Michael Palin

PRAWDA

przełożyła

Olga Siara

Tytuł oryginału
The Truth

First published in Great Britain in 2012
by Weidenfeld & Nicholson
an imprint of the Orion Publishing Group Ltd
Orion House, 5 Upper St Martin’s Lane, London WC2H 9EA
An Hachette UK Company

www.orionbooks.co.uk

Przekład
Olga Siara

Redakcja i korekta
Maria Brzozowska / textoria.pl, Tomasz Brzozowski,
Dominika Pycińska, Lidia Kowalczyk

Konwersja Tomasz Brzozowski

Copyright © for this edition Insignis Media, Kraków 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone.
ISBN: 978-83-63944-07-0

Insignis Media
Insignis Media
ul. Szlak 77/228–229, 31-153 Kraków
telefon / fax +48 (12) 636 01 90
biuro@insignis.pl, www.insignis.pl
facebook.com/Wydawnictwo.Insignis
twitter.com/insignis_media

Michael Palin. Zdjęcie © John Swannell

Gertrudo, prawda to bardzo skomplikowana rzecz.

Oscar Wilde, Idealny mąż

Część I

*

Problem

Keith Mabbut był pisarzem. Miał co do tego pewność. Mieszkał w dwupiętrowym domu z czerwonej cegły z dwuspadowym dachem w londyńskiej dzielnicy Upper Holloway. Wolałby coś bliżej centrum, ale cóż poradzić, poza tym miał blisko na piechotę do stacji Finsbury Park i przy odrobinie szczęścia udawało mu się dotrzeć do British Library w trzydzieści osiem minut od wyjścia z domu. Mieszkał z kotem Stanleyem i dziewiętnastoletnią córką Julią, zwaną przez wszystkich Jay. Miał też syna, Sama, który uczył się aktorstwa i już z nim nie mieszkał. Mabbut był w separacji z ich matką, Krystyną, Polką z pochodzenia. Rodzice Mabbuta nie żyli od dość dawna – zmarli w odstępie roku. Jego starsza siostra Lucy mieszkała w Australii.

Wprawdzie Mabbut utrzymywał się z pisania, które przyniosło mu nawet British Gas Award, ale mając pięćdziesiąt sześć lat wciąż nie odniósł sukcesu na miarę swoich literackich idoli, George’a Orwella i Alberta Camusa (obaj zmarli po czterdziestce). Ignorując ten wyraźny, choć trudny do zaakceptowania związek między geniuszem a przedwczesną śmiercią, Mabbut doszedł do wniosku, że najlepsza książka jeszcze przed nim. I chociaż zupełnie inaczej to sobie wyobrażał, miał rację.

JEDEN

Na śniadaniu w hotelu Stratsa House panowała równie ponura aura jak za jego oknami. Gorycz odbierała nadzieję na dobry dzień; goście rozpamiętywali przeszłość, zamiast żyć chwilą obecną. Keith Mabbut był tego najlepszym przykładem. Skończył pracować nad historią terminalu naftowego Sullom Voe i nic już nie trzymało go na Szetlandach. Za trzy godziny miał wylecieć z Sumburgh po raz ostatni.

Zlustrował bufet śniadaniowy. Codziennie wyglądał tak samo, ale Mabbut nie tracił wiary, że któregoś dnia znajdzie tam talerz pełen owoców, bogate musli albo cokolwiek bez opakowania. Dziś bufet prezentował się jeszcze skromniej niż zwykle. Nie było nawet bananów. Mabbut rozerwał paczuszkę płatków śniadaniowych i wsypał je do miski, do której dodał jogurt, łyżkę rodzynek i suszoną figę.

Zamówił herbatę i zajął swój stały stolik w rogu, przy oknie z widokiem na morze.

