorki tych warsztatów. Jak zawsze, jestem niezwykle wdzięczny mojej żonie, Lizzie. Zobaczycie sami, że jest ona niesamowitą osobą, skoro ze mną wytrzymuje. Modli się tylko (w sposób całkowicie świecki), bym po tej książce o religii nie wziął się za następną, o operze.

Prolog

Dlaczego powinienem napisać – dlaczego powinniście przeczytać – książkę o ateizmie?

11 września 2001 (11/9) muzułmańscy fanatycy porwali cztery samoloty. Dwa uderzyły w World Trade Center w Nowym Jorku, trzeci w budynek Pentagonu w Waszyngtonie, a czwarty nie doleciał do celu – prawdopodobnie był nim Biały Dom – tylko dzięki niezwykłej odwadze pasażerów na pokładzie. Rankiem następnego dnia, w Kalifornii, młody student wziął długopis i zaczął pisać ognistą polemikę przeciw temu, co postrzegał jako źródłową przyczynę tych nikczemnych ataków: religii. Owym przyszłym autorem Końca wiary. Religii, terroru i przyszłości rozumu (opublikowanej w 2004) był Sam Harris, obecnie neurobiolog. Dość szybko po sobie ukazały się kolejne książki: Richard Dawkins, biolog i popularyzator nauki, wydał Boga urojonego (2006), filozof Daniel Dennett napisał Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne (2006), a dziennikarz Christopher Hitchens bóg nie jest wielki. Jak religia zatruwa wszystko (2007). Ochrzczono ich mianem „nowych ateistów”. Ich książki zyskały status bestsellerów, a ich idee były namiętnie czytane przez niezliczone rzesze ludzi poszukujących wyjaśnienia czegoś, co wydawało się tak niezrozumiałe: bezsensownych ataków na zwykłych ludzi, zajętych swoimi codziennymi sprawami. Jak można się było spodziewać, napaść ta wkrótce doczekała się odpowiedzi i niebawem zalała nas fala prac, które dowodziły, że nowi ateiści mylą się całkowicie tak w kwestii religii, jak i w kwestii jej związków z niepokojami i wstrząsami społecznymi. Typowymi książkami tego rodzaju były Bóg nie jest urojeniem. Złudzenie Dawkinsa (2007) anglikańskiego teologa Alistera McGratha i jego żony, Joanny Collicutt McGrath, oraz God and the New Atheism: A Critical Response to Dawkins, Harris, and Hitchens (2007) katolickiego teologa Johna Haughta. Poważna zrazu debata rychło przybrała postać farsy, kiedy najpierw ludzie religijni wykupili na autobusach ogłoszenia o treści „Jezus powiedział, jestem drogą i życiem”, a następnie ateiści odpowiedzieli własnym sloganem: „Bóg prawdopodobnie nie istnieje, więc przestań się martwić i zajmij się swoim życiem”1.

Szczerze wątpię, czy gdyby nie ta kontrowersja, Oxford University Press poprosiłoby mnie o napisanie tej książki. Szczerze wątpię, czy gdyby nie ta kontrowersja – chyba że macie nieszczęście uczestniczyć w akademickim kursie filozofii religii na studiach pierwszego stopnia – czytalibyście tę książkę. Ale kontrowersja istnieje. Napisałem tę książkę, a wy ją czytacie. W gruncie rzeczy niepotrzebne są żadne przeprosiny ani opory. Być może potrzebne są za to pewne wyjaśnienia i wskazówki. Można byłoby napisać książkę tylko o nowym ateizmie i, jak widzieliście, wielu właśnie tak zrobiło. Ale daje się wyczuć, że w grę wchodzą tutaj szersze zagadnienia. Jakkolwiek okropne nie były wydarzenia 11/9, jest pewne, że książki, które powstały w odpowiedzi na nie, osiągnęły sukces, ponieważ w pewnym niejasnym sensie społeczeństwo na takie właśnie prace czekało. Innymi słowy, religii już wcześniej towarzyszyły niepokój i niezadowolenie, a nowy ateizm tę sytuację wykorzystał. Ostatecznie warto pamiętać, że aczkolwiek Bóg urojony Dawkinsa stał się natychmiast bestselerem, sprzedając się przez dwa lata w ponad dwóch milionach egzemplarzy, to wyniki te przyćmiewają wydawnicze wyniki thrillera dekady – Kodu Leonarda da Vinci (2013), którego sprzedano ponad 40 milionów egzemplarzy przez pierwsze trzy lata – i że centralna intryga tej powieści krąży wokół tezy, że Jezus nie był synem Boga, że Kościół Katolicki wie o tym i ukrywa tę informację, i że jego złowroga organizacja Opus Dei nie powstrzyma się przed niczym, włącznie z morderstwem, by utrzymać status quo. Trudno uznać to za świadectwo chwały religii!

