NARCYZA ŻMICHOWSKA

Poganka

Wstęp i opracowanie

GRAŻYNA BORKOWSKA

Wydanie trzecie

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2013

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp

I. Dom, dzieciństwo, rodzina

II. Paryż po raz pierwszy

III. Podróże po Polsce. Poznań. Warszawa

IV. Głód uczuć i praca intelektualna. Pisanie w „nawiasach”. Entuzjastki

V. „Wstępny obrazek” jako dialog

VI. Historia Beniamina: dom i dzieciństwo

VII. Aspazja: fantazmat miłości i doświadczenie miłości

VIII. O powieści i sposobach lektury

IX. Żmichowska po Pogance (z rzutem oka na juwenilia)

Nota edytorska

Informacja o Autorze opracowania

Bibliografia

POGANKA

Wstępny obrazek

Poganka. Powieść przy kominkowym ogniu opowiadana

I

II

III

IV

V

VI

Przypisy

Poprzednie wydania Poganki ukazały się w Bibliotece Narodowej w latach 1930 i 1950 w opracowaniu Tadeusza Żeleńskiego (Boya).

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Redaktor tomu: ANNA SOKOLSKA

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Copyright © 2013 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie III, Wrocław 2013

ISBN 978-83-61056-54-6

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Kiedy ponad osiemdziesiąt lat temu Tadeusz Żeleński (Boy) pisał swój wstęp do wydania Poganki w serii „Biblioteki Narodowej”, uznał, że dwa najważniejsze fakty w życiu Żmichowskiej to powstanie listopadowe i atmosfera w kraju po upadku działań wojennych. Powstanie miało natchnąć dorastającą dziewczynkę trwałym poczuciem solidarności z dziejami ojczyzny utożsamianej z egzystencją tutaj, w kraju (i dla kraju), a nie na emigracji. Atmosfera zaś była szczególna i mimo klęski pełna ekscytujących wyzwań: dotkliwy ubytek sił męskich, pisze Boy, zrodził zjawisko duchowego matriarchatu. Kobiety, zdane na tę wymarzoną lub tylko „musową” emancypację, angażowały się szerzej niż kiedykolwiek w działania publiczne, tym bardziej że sprzyjały tym zachowaniom prądy „idące do nas od Zachodu”: teorie Saint-Simona, Enfantina, twórczość George Sand[1].

Rozpoznania Boya były trafne i pionierskie. I nie wszystko tłumaczy dostęp do źródła wiedzy bezpośredniej – opowieści matki badacza, Wandy Żeleńskiej, z domu Grabowskiej, przyjaciółki Narcyzy Żmichowskiej, która przekazała synowi nie tylko rozmaite materiały, listy (część z nich bezpowrotnie przepadła), lecz także jasny wizerunek Gabrieli. Boy z genialną intuicją wyłuskał z biografii Żmichowskiej rzeczy istotne: nowe położenie kobiet na tle zmian, jakie przyniosło przegrane powstanie. Trzeba było lat skrupulatnych badań, podjętych m.in. przez Mieczysławę Romankównę (zob. Bibliografia), by stwierdzenia te dobrze zrozumieć, podtrzymać i rozszerzyć.

I. DOM, DZIECIŃSTWO, RODZINA

Narcyza (Narcyza Kazimiera Józefa) Żmichowska urodziła się 4 marca 1819 roku. Jej rodzice, matka Wiktoria z Kiedrzyńskich, piękna i starannie wykształcona, ojciec – Jan Żmichowski – uczestnik powstania kościuszkowskiego, pochodzili z Wielkopolski. Ojciec objął najpierw posadę podsędka[2] w Rawiczu, a w momencie narodzin Narcyzy był pisarzem żupy solnej w Nowym Mieście nad Pilicą. Dziewczynka, dziesiąte dziecko w rodzinie, przyszła na świat w Warszawie, dokąd zawieziono matkę z powodu złego stanu zdrowia. Tam Wiktoria zmarła trzy dni po porodzie, osierociwszy dziewięcioro dzieci (jedno już nie żyło): synów Hiacynta, Erazma, Jana (Janusza) oraz córki – Wiktorię, Kornelię, Hortensję, Lilię, Wandę i oczywiście Narcyzę. Te imiona i postaci będą się przewijać przez całe życie Żmichowskiej, w setkach napisanych przez nią listów, w jej powieściach, w biografiach bohaterów. Braciom i siostrom będzie zawdzięczać pisarka ciepło domowe, opiekę, zainteresowanie, miłość. Żmichowska wiedziała, że bez tych atrybutów nie mogłaby rozwinąć się jako człowiek, istota ludzka, nie mogłaby żyć i funkcjonować. Czułość rodzeństwa (skontrastowana z niechęcią ojca, złamanego śmiercią żony i uprzedzonego do córki)[3] zastępowała przynajmniej częściowo matczyną miłość, którą pisarka – wyprzedzając psychologię swego czasu – uznała za klucz do dziecięcej, a później dorosłej osobowości, a jej brak za bolesną stratę.