Oprócz niego jedynymi klientami restauracji i baru Clickimin Suite była para w średnim wieku, dwóch siedzących osobno mężczyzn oraz kobieta z krótkimi blond włosami i ogromną książką. Nazwa lokalu, udekorowanego grubą wykładziną i ciężkimi kotarami, pochodziła od jeziora na obrzeżach Lerwick. Mabbut pomyślał, że będzie mu brakować fantazyjnych szetlandzkich nazw geograficznych, takich jak Spiggie, Quarff, Muckle Flugga, Yell and Gloup, Wart of Scousburgh, Haa of Funzie i Bight of Ham. W porównaniu z nimi Lerwick, zbitka nordyckich słów leir i vik, oznaczających „błotnistą zatokę”, wypadała blado.

Przez ostatni tydzień nad błotnistą zatoką szalały wichury, ale w nocy nieoczekiwanie ucichły, więc tego ranka zamiast tradycyjnego trzaskania okien w Clickimin Suite rozlegał się jedynie chrzęst smarowanych tostów i ciche pomruki ekspresu do kawy. Kilka pięter wyżej w pokoju Keitha czekała już spakowana torba podróżna.

Poprzedniego wieczoru przedsiębiorstwo naftowe wydało na jego cześć przyjęcie w indyjskiej restauracji U Raniego na północnym krańcu portu. Okazją było ukończenie książki, która miała nosić tytuł Triumf wbrew przeciwnościom losu. Oficjalna historia terminalu naftowego Sullom Voe. Dzieło powstało na zlecenie NorthOil, firmy należącej do konsorcjum właścicieli terminalu, dla uczczenia trzydziestej rocznicy rozpoczęcia produkcji. Pomysł narodził się w edynburskiej filii przedsiębiorstwa, natomiast dyrekcja terminalu nigdy nie była do niego przekonana, gdyż wolała unikać wszelkiego rozgłosu. Nikogo nie zaskoczyło zatem, że Howard Michie, dyrektor NorthOil, nie pojawił się na przyjęciu. Zastąpił go starszy wicedyrektor Kevin O’Connolly. Mabbut nie lubił O’Connolly’ego, stuprocentowego Szkota, który obnosił się ze swoim burzliwym życiorysem, chociaż nikt się nie nabierał na jego opowieści. W restauracji dojrzał kilka znajomych twarzy z działu public affairs: Harry’ego Brinsleya i Sheilę O’Connell – parę bystrych, młodych ludzi na stanowiskach zdecydowanie poniżej kwalifikacji – a także Roscoe Gunna – wysokiego nudziarza z działu planowania, Laurie Henneck z księgowości, Roba Taggarta, oddelegowanego z departamentu badań i rozwoju do koordynacji procesu gromadzenia materiałów dla Mabbuta, i wreszcie Mae Lennox z działu kadr, która odpowiadała za to, by Keith otrzymywał wynagrodzenie oraz wikt i opierunek przez cały okres pobytu na Szetlandach.

Szesnaście miesięcy wcześniej, podczas pierwszej wizyty na wyspach, Mabbuta uderzyło, jak mało wiadomo o terminalu, który przecież odmienił oblicze brytyjskiej gospodarki. W miejscowych księgarniach znalazł wiele książek poświęconych wędkarstwu, obserwowaniu ptaków czy lokalnej muzyce, a także trzy lub cztery pozycje o grupie operacyjnej „Shetland Bus”, która w czasie drugiej wojny światowej wspomagała norweski ruch oporu, korzystając z miejscowych kutrów rybackich. Tymczasem nakłady nielicznych książek o przemyśle naftowym dawno już się wyczerpały. W Muzeum Życia Wyspiarskiego, nowej, kompleksowej i eleganckiej placówce ufundowanej właśnie dzięki dochodom z przemysłu naftowego, neolityczne rysunki naskalne prezentowano na kilku ekspozycjach, ale tylko jedna dotyczyła źródła zysków, które odmieniło życie mieszkańców. Rezerwa, z jaką Szetlandczycy podchodzili do swoich bogactw, zmotywowała Mabbuta do pracy. Początkowo było mu wstyd, że przyjął tak trywialne zlecenie, ale później zobaczył się w roli człowieka spoza firmy, autentycznego outsidera, który może szczerze i obiektywnie opisać prawdziwe znaczenie Sullom Voe dla Szetlandów. Szybko zrozumiał jednak, że nie na tym miało polegać jego zadanie. Przedsiębiorstwa naftowe zawsze prowadziły ostrożną politykę informacyjną, a po katastrofach takich jak wyciek ropy w Zatoce Meksykańskiej ich skrytość zaczęła się ocierać wręcz o paranoję. NorthOil nie był wyjątkiem.

