Tytuł oryginału:

Little princess

Wykorzystano opracowanie przekładu

Józefa Birkenmajera

Projekt okładki:

Artur Piątek

Korekta:

Marta Borowska

Skład:

Jolanta Michalska

ISBN 978-83-7791-657-5

© by Siedmioróg

Wydawnictwo Siedmioróg

ul. Krakowska 90, 50-427 Wrocław

Księgarnia wysyłkowa Wydawnictwa Siedmioróg

www.siedmioróg.pl

Wrocław 2017

Przygotowanie wydania elektronicznego: Magdalena Wojtas, 88em

R O Z D Z I A Ł   P I E R W S Z Y

Sara

W pewien mroczny dzień zimowy, gdy ulice Londynu zaległa żółtawa mgła, tak gęsta i ciężka, że w mieszkaniach pozapalano światła, a okna sklepowe oświetlone były, jak w noc, lampami gazowymi, głównymi ulicami miasta wlokła się z wolna dorożka, w której jechała mała dziewczynka ze swym tatusiem.

Siedziała, podwinąwszy pod siebie nóżki, oparłszy się o ramię ojca, i wielkimi oczyma o dziwnym, jakby niedziecięcym spojrzeniu, przyglądała się przez szybkę przechodniom.

Po jej małej twarzyczce nikt by się nie spodziewał takiego spojrzenia. Było to spojrzenie dziewczynki dwunastoletniej, a Sara Crewe miała dopiero lat siedem. Mimo to – rzecz uderzająca – zawsze marzyła i dumała o dziwnych jakichś rzeczach, i nie mogła sobie przypomnieć takiej chwili, by nie rozmyślała o ludziach dorosłych i o świecie, do którego oni należą. Zdawało się jej, że już przeżyła długi, długi czas na tym świecie.

W chwili, o której mówimy, przypominała sobie podróż odbytą niedawno wraz z ojcem, kapitanem Crewe. Myślała o wielkim okręcie, który ją wiózł z Bombaju, o laskarach, przechadzających się po nim w milczeniu, o dzieciach, bawiących się na rozgrzanym pokładzie, i o kilku młodych paniach, żonach oficerów, które wciągały ją w rozmowę i śmiały się z różnych jej powiedzeń.

Zastanawiała się nad tym, jak to dziwnie plotą się ludzkie losy – najpierw była pod skwarnym niebem indyjskim, następnie znalazła się pośrodku oceanu, a wreszcie jechała w dziwnym jakimś powozie przez tajemnicze ulice, gdzie w dzień było tak ciemno jak w nocy. Wydawało się jej to tak zagadkowe i intrygujące, że przysunąwszy się do ojca, odezwała się do niego cicho:

– Tatusiu! Tatusiu!

– Czego sobie życzysz, kochanie? – odpowiedział kapitan Crewe, przytulając ją mocniej i przyglądając się uważnie jej twarzyczce. – O czym rozmyślasz, malutka?

– Czy to już jest to „miejsce”? – szepnęła, przytulając się do niego jeszcze bardziej.

– Tak, moja mała, to właśnie to miejsce. Dojechaliśmy w końcu – odpowiedział ojciec, a choć Sara miała dopiero lat siedem, wyczuła smutek w jego głosie.

Miała wrażenie, że wiele lat upłynęło, odkąd zaczęła się oswajać z myślą o tym „miejscu”, jak zawsze nazywała Londyn. Sara straciła matkę zaraz po swym urodzeniu, więc nie pamiętała jej wcale i nie tęskniła za nią. Młody, przystojny, bogaty i pieszczący ją wciąż ojczulek wystarczał za całą rodzinę. Bawili się zawsze razem i kochali się ogromnie. Wiedziała, że jest bogaty, ponieważ słyszała, jak o tym mówiono, słyszała też, że i ona będzie bogata, gdy podrośnie – nie rozumiała jednak, co to znaczy być bogatym. Mieszkała zawsze w pięknym domu i nawykła widzieć liczną służbę, która nazywała ją missi sahib, składała przed nią salaamy i ustępowała jej we wszystkim. Miała dużo zabawek i zwierzątek oraz starą nianię, która ją ubóstwiała. Sara z wolna uświadamiała sobie, że wszystko to posiadać muszą ludzie bogaci – poza tym jednak nie wiedziała nic.