Patrząc nieco szerzej, kolejne badania pokazywały – przyjrzymy się bliżej niektórym z nich – że ludzie, szczególnie ludzie młodzi, tracą zainteresowanie religią i przestają się w nią angażować, zwłaszcza jeśli chodzi o religię zorganizowaną (Bullivant 2010). Nie jest to oczywiście trend uniwersalny, niemniej jednak jest prawdziwy i dość powszechny. Powody tego odwrotu łatwo zrozumieć. Z jednej strony, hipokryzji wielu przedstawicieli władz religijnych towarzyszy powszechne oburzenie. Nie chodzi tu tylko o wykorzystywanie nieletnich przez katolickich księży, ale także o stopień, w jakim hierarchia tuszowała te wydarzenia i po dziś dzień zawzięcie walczy, by nie wziąć na siebie odpowiedzialności. Dorównują temu seksualne i fiskalne sztuczki tak zwanych protestanckich teleewangelistów. Z drugiej strony – jak sami chrześcijanie (zwłaszcza ewangelikanie) zaczynają sobie zdawać sprawę (Kinnaman 2011) – wiele roszczeń i wymagań stawianych w imię religii zdaje się tracić na znaczeniu i aktualności, odciągając od naprawdę istotnych problemów: potwierdzenie przez papieża Pawła VI zakazu stosowania sztucznych metod antykoncepcji; odmowa akceptacji homoseksualistów jako pełnoprawnych i wartościowych członków społeczeństwa; czy stanowcza, i to mimo utrzymywania rozmaitych doktryn społecznych, dotyczących wolności, na przykład prawa do posiadania broni, odmowa zaakceptowania tego, że ciało kobiety jest jej własnością, a nie należy do państwa czy kościoła – a już z pewnością nie do grupy starych mężczyzn, którzy przypuszczalnie nigdy w życiu nie uprawiali seksu, ani też do protestanckich pastorów, tendencyjnie odczytujących rzekomo istotne biblijne ustępy. W tym samym czasie Afrykanie masowo umierają na AIDS, z braku pożywienia dzieci na całym świecie chodzą spać głodne, nasze pola zmagają się z suszą, a nasze miasta z powodziami.

Nie oznacza to, że wszyscy szybkim krokiem zmierzamy do niewiary, do zaprzeczenia istnienia Boga lub bogów, do (jak rozumiem to w tej książce) ateizmu w pewnym znaczeniu. W rzeczywistości wiele sugeruje wręcz, że tak nie jest. Władca pierścieni katolickiego pisarza J.R.R. Tolkiena sprzedał się na świecie w ponad 150 milionach egzemplarzy i oczywistym ważnym czynnikiem, leżącym u podstaw sukcesu tej książki (oprócz filmowych adaptacji), jest jej religijna podbudowa (Bud 2013). W pewnym sensie ateizm staje się jednak coraz bardziej dostępną opcją. Stąd ta książka, w której staram się w sposób wolny od emocji wyłożyć zagadnienia związane z ateizmem, argumenty przeciwko niemu i argumenty za nim, przywołać jego krytyków i jego obrońców. Musimy wyjść poza polemiki i przyjrzeć się kwestiom leżącym u podstaw sporu. Musimy poznać fakty, historię, zalety i wady, perspektywy, nadzieje i lęki. Innymi słowy, potrzebujemy zrównoważonego spojrzenia na ateizm. Rodzi to wątpliwości, ponieważ zbyt często zrównoważone oznacza „nijakie i nudne”, co byłoby samo w sobie bardzo godne ubolewania, gdyż, cokolwiek by nie powiedzieć o nowym ateizmie i reakcjach nań, nudny na pewno nie jest określeniem, które pierwsze przychodzi do głowy. Będę starał się mieć to cały czas na uwadze, ponieważ zapewniam was, że jeśli znajdziecie tę książkę nudną, to będzie to wina moja, a nie zagadnień, o których piszę. Problematyka jest interesująca, a jej konsekwencje ważne. Jeśli po skończeniu lektury nie zgodzicie się z tym, oznaczać to będzie, że nie udało mi się osiągnąć tego, co sobie zamierzyłem.

Kim jestem, by zakładać, że napiszę taką książkę?

Zamierzony zakres tej książki jest tak szeroki, że w zasadzie tylko Bóg miałby wystarczające kwalifikacje, by być jej potencjalnym autorem. Musi być ona po części historyczna, po części socjologiczna, po części teologiczna, po części filozoficzna, po części antropologiczna, i nie tylko. Jak zwykł mawiać zmarły niedawno psycholog społeczny Donald Campbell, każdy piszący człowiek musi pogodzić się z tym, że będzie niekompetentny w wielu dziedzinach naraz. Na co dzień pracuję jako filozof, zwłaszcza filozof nauki. Specjalizuję się w biologii ewolucyjnej i doprowadziło mnie to do podjęcia badań nad Karolem Darwinem, które kontynuowałem do tego stopnia, że myślę o sobie teraz jako tyleż o historyku, co filozofie nauki. W ostatnich latach, częściowo z racji sposobów, w jakie darwinizm rzutuje na religię, a częściowo z racji zewnętrznych zagrożeń, jakie stanowi dla biologii tak zwany ruch kreacjonistyczny – a ostatnio teoretycy inteligentnego projektu – bardzo zaangażowałem się w pracę nad relacją między nauką a religią. Jakiś czas temu, wraz z takimi luminarzami, jak zmarły niedawno Stephen Jay Gould, zostałem powołany jako biegły przez American Civil Liberties Union w sprawie sądowej broniącej ewolucji przed biblijnym literalizmem. Nie jestem specjalistą od religioznawstwa, nie jestem też teologiem, lecz moja praca przywiodła mnie w te dziedziny wiedzy i starałem się zrozumieć rozmaite wątki i zagadnienia z pomocą profesjonalistów. Zostałem wychowany jako kwakier i mimo że dużo czasu upłynęło, od kiedy byłem praktykującym członkiem Religijnego Towarzystwa Przyjaciół, nie zdziwiłbym się, jeśli w niektórych miejscach dostrzeżecie w tym, co piszę, ślady mojego wychowania. Człowiek stara się być bezstronny i obiektywny, ale trening z dzieciństwa często prześwituje przez nasze słowa. W pewnym sensie mam nadzieję, że tak jest i w tym przypadku, ponieważ autentyczna miłość, którą okazywali moi rodzice i ich współwyznawcy dzieciom w naszej grupie, wypełniła całe moje życie radością i wdzięcznością. Miłość ta częściowo polegała na wpajaniu mi, że nikt inny nie może za mnie decydować, kim jestem i w co wierzę. Miało to być trudne i takie okazało się być. Podczas wspomnianej właśnie rozprawy sądowej zostałem zapytany o moje obecne przekonania religijne i musiałem przyznać, że chociaż jestem biegły w wielu rzeczach, jest to obszar, który wykracza poza moje kompetencje. Nic się tu nie zmieniło. Wiem, że nie wierzę w większość tez religijnych, więc przypuszczam, że w tym znaczeniu jestem ateistą. Nie wiem, czy istnieje coś więcej, i w pewnym sensie cieszę się, że nie wiem. Niemniej jednak jestem żarliwie religijny w tym sensie, że kwestie dotyczące Boga i ostatecznego sensu życia są dla mnie bardzo ważne. Nie pisałbym książek takich jak ta, gdyby nie były. Pierwszym czytelnikiem wszystkiego, co napiszę, jestem ja sam. Pod tym względem jestem więc zupełnie inny niż moja ukochana żona, Lizzie, która należy już do nowego pokolenia, o którym mówiłem. Religia jej po prostu nie interesuje. Nie zna jej i nie ma zamiaru jej poznawać. Nie jest uprzedzona do religii. Jej najbliższą przyjaciółką jest kierowniczka wychowania chrześcijańskiego w pobliskim kościele. Ale religia po prostu nie jest dla niej. Jest za to dla mnie i właśnie dla takich jak ja, jakakolwiek byłaby treść ich religijnych przekonań, napisałem tę książkę.