Kiedy w czterystuhektarowym kompleksie leżącym sześćdziesiąt kilometrów na północ od Lerwick zaostrzono środki bezpieczeństwa, Mabbut zdał sobie sprawę, że zleceniodawcy płacą mu za stworzenie pozytywnego obrazu terminalu. Wzmianki o chaotycznych początkach budowy, kiedy pracowników sprowadzonych z zagranicy zakwaterowano na zupełnie nieprzygotowanej do tego wyspie, o wybuchu bomby IRA w dniu, w którym królowa oficjalnie otworzyła placówkę, i o dwóch potencjalnie katastrofalnych wyciekach w pobliżu terminalu, spotkały się z niechętnym przyjęciem lub zostały bezceremonialnie wykreślone z manuskryptu. Niektórym miejscowym kierownikom nie spodobał się też sam autor. Mabbut był nie tylko outsiderem – określanym tu mianem „południowca”, bo przybył do portu Lerwick od jego południowej strony – lecz także przedstawicielem najbardziej znienawidzonego gatunku: dziennikarzy specjalizujących się w tematyce ekologicznej.

Kevin O’Connolly szczycił się swoim bezpośrednim, otwartym podejściem do ludzi. Kiedyś miał problem z alkoholem, do firmy dołączył jako nastolatek. Gdy na stół wjeżdżały parujące talerze z biriani, murgh mussallam i rogan josh, uciszył zgromadzonych, klaszcząc w dłonie.

– Zanim zabierzecie się za curry, chciałbym w imieniu NorthOil podziękować Keithowi i wszystkim, którzy pomogli mu w pracy nad książką o tym, co tu wspólnie tworzymy. Szczególnie dziękuję tym, którzy przy okazji sami się dowiedzieli, czym się tak naprawdę zajmują.

Śmiech.

– Przemysł naftowy jest dziś dyżurnym chłopcem do bicia, dlatego miło jest przeczytać o sobie coś dobrego, chociażby to, że wystarczyły nam cztery lata, żeby zamienić zwykłe torfowisko w największy europejski terminal naftowy, który pracuje dzień i noc już od trzydziestu lat. Gdyby ekoświry miały coś do gadania, znów byłoby tu torfowisko, ale na szczęście mamy po swojej stronie kogoś takiego jak Keith, który przedstawi historię terminalu z naszej perspektywy, a jest to piękna historia, z której wszyscy możemy być dumni. Dlatego w imieniu firmy, a wiem, że nasz dyrektor zarządzający zgodziłby się ze mną, chciałbym podziękować Keithowi za to, że odwalił kawał dobrej roboty – jak na Angola…

Nerwowy śmiech.

– …ponieważ udało mu się pokazać kompetencje, przedsiębiorczość i wytrwałość zespołu Sullom Voe, a więc cechy, które terminal ucieleśnia już od trzydziestu lat. Jeśli chcecie sobie przypomnieć, jak ważna jest nasza firma i jak świetnie sobie radzi, sięgnijcie po tę książkę. Wszyscy z niecierpliwością czekamy na darmowe egzemplarze.

Kolejny wybuch śmiechu.

– Tak więc: dziękujemy, Keith.

O’Connolly sięgnął po paczkę, którą Rob Taggart położył mu na krześle.

– I wszyscy w NorthOil chcielibyśmy, żebyś przyjął ten drobiazg jako wyraz naszej wdzięczności.

– Dożywotnia przepustka! – krzyknął ktoś z sali, wywołując salwę śmiechu.

– Szkocki paszport – zawołał ktoś inny, co rozbawiło wszystkich jeszcze bardziej.

W rzeczywistości prezentem okazała się kurtka na każdą pogodę dla pracowników platform wiertniczych z żółtym napisem „NorthOil” na plecach. Strój, w którym lepiej nie pokazywać się na najbliższym zebraniu Greenpeace’u.

