Rekomendacja naukowa:

prof. dr hab. med. Andrzej Rajewski

Publikacja wydana na podstawie dysertacji doktorskiej autorki,

obronionej w 1998 r. na Akademii Medycznej w Poznaniu

Redaktor prowadzący:

dr Paulina M. Wiśniewska

Korekta:

dr Anna Surendra

Projekt graficzny okładki:

Studio Graficzne SILVA RERUM

Zdjęcia na okładce:

dr Małgorzata Talarczyk

Skład i łamanie:

Maciej Torz

© 2023 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM

All rights reserved

ISBN 978-83-67222-23-5 /książka w miękkiej oprawie/

ISBN 978-83-67222-24-2 /publikacja elektroniczna/

Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM

www.wydawnictwo-silvarerum.eu

Poznań 2023

Druk i oprawa:

Perfekt – Gaul i wspólnicy sp.j.,

ul. Skórzewska 63, 60-185 Skórzewo

Mojemu Promotorowi,

Panu Profesorowi Andrzejowi Rajewskiemu,

dziękuję za cenne uwagi i życzliwą pomoc

w trakcie pisania pracy

Małgorzata Talarczyk-Więckowska

Poświęcam tę pracę moim Rodzicom

Spis treści

Rekomendacja

Słowo od autorki

Objaśnienia skrótów stosowanych w pracy

I. Wstęp

II. Problem w świetle literatury

1. Jadłowstręt psychiczny

2. Inteligencja w jadłowstręcie psychicznym

3. Potrzeba osiągnięć w jadłowstręcie psychicznym

4. Poziom samoakceptacji

III. Cel pracy

IV. Założenia

V. Materiał i metody

1. Osoby badane

Grupa kontrolna

2. Metody badań

2.1. Ustrukturalizowana rozmowa kliniczna

2.2. Skala Inteligencji Wechslera dla dzieci – WISC oraz Skala Inteligencji Wechsler-Bellevue dla Młodzieży i Dorosłych

2.3. Test Apercepcji Tematycznej (TAT)

2.4. Test Zdań Niedokończonych (TZN)

2.5. Skala Samoakceptacji SQ

3. Metody statystyczne

VI. Wyniki badań

1. Ocena badania klinicznego

1.1. Rodzina

1.2. Wykształcenie

1.3. Czas poświęcany na naukę (przeciętna liczba godzin w ciągu dnia)

1.4. Potrzeba osiągnięć

2. Analiza Skali Inteligencji Wechslera

3. Analiza Testu Apercepcji Tematycznej (TAT)

4. Analiza Testu Zdań Niedokończonych (TZN)

5. Analiza Skali Samoakceptacji SQ

VII. Omówienie wyników badań

1. Rozwój intelektualny

2. Wyniki badania potrzeby osiągnięć

3. Wyniki badania poziomu samoakceptacji

VIII. Wnioski

Piśmiennictwo

Streszczenie

Rekomendacja

Jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa) to jedno z bardziej skomplikowanych etiopatogenetycznie (przyczynowo) zaburzeń psychicznych. Łączy bowiem wzajemnie się przenikające elementy nieprawidłowości funkcjonowania psychicznego i fizycznego. Mnogość czynników wpływających na początek i przebieg zaburzenia była przedmiotem mniej lub bardziej wiarygodnych badań. Między innymi dość powszechne było przekonanie, że z jadłowstrętem psychicznym łączy się wysoki poziom intelektualny. Doktor Małgorzata Talarczyk na podstawie swoich obserwacji zwróciła uwagę, że zależność ta nie jest jednoznaczna. Uwagę zwracał natomiast fakt, że zdecydowana większość chorych niezależnie od poziomu intelektu ma bardzo wysokie aspiracje. Spostrzeżenie to postanowiła sprawdzić własnymi badaniami naukowymi, które stały się tematem jej obronionej i wysoko ocenionej przez recenzentów pracy doktorskiej. Wnioski opublikowane i często cytowane w podręcznikach potwierdziły jednoznacznie wstępne założenia. Ponieważ Jej praca była pierwszym naukowym dowodem na istnienie tej predyspozycji do wystąpienia jadłowstrętu, zachowała ona nadal swoją aktualność i wartość naukową. Celowe jest więc utrwalenie jej w szerszej świadomości zarówno terapeutów, jak i osób zagrożonych tym zaburzeniem.

prof. dr hab. med. Andrzej Rajewski

Słowo od autorki

Od czasu obrony pracy w 1998 r. do dziś prowadzę psychoterapię osób z rozpoznaniem jadłowstrętu psychicznego (anoreksji) i obserwuję, że z mijającym czasem, a tym samym zmieniającymi się czynnikami społeczno-kulturowymi, jedno pozostaje niezmienne – wysoki poziom aspiracji i niski poziom samoakceptacji. To cechy tyleż ważne, co utrudniające proces leczenia. Natomiast badane wówczas przeze mnie możliwości intelektualne były w tamtym czasie pierwszym doniesieniem obalającym mit, że osoby (w domyśle wszystkie) chorujące na jadłowstręt psychiczny cechuje ponadprzeciętny potencjał intelektualny. Uzyskane wyniki badań dotyczące sfery emocjonalno-motywacyjnej oraz poznawczej mogłyby wydawać się niewystarczającym powodem do opublikowania dysertacji sprzed 25 lat, gdyby nie zainteresowanie i oczekiwanie ich wydania w formie książkowej zgłaszane przez wielu adeptów psychoterapii, z którymi od lat mam przyjemność prowadzić zajęcia szkoleniowe. Konieczność opublikowania dysertacji sugerowana była bezpośrednio po obronie, ale wówczas z tej sugestii nie skorzystałam. Obecnie, przychylając się do zachęty ze strony Wydawnictwa Naukowego Silva Rerum oraz wychodząc naprzeciw oczekiwaniom kształcących się psychoterapeutów, przyjęłam hipotezę, że opublikowanie przeprowadzonych wówczas badań, ich wyników i wniosków może być przydatne także dzisiaj. Czy ta hipoteza zostanie potwierdzona, czas pokaże. Mam nadzieję, że publikacja będzie pomocna dla terapeutów podejmujących się niełatwej, ale coraz bardziej potrzebnej pracy terapeutycznej z osobami chorującymi na jadłowstręt psychiczny. Praca była zrecenzowana przez prof. dr hab. Annę Izabelę Brzezińską i prof. dr hab. n. med. Irenę Namysłowską.