Czy jest jakaś myśl przewodnia?

Jeszcze jedna rzecz i możemy zaczynać. Niniejsza książka jest omówieniem, wprowadzeniem nafaszerowanym informacjami. Biorąc to wszystko pod uwagę, czy jest w niej jakaś myśl przewodnia? Czy po połączeniu wszystkiego w całość dostrzeżemy pojawienie się jakiegoś konkretnego punktu widzenia lub stanowiska? Z pewnością tak. Stanowisko to sprowadza się do tego, że ateizm zarówno dla jego zwolenników, jak i krytyków jest przede wszystkim zagadnieniem moralnym. Nie jest on po prostu kwestią faktów: tego, czy Bóg istnieje, czy też nie. Ateizm wiąże się raczej z pytaniem, czy pod względem moralnym powinniśmy wierzyć w Boga lub bogów. Dziewiętnastowieczny angielski matematyk i filozof, William Kingdom Clifford (1845–1879), pisał o „etyce wiary” (1879), twierdząc, że wiara pozbawiona wystarczających dowodów jest niemoralna. Właśnie ta intuicja, że moralność jest kluczowa dla właściwych przekonań, leży u podstaw debaty na temat ateizmu.

1 W rzeczywistości slogan brzmiał: „Bóg prawdopodobnie nie istnieje, więc przestań się martwić i ciesz się swoim życiem” (przyp. tłum.).

BIBLIOGRAFIA

Anonim, 1944, The plot against Hitler, “Bulletin of International News”, 21: 626–632.

Anzelm z Canterbury, 1992, Monologion. Proslogion, przeł. Tadeusz Włodarczyk, PWN, Warszawa.

Anzelm z Canterbury, 2008, The Major Works, transl. B. Davies and G. R. Evans, Oxford University Press, Oxford.

Arystoteles, 1988, O duszy, przeł. Paweł Siwek, PWN, Warszawa.

Atkins P. W., 1995, The limitless power of science. Nature’s Imagination: The Frontiers of Scientific Vision, J. Cornwell (ed.), Oxford University Press, Oxford, 122–132.

Atran S., 2004, In Gods We Trust: The Evolutionary Landscape of Religion, Oxford University Press, New York.

Augustyn św., 1987, Wyznania, przeł. Zygmunt Kubiak, PAX, Warszawa.

Augustyn św., 1982, The Literal Meaning of Genesis, transl. J. H. Taylor, Newman, New York. 

Barrett J., 2004, Why Would Anyone Believe in God?, AltaMira Press, Lanham Md.

Barrow J. D. and Tipler F. J., 1986, The Anthropic Cosmological Principle, Clarendon Press, Oxford.

Barth K., 1957, The Word of God and the Word of Man, transl. D. Horton, Harper, New York. 

Bavinck H., 1951, The Doctrine of God, transl. W. Hendricksen, Grand Rapids, Eerdmans, Mich.

Beevor A., 2003, The Fall of Berlin 1945, Penguin, New York. 

Beevor A., 2012, The Second World War, Little, Brown, Boston. 

Behe M., 1996, Darwin’s Black Box: The Biochemical Challenge to Evolution, Free Press, New York. 

Berlinerblau J., 2013, Jewish atheism. The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 320–336.

Berton P., 1965, The Comfortable Pew: A Critical Look at Christianity and the Religious Establishment in the New Age, McClelland and Stewart, Toronto.

Blessing K. A., 2013, Atheism and the meaningfulness of life. The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 104–118. 

Boyer P., 2005, I człowiek stworzył bogów... Jak powstała religia?, Prószyński i S-ka, Warszawa.

Boyle R., [1686] 1996, A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature, E. B. Davis and M. Hunter (eds), Cambridge University Press, Cambridge. 

Boyle R., [1688] 1966, A disquisition about the final causes of natural things. The Works of Robert Boyle, T. Birch (ed.), 5: 392–444, Georg Olms, Hildesheim.

Bremmer I. N., 2007, Atheism in antiquity. Cambridge Companion to Atheism, M. Martin (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, 11–26.

Brown C. G., 2013, The twentieth century. The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 229–244. 

Brown D., 2013, Kod Leonarda Da Vinci, przeł. Krzysztof Mazurek, Wydawnictwo Sonia Draga, Warszawa.

