Wprowadzenie i konsultacja muzykologiczna: ARTUR BIELECKI

Projekt okładki: JOANNA CIOMBOR

Korekta i weryfikacja: BEATA WYRZYKOWSKA

Zdjęcia z archiwum rodzinnego Józefa Hofmanna zostały udostępnione dzięki uprzejmości Gregora Benko

Copyright © Jan Żdżarski, Warszawa 2002 r.

Copyright © for this edition by Oficyna Wydawnicza Przybylik& 2014

ISBN 978-83-937993-7-4

ul. Godebskiego 11, 02-912 Warszawa
e-mail: wydawnictwo@przybylik.pl
www: www.przybylik.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WPROWADZENIE

Pierwsza polska książka o Józefie Hofmannie (i zapewne jedna z bardzo niewielu na świecie): ten zaszczyt i to zadanie, a wreszcie ta zasługa stały się udziałem Jana Żdżarskiego. Autor nie jest muzykologiem, co z właściwą sobie rzetelnością zaznacza we wstępie do książki, a jednak to dopiero on – „dziennikarz kochający piękno muzyki” –przerywa zaklęty polski krąg niemocy i ofiarowuje Czytelnikowi fascynującą opowieść o Józefie Hofmannie. Taka książka, a nawet kilka takich książek, powinna powstać już dawno. Czyż nie zasłużył na to jeden z największych pianistów wszech czasów, niegdyś cudowne dziecko Europy i Ameryki, później olśniewający geniuszem pianistycznym wirtuoz, a do tego fenomenalnie uzdolniony wynalazca, znakomity pedagog i utalentowany kompozytor? Na pytania retoryczne się nie odpowiada...

Nie znaczy to, że w Polsce do tej pory o Józefie Hofmannie nie pisano i nie mówiono. Od dobrych ponad stu lat istnieli w ojczyźnie pianisty jego wielbiciele (stopniowo ich niestety ubywało), którzy doskonale wiedzieli, jakiej rangi zjawiskiem artystycznym była sztuka pianistyczna Hofmanna. Pojawiały się więc tu i ówdzie artykuły, wspomnienia, krążyły relacje z niezapomnianych występów artysty. Po drugiej wojnie światowej z pewnością nie ułatwiały nikomu sytuacji uwarunkowania polityczne: wszak przybraną ojczyzną wirtuoza były Stany Zjednoczone, od których oddzielała Polskę żelazna kurtyna. Ostatnie lata życia wielkiego artysty przypadły na okres stalinowski w Polsce. Dostęp do nagrań historycznych i innych źródeł przez całe dziesięciolecia był w Polsce ogromnie utrudniony.

W późniejszych czasach wiele uwagi poświęcił Józefowi Hofmannowi Jan Weber, autor niezliczonych audycji radiowych o tematyce muzycznej. Do utrwalenia pamięci o Hofmannie w Polsce przyczynia się także Piotr Wierzbicki, który w swoich błyskotliwych esejach starał się przedstawić fenomen artystyczny pianisty. W dziedzinie systematycznych badań naukowych liczne artykuły na temat Józefa Hofmanna publikuje od lat Krystyna Konarkowska-Juszyńska. Nikt jednak jak dotąd nie pokusił się o napisanie książki o artyście. Dopiero teraz polski Czytelnik otrzymuje owoc wieloletniej fascynacji i niemalże detektywistycznych nierzadko poszukiwań prowadzonych przez Jana Żdżarskiego.

Przedmiotem niniejszej książki jest młodość Józefa Hofmanna. Autor swobodnie rozwija swoją opowieść o losach pianisty i pochodzeniu jego rodziny. W tej historycznej gawędzie na szczególną uwagę zasługuje rzetelna dokumentacja; czasami autor jest prawie nieobecny, a zamiast niego wypowiadają się na temat Hofmanna jego współcześni, świadkowie triumfów pianisty, czołowi krytycy muzyczni, osoby z kręgu znajomych i rodziny. W książce Jana Żdżarskiego epoka Józefa Hofmanna sama oddaje wielki ukłon wybitnemu artyście. Autorowi udało się również ustalić najważniejsze i wprost podstawowe fakty biograficzne, które wprowadzają więcej ładu do naszych wiadomości.