Zanim otoczono Narcyzę opieką braci i sióstr, zajęli się nią, najserdeczniej jak można, stryjostwo Tekla z Raczyńskich i Józef Żmichowscy. W dzieciństwie Narcyza nie miała swego miejsca na ziemi i nie miała go też później – przejściowo mieszkała wraz ze stryjostwem u brata Hiacynta w Siodle, a także u wujostwa Józefów Kiedrzyńskich w Kuflewie (obie wsie położone niedaleko Mińska Mazowieckiego), gdzie zaczęła regularną naukę pod kierunkiem siostry Wiktorii (według innych źródeł – Kornelii). W roku 1826 siedmioletnia Narcyza, podobnie jak wcześniej trzy jej siostry, rozpoczęła edukację na pensji Zuzanny Wilczyńskiej, krewnej Kiedrzyńskich, w Warszawie. Wspomnienia z tego okresu doskonale pokazują osobowość dziewczynki – jej wrażliwość, dumę, zdolności, wyobraźnię[4]. W roku 1829 zakład Wilczyńskiej został włączony do rządowego Instytutu Guwernantek jako szkoła ćwiczeń[5]; Żmichowska opuściła mury Instytutu w grudniu 1833 roku z dyplomem uprawniającym do prowadzenia własnej pensji. Niedługo potem dziewczyna trafiła do domu wujostwa, Marii ze Skojewskich i Józefa Kiedrzyńskich w Mężeninie (powiat łomżyński). Chociaż wujostwo obiecali wspomóc dalszą edukację zdolnej krewnej, nie miało to żadnych praktycznych skutków. Dziennik Narcyzy pisany w latach 1835–1837 jest pełen skarg na nudę, a także sprawozdań z lektur i przeprowadzonych rozmów. Cóż, kiedy te rozmowy dotyczyły głównie kwestii gospodarczych (kury, kaczki, woskowanie podłóg). Brak własnych funduszy utrudniał nawet korespondowanie: opłaty pocztowe były zbyt drogie, by często i bez ograniczeń wysyłać listy. Tak więc zjazdy rodzinne, organizowane wcześniej w Nowym Mieście, a po wyjściu Wiktorii za mąż za bogatego ziemianina, Ludwika Lewińskiego, w Rzeczycy (dawniej powiat rawski; dzisiaj gmina w województwie łódzkim, w powiecie tomaszowskim) – stanowiły największą rozrywkę[6]. Czasami Narcyza wpadała do Dobroch (w powiecie łomżyńskim), gdzie mieszkała inna jej siostra, Kornelia, żona Karola Glogera. Ważne wydarzenie stanowił ślub, rychłe wdowieństwo i powtórne zamążpójście Hortensji primo voto Kellerowej, secundo voto Duninowej. Dobre stosunki łączyły Narcyzę z Lilią, po mężu Zaleską, a także z Wandą, po mężu Redlową, piękną i starannie wykształconą dziewczyną, która pełniła w młodości niewdzięczną funkcję guwernantki w arystokratycznym domu Tytusa i Celestyny Działyńskich, narażając się na plotki z powodu afektów pracodawcy i oszczerstw jego żony. Siostry urodziły dziewięciu chłopców i dziesięć córek. Z większością z nich Żmichowska miała bardzo dobre stosunki; była dla nich nauczycielką, przyjaciółką, doradczynią. Mieszkała w ich domach, grzała się ciepłem rodzinnym, dzieliła rodzinne kłopoty i nieszczęścia.

Z pozostającymi w stanie bezżennym braćmi – Jankiem i Erazmem – kontakty Narcyzy były równie serdeczne, ale szczególnie ważną rolę odegrali oni nieco później, w okresie dojrzałym, kiedy młoda kobieta, już nie dziecko, poszukiwała mocniejszych więzi intelektualnych. Nawet skromny Hiacynt, dzierżawca Siodła, Ossówna i Kałuszyna, administrator Mieni, majątku warszawskiego szpitala Świętego Ducha, udzielał siostrze schronienia i gościny, najdłużej w roku 1862, kiedy przeciwna powstaniu Narcyza, skłócona ze swymi przyjaciółmi Karolem Ruprechtem (1821–1875) i Edwardem Jurgensem (1824–1863), działaczami obozu „białych”, przebywała poza Warszawą od lata do późnej jesieni.

II. PARYŻ PO RAZ PIERWSZY[7]

W roku 1838 Żmichowska, zarekomendowana przez Zuzannę Wilczyńską ordynatowi Konstantemu Zamoyskiemu i jego żonie Anieli, została nauczycielką ich córki Pelagii. W lipcu tego roku wyjechała z nimi do Paryża. Współpraca z chlebodawcami od początku układała się źle, a listy kierowane do mieszkającego w Reims Erazma Żmichowskiego pełne są opisów upokarzających sytuacji[8]. 1 stycznia 1839 roku Aniela Zamoyska wypowiedziała Narcyzie Żmichowskiej umowę o pracę. Co było tego przyczyną? Obustronne rozczarowanie i obustronna niechęć. Zamoyskim z trudem mieściło się w głowie, że uboga guwernantka może zabierać głos w salonie, bronić swoich i cudzych racji, mieć jakieś pozazawodowe zainteresowania i ambicje, wychodzić w czasie wolnym na spotkania, czytać ambitne książki. Narcyzę raził poziom intelektualny i etyczny chlebodawców, ze zdziwieniem przyjęła zakaz spotkań z emigrantami (z góry niewykonalny zważywszy, że emigrantem był również brat Żmichowskiej), zakaz lektury dzieł Mickiewicza i Mochnackiego. Niewiarygodnie wręcz brzmiała opinia Anieli Zamoyskiej, która Biblię uznała za książkę nieprzyzwoitą, a swoją wiarę opierała na katechizmowych nakazach i zakazach. Raziły Narcyzę stwierdzenia wypowiadane w zaciszu domowym, wskazujące na skąpstwo chlebodawców, egoizm, powierzchowność, skłonność do plotkarstwa[9].