Brown P., 1967, Augustine of Hippo: A Biography, Faber and Faber, London. 

Browning C., 1998, Ordinary Men: Reserve Police Battalion 101 and the Final Solution in Poland, Harper, New York. 

Buckley M. J., 1987, At the Origins of Modern Atheism, Yale University Press, New Haven, Conn. 

Bud R., 2013, Life, DNA and the model, “British Journal for the History of Science”, 46: 311–334.

Budd S., 1977, Varieties of Unbelief: Atheists and Agnostics in English Society, 1850–1960, Heinemann, London.

Bullivant S., 2010, The new atheism and sociology: Why here? Why now? What next?, [w:] Religion and the New Atheism: A Critical Appraisal, A. Amarasingam (ed.), Brill, Boston, 109–124. 

Bullivant S. and Ruse M., (eds), 2013, The Oxford Handbook of Atheism, Oxford University Press, Oxford. 

Bultmann R., 1958, Jesus Christ and Mythology, Charles Scribner’s Sons, New York.

Calvin J., [1536] 1960, Institutes of the Christian Religion, H. T. Kerr (ed.), Westminster Press, Philadelphia. 

Churchland P. M., 1995, The Engine of Reason, The Seat of the Soul, MIT Press, Cambridge, Mass.

Churchland P. S., 1986, Neurophilosophy: Towards a Unified Science of the Mind and Brain, MIT Press, Cambridge, Mass. 

Clark A., 2000, Mindware: An Introduction to the Philosophy of Cognitive Science, Oxford University Press, New York. 

Clarkson T., [1808] 2010, The History of the Rise, Progress and Accomplishment of the Abolition of the African Slave-Trade, by the British Parliament, HardPress, Lenox, Mass. 

Clifford W. K., 1879, Lectures and Essays, L. Stephen and F. Pollack (eds), Macmillan, London. 

Collins H. M., 1981, Stages in the empirical program of relativism – Introduction, “Social Studies of Science”, 11: 3.

Collins R., 1999, A scientific argument for the existence of God, [w:] Reason for the Hope Within, M. J. Murray (ed.), Grand Rapids, Mich., Eerdmans, 47–75.

Conway-Morris S., 2003, Life’s Solution: Inevitable Humans in a Lonely Universe, Cambridge University Press, Cambridge.

Cooper J. M. (ed.), 1997, Plato: Complete Works, Hackett, Indianapolis, Ind. 

Cragun R. T., Hammer J. H. and Smith J. M. , 2013, North America, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 601–621. 

Craig W. L., 2013, Slaughter of the Canaanites, www.reasonablefaith, org/slaughter-of-the-canaanites

Darwin K., 1959, O pochodzeniu człowieka, przeł. Stanisław Panek, Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, Warszawa.

Darwin K., 1985, The Correspondence of Charles Darwin, Cambridge University Press, Cambridge.

Darwin K., 2001, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, przeł. Szymon Dickstein i Józef Nusbaum, De Agostini, Warszawa.

Darwin E., 1794–1796, Zoonomia; or, The Laws of Organic Life, J. Johnson, London.

Davies B., 2004, An Introduction to the Philosophy of Religion (Third Edition), Oxford University Press, Oxford. 

Davies B., 2010, Simplicity, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 31–46.

Davies B., 2016, Not understanding God in the Summa Theologiae, [w:] The Cambridge Critical Guide to Aquinas’s ‘Summa Theologiae’, Jeffrey Hause (ed.), Cambridge University Press, Cambridge.

Davies B. and E. Stump (eds), 2012, The Oxford Handbook of Aquinas, Oxford University Press, Oxford. 

Davis S. T., 2010, Resurrection. The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Tallaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 108–123. 

Dawkins R., 1994, Ślepy zegarmistrz, przeł. Antoni Hoffman, PIW, Warszawa.

Dawkins R., 1996, Samolubny gen, przeł. Marek Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa.

Dawkins R., 1997, Religion is a virus, Mother Jones, November.

Dawkins R., 2007, Bóg urojony, przeł. Piotr Szwajcer, CiS, Warszawa.

Dawkins R., 2007a, Rzeka genów. Darwinowski obraz życia, przeł. Marek Jannasz, CiS, Warszawa.

Dawkins R., 2014, Kapłan diabła. Opowieści o nadziei, kłamstwie, nauce i miłości, przeł. Michał Lipa, Helion, Warszawa.

Dawkins R. and Krebs J. R., 1979, Arms races between and within species, “Proceedings of the Royal Society of London”, Series B, 205: 489–511.

Dembski W. A., 1998, The Design Inference: Eliminating Chance Through Small Probabilities, Cambridge University Press, Cambridge.

Dembski W. A. and Ruse M. (eds), 2004, Debating Design: Darwin to DNA, Cambridge University Press, Cambridge. 

Dennett D. C., 1984, Elbow Room: The Varieties of Free Will Worth Wanting, MIT Press, Cambridge, Mass.

Dennett D. C., 1992, Consciousness Explained, Pantheon, New York. 

Dennett D. C., 2008, Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne, przeł. Barbara Stanosz, PIW, Warszawa.

Descartes R., [1637] 2002, Rozprawa o metodzie, przeł. Tadeusz Boy-Żeleński, Antyk, Kęty.

Descartes R., [1641] 2001, Medytacje o pierwszej filozofii, przeł. Maria i Kazimierz Ajdukiewiczowie, Antyk, Kęty.

Descartes R., 1985, The Philosophical Writings, Volume I, transl. J. Cottingham, R. Stoothoff, and D. Murdoch, Cambridge University Press, Cambridge. 

Desmond A., 1994, Huxley, the Devil’s Disciple, Michael Joseph, London.