Józef Hofmann na portrecie Tadeusza Styki (rok 1937)
(z programu jubileuszowego w Metropolitan Opera House dalej – z programu jubileuszowego)

A jakiż interesujący portret artysty i jego najbliższych wyłania się z kart tej książki. Widzimy na przykład znakomicie oddaną postać ojca pianisty – Kazimierza Hofmanna, zdolnego muzyka, który niczym Leopold Mozart w pewnym momencie życia poświęca się wychowaniu swojego cudownego dziecka, uważnie kieruje jego karierą i edukacją. A gdy czytamy o entuzjastycznej opinii na temat chłopca, wypowiedzianej w obecności ojca przez ówczesnego króla pianistów – Antoniego Rubinsteina, przypominamy sobie podobną scenę z XVIII w., w której Józef Haydn wygłasza pochwałę sztuki Mozarta wobec wzruszonego i dumnego Leopolda... Fascynujące partie książki przedstawiają także korespondencję między młodziutkim pianistą a słynnym wynalazcą Edisonem. Takich niezwykłych wątków znajdziemy więcej w tej biograficznej opowieści.

Autor nie stara się tworzyć własnej oceny stylu gry Józefa Hofmanna, ale z licznie przytoczonych recenzji ten obraz się wyłania. Czytelnik bez trudu go odtworzy z powtarzających się w tych relacjach elementów. Nie jest zresztą łatwo scharakteryzować styl wykonawczy tego wielkiego pianisty. Świadkowie jego występów podkreślają często refleksyjność, a nawet chłód, element intelektualny, zdolność objęcia przez artystę całej struktury granego utworu. Łączyło się to u Hofmanna z niewiarygodną techniką pianistyczną, wyrażającą się między innymi niezwykłym wyrównaniem artykulacji w obu rękach, a także olbrzymią skalą dynamiczną. Paradoksalnie, logikę interpretacji potrafił pianista pogodzić ze swobodą, sprawiającą wrażenie jakiegoś aktu improwizacji. Repertuar artysty był wszechstronny, a z uwagi na fenomenalną pamięć również ogromny. Na szczęście współczesny miłośnik sztuki pianistycznej nie musi polegać wyłącznie na cudzych relacjach, są bowiem dziś dostępne liczne nagrania, które – choć niedoskonałe pod względem techniki zapisu – utrwaliły dla następnych pokoleń grę Hofmanna. Słuchając ich – na przykład wspaniałej interpretacji koncertów Chopina – warto pamiętać, że Józef Hofmann zdobył pozycję czołowego mistrza fortepianu w epoce złotego wieku sztuki pianistycznej, kiedy to na estradach całego świata występowali artyści tej rangi, co Siergiej Rachmaninow, Ignacy Jan Paderewski, Ignacy Friedman czy Alfred Cortot i wielu innych.

Miejmy nadzieję, że pierwsza polska książka o Józefie Hofmannie otworzy całą serię dalszych, równie ciekawych publikacji.

Artur Bielecki,
Towarzystwo im. Józefa Hofmanna

WSTĘP

Jego życie wystarczyłoby na kilka dobrych scenariuszy filmowych. Najpierw cudowne dziecko, później legendarny pianista, pedagog, kompozytor, zapalony automobilista i sportsmen, a wreszcie wynalazca, z którego pomysłami (wycieraczka szyby samochodu, spinacz do papieru, fotel dla pianisty i wiele innych) mamy do czynienia na co dzień. Mowa o Józefie Hofmannie[*], Polaku z urodzenia i zachowania, którego postać, niestety jak wiele innych, jest w Polsce niemal zupełnie nieznana. Jedynie w bardzo wąskim kręgu melomanów można znaleźć ludzi, którzy coś niecoś o nim słyszeli, ale nie zawsze do końca... Zapomniane zostały jego wielkie sukcesy, które trwały na największych estradach świata od dziewiątego roku życia, w archiwach spoczywają listy od największych pianistów, od amerykańskich prezydentów, z których biją słowa czci i uwielbienia dla jego sztuki... A jakże uroczo przebiegała korespondencja małego Józia z wielkim wynalazcą Thomasem Edisonem w sprawie fonografu, którą zamieszczam w niniejszej książce?