W odpowiedzi Mabbut wygłosił własne podziękowania – krótkie, żeby przypadkiem nie zdradzić się z tym, jak frustrująca była praca nad książką ze świadomością, że każdy menedżer patrzy mu na ręce. Niedługo potem O’Connolly wymówił się obowiązkami i opuścił restaurację. Na pożegnanie potrząsnął mocno dłonią Mabbuta – ściskanie się z mężczyzną nie było w jego stylu. Atmosfera się rozluźniła. Jedzenie było smaczne, a ci, którzy zostali, wiedząc, że firma pokrywa rachunek, przerzucili się z piwa na wino, a nawet na jakiś dziwaczny indyjski likier, który Rani przyniósł z zaplecza. Mabbut wdał się w długą rozmowę z Laurie z księgowości, która spędziła na wyspie całe życie i marzyła o tym, żeby zwiedzić świat. Nigdy nie była w Londynie i niezależnie od wszelkich przestróg Mabbuta i tak chciała się tam wybrać.

Robiło się coraz później, więc osoby spoza Lerwick zaczęły się żegnać i wychodzić. Wkrótce zostali już tylko Mabbut, Roscoe Gunn i Mae Lennox. Roscoe był ponurakiem, na którego alkohol nie wywierał żadnego widocznego wpływu. A co gorsza, był ponurakiem lubiącym towarzystwo. To zabójcze połączenie sprawiło, że dopiero dobrze po północy uścisnął dłoń Mabbuta po raz ostatni i zniknął w ciemnościach. Mabbut poczekał, aż Mae Lennox ureguluje rachunek. Kiedy wyszli na Bank Lane, zobaczyli przed sobą bezchmurne niebo, na którym wyraźnie odcinał się niewielki sierp księżyca. Żadne z nich nie chciało się rozstać z tym widokiem, więc ruszyli w stronę brzegu. Na tle granatowej toni rysował się norweski trójmasztowiec, który niedawno przybił do portu. Skręcili na południe i szli Commercial Street, ulicą masywnych starych gmachów biegnących wzdłuż morza, delikatnie obmywającego kamienne stopnie prowadzące z domów nad wodę.

Mabbut czuł, że ze wszystkich osób poznanych w Sullom Voe najbardziej będzie mu brakowało właśnie Mae. Była po czterdziestce i nigdy nie wyszła za mąż – poświęciła się pracy. Musiała odrzucić niejedne oświadczyny – tryskała energią i świetnie wyglądała, nie wkładając w to szczególnego wysiłku. Spędzili razem dużo czasu i zbliżyli się do siebie, ale ona traktowała Mabbuta raczej jako kolegę niż kandydata na partnera, podczas gdy jego uczucia były bardziej skomplikowane.

– Idziemy na cypel?

Mae zareagowała udawanym przerażeniem.

– Na cypel?! Ależ panie Mabbut, rano idę do pracy.

– To moja ostatnia noc.

– Mam złe buty.

– Zaniosę cię.

Mae parsknęła śmiechem i spojrzała w niebo.

– No dobrze, przejdźmy się jeszcze kawałek. Niesamowity wieczór.

Gdy wyszli spod osłony budynków, poczuli wiatr znad morza, otulili się więc szczelniej płaszczami. Na szczycie następnego wzgórza znaleźli schronienie wśród nowoczesnych bungalowów i ogromnych kamiennych domów ze szpiczastymi dachami, bezładnie rozrzuconych. Między budynkami biegła kręta ścieżka, która wiodła w dół na niski klif, a później wznosiła się wyżej i prowadziła obok cmentarza. Zwarte szeregi szarych nagrobków ciągnęły się na wzgórzu niczym milcząca armia obserwatorów. Keith i Mae nie odzywali się, dopóki nie doszli na cypel znany jako Knab, gdzie z racji wiodącego tędy szlaku turystycznego ustawiono niewielką wiatę. Usiedli pod nią, patrząc na rozgwieżdżone niebo nad lekko falującymi, srebrnoszarymi wodami cieśniny.