Desmond A., 1997, Huxley, Evolution’s High Priest, Michael Joseph, London. 

Desmond A. and Moore J., 2009, Darwin’s Sacred Cause: How a Hatred of Slavery Shaped Darwin’s Views on Human Evolution, Houghton Mifflin Harcourt, New York.

Diels H. and Kranz W., 1952, Die Fragmente der Vorsokratiker, Weidmann, Berlin.

Dijksterhuis E. J., 1961, The Mechanization of the World Picture,Oxford University Press, Oxford.

Duffy E., 1992, The Stripping of the Altars: Traditional Religion in England 1400–1580, Yale University Press, New Haven, Conn. 

Durkheim E., 2010, Elementarne formy życia religijnego, przeł. Anna Zadrożyńska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Dyer C., 1994, Everyday Life in Medieval England, Hambledon and London, London. 

Edelman B., 2009, Markets: Red light states: Who buys online adult entertainment?, “The Journal of Economic Perspectives”, 23: 209–220.

Edwards J., [1741] 2005, Sinners in the Hands of an Angry God and Other Puritan Sermons, Dover, New York. 

Edwards M., 2013, The first millennium, [w:] Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 152–163.

Edwards R. M., 1978, The pagan dogma of the absolute unchangeableness of God, “Religious Studies”, 14: 305–313.

Ehrman B. D., 2001, Jesus: Apocalyptic Prophet of the New Millennium, Oxford University Press, Oxford.

Ehrman B. D., 2012, Did Jesus Exist? The Historical Argument for Jesus of Nazareth, Harper, New York. 

Evans R. J., 2003, The Coming of the Third Reich, Penguin, New York. 

Evans R. J., 2005, The Third Reich in Power, Penguin, New York. 

Farias M., 2013, The psychology of atheism, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 468–482.

Feenstra R. J., 2010, Trinity, [w:] Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 3–14.

Findlay J. N., 1948, Can God’s existence be disproved?, “Mind”, 57: 176–183.

Fischer J. M., Kane R., Pereboom D. and Vargas M., 2007, Four Views on Free Will, Blackwell, Malden, Mass.

Frazer J. G., 2012, Złota gałąź. Studia z magii i religii, przeł. Henryk Krzeczkowski, vis-a-vis / Etiuda, Kraków.

Frazier J., 2013, Hinduism, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 367–379. 

Godart C., 2011, Inoue Tetsujirō (1855–1944), [w:] Japanese Philosophy: A Sourcebook, J. W. Heisig, T. P. Kasulis and J. C. Maraldon (eds), University of Hawaii Press, Honolulu, Hawaii, 611–618. 

Goldhagen D., 1996, Hitler’s Willing Executioners: Ordinary Germans and the Holocaust, Knopf, New York. 

Gosse P. H., 1857, Omphalos; An Attempt to Untie the Geological Knot, John Van Voorst, London.

Gould S. J., 1985, The Flamingo’s Smile: Reflections in Natural History, Norton, New York. 

Gould S. J., 1988, On replacing the idea of progress with an operational notion of directionality, [w:] Evolutionary Progress, M. H. Nitecki (ed.), University of Chicago Press, Chicago, 319–338.

Gould S. J., 1989, Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History, W. W. Norton, New York.

Gould S. J., 2002, Skały wieków. Nauka i religia w pełni życia, przeł. Jacek Bieroń, Zysk i S-ka, Warszawa.

Gould S. J. and Lewontin R. C., 1979, The spandrels of San Marco and the Panglossian paradigm: A critique of the adaptationist programme, “Proceedings of the Royal Society of London”, Series B: Biological Sciences, 205: 581–598.

Gould S. J. and Vrba E. S., 1982, Exaptation – A missing term in the science of form, “Paleobiology”, 8: 4–15.

Graham G., 2010, Atonement, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 124–135. 

Gray A., 1876, Darwiniana, D. Appleton, New York. 

Grayling A. C., 2013, The God Argument: The Case against Religion and for Humanism, Bloomsbury, London. 

Gunton C. E. (ed.), 1997, The Cambridge Companion to Christian Doctrine, Cambridge University Press, Cambridge. 

Haldane J. B. S., 1927, Possible Worlds and Other Essays, Chatto and Windus, London.

Hall A. R., 1954, The Scientific Revolution 1500–1800: The Formation of the Modern Scientific Attitude, Longman, London. 

Hanser R., 1979, A Noble Treason: The Revolt of the Munich Students against Hitler, Putnam, New York. 

Harris S., 2012, Koniec wiary. Religia, terror i przyszłość rozumu, przeł. Dariusz Jamrozowicz, Błękitna Kropka, Nysa.

Hart P., 2013, The Great War: A Combat History of the First World War, Oxford University Press, Oxford. 

Harvey P., 1990, An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, Cambridge University Press, Cambridge. 

Hasker W., 2010, Eternity and providence, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 81–91.

Haught J. F., 2008, God and the New Atheism: A Critical Response to Dawkins, Harris, and Hitchens, Westminster John Knox Press, Louisville, Ky. 

Heidegger M., 2000, Wprowadzenie do metafizyki, przeł. Robert Marszałek, KR, Warszawa. 

Hesse M., 1966, Models and Analogies in Science, University of Notre Dame Press, Notre Dame, Ind. 

Hick J., 1961, Necessary being, “Scottish Journal of Theology”, 14: 353–369.

Hick J., 1978, Evil and the God of Love, Harper and Row, New York. 

Hick J., 1980, God Has Many Names, Westminster Press, Philadelphia. 

Hitchens C., 2014, bóg nie jest wielki. Jak religia wszystko zatruwa, przeł. Cezary Murawski, Wydawnictwo Sonia Draga, Katowice.