Mimo niepowodzenia z Zamoyskimi trudno przecenić wagę pobytu w Paryżu. Szczególnie te osiem i pół miesiąca, które dzielą otrzymanie wypowiedzenia od powrotu do kraju, spędziła Narcyza bardzo pracowicie. Przez pewien czas mieszkała u brata w Reims, resztę czasu przebyła w stolicy, czytając, pisząc, słuchając wykładów organizowanych przez Akademię Francuską, chodząc do galerii, na koncerty, spotykając się z Francuzami i z polską emigracją. Żadne z tych zajęć w wykonaniu dwudziestoletniej samotnej dziewczyny nie było oczywiste ani konwencjonalne[10]. Przeciwnie, każde z nich ocierało się o skandal i przyjmowane było z niedowierzaniem. Jeszcze większe zdziwienie mogła budzić lista lektur Żmichowskiej. W Bibliothèque Nationale i w zaciszu domowym Narcyza czytała m.in. Filozofię życia[11] Friedricha Schlegla, Słowa wieszcze oraz Le Livre du peuple rewolucyjnego księdza Hugues’a Félicité Roberta de Lamennais’go[12], Le mie prigioni Silvia Pellica[13], dzieła Eugène’a Sue i inne utwory powieściowe opublikowane w tym czasie, prace Gottfrieda Wilhelma Leibniza, Immanuela Kanta, Johanna Gottlieba Fichtego, Friedricha Wilhelma Josepha von Schellinga i po wielekroć Pismo Święte. Poznała prawdopodobnie też pracę De la Démocratie en Amérique Alexisa de Tocqueville’a (1835), błyskotliwą i w jakiejś mierze do dziś aktualną analizę zasad i aporii, fundamentalnych dla społeczeństwa demokratycznego. Studiowała francuską prasę.

Nie sposób stwierdzić, czy wszystkie te lektury przebiegały z pełnym rozumieniem czytanego tekstu, ale właściwie nie ma to żadnego znaczenia, bo w tym czasie liczył się przede wszystkim gest przekroczenia, złamania tabu. Żmichowska pokonała niewidoczną barierę, dzielącą kobiety od biblioteki[14], weszła w przestrzeń, którą kultura zarezerwowała dla mężczyzn. W Paryżu dokonała też innych symbolicznych przekroczeń: zaczęła pisać już nie dziennik, lecz prozę beletrystyczną. Być może wtedy również próbowała swoich sił w dramacie. Co ciekawe, pisała po francusku. Zachowane autografy są zaledwie fragmentami planowanych dzieł i trudno wnioskować o ich kształcie oraz poziomie literackim. W każdym razie wiele wskazuje na to, że Narcyza (podobnie jak młody Słowacki) widziała dla siebie przez chwilę rolę pisarki francuskojęzycznej, przekładającej na realia dostępne cudzoziemskiemu czytelnikowi egzotykę wschodniej kultury, np. słowiański folklor (Une veillée des fileuses) albo słowiańską dumę. Wydaje się, że także bardziej osobiste doznania ubierała w obcą mowę, jak w utworze Anne et Louise[15]. W sierpniu lub wrześniu 1838 roku posłała swoje francuskie „wprawki” Erazmowi do Reims:

Dlaczegóż ci je posyłam? Oto tak, dlatego, bo napisane i bo mi się zdaje koniecznie, że ja coś lepszego potrafię, a to jest na tymczasem. Zresztą zdarzenie opisane prawie prawdziwe, a prawda nie zawsze zajmująca. Jeżeli mi szczerze napiszesz, że to nic nie warto, to nie rozgniewam się, a nawet odwagi nie stracę[16].

Nie wiemy, czy do Reims trafiły wszystkie fragmenty, czy jeden. Jeśli jeden, to który[17]? Tego też nie wiemy. Wydaje się jednak, że te fragmenty francuskie musiały być napisane i musiały być pokazane. I że nie o oceny literackie chodziło tu przede wszystkim, lecz o sygnał intelektualnych i emocjonalnych potrzeb autorki. O mały coming out. Na razie w przestrzeni domowej.

Poganka

POWIEŚĆ PRZY KOMINKOWYM OGNIU OPOWIADANA[*]

I

Wyobraźcie sobie państwo zieloną oazis[1] w pustyni Sahary, wyobraźcie w świecie dzisiejszym, w świecie złota, srebra, miedzi i gałganów na bankowe papiery przerobionych, rodzinę liczną, ubogą a szczęśliwą. W tej rodzinie, lat temu dwadzieścia sześć, o godzinie pierwszej po północy, przy najpiękniejszym świetle księżyca pełnią swoją rozświecającego najpiękniejszą noc sierpniową, urodziło się dziecię płci męskiej, dziewiąte z kolei – a rzecz dziwna, rzecz nadzwyczajna, przyjęte taką radością, takim błogosławieństwem, jak upragniony pierwszy potomek gasnącego już imienia, oczekiwany dziedzic wielkiego majątku – lecz nie, bluźnierstwem jest to porównanie, dziecię przyjęte taką miłością, jak wszystkie dzieci w miłości zrodzone; tym dziecięciem ja byłem. Nad przygotowaną dla mnie kolebką nie zaciężyła żadna skarga[2], ni to starszej siostry, że w domu nowy kłopot będzie i nowych trudów się przysporzy, ani dobiegającego swej młodzieńczości brata, że mu jedna ręka więcej do rozszarpania spodziewanej puścizny przybędzie, ani drobniejszego rodzeństwa, że się zaczną dla niego chwile przymusowej cichości, narzuconego rozsądku, uskąpionych pieszczot, ani matki, że z danym życiem jej życia się ujmie, że ją noce bezsenne, karmienie, prace hodowania czekają, ani ojca nawet, że ciężkie czasy, że wychować będzie trudno, że na obmyślenie zawodu sił i sposobu już nie wystarczy – dziwna rzecz, stokroć dziwna, tego wszystkiego nie było.

Matka z siostrami ze starej bielizny poszyły pieluszki moje. Jeden z braci na niespodziewankę[3] uplótł zupełnie nową kołyskę, a ojciec, kiedy mnie poczciwa babka na pokazanie w poduszce przyniosła, przeżegnał mnie krzyżem świętym. „Oto człowiek światu się narodził” – rzekł tylko i ze łzami w oczach, i z uśmiechem na ustach poszedł co prędzej do żony swojej, pocałował ją w czoło, pocałował ją w rękę i nie odszedł, aż póki osłabiona, lecz ciągle niewymownej słodyczy jaśniejąca radością, z nowo narodzonym przy boku nie zasnęła spokojnie.