Przytoczę tu anegdotę, zawartą w liście do Hofmanna od Siergieja Rachmaninowa. W liście z Nowego Jorku 19 stycznia 1931 roku wielki Rosjanin pisze[1]:

Istnieje takie opowiadanie: ...Kiedyś w Paryżu mieszkało bardzo dużo krawców. Kiedy jednemu z nich udało się wynająć sklep przy ulicy, gdzie nie było ani jednego krawca, napisał na szyldzie „Najlepszy krawiec w Paryżu”. Drugi krawiec, który wynajął sklep przy tej samej ulicy, zmuszony był napisać na swoim szyldzie „Najlepszy krawiec na całym świecie”. Cóż pozostało do zrobienia trzeciemu krawcowi, który wynajął sklep między dwoma pierwszymi? On napisał z należną skromnością: „Najlepszy krawiec na tej ulicy”.

Pańska wzruszająca skromność, wyrażona w Pańskim liście, tak jak i Pańskie niezrównane mistrzostwo zawodowe dają Panu pełne prawo na ten ostatni tytuł. „Pan jest najlepszy na tej ulicy”.

Tak pisał do Hofmanna mistrz, uznany za jednego z najlepszych pianistów wszech czasów. Firma Steinway podczas jednego ze swych jubileuszów wymieniła najlepszych pianistów w historii tej sztuki. Obok Franciszka Liszta, Antoniego Rubinsteina, Ferruccia Busoniego, Ignacego Jana Paderewskiego i Siergieja Rachmaninowa był też i Józef Hofmann. Przykłady można mnożyć. Józef Hofmann niewątpliwie należy do twórców nowoczesnej szkoły pianistycznej. Jego interpretacje, odtwarzane ze skrzętnie rekonstruowanych, trzeszczących niekiedy i skrzypiących nagrań, mimo niedostatków akustycznych wynikających z ówczesnej techniki, prawdziwie błyszczą, ukazując jego niezrównane możliwości pianistyczne. A cóż mówić o słuchaczach mogących na żywo słuchać jego sztuki?

Zdjęcie z jubileuszu Steinwaya w roku 1988 w nowojorskiej Carnegie Hall. Na zdjęciach od lewej najlepsi pianiści wszech czasów: Franciszek Liszt, Antoni Rubinstein, Ignacy J. Paderewski, Ferruccio Busoni, Siergiej Rachmaninow, Artur Rubinstein, Józef Hofmann, obok którego widnieje portret założyciela firmy: Henry’ego Engelharda Steinwaya
(fot. Steinway)

Biografia Józefa Hofmanna nie istnieje w polskim piśmiennictwie, choć trwały (często niestety bardzo żałosne) próby pokazania jego sylwetki. Nawet tak fundamentalne wydawnictwo, jakim winna być Wielka Encyklopedia Muzyczna PWM, podaje tyle nieprawdziwych informacji, iż biedny wirtuoz chyba przewraca się w grobie... Próbę pokazania sylwetki Józefa Hofmanna rozpoczął w Polsce znany muzykolog i dziennikarz radiowy Jan Weber. Niestety jego dzieło przerwała przedwczesna śmierć.

Pracy Webera nikt dotąd nie usiłuje kontynuować w sposób rzetelny, opierając się na materiałach źródłowych, jakich nie brakuje nawet w polskim piśmiennictwie[2]. A przykładem niech będzie tutaj Ameryka, gdzie o Hofmannie napisano bardzo wiele. Wydawane są w dalszym ciągu płyty z jego nagraniami, znajdujące wielu wielbicieli. Rekonstruowane są nawet pirackie nagrania, dokonywane na bardzo niedoskonałym sprzęcie z równie niedoskonałych transmisji radiowych[3].