Hitler A., 1941, My New Order, R. de Sales (ed.), Wstęp, R. G. Swing, Reynal and Hitchcock, New York. 

Hochschild A., 2006, Bury the Chains: The British Struggle to Abolish Slavery, Pan, London. 

Holbch P.-H., 1957, System przyrody, przeł. Klemens Szaniawski, PWN, Warszawa.

Hume D., [1779] 1962, Dialogi o religii naturalnej. Naturalna historia religii, przeł. Anna Hochfeldowa, PWN, Warszawa.

Hume D., [1739–1740] 1963, Traktat o naturze ludzkiej, przeł. Czesław Znamierowski, PWN, Warszawa.

Hume D., [1777] 2004, Badania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. Tomasz Sieczkowski i Dawid Misztal, Zielona Sowa, Kraków.

Huxley J. S., 1927, Religion without Revelation, Ernest Benn, London. 

Huxley J. S., 1943, TVA: Adventure in Planning, Scientific Book Club, London. 

Huxley T. H., 1894, Science and Christian Tradition, Macmillan, London. 

Huxley T. H., [1893] 2009, Evolution and Ethics with a New Introduction, M. Ruse (ed.), Princeton University Press, Princeton, N.J. 

Hwang K., 2013, Atheism, health, and well-being, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 525–536. 

Hyman G., 2010, A Short History of Atheism, Tauris, London. 

Ingersoll R. G., 1874, The Gods and Other Lectures, Peoria, Ill., Privately printed.

James A. and Wells A., 2002, Death beliefs, superstitious beliefs and health anxiety, “British Journal of Clinical Psychology”, 41: 43–53.

Jan Paweł II, 1998, Fides et Ratio, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/ WP/jan_pawel_ii/encykliki/fides_ratio_0.html

John Jay College of Criminal Justice, 2004, The Nature and Scope of the Sexual Abuse of Minors by Catholic Priests and Deacons in the United States, 1950–2002, United States Conference of Catholic Bishops, Washington D.C.

Kant Immanuel, [1785] 1953, Uzasadnienie metafizyki moralności, przeł. Mścisław Wartenberg, PWN, Warszawa.

Kant Immanuel, [1781] 1957, Krytyka czystego rozumu, przeł. Roman Ingarden, PWN, Warszawa.

Kant Immanuel, [1790] 2004, Krytyka władzy sądzenia, przeł. Jerzy Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Kant Immanuel, [1788] 2016, Krytyka praktycznego rozumu, przeł. Jerzy Gałecki, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Kelsay J., 2007, Arguing the Just War in Islam, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 

Kershaw I., 1999, Hitler 1889–1936. Hubris, Norton, New York. 

Keysar A. and Navarro-Rivera J., 2013, A world of atheism: Global demographics, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 553–586. 

Kinnaman D., 2011, You Lost Me. Why Young Christians Are Leaving Church. . . and Rethinking Faith, Baker Books, Grand Rapids, Mich. 

Kors A. C., 2013, The age of Enlightenment, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 195–211. 

Kuhn T., 2009, Struktura rewolucji naukowych, przeł. Helena Ostromęcka, Aletheia, Warszawa.

Kuhn T., 1977, Objectivity, value judgment, and theory choice, [w:] T. Kuhn, The Essential Tension: Selected Studies in Scientific Tradition and Change, University of Chicago Press, Chicago, 320–339. 

Lakoff G. and Johnson M., 1988, Metafory w naszym życiu, przeł. Tomasz Paweł Krzeszowski, PIW, Warszawa.

Lamy G., 1679, Discours anatomiques, Henry Fricx, Brussels. 

Larson E. J., 1997, Summer for the Gods: The Scopes Trial and America’s Continuing Debate over Science and Religion, Basic Books, New York. 

Larson E. J. and Witham L., 1997, Scientists are still keeping the faith, “Nature”, 386: 436–437.

Larson E. J. and Witham L., 1998, Leading scientists still reject God, “Nature”, 394: 313.

Lee L., 2013, Western Europe, [w:] The Oxford Handbook of Atheism,S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 587–600. 

Leftow B., 2010, Necessity, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge,15–30.

Leibniz G. W., 1995, Główne pisma metafizyczne, przeł. Stanisław Cichowicz i Juliusz Domański, Comer, Toruń.

Locke J., 1955, Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego, przeł. Bolesław Gawęcki, PWN, Warszawa.

Lodge D., 1999, Gdzie leży granica?, przeł. Krzysztof Puławski, Rebis, Warszawa.

Luhrmann T. M., 2012, When God Talks Back: Understanding the American Evangelical Relationship with God, Vintage, New York. 

MacCulloch D., 2004, The Reformation: A History, Viking, New York. 

Mackie J., 1977, Ethics. Harmondsworth, Penguin, U.K. 

Maimonides M., 1936, The Guide for the Perplexed, transl. S. Friedlander, Routledge, London. 

Marks K., 1844, Przyczynek do krytyki Heglowskiej filozofii prawa, Wstęp, “Deutsch-Französische Jahrbücher”, 7 & 10 February.

McGinn C., 2000, The Mysterious Flame: Conscious Minds in a Material World, Basic Books, New York. 

McGrath A. E. (ed.), 1995, The Christian Theology Reader, Blackwell, Oxford.

McGrath A. E. (ed.), 1997, Christian Theology: An Introduction (Second Edition), Blackwell, Oxford. 

McGrath A. E. and McGrath J. C., 2007, Bóg nie jest urojeniem. Złudzenie Dawkinsa, WAM, Kraków.

McMullin E., 1985, Introduction: Evolution and creation, [w:] Evolution and Creation, E. McMullin (ed.), University of Notre Dame Press, Notre Dame, Ind., 1–58. 

McMullin E. (ed.), 2005, The Church and Galileo, University of Notre Dame Press, Notre Dame, Ind. 