I takie były moje narodziny. Przez długi czas nie miałem imienia: zwano mię tylko maleńkim, synkiem, pieszczotką, a narady odbywały się długie, jak zwać miano na później. Teresia, moja mała poprzedniczka w rodzeństwie, załatwiła wszelką wątpliwość; kiedy jej na starych obrazkach opowiadał jeden z braci historię synów Jakubowych[4], tak się rozmiłowała w małym Beniaminku, że gdy wieczorem wznowiono o wkrótce nastąpić mającym chrzcie moim rozmowę, dziewczynka, siedząca w tej chwili nad kołyską, uroczyście wzniosła swój paluszek do góry i powiedziała stanowczym głosem:

–  Ty, maleńki, będziesz Beniaminkiem.

Od tej chwili nadano mi imię Beniamina[5]. Poczciwa Teresia! Zapomniano jej powiedzieć, że Beniamin pierwszą wolą matki swojej zwał się Benoni, a Benoni to znaczy „syn boleści”, a matka moja, rodzeństwo moje pochwyciło wyraz dziecięcia, bo im do serca przypadał, a ojciec go zatwierdził, bo takie było miano jego wielkiego bohatera, jego ideału wśród sławnych mężów – Franklina[6]. Z tej czci dla Franklina możecie państwo odgadnąć cały charakter mego ojca, jeśli tylko trochę choć biegłymi jesteście w zauważaniu tych stosunków tajemnych, a zawsze logicznych, które upodobania i różne sympatie człowieka z treścią jego własnej natury łączą. Co do mnie, taki mam – w tym względzie przynajmniej – niechybny instynkt, że raz, gdym w galerii Luwru[7] widział pięknego młodego człowieka, jak się długo i z najspokojniejszym obliczem zatrzymał przed Katonem Velazqueza[8], co sobie piersi tak krwawo, tak okropnie rozdziera, powiedziałem zaraz: to zły człowiek – i sprawdziły się słowa moje; ten człowiek był anatomem ludzkiego serca; spotkałem go później na salach sądowych ciekawym bardzo widzem, a w ostatniej chwili świadkiem przeciw obwinionemu – na moje sumienie wierząc[9] – obwinionemu niewinnie. Lecz wracając do osobistej biografii, już wiecie, pod jakim wpływem, w jaką atmosferę niejako dostałem się na tę ziemię – zstąpiwszy według dawnych, wstąpiwszy według nowszych, a odrodziwszy się według najpodobniejszych do prawdy mniemań. Jak mnie tak długo usypiano, pieszczono, kołysano bez mojej wiedzy, jak ja rozwijałem się w tym cieple uczuć, w tej pogodzie szczęścia, jak mi cała treść mojej istoty nasiąkała niejako tą pieśnią miłości różno– i wszechstronnej – och! gdybym mógł pamiętać! – ale ja nic, nic nie pamiętam, a jednak to było już życie moje, to była już przyczyna jakaś późniejszych następstw, chwila rodzicielka wszystkich chwil, wszystkich lat moich. Kiedy się pierwszy raz poczułem i obejrzałem na świecie, znalazłem już jej owoc w głębi ducha mego i stał mi się tym, co nazywają skłonnościami, charakterem, naturą. Każdy mnie kochał, ja się ocknąłem, kochając każdego, ale to kochając tak niezbędną koniecznością organizmu, jak się oddycha, je, pije – przed kochaniem nie było dla mnie przeszłości, jak przed Bogiem nie było początku; lecz nie dosyć na tym – ci wszyscy moi poza mną kochali jeszcze wszystkość w różnych objawach, w różnych jej kształtach; a było coś pięknego, świętego w wyborze tych kształtów i tych objawów, każdy coś kochał na swoję własność szczególną, tylkoż bierzcie to w dosłownym znaczeniu: kochał, nie lubił.

Moja najstarsza siostra Julcia kochała dumki ukraińskie, a mój brat Adam kochał niebieskie oczy córki bliskiego sąsiada, a mój brat Józef kochał ziemię, której uprawą się trudnił, a moja siostra Ludwina[10] kochała wodę bieżącą i kwiaty niezerwane, a mój brat Karol kochał psa, konia i strzelbę swoję dwururkę, a moja siostra Bronisia kochała gwiazdy i niebo, a mój brat Cyprian kochał obrazy, a moja siostra Terenia kochała powieści, a mój ojciec kochał książki, a moja matka kochała ludzi – i tak dla mnie pierwsze wrażenia z ich wszystkich ulubionych wrażeń się złożyły.

Najdawniejszy obrazek, w którym Julcię pamiętam, to jakaś ławeczka drewniana pod otwartym oknem. Dzień był bardzo ciepły niby[11], ale taki pochmurny, jak gdyby kto ołowiu po niebie rozlał. Julcia nad szyciem schylona śpiewała taką rzewną, takich przeciągłych a coraz smętniejszych tonów piosnkę, że widać nie mogły się w ciężkim rozpłynąć powietrzu, tylko mi wszystkie, siedzącemu przy jej nogach, o piersi się odbijały i zacząłem[12] płakać. Julcia spojrzała na mnie, przez chwilę umilkła, lecz w tym milczeniu mój płacz, cichy zrazu, wybuchnął prawdziwej boleści łkaniem, wtedy siostra przytuliła mi głowę do kolan swoich, upieściła gładzącą włosy ręką i znowu śpiewać zaczęła, a ja znowu zacząłem cichuteczko płakać i było mi z tymi łzami tak dobrze, tak miło, jak nigdy z podarowanym przez starą piastunkę ptaszkiem, wesołą makolągwą[13], co do mnie w klateczce na każdy widok skrzydełkami trzepotała.