Jedna tylko rzecz niepokoiła ją w ciągu krótkiego życia – a mianowicie owo „miejsce”, do którego miała kiedyś się przenieść. Klimat Indii jest bardzo niezdrowy dla dzieci Europejczyków, przeto rodzice starają się wyprawić je stamtąd jak najprędzej – zazwyczaj do szkół w macierzystej Anglii. Sara widywała już odjazd innych dzieci i słyszała, jak ich rodzice rozmawiali później o listach od nich. Wiedziała, że sama też będzie musiała wyjechać – a choć pociągały ją opowiadania ojca o podróży i o nowym kraju, jednak trapiła się myślą, że ojciec nie będzie mógł pojechać razem z nią.

– A czy nie mógłbyś i ty pojechać ze mną do tego miejsca, tatusiu? – zapytała raz, gdy liczyła sobie pięć latek. – Czy nie mógłbyś i ty chodzić do szkoły? Ja bym ci pomogła w odrabianiu lekcji.

– Ależ nie zabawisz tam długo, córuchno – pocieszał ją ojciec. – Zamieszkasz w pięknym domu, gdzie jest dużo dziewczynek, będziesz się z nimi bawiła, a ja ci przyślę mnóstwo różnych książek… i urośniesz tak prędko, iż jak rok jeden zbiegnie ci ten cały czas, nim wrócisz do tatusia i zaopiekujesz się nim na stałe.

Lubiła myśleć o tych projektach. Kierownictwo spraw domowych w zastępstwie ojca, przejażdżka konna i siadywanie na pierwszym miejscu podczas proszonych kolacji, rozmowy z ojcem i czytanie jego książek – wszystko to wydawało się jej czymś wymarzonym, więc zdawała sobie sprawę, że za cenę osiągnięcia takiego szczęścia warto i godzi się pojechać nawet do owego „miejsca” w Anglii. Na towarzystwie małych dziewczynek bynajmniej jej nie zależało, ale obiecane „mnóstwo książek” było dla niej prawdziwą osłodą doli. Książki bowiem lubiła nade wszystko w świecie i rozczytywała się w nich zawzięcie; pod wpływem lektur układała opowiastki o różnych pięknych rzeczach i opowiadała je samej sobie – a czasami i ojcu, który również znajdował w nich wielkie upodobanie.

– Tak, tatusiu – odezwała się potulnie – skoro już tu jestem, sądzę, że powinniśmy pogodzić się z losem.

Roześmiał się, ubawiony tym poważnym tonem, i ucałował ją serdecznie. Sara, tak w postępowaniu swym dziwna, była dlań ważną, nieodzowną towarzyszką. Zdawał sobie sprawę, że będzie bardzo markotny i osamotniony, gdy powróciwszy do Indii, wejdzie do domu i nie zastanie w nim małej osóbki w białej sukience. Przeto przycisnął córeczkę silniej do serca, gdy dorożka wtoczyła się na duży, posępny plac, na którym stał dom – cel ich podróży.

Była to olbrzymia, mroczna kamienica z czerwonej cegły, zupełnie podobna do innych, stojących z nią w jednym rzędzie, z tą tylko różnicą, że na bramie widniała mosiężna tablica z wyrytym czarnym napisem:

MISS MINCHIN
wzorowy pensjonat dla panienek

– Jesteśmy już na miejscu, Saro – odezwał się kapitan Crewe, starając się nadać głosowi jak najweselsze brzmienie. Wysadził ją z dorożki, po czym weszli na schodki i zadzwonili do bramy.

Później Sarze niejednokrotnie przychodziło na myśl, że ta kamienica jest bardzo podobna do miss Minchin: dostojna i porządnie umeblowana, lecz wydaje się brzydka i jakby koścista. W hallu sprzęty były twarde, sztywne i wypolerowane – nawet czerwona, pucołowata twarz księżyca, stanowiąca cyferblat wysokiego zegara stojącego w kącie. Salon, do którego ich wprowadzono, zaścielał dywan w czworokątny deseń, krzesła były kanciaste, a na ciężkim, marmurowym gzymsie stał masywny, również marmurowy chronometr.