Założenia pracy, opis i wyniki badań oraz podsumowanie zostały opublikowane w formie artykułu: A. Rajewski, M. Talarczyk-Więckowska, Poziom intelektu, aspiracji i samoakceptacji u chorych z restrykcyjną i bulimiczną postacią jadłowstrętu psychicznego, „Psychiatria Polska” 1996, t. 30, nr 5, s. 811-820.

Małgorzata Talarczyk

Objaśnienia skrótów stosowanych w pracy

AN – grupa badana z jadłowstrętem psychicznym

ANr – grupa badana z restrykcyjną postacią jadłowstrętu psychicznego

ANb – grupa badana z bulimiczną postacią jadłowstrętu psychicznego

K – grupa kontrolna

nAN – liczba osób w grupie z jadłowstrętem psychicznym

nK – liczba osób w grupie kontrolnej

SD – odchylenie standardowe

p – poziom istotności

df – stopnie swobody

II (IQ) – iloraz inteligencji w skali pełnej

IIS – iloraz inteligencji w skali słownej

IIB – iloraz inteligencji w skali bezsłownej

WDM – wiadomości

ROZ – rozumowanie

ART – arytmetyka

PWT – powtarzanie cyfr

PDB – podobieństwa

PORZ – porządkowanie obrazków

BRKI – braki na obrazkach

UKLD – układanki

KLCK – klocki

SYMB – symbole cyfr

TAT – Test Apercepcji Tematycznej

TZN – Test Zdań Niedokończonych

P – potrzeba

N – nacisk

I. Wstęp

Jadłowstręt psychiczny jest chorobą, której w ostatnim czasie towarzyszy coraz większe zainteresowanie. Termin anorexia nervosa pojawił się w literaturze medycznej sto lat temu, jednak niektóre symptomy tej choroby opisywane są od wieków (94, 99, 100).

Wiele wskazuje na to, że na anoreksję cierpiały Joanna d’Arc oraz św. Katarzyna ze Sieny. W XVII i XVIII w. niektórzy lekarze zaczęli używać w przypadku głodzenia się przez kobiety terminu anorexia mirabilis, sugerującego nadprzyrodzoną przyczynę utraty łaknienia (1, 38, 94).

W 1686 r. Richard Morton w Traktacie o jedzeniu opisał kilka przypadków, u których nastąpiło wyniszczenie spowodowane odmową przyjmowania pokarmów. W XIX w. określenie „poszczące dziewczęta” (ang. fasting girls) znajdowało się w europejskich i amerykańskich leksykonach, oznaczając dziewczęta odmawiające przyjmowania pokarmów.

Przypadki opisywane w przeszłości, jak i obecnie, spełniały te same kryteria, mimo że warunki społeczno-kulturowe na przestrzeni wieków ulegały zmianom (40, 94).

Na początku XX w. panował pogląd, że anoreksja jest poważnym schorzeniem o podłożu psychologicznym.

Obserwowany w ostatnich latach wzrost liczby zachorowań na jadłowstręt psychiczny jest powodem licznych badań i analiz usiłujących wyjaśnić przyczyny tego zjawiska (88). Większość autorów jest zgodna, że etiopatogeneza jadłowstrętu psychicznego jest wieloczynnikowa. O wystąpieniu choroby mogą decydować zarówno czynniki biologiczne (neurohormonalne i genetyczne) (1, 8, 10, 34, 73, 95), jak i psychologiczne, w których znaczącą rolę odgrywają czynniki osobowościowe i rodzinne (6, 12, 19, 22, 34, 46, 50, 59) oraz społeczno-kulturowe (5, 28, 55, 60, 61, 81).

Badania nad cechami osobowości chorych na anorexia nervosa prowadzone w latach 70. i 80. podkreślały, że chorzy ci mają stosunkowo wysoki poziom rozwoju intelektualnego ze współistniejącymi cechami neurotycznymi osobowości, głównie o cechach obsesyjno-kompulsywnych (6, 34, 78, 87).

Obserwacje prowadzone w Klinice Psychiatrii Dzieci i Młodzieży AM w Poznaniu nie zawsze potwierdzały ten pogląd. Wśród naszych pacjentów z anorexia nervosa było bowiem wiele chorych z przeciętnym poziomem rozwoju intelektualnego, natomiast niemal zawsze pacjenci prezentowali wysoki poziom wymagań wobec siebie i wysoki poziom aspiracji (90, 91). Obserwacje te stały się inspiracją do przeprowadzenia zaplanowanych badań umożliwiających ocenę rozwoju intelektualnego, potrzeby osiągnięć i poziomu samoakceptacji pacjentek z jadłowstrętem psychicznym.