Adama pamiętam najpierw, wchodzącego do pokoju z jakąś białą, biało ubraną dziewczynką[14]. – Kto to jest? – spytałem go. – To siostrzyczka wasza – odpowiedział z uśmiechem. – Nasza siostrzyczka, Adasiu? – powtórzyłem zdziwiony. – A czemu ja jej nie znam, gdzie ona była? – Ośmnaście lat temu była w niebie jeszcze! Gdy zaś z niedowierzaniem patrzyłem to na niego, to na nią: – W niebie – rzekł znowu – spojrzyj tylko w oczy tej siostrzyczce, widzisz, jaki to szafir jasny i czysty, czyż w dzień najpogodniejszy niebo inne bywa? Spojrzałem, dziewczynka zarumieniła się i głośno rozśmiała, ja wykrzyknąłem z radością. – Ach prawda, takie same, Adasiu, jak oczy naszej siostrzyczki. – Nigdy nie mów naszej do mnie, Beniaminku, bo to twoja i wasza siostrzyczka, ale nie moja – pamiętaj, że nie moja. – To ty biedny, Adasiu, że masz mniej od nas jedną siostrzyczkę. – Czy ja biedny? – spytał brat, odwracając się do białej dziewczynki z uśmiechem, choć mu słowa na ustach drżały. Dziewczynka owinęła się prawie jak kwiatek ślazowy[15] koło ręki mego brata – głowę miała spuszczoną, a jednak bez namysłu, pewniejszym daleko niż głos pytającego głosem, odpowiedziała mu prędko: – Nie, ty nie biedny, ty bardzo bogaty, Adamie. – Ja szczęśliwy – przydał, jak gdzieś na dnie serca wymówionym słowem, i nie wiem czemu, wziął mię na ręce, a uścisnął tak tkliwym, tak drżącym, gdy dziś o nim myślę, to mi wolno powiedzieć, tak namiętnym uściskiem, że go nawet spytać zapomniałem o wytłumaczenie dla mnie zupełnie niezrozumiałych wyrazów. Później – nawet niedługo – pojąłem całą świętość ich znaczenia. W naszej rodzinie miłość nie była ani tajemnicą towarzystw salonowych przyzwoitości, ani zgorszeniem przed okiem dzieci bacznie ukrywanym. U nas miłość to szczęście życia. Ta najpiękniejsza prawda Boża szła z podniesionym dumnie czołem wśród spółczucia, wśród skromnego uszanowania i uznania serc życzliwie przyjaznych. Raz, kiedy po przeczytaniu przez Walerię poezji Bohdana[16] Adaś zbliżył się do niej i wziąwszy w obie ręce ową złotowłosą główkę w same nieco otwarte usta pocałował, kiedy Walercia od czoła po ramiona tym całunkiem zakraśniała, kiedy mimowolnym rzutem przechyliła się ku siedzącej obok niej matce mojej i skryła się jak ptaszek w jej objęcia – toć ja dobrze dziś pamiętam jeszcze, nikt z nas się nie uśmiechnął nawet, nikt żartem chwili szczęścia kochankom nie rozstroił; matka tylko Adasiowi znak dała, żeby się schylił ku niej, i trzymając ciągle Walerkę do łona przyciśniętą, na głowie schylonego tkliwy, jakby powierzony tylko, a święty jak błogosławieństwo, z głębi własnej piersi wyciągnięty złożyła pocałunek.

Józefa najstalszym przypomnieniem widzę wśród żniwiarzy na polu. Śmieje się, snopki wiąże, na wyładowanych zbożem wozach z fornalami się ściga, a na jeden ładowany mnie winduje i ja siedzę przy nim jakoby na tronie, a on mi pokazuje ziemię, królestwo wszechludzi, przyszłe państwo moje, które ja prawem natury odziedziczę, a w którym pracą rządzić będę, i nazywa mi wszystko ślicznymi słowy – żyto srebrem, pszenicę złotem, czerwieniejącą tatarkę[17] purpurą; a ja mu wierzę, że to jest właściwie srebro, złoto, purpura, że innych nie ma w świecie. Józio po drodze zrywa dla mnie ukoralone już gałęzie jarzębiny, którą na kilka stai[18] rodzice wysadzili gościniec – ja sam trzymam pęki uzbieranych modraków[19], kąkoli, bratków, kłosów dojrzałych żyta, niedojrzałych owsa i mięszam te białe i te zielone kity w różnych zastosowaniach – to między grona jarzębiny, to między modraków równianki[20] – i czuję, że mam wszystko, że natura w korzyściach[21], w piękności swojej, natura cała, natura zawsze moją. Tylko sobie słowami tego nie mówię, ale uczuciem, czynem, chwilą w życiu mym[22].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] T. Żeleński, Wstęp, w: N. Żmichowska, Poganka, oprac. T. Żeleński (Boy), Kraków 1930, przywołania i cytaty według wyd. 2, przejrzanego, Wrocław 1950, s. III–IV, BN I 121. Boy wymienia te trzy nazwiska, ważne dla duchowego rozwoju młodej Żmichowskiej: Claude Henri Saint-Simon (1760–1825) – filozof, przedstawiciel socjalizmu utopijnego, postulował stworzenie nowego społeczeństwa, w którym równoprawną rolę miałyby odgrywać kobiety; głosił hasło solidaryzmu społecznego, rozdziału dóbr według zasług i talentów, rehabilitacji ciała, miłości cielesnej; Barthélemy Prosper Enfantin (1796–1864) – główny teoretyk saintsimonizmu, pisał m.in. o tyranii małżeństwa i postulował „wolną miłość”; George Sand (1804–1876) – właściwie Aurore Dudevant, pisarka i publicystka, związana z Mussetem i Chopinem, autorka rewolucyjnych powieści pisanych w duchu feminizmu.