Sara szybko rozejrzała się wokoło.

– Nie lubię tego wszystkiego, tatusiu – odezwała się. – Ale przecież i żołnierze, choćby najdzielniejsi, nie lubią iść na bitwę.

Kapitan się roześmiał. Powiedzeń Sary mógł słuchać bez końca.

– Tak, moja mała – odezwał się. – Ale cóż ja pocznę, gdy nie będzie miał kto przemawiać do mnie tak poważnie?

– Czemu te poważne rzeczy cię rozśmieszają? – zapytała Sara.

– Bo jesteś bardzo zabawna, kiedy przemawiasz takim poważnym tonem. – Naraz przestał się śmiać, przygarnął ją ramieniem i ucałował, a w oczach zakręciły mu się łzy.

W tejże chwili weszła miss Minchin – osoba wysoka, posępna, dostojna i brzydka, jak jej własna kamienica. Miała chłodne, rybie oczy i szeroki uśmiech. Gdy ujrzała Sarę i jej ojca, twarz jej się rozpromieniła. O młodym oficerze słyszała bardzo dużo dobrego od pani, która rekomendowała mu jej szkołę; między innymi słyszała, że był bogaty i gotów nie żałować pieniędzy na kształcenie córki.

– Miło mi będzie opiekować się tak ładną i obiecującą dziewczynką, panie kapitanie – odezwała się, głaszcząc rękę Sary. – Pani Meredith bardzo ją chwaliła. Grzeczna i mądra uczennica to dla mnie skarb nie lada.

Sara stała spokojnie, utkwiwszy oczy w twarzy miss Minchin.

– Czemu ona nazwała mnie „ładną”? Nie jestem wcale ładna. Taka Belcia, córka pułkownika Grange, ma dołki w buzi, różowe policzki i długie złociste włosy. Ja mam włosy krótkie i czarne, a oczy zielone, przy tym jestem chuda, należę do najbrzydszych dziewczynek na świecie.

Myliła się jednak, wprawdzie nie przypominała Izabeli Grange, słynnej w całym pułku piękności, ale posiadała wiele uroku. Była osóbką smukłą, zgrabną, jak na swój wiek dość wysoką; twarzyczkę miała bystrą i miłą, włosy gęste, krucze, sfalowane nad czołem; duże, przedziwne oczy, przysłonięte długimi czarnymi rzęsami, ich szarozielony kolor podobał się wielu ludziom. Mimo to uważała się za brzydką i pochlebne słowa nie zawróciły jej w główce.

– Jestem tak brzydka, jak i ona… choć na inny sposób. Czemu ona mówi, że jestem ładna?

Z czasem, poznawszy bliżej miss Minchin, dowiedziała się, że w ten sam sposób przemawia do każdego ojca i każdej matki, którzy przyprowadzili dziecko do jej szkoły.

Ojciec Sary umieścił dziewczynkę właśnie w zakładzie miss Minchin, bo tutaj wychowały się dwie córki lady Meredith, której rozsądkowi i doświadczeniu kapitan Crewe ufał bezgranicznie. Sarze obiecano tu szczególne przywileje: miała dostać dla siebie oddzielną sypialnię i gabinecik, własnego kucyka i powozik oraz dziewczynę, przeznaczoną do osobistych posług.

– Nie mam najmniejszych obaw co do jej wychowania – mówił kapitan Crewe z wesołym uśmiechem, głaszcząc rękę Sary. – Cała trudność w tym, by jej nie pozwolić przemęczać się nauką. Wciąż tylko siedzi z nosem w książkach; ona nie czyta, ale wprost pożera książki… i nigdy nie może się nasycić. Rwie się do książek dla dorosłych… do grubych tomów w języku francuskim, niemieckim czy angielskim… do historii, życiorysów i dzieł poetyckich. Proszę więc odrywać ją od książek. Niech pojeździ sobie na kucyku… albo niech wyjdzie do miasta, by kupić nową lalkę. Powinna więcej bawić się lalkami.