Książka Hofmanna Gra fortepianowa, wydana kilkakrotnie w USA, doczekała się także kilku wydań w dużym nakładzie w Związku Radzieckim[4]. W Polsce jest to pozycja nieznana. Podobnie z nagraniami płytowymi, które u nas niemal nie istnieją[5]...

Zbierając materiały do niniejszego opracowania, zostałem dosłownie zasypany recenzjami z licznych koncertów Hofmanna, pisanymi w najwyższych superlatywach. A dotyczyło to okresu, który wystarczyłby dla kilku znakomitych odtwórców, bowiem jego kariera wirtuozowska trwała ponad 55 lat! Trudno było znaleźć jakąkolwiek recenzję zawierającą krytykę interpretacji, mówiącą o niedostatkach technicznych, o niewłaściwym rytmie. Jedynie we wspomnieniach Artura Rubinsteina można odczuć pewien dystans w stosunku do interpretacji Hofmanna. Ale czy nie mamy tu do czynienia z zawodową zawiścią[6]?

Pisząc o Józefie Hofmannie, nie sposób nie wspomnieć o jego rodzinie, tej najbliższej, całkowicie oddanej muzyce. Kazimierz Hofmann – ojciec naszego bohatera – postać też całkiem zapomniana, był płodnym twórcą muzyki scenicznej, dyrygentem, pedagogiem i pianistą. Poświęcił później swój dorobek dla edukacji syna, porównywanego do Mozarta. Jego siostry były też niezwykle muzykalne. A dalsza rodzina, w tym takie rody aktorskie, jak Rapaccy czy Leszczyńscy...

Adam Grzymała-Siedlecki tak pisze o tej rodzinie[7]:

Rozpoczęło się od tego, że w początkach lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia młody wówczas aktor Wincenty Rapacki poślubił krakowiankę, artystkę śpiewaczkę, siostrę kompozytora Kazimierza Hofmanna. Dalej samo już poszło: jedna z córek tego małżeństwa wyszła za Leszczyńskiego, druga za aktora śpiewaka Boguckiego; z Leszczyńskich – nasz Jerzy, z Boguckich – nasz Andrzej. Tychże Rapackich syn (również Wincenty, przeto do osiemdziesiątego bodaj roku swego życia zwany młodym Rapackim), aktor, ożenił się z artystką śpiewaczką Zimajerówną, córką sławnej Adolfiny[8] i Zimajera, primo voto męża Modrzejewskiej, więc powinowactwo rodu Rapackich z nią i z rodem aktorskim Bendów, a przez Bendów z klanem aktorskim Ładnowskich, jak przez Bolesława Leszczyńskiego – z rodem aktorskim Leszczyńskich. Na tym nie koniec: Jerzy Bolesławowicz Leszczyński żeni się z Schillerówną, siostrą wielkiego Leona Schillera – nowe zazębienie się artystyczne. Jedynie szczep Trapszów jakoś się uchował bez matrymonialnych powiązań z Rapacczykami. Jakimś raczej przypadkiem, dlaczego bowiem ostatnia Trapszówna, Ćwiklińska, nie wyszła za Jerzego Leszczyńskiego, to już chyba teatrologowie wyjaśnią, bo ilekroć na scenie grali męża i żonę (exemplum: Towariszcz), zawsze byli wzorowym małżeństwem.

Dynastia Rapackich, poza aktorami dramatycznymi, rejestrowała u siebie śpiewaków scenicznych: Wincentowa Rapacka, Zimajer-Rapacka, Bogucki; muzyków: Kazimierz Hofmann, sławny Józef Hofmann oraz Adam Rapacki, wnuk protoplasty; pisarzy: sam protoplasta i Wincenty, syn Wincentego, farsopisarz; nawet malarzy: Józef Rapacki, wybitny pejzażysta. Nie wychodząc poza familię, mogli: 1) napisać sztukę, 2) dorobić do niej muzykę, 3) wykonać tę muzykę, 4) namalować dekoracje, 5) zagrać rzecz na scenie – i nawet – 6) napisać o tym recenzję! Niewątpliwie życzliwą... Taką pełnią możliwości teatralnych nie mogli się pochwalić nawet Trapszowie.