[2] podsędek – w dawnej Polsce urzędnik w sądzie ziemskim; na początku XIX wieku urzędnik sądowy, pełniący funkcje wykonywane dzisiaj przez notariusza (zawieranie umów, przyjmowanie pełnomocnictw itd.).

[3] O odczuwanym rzekomo przez Żmichowską „kompleksie zgłodzonego i wychudzonego szczenięcia” pisał, nie bez satysfakcji, Cz. Latawiec. Idem, Cyprian Kamil Norwid i jego czasy. (Pierwsze dziesięciolecie twórczości Norwida), [cz.] 1: Inwalida intencji. Szaman i jego uczeń. Biała tragedia Norwida (Żmichowska i Norwid), Poznań 1938, s. 117.

[4] Mam tu na myśli wspomnienia wydane przez M. Romankównę: N. Żmichowska, J. Baranowska, Ścieżki przez życie. Wspomnienia, oprac. M. Romankówna, wstęp Z. Kossak, Wrocław 1961, cytuję według przedruku Wrocław 2006.

[5] Ibidem, s. 389.

[6] W Dzienniku pod datą 14 grudnia 1836 Żmichowska zanotowała: „Te zjazdy rodzinne są głównymi epokami mego życia” (ibidem, s. 88).

[7] Kolejne wizyty w Paryżu nastąpiły znacznie później: we wrześniu i październiku roku 1867, kiedy Żmichowska pojechała do stolicy Francji na Wystawę Powszechną otwartą 1 kwietnia tegoż roku (udostępnioną zwiedzającym trzy miesiące później); być może też przejeżdżała przez Paryż w roku następnym, udając się na pogrzeb Erazma w Reims.

[8] W liście do Erazma z 15 października 1838 Narcyza pisze: „Od jakiegoś czasu pani Zamoyska coraz zimniejsza i coraz większa pani ze mną. Tysiące powodów znajduje, żeby córka lekcji nie brała. Nigdy już jej ze mną wychodzić nie daje; słowem, tak wszystko idzie, jakby mi chciano powiedzieć: »Nie jesteś nam potrzebna, idź sobie precz«” (N. Żmichowska, Listy, red. S. Pigoń, do druku przygotowała i komentarzem opatrzyła M. Romankówna, t. I: W kręgu najbliższych, Wrocław 1957, s. 88).

[9] Jako powód bezpośredni zwolnienia podała Zamoyska sprawę listów Narcyzy, które były rzekomo rozpieczętowywane na poczcie po przekroczeniu granicy, a ich treść (demokratyczna, wywrotowa) komentowana. Romankówna odwraca ten zarzut, pisząc, iż korespondencję Żmichowskiej przejmował przebywający w kraju ordynat Zamoyski i sam upowszechniał jej treść w salonach warszawskich, co miało zwrócić uwagę Abramowiczowej, żony oberpolicmajstra Warszawy (ibidem, s. 490).

[10] Tak relacjonowała Żmichowska swój rozkład dnia w liście do brata Erazma: „Wstaję rano, ubieram się prędko, do biblioteki najpierwsza przychodzę. Czytam i piszę do wpół do trzeciej, wracam na obiad, potem gram z Neptą albo też jaka wizyta przychodzi, albo ja z państwem Borzęckim gdzie idę, a w wieczór prędko spać się kładę, żeby świecy darmo nie psuć” (ibidem, s. 108).

[11] Podaję tytuły polskie, Żmichowska czytała w Paryżu głównie po francusku. Dzieło Schlegla (Philosophie des Lebens in fünfzehn Vorlesungen gehalten zu Wien im Jahre 1827) w przekładzie na francuski M. L’Abbé (Ojca) Charles’a Guénota ukazało się w Paryżu w roku 1838. Polskie tłumaczenie ks. Joachima Dębińskiego opublikowano w Wilnie w roku 1840.

[12] Oba dzieła miały w latach trzydziestych polskie przekłady: Paroles d’un croyant przetłumaczył i wydał w Paryżu w roku 1834 Aleksander Jełowicki (Słowa wieszcze), gdy tymczasem przekład Le Livre du peuple opublikowany został w Poitiers w roku 1838, a więc niemal równocześnie z oryginałem (Księgi ludu w tłum. Jana Nepomucena Janowskiego). Przeciwko pierwszej z tych książek wystąpił papież Grzegorz XVI w encyklice Mirari vos (podaję – skorygowawszy niektóre informacje – za: M. Romankówna, komentarz do: N. Żmichowska, Listy, t. I, s. 482).

[13] Narcyza czytała tę książkę w oryginale (ibidem, s. 88), choć istniało już polskie tłumaczenie Felicjana Tustanowskiego Moje więzienia. Pamiętniki Sylwiusza Pellico z Saluzzo, z przypisami Piotra Maroncellego, Wilno 1836–1837. Na temat popularności książki Pellica wśród polskich romantyków zob. B. Burdziej, „Moje więzienia” Silvio Pellico w Polsce. Przyczynek do dziejów recepcji, w: Zapomniane wielkości romantyzmu. Pokłosie sesji, red. Z. Trojanowiczowa, Z. Przychodniak, Poznań 1995, s. 249–265.

[14] Mam tu na myśli nie tylko miejsce konkretne, służące składowaniu i udostępnianiu księgozbioru, lecz także przestrzeń symboliczną, w której można oddać się rozkoszy czytania, czyli uczestniczyć w rytuale poznawania prawdy i zgłębiania mądrości. Zob. S. Graciotti, Lidzbark Krasickiego: od miejsca fizycznego do przestrzeni poetyckiej, w: Ignacy Krasicki. Nowe spojrzenia, red. Z. Goliński, T. Kostkiewiczowa, K. Stasiewicz, Warszawa 2001, s. 143–155.