– Tatusiu – odezwała się Sara – gdybym co parę dni kupowała sobie nową lalkę, szybko by mi się wszystkie znudziły. Z lalkami powinno się żyć w przyjaźni. Moją serdeczną przyjaciółką będzie Emilka.

Kapitan Crewe i miss Minchin spojrzeli bacznie na siebie.

– Któż jest ta Emilka? – zapytała miss Minchin.

– Odpowiedz nam, Saro – wezwał ją ojciec z uśmiechem.

W zielonych oczach Sary widniał wyraz wielkiej powagi i spokoju, gdy odpowiadała:

– To lalka, której jeszcze nie dostałam, a którą tatuś dopiero mi kupi. Pójdziemy po nią razem. Dałam jej imię Emilka… a gdy tatuś odjedzie, będę miała w niej przyjaciółkę… i będę jej opowiadała o tatusiu.

Szeroki uśmiech miss Minchin wyrażał w tej chwili naprawdę wielką przychylność:

– Jakież to niezwykłe dziecko! – odezwała się. – Jakież to przemiłe maleństwo!

– Tak – potwierdził kapitan Crewe, przyciskając Sarę do serca. – Przemiłe dziecko. Proszę serdecznie się nią opiekować, miss Minchin.

Przez kilka dni następnych – aż do czasu, gdy ojciec wyruszył w podróż powrotną do Indii – Sara mieszkała wraz z nim w hotelu. Zwiedzając miasto, wstępowali razem do dużych sklepów i kupowali najrozmaitsze rzeczy; nie wszystkie były Sarze potrzebne, to prawda, ale kapitan Crewe był człowiekiem młodym i porywczym, a córkę kochał ogromnie, więc pragnął, by miała wszystko, co tylko jej się spodobało i co spodobało się jemu samemu. W ten sposób wspólnymi siłami zgromadzili zapas odzieży aż nazbyt wytwornej, jak na siedmioletnie dziecko. Były tam aksamitne sukienki bramowane drogimi futerkami, sukienki haftowane i naszywane koronkami, kapelusze z wielkimi, strusimi piórami, gronostajowe mufki i kołnierze oraz pudełka pełne takiej ilości chusteczek do nosa, rękawiczek i jedwabnych pończoch, iż panienki sklepowe szeptały do siebie, że ta dziwna dziewczynka o wielkich, poważnych oczach musi być co najmniej zagraniczną księżniczką – może córką jakiegoś radży indyjskiego?

Wiele sklepów obeszli i przyjrzeli się wielu lalkom, dużym i małym, czarnookim i niebieskookim, ubranym i nieubranym, zanim w końcu znaleźli  Emilkę.

– Ona musi być inna od wszystkich innych lalek – mówiła Sara. – Musi przede wszystkim patrzeć inaczej, tak, jak gdyby słuchała tego, co do niej mówię.

Po wielu nieudanych próbach postanowili iść pieszo i przyglądać się kolejno wystawom sklepowym, rozkazawszy woźnicy jechać krok w krok za nimi. Minęli ze trzy składy zabawek, nawet nie zachodząc do środka, i już dochodzili do niewielkiego, nie rzucającego się w oczy sklepiku, gdy Sara nagle drgnęła i ścisnęła mocno ramię ojca.

– Tatusiu! – zawołała. – To Emilka!

Rumieniec wystąpił na jej twarzyczkę, a w oczach miała taki wyraz, jak gdyby spostrzegła kogoś dobrze znajomego i bliskiego.

– Właśnie tu na nas czekała! – rzekła. – Chodźmy do niej.

– Wiesz co, moja droga – odrzekł ojciec – ktoś powinien nas jej przedstawić.

– Dobrze! Ty przedstawisz mnie, a ja ciebie – rzekła Sara. – Ale ja ją poznałam od razu, więc może i ona mnie poznała.

Była to duża lalka, lecz nie taka duża, by nie można jej było nosić na rękach. Miała prawdziwe włosy, spływające złocistokasztanową falą, prawdziwe rzęsy i jasne oczy.

– Tak – mówiła Sara, trzymając ją na kolanach i przyglądając się jej twarzy – to jest Emilka!