Mae wysunęła włosy zza kołnierza płaszcza.

– Jakbym znów miała naście lat.

Mabbut objął ją po przyjacielsku, ale dość mocno, by poczuć jej zgrabne kształty między talią a klatką piersiową.

– Ja już nie pamiętam, jak to jest.

Odwróciła się do niego.

– Że niby mam ci współczuć? Spójrz na mnie. Jestem już dobrze po czterdziestce.

– Och, przed tobą jeszcze wiele życia, Mae. Ja większość mam już za sobą.

– Daj spokój. Ile ty masz lat? Pięćdziesiąt sześć?

– Powinnaś wiedzieć, w końcu sama mnie zatrudniłaś.

– Pięćdziesiąt sześć to jeszcze nic.

– To pięćdziesiąt sześć razy nic – odparł smętnie Mabbut.

Przed nimi nad południowym horyzontem sunęło kilka chmur.

– Gdyby na zajęciach z dziennikarstwa ktoś mi powiedział, że dobiegając sześćdziesiątki, będę odbierał podziękowania od firmy naftowej za troskę o jej wizerunek, rzuciłbym to wszystko i został dziadkiem klozetowym.

– Wielkie dzięki.

– Wiesz, o co mi chodzi. To nic osobistego. Po prostu kolejny raz uświadamiam sobie, że sukces to coś, co zdarza się innym.

Mae ze zniecierpliwieniem pokręciła głową.

– Znowu to samo, Keith. Jak zwykle sam sobie dokładasz zmartwień.

– Inni też mi ich dokładają. Pamiętasz, jak zareagował O’Connolly na najciekawszy fragment o początkach firmy, kiedy mówiono radzie miasta jedno, a robiono drugie? „To byli jacyś wichrzyciele, Keith. Ci ludzie nie dostrzegliby okazji do zrobienia interesu, nawet gdyby się o nią potknęli”. To jego słowa.

Mae zaśmiała się krótko.

– Dobrze na tym wyszliśmy.

Mabbut parsknął ze złością.

– Jasne, ale tylko dlatego, że niektórzy z was się upomnieli. Zmusili firmę do wypłacenia odszkodowań. Tego nie pozwolono mi umieścić w książce.

Księżyc przesłoniła chmura, a srebrne dotąd morze zalśniło czernią.

– Wiesz, Mae, czasami mi się śni, że przechodzę przez most w godzinie szczytu, a wszyscy inni idą w przeciwnym kierunku.

– Sam utrudniasz sobie życie. Zupełnie niepotrzebnie. W końcu nikt nie jest doskonały.

– Nie mówię o doskonałości, Mae, tylko o uczciwym dziennikarstwie. Oni dostali to, czego chcieli, ale ja wyobrażałem sobie tę książkę inaczej.

Ostatnią noc z Mae Lennox na Szetlandach też wyobrażał sobie inaczej. Spróbował się uśmiechnąć, ale nie wypadł przekonująco.

– Przepraszam, Mae. Rozpacz mam w genach. To silniejsze ode mnie.

(...)

Ciąg dalszy w wersji pełnej.

DWA

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

TRZY

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

CZTERY

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

PIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

SZEŚĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

SIEDEM

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

OSIEM

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DZIEWIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DZIESIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

JEDENAŚCIE

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Część II

*

Rozwiązanie

JEDEN

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DWA

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

TRZY

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

CZTERY

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

PIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

SZEŚĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

SIEDEM

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

OSIEM

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DZIEWIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DZIESIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Część III

*

Cała reszta

JEDEN

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DWA

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

TRZY

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

CZTERY

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

PIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

SZEŚĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

SIEDEM

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

OSIEM

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DZIEWIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DZIESIĘĆ

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

JEDENAŚCIE

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

DWANAŚCIE

Rozdział dostępny w wersji pełnej.

Podziękowania

Autor pragnie wyrazić swoją wdzięczność za pomoc, jakiej udzielili mu pracownicy firmy TransIndus oraz Wendy i Billy Stove z Lerwick.