[15] Francuskojęzyczną twórczość młodej Żmichowskiej omawia M. Romankówna, Inedita N. Żmichowskiej w Bibliotece Jagiellońskiej, „Prace Polonistyczne” 1952 (Seria X), s. 123–152. Twórczość tę charakteryzuje również w komentarzach do Listów, wymieniając sześć fragmentów dzieł pisanych po francusku: 1) Anne et Louise, 2) Une veillée des fileuses, 3) opowiadanie o polskim więźniu politycznym i jego matce, 4) podanie historyczne, 5) Honoria. Tableau historique du 5me siècle, 6) Monsieur de Saint Vallier, scena dramatu (N. Żmichowska, Listy, t. I, s. 481). Informacja ta jest powtórzona za sporządzonym obcą ręką spisem treści do francuskich tekstów Żmichowskiej, przechowywanych w Bibliotece Jagiellońskiej, sygn. BJ 6430 IV (korzystałam z mikrofilmu Biblioteki Narodowej w Warszawie, mf. 43 132). Inne fragmenty francuskojęzyczne kryją się pod sygnaturami BJ 6428 (mf. BN 43130) oraz BJ 6334 (mf. BN 43136).

[16] N. Żmichowska, Listy, t. I, s. 72 (list do Erazma Żmichowskiego z sierpnia lub września 1838 roku).

[17] Adnotacja zrobiona ręką Julii Baranowskiej (?) informuje, że fragment Anne et Louise został prawdopodobnie napisany w Paryżu, a zatem ten właśnie utwór mógł być przesłany bratu; niepublikowane teksty francuskojęzyczne, sygn. BJ 6430 (mf. BN 43132).

POGANKA

[*] POGANKA. POWIEŚĆ PRZY KOMINKOWYM OGNIU OPOWIADANA

W czasopiśmiennym pierwodruku powieści podtytuł brzmiał nieco inaczej: Jedna z powieści przy kominkowym ogniu opowiadanych („Przegląd Naukowy” 1846, s. 539; dalsze odniesienia do tej edycji oznaczone skrótem WPN, liczba po skrócie sygnalizuje numer strony). Jest to informacja istotna w takim stopniu, w jakim na jej podstawie możemy przekonać się, iż wydanie z roku 1861 zostało poprzedzone korektą, a wprowadzone zmiany wynikały z woli autorki lub osób przez nią upoważnionych do rewizji tekstu. Podtytuł ten ponadto sugeruje, iż – być może – Żmichowska planowała pierwotnie inne powieści opowiadane przy kominkowym ogniu. Zwraca też uwagę oświeceniowa semantyka wyrazu ‘powieść’, który pierwotnie oznaczał przekaz ustny, to, co mówiono, opowiadano (zob. M. Rutkowska, Terminologia literacka w wypowiedziach o powieści w XVIII wieku, Wrocław 1975, s. 49 i nast.). Innym dowodem zmian wprowadzonych do wydania z roku 1861 jest podział na rozdziały numerowane liczbami rzymskimi; w wydaniu czasopiśmiennym rozdziałów nie było. Poszczególne części, zamieszczane w numerach „Przeglądu Naukowego” z roku 1846, nie pozostawały w żadnej relacji z późniejszym porządkiem.

[1] oazis – grecka nazwa staroegipskiej miejscowości, odnotowana przez Herodota; dziś rzeczownik pospolity oznaczający teren o bardzo bujnej roślinności położony na pustyni.

[2] W czasopiśmiennym pierwodruku zdanie to brzmiało błędnie: „Nad przygotowaną dla mnie kolebką nie zaciężyła żadna kolebka” (WPN, 540). W wyd. z 1861 r. pomyłkę skorygowano, a zatem musiano poddać tekst lekturze.

[3] niespodziewanka – forma nienotowana w słownikach dziewiętnastowiecznej polszczyzny; wygląda na neologizm Żmichowskiej. Boy i Olszaniecka posłużyli się wyrazem niespodzianka. Chmielowski zachował formę oryginalnie zastosowaną przez autorkę powieści.

[4] synowie Jakubowi – Jakub, patriarcha biblijny, miał dwunastu synów: z pierwszą żoną Leą – Rubena, Symeona, Lewiego, Judę, Issachara i Zabulona; z drugą, ukochaną Rachelą – Józefa i Beniamina; z trzecią Bilhą – Dana i Naftalego, z czwartą Zilpą – Gada i Asera. Potomstwo dwunastu synów Jakuba tworzyło dwanaście plemion izraelskich.

[5] Beniamin – najmłodszy syn Jakuba; jego matka Rachela zmarła tuż po porodzie, zdążywszy nadać dziecku imię Benoni, ‘syn mojej boleści’. Jakub zmienił imię na Beniamin ‘syn południa’, ‘syn prawicy’, a więc tyle co ‘szczęsny’ (Rdz 35, 18). Imię to funkcjonuje także jako rzeczownik pospolity oznaczający najmłodszego syna.

[6] Franklin – Beniamin Franklin (1706–1790), wywodzący się z ubogiej rodziny producenta świec amerykański mąż stanu, fizyk, publicysta, filozof; jeden z twórców niepodległych Stanów Zjednoczonych, współautor Deklaracji Niepodległości; przeciwnik niewolnictwa; przykład wielkiej kariery zdobytej własną pracą. W literaturze i publicystyce polskiej Franklin uosabiał dobre wzory mieszczańskie przeciwstawione szlacheckiemu stylowi życia. Słowo ‘mieszczański’ nie oznaczało wyłącznie ‘bogaty’; było synonimem pracowitości, skromności, umiejętności poprzestawania na małym, troski obywatelskiej.