Kupili więc Emilkę i natychmiast udali się do sklepu z konfekcją dziecięcą, gdzie wybrano dla niej ubranka tak samo wspaniałe, jak dla Sary. Dostała więc sukienki koronkowe, aksamitne i muślinowe, chusteczki do nosa, futerka.

– Jej będzie u mnie tak dobrze, jak dziecku u kochającej mamusi – mówiła Sara. – Ja jestem jej mamusią, ale także przyjaciółką.

Kapitan Crewe byłby bardziej uradowany tymi sprawunkami, gdyby nie dręczyła go smutna myśl o rychłej rozłące z córeczką.

W ostatnią noc wstał z łóżka i podszedłszy do córki, śpiącej z Emilką w objęciach, długo się jej przyglądał. Czarne jej włosy rozsypały się po poduszce, mieszając się ze złocistokasztanowymi kędziorkami Emilki. Obie ubrane były w obszywane koronkami koszulki nocne. Emilka wyglądała jak prawdziwe dziecko. Kapitan westchnął.

– Ech, córeczko! – szepnął. – Nie wiesz nawet, jak smutno będzie tatusiowi bez ciebie!

Rankiem zawiózł Sarę do pensjonatu pani Minchin i tam ją zostawił, bo nazajutrz miał odjechać. Oznajmił przełożonej, że rachunki regulować będą jego plenipotenci, panowie Barrow i Skipworth, do których też należy się zwracać po wszelkie potrzebne informacje. Zalecił, by spełniano każdą prośbę Sary, i obiecał pisywać do niej dwa razy w tygodniu.

Następnie w małym pokoiku gościnnym pożegnał się z córką serdecznie. Sara usiadła mu na kolanach i ująwszy rączkami brzeg surduta, patrzyła w oczy ojca długo i przenikliwie.

– Czy chcesz zapamiętać, jak wyglądam? – zapytał, głaszcząc jej włosy.

– Nie – odpowiedziała. – Ja wszystko pamiętam. Mam ciebie całego w serduszku.

Objęli się ramionami i całowali tak gorąco, jak gdyby nie mogli się rozstać.

Gdy ojciec wsiadł do dorożki, Sara patrzyła za odjeżdżającym, póki nie znikł za rogiem. Emilka była obok niej i również wpatrywała się w dorożkę. Gdy nadeszła siostra przełożonej, miss Amelia, chcąc – z jej rozkazu – dowiedzieć się, co się dzieje z dziewczynką, znalazła drzwi zamknięte na klucz.

– Zamknęłam je umyślnie – odezwał się grzeczny, ale zmieniony głosik. – Chciałabym teraz zostać sama.

Miss Amelia była to osoba gruba i przysadzista, zahukana przez siostrę; miała lepsze od niej serce, jednakże jej woli nigdy nie śmiała się sprzeciwić. Zeszła na dół, zaniepokojona ogromnie.

– Nigdy jeszcze nie widziałam tak dziwnego dziecka. Zamknęła się w pokoju i siedzi w nim cicho jak trusia.

– Wolę to, niż żeby tupała i krzyczała, jak to niektóre z nich umieją! – odpowiedziała miss Minchin. – Myślałam, że dziecko, tak rozpieszczone, podniesie wrzask na cały pensjonat. Bo też nie widziałam, by komu tak dogadzano, jak jej.

– Pomagałam jej w otwieraniu i rozpakowywaniu kufrów – odezwała się Amelia. – Czegoś podobnego nigdy nie widziałam. Sobole… gronostaje… koronki. Niektóre suknie widziałaś sama. I cóż sądzisz o tym wszystkim?

– Sądzę, że to wszystko jest przesadne. Ale w każdym razie będzie się ładnie prezentować na czele szeregu, gdy w niedzielę zaprowadzimy dziewczynki do kościoła. Zaopatrzono ją we wszystko, jak małą księżniczkę.

W zamkniętym pokoiku na górze Sara wraz z Emilką wpatrywały się w róg ulicy, za którym zniknęła dorożka. Kapitan Crewe jeszcze pewien czas oglądał się, machał ręką i przesyłał całusy, choć już nie widział córeczki.

R O Z D Z I A Ł   D R U G I

Lekcja francuskiego

Gdy rankiem dnia następnego