McShea D. and Brandon R., 2010, Biology’s First Law: The Tendency for Diversity and Complexity to Increase in Evolutionary Systems, University of Chicago Press, Chicago. 

Meister C., 2010, The problem of evil, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 152–169. 

Mill J. S., 2016, Utylitaryzm, O wolności, przeł. Amelia Kurlandzka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Mill J. S., [1874] 1985, The utility of religion, [w:] The Collected Works of John Stuart Mill, X, Essays on Ethics, Religion, and Society, J. M. Robson (ed.), University of Toronto Press, Toronto, 403–428. 

Miller K., 1999, Finding Darwin’s God, Harper and Row, New York. 

Miller W. and Thoresen C., 2003, Spirituality, religion and health, “American Psychologist”, 58: 24–35.

Moore G. E., 1919, Zasady etyki, przeł. Czesław Znamierowski, Warszawa.

Moser P. K., 2010, Sin and salvation, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 136–151. 

Mossner E. C., 1954, The Life of David Hume, Oxford University Press, Oxford. 

Myers F. W. H., 1881, George Eliot, “The Century Magazine”, November, 57–64.

Nash D., 2013, The (long) nineteenth century, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 212–228. 

Newborn J. and Dumbach A., 2007, Sophie Scholl and the White Rose, Oneworld, Oxford. 

Newman J. H., 1870, A Grammar of Assent, Catholic Publishing Society, New York. 

Newman J. H., 1973, The Letters and Diaries of John Henry Newman, XXV, C. S. Dessain and T. Gornall (eds), Clarendon Press, Oxford. 

Nietzsche F., 1906, Wiedza radosna, przeł. Leopold Staff, nakład Jakóba Mortkowicza, Kraków.

Noll M., 2002, America’s God: From Jonathan Edwards to Abraham Lincoln, Oxford University Press, New York. 

Numbers R. L., 2006, The Creationists: From Scientific Creationism to Intelligent Design, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 

Paine T., [1794] 1907, The Age of Reason, G. P. Putnam’s Sons, New York. 

Paley W., [1802] 1819, Natural Theology (Collected Works: IV), Rivington, London. 

Pasquale F. L. and Kosmin B. A., 2013, Atheism and the secularization thesis, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 451–467. 

Pennock R. and Ruse M. (eds), 2008, But Is It Science? The Philosophical Question in the Creation/Evolution Controversy (Second Edition), Prometheus, Buffalo, N.Y. 

Pew Research Religion and Public Life Project, 2013, Canada’s changing religious landscape, www.pewforum.org/ 2013/06/27/canadas-changing-religious-landscape/

Pinker S., 2011, The Better Angels of Our Nature: Why Violence Has Declined, Viking Penguin, New York. 

Plantinga A., 1980, Does God Have a Nature?, Marquette University Press, Milwaukee, Wis. 

Plantinga A., 1981, Is belief in God properly basic?, “Nous”, 15: 41–51.

Plantinga A., 1991, An evolutionary argument against naturalism, “Logos”, 12: 27–49.

Plantinga A., 1997, Methodological naturalism, Perspectives on Science and Christian Faith 49, no. 3: 143–154.

Plantinga A., 2000, Pluralism: A defense of religious exclusivism, [w:] The Philosophical Challenge of Religious Diversity, K. Meeker and P. Quinn (eds), Oxford University Press, New York, 172–192. 

Plantinga A., 2004, Supralapsarianism, or “O Felix Culpa”, [w:] Christian Faith and the Problem of Evil, P. Van Inwagen (ed.), Eerdmans, Grand Rapids, Mich., 1–25. 

Plantinga A., 2011, Comments on “Satanic Verses: Moral Chaos in Holy Writ”, [w:] Divine Evil? The Moral Character of the God of Abraham, M. Bergmann, M. J. Murray and M. C. Rea (eds), Oxford University Press, Oxford, 109–114. 

Plotyn, [250] 1959, Enneady, przeł. Adam Krokiewicz, PWN, Warszawa.

Popper K. R., 1977, Logika odkrycia naukowego, przeł. Jerzy Kmita, PWN, Warszawa.

Popper K. R., 1999, Droga do wiedzy. Domysły i refutacje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Popper K. R., 2002, Wiedza obiektywna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Porterfield A., 2012, Conceived in Doubt: Religion and Politics in the New American Nation (American Beginnings, 1500–1900), University of Chicago Press, Chicago. 

Powell L., Shahabi L. and Thoresen C., 2003, Religion and spirituality: Linkages to physical health, “American Psychologist”, 58: 36–52.

Poythress V. S., 2006, Redeeming Science: A God-Centered Approach, Crossway, Wheaton, Ill.

Quack J., 2013, India, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 651–664. 

Ray D. and Brown A., 2011, Sex and secularism, www.scribd.com/Doc/57318688/Sex-and-Secularism-What-Happens-When-You-Leave-Religion

Manning R. (ed.), 2013, The Oxford Handbook of Natural Theology, Oxford University Press, Oxford.

Richerson P. and Boyd R., 2005, Not by Genes Alone: How Culture Transformed Human Evolution, University of Chicago Press, Chicago.

Robichaud D. J. J., 2013, Renaissance and Reformation, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 179–194.

Robinson J. A. T., 1963, Honest to God, SCM, London. 

Rogers K. A., 2010, Incarnation, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge.

Rogerson J. W., 2000, Higher criticism, [w:] The Oxford Companion to Christian Thought, A. Hastings, A. Mason and H. Pyper (eds), Oxford University Press, Oxford, 297–298. 

Rubenstein R. L., 1966, After Auschwitz: Radical Theology and Contemporary Judaism, Bobbs-Merrill, Indianapolis, Ind. 