[7] Luwr – (fr. Louvre, Musée du Louvre), dawny pałac królewski w Paryżu, od 1793 roku muzeum sztuki, jedno z największych w świecie.

[8] Katon Velazqueza – Velázquez, a właściwie: Diego Rodriguez de Silva y Velázquez (1599–1660), znakomity malarz hiszpański, przedstawiciel sztuki baroku; żadne leksykony nie podają, że jest on autorem obrazu poświęconego Katonowi. Także w internetowym wykazie prac zgromadzonych w Luwrze i w innych muzeach francuskich nie ma takiego płótna (http://www.culture.gouv.fr/documentation/joconde/fr/recherche/rechguide/rech_guide.htm). Oczywiście Katon stanowił temat wielu dzieł malarskich, rzeźbiarskich i graficznych. Umierającego Rzymianina malowali m.in. Alfred Boucher, Louis A. G. Bouchet, Pierre Bouillon, Jean-Baptiste Corneille, Charles Le Brun, Giordano Luca, Pierre Narcisse baron Guérin, Giovanni Battista Langetti. Czyj obraz wisiał w Luwrze w latach 1838–1839? Być może Le Bruna (1619–1690) La Mort de Caton (źródła wskazują zarówno na Luwr, jak i na muzeum w Arras jako miejsce przechowywania tego dzieła). Wobec płótna Le Bruna nie można pozostać obojętnym; jest ono jak najdalsze od klasycznych konwencji malarskich; cechuje je drastyczność ujęcia przypominająca malarstwo Caravaggia. Oglądanym przez Żmichowską obrazem mogło być też dzieło Pierre’a Narcisse’a Guérina (1774–1833) La Mort de Caton d’Utique, przechowywane wprawdzie nie w Luwrze, lecz w paryskiej École Nationale Supérieur des Beaux-Arts. Na tle innych wizerunków konającego Katona dzieło to wyróżnia się naturalistycznym wyeksponowaniem rany. Wiemy, że pisarka odwiedzała nie tylko Luwr, ale też inne galerie (list do Erazma Żmichowskiego z 7 stycznia 1839, w: N. Żmichowska, Listy, t. I, s. 105) Łatwo mogła zapomnieć miejsce ekspozycji, gdy tymczasem obraz wrył się jej w pamięć.

[9] na moje sumienie wierząc – Olszaniecka poprawiła, bez uzasadnienia, na: na moje sumienie mierząc (WO, 35); wprowadziła też tę poprawkę do drugiego wydania edycji Boya (WB, 1950, 42). Przywracamy brzmienie zgodne z WP.

[10] Ludwina – imię to pojawia się w kilku obocznych wersjach – Ludwinia, Ludwika, Ludwinka.

[11] Dzień był bardzo ciepły niby – w pierwodruku czasopiśmiennym: Dzień był jakiś ciepły niby (WPN, 542).

[12] W edycji WP: zaczęłam – banalna pomyłka drukarska lub wiele mówiące przeoczenie autorki, w pierwodruku forma męska (WPN, 542).

[13] makolągwa – (Carduelis cannabina), gatunek ptaka z rzędu wróblowatych; samiec jest dość jaskrawo ubarwiony i ładne śpiewa, upierzenie samicy stonowane; żywi się ziarnem, kiedyś występował powszechnie, dziś chroniony.

[14] Fragment zaczynający się po tym przypisie oddawano rozmaitym zapisem graficznym. W wydaniach wcześniejszych (WPN, WP, edycja Piotra Chmielowskiego: Poganka, w: Pisma Narcyzy Żmichowskiej (Gabryelli) z życiorysem autorki skreślonym przez doktora Piotra Chmielowskiego, t. II, Warszawa 1885; dalej odniesienia do tego wydania oznaczone skrótem WCH, po skrócie numer strony) replik bohaterów nie wyodrębniano; edytorzy późniejsi tu i wszędzie indziej wypowiedziom postaci nadawali pełną wyrazistość zapisu. Przywracamy stan zgodny z grafią edycji stanowiącej podstawę wydania. Zróżnicowanie zapisu dialogów nie jest przypadkowe: w części retrospektywnej są one częściej wtopione w narrację, sugerując – być może – niejasną pracę pamięci.

[15] kwiatek ślazowy – kwiat ślazu, czyli malwy, rośliny ozdobnej o licznych odmianach. Niektóre gatunki mają właściwości lecznicze, osłaniając błonę śluzową.

[16] Bohdan – Józef Bohdan Zaleski (1802–1886), poeta związany biograficznie i literacko z Ukrainą; wraz z Sewerynem Goszczyńskim i Antonim Malczewskim współtwórca tzw. ukraińskiej szkoły poetów, po powstaniu listopadowym we Francji; jego poezje wydawane od końca lat trzydziestych XIX wieku cieszyły się niezwykłą poczytnością.

[17] tatarka – wprawdzie tzw. słownik warszawski identyfikuje tatarkę z rdestem, jednak encyklopedie dziewiętnastowieczne i późniejsze są zgodne, że chodzi o Fagopyrum tataricum, tj. gorszą odmianę gryki, czyli hreczki.

[18] staja – dawna miara odległości.

[19] modrak – (Crambe), roślina należąca do rodziny kapustowatych, niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, inne jako jadalne. W dialekcie wielkopolskim modrakiem nazywa się inny kwiat – chaber bławatek.

[20] równianka – wiązanka zbóż, polnych kwiatów i ziół, ozdobiona wstążkami; często pozostawiana na polu po zwiezieniu zboża.

[21] korzyść – daw. łup, zdobycz (zob. KKN, t. II, s. 486).

[22] W edycji stanowiącej podstawę wydania, w pierwodruku i w kolejnych wydaniach zdanie kończy się czasownikiem mam; poprawiamy, traktując ten przypadek jako niezauważony dotąd błąd drukarski.