Postać Józefa Hofmanna czeka w Polsce na pokazanie. Skoro nie czynią tego muzykolodzy i krytycy muzyczni, postaram się zrobić to ja, dziennikarz kochający piękno muzyki. Wiele w mojej pracy niedostatku, do wielu jeszcze źródeł nie udało się dotrzeć. Niech posłuży ona jako wstęp do pokazania wspaniałej postaci pianisty, pedagoga i człowieka, jakim był Hofmann, tak aby jego pamięć nie uległa całkowitemu zatarciu. A mamy się przecież kim pochwalić...

Pracując nad książką o Józefie Hofmannie, doświadczyłem pomocy od wielu osób. Wspomnę tutaj red. Piotra Wierzbickiego, wielkiego miłośnika sztuki wykonawczej Hofmanna, czy dr. Jacka Kluzę – znawcę sztuki fortepianowej i kolekcjonera pamiątek po wielkim pianiście, Pawła Bagnowskiego z Biblioteki Narodowej. Wszystkim, którzy przyczynili się do powstania tej książki, w tym mojej żonie Janinie i synowi Jaśkowi, który gromadził materiał fotograficzny, serdecznie dziękuję.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[*] W książce używam pisowni nazwiska Hofmann, tak jak to czyniła cała rodzina Józefa Hofmanna. Choć studiując jej dzieje, spotykałem się z pisownią Hofman, Hoffman i Hoffmann.

[1] S. Rachmaninow, Spuścizna literacka, Moskwa, Wyd. Radziecki Kompozytor, 1978–1980.

[2] Temat sztuki pianistycznej Józefa Hofmanna porusza od lat w swoich pracach badawczych Krystyna Konarkowska-Juszyńska. [przyp. Artur Bielecki – dalej A.B.]

[3] Wielka w tym zasługa pełnomocnika rodziny Hofmanna – Gregora Benko, który również przygotowuje biografię wielkiego pianisty, dysponując wszelkimi danymi źródłowymi. Dzięki gigantycznej pracy Gregora Benko ukazało się wiele płyt z akustycznymi nagraniami Hofmanna, światło dzienne ujrzało wiele nieznanych dokumentów z życia artysty.

[4] Józef Hofmann był autorem książek Piano Playing i Piano Questions Answered. Publikacje te ukazały się w latach 1907 i 1909; w 1920 r. wydano je pod wspólnym tytułem Piano Playing with Piano Questions Answered. Prace te doczekały się kilku wydań. [przyp. A.B.]

[5] Na początku lat 90. firma Polton wydała płyty kompaktowe, na których znalazły się koncert f-moll i polonez es-moll Chopina oraz dwa nagrania walca Des-dur op. 64 nr 1 tegoż kompozytora w wykonaniu Józefa Hofmanna (Polton CDPL 042 i 043). [przyp. A.B.]

[6] Krytyczny był również Vladimir Horowitz, który wyraził się o Hofmannie: „Bardzo dobry pianista, ale drugorzędny muzyk” (Harold C. Schonberg, Horowitz. His Life and Music, Londyn 1992). [przyp. A.B.]

[7] Adam Grzymała-Siedlecki, Świat aktorski moich czasów, PIW 1957.

[8] Adolfina Zimajerowa (1852–1939), śpiewaczka operetkowa. Początkowo występowała w Czerniowcach, od 1874 we Lwowie, 1880–84 w Teatrze Małym w Warszawie. Od 1884 w Ameryce, występowała też na scenach Berlina, Monachium, Kolonii, Frankfurtu, Lipska. W 1918 wróciła do kraju i uczyła w Krakowie gry scenicznej.