Ruse M., 1979, The Darwinian Revolution: Science Red in Tooth and Claw, University of Chicago Press, Chicago.

Ruse M., 1986, Taking Darwin Seriously: A Naturalistic Approach to Philosophy, Blackwell, Oxford.

Ruse M., 1996, Monad to Man: The Concept of Progress in Evolutionary Biology, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 

Ruse M., 2001, Can a Darwinian Be a Christian? The Relationship between Science and Religion, Cambridge University Press, Cambridge. 

Ruse M., 2003, Darwin and Design: Does Evolution Have a Purpose?, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 

Ruse M., 2005, The Evolution-Creation Struggle, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 

Ruse M., 2006, Darwinism and Its Discontents, Cambridge University Press, Cambridge.

Ruse M. (ed.), 2009, Philosophy after Darwin: Classic and Contemporary Readings, Princeton University Press, Princeton, N.J. 

Ruse M., 2010, Science and Spirituality: Making Room for Faith in the Age of Science, Cambridge University Press, Cambridge. 

Ruse M., 2012, The Philosophy of Human Evolution, Cambridge University Press, Cambridge. 

Ruse M., 2013, The Gaia Hypothesis: Science on a Pagan Planet, University of Chicago Press, Chicago.

Russell B., 1956, Dlaczego nie jestem chrześcijaninem, przeł. Amelia Kurlandzka, Książka i Wiedza, Warszawa.

Russell R. J., 2008, Cosmology: From Alpha to Omega, the Creative Mutual Interaction of Theology and Science, Fortress Press, Minneapolis. 

Schielke S., 2013, The Islamic world, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 638–650.

Schneider J., 2010, Recent genetic science and Christian theology on human origins: An “aesthetic supralapsarianism”, “Perspectives on Science and Christian Faith”, 62: 196–212.

Sedley D., 2008, Creationism and Its Critics in Antiquity, University of California Press, Berkeley.

Sedley D., 2013, From the Pre-Socratics to the Hellenistic Age, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 139–151. 

Seeman T., Dubin L. F. and Seeman M., 2003, Religiosity/spirituality and health; A critical review of the evidence for biological pathways, “American Psychologist”, 58: 53–63.

Sekstus Empiryk, 2010, Przeciw fizykom. Przeciw etykom, przeł. Zbigniew Nerczuk, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty.

Shapiro A. R., 2013, Trying Biology: The Scopes Trial, Textbooks, and the Antievolution Movement in American Schools, University of Chicago Press, Chicago.

Skilton A., 2013, Buddhism, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 337–350. 

Spencer H., 1857, Progress: Its law and cause, “Westminster Review”, LXVII: 244–267.

Stark R. and Bainbridge W., 1996, A Theory of Religion, Rutgers University Press, Newark, N.J. 

Stirrat M. and Cornwell R. E., 2013, Eminent scientists reject the supernatural: a survey of the Fellows of the Royal Society, “Evolution: Education and Outreach”, 6: 33; doi:10.1186/1936-6434-6-33.

Sullivan T. D. and Menssen S., 2010, Revelation and miracles, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 201–215.

Swinburne R. G., 1970, The Concept of Miracle, Macmillan, London. 

Swinburne R. G., 1977, The Coherence of Theism, Clarendon Press, Oxford.

Taliaferro C. and Meister C. (eds), 2010, The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, Cambridge University Press, Cambridge.

Taylor C., 2007, A Secular Age, Harvard University Press, Cambridge, Mass. 

Tomasz z Akwinu św., 1962–, Suma teologiczna, Veritas, London.

Vallely A., 2013, Jainism, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 351–366. 

Van Doren C., 1938, Benjamin Franklin, Viking, New York City. 

Van Inwagen P., 2011, Comments on “The God of Abraham, Isaac, and Jacob”, [w:] Divine Evil? The Moral Character of the God of Abraham, M. Bergmann, M. J. Murray and M. C. Rea (eds), Oxford University Press, Oxford, 79–84. 

Vanhoozer K., 1997, Human being, individual and social, [w:] The Cambridge Companion to Christian Doctrine, C. E. Gunton (ed.), Cambridge University Press, Cambridge, 158–188. 

Wainwright W. J., 2010, Omnipotence, omniscience, and omnipresence, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 46–65. 

Walls J. L., 2010, Heaven and hell, [w:] The Cambridge Companion to Christian Philosophical Theology, C. Taliaferro and C. Meister (eds), Cambridge University Press, Cambridge, 238–251. 

Weinandy T. G., 2000, Does God Suffer?, University of Notre Dame Press, Notre Dame, Ind. 

Weinberg S., 1999, A designer universe, “New York Review of Books”, 46, no. 16: 46–48.

Weltecke D., 2013, The medieval period, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 164–178. 

Whitcomb J. C. and Morris H. M., 1961, The Genesis Flood: The Biblical Record and Its Scientific Implications, Presbyterian and Reformed, Philadelphia. 

Whitehead A. N., 1929, Process and Reality: An Essay in Cosmology, Macmillan, New York. 

Whylly S., 2013, Japan, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 665–679. 

Williams B., 1973, The Makropulos case: Reflections on the tedium of immortality. Problems of the Self, Cambridge University Press, Cambridge.

Wilson E. O., 1988, O naturze ludzkiej, przeł. Barbara Szacka, PIW, Warszawa.

Wilson E. O., 2002, The Future of Life, Vintage, New York. 

Yao X., 2000, An Introduction to Confucianism, Cambridge University Press, Cambridge. 

Zuckerman P., 2013, Atheism and societal health, [w:] The Oxford Handbook of Atheism, S. Bullivant and M. Ruse (eds), Oxford University Press, Oxford, 497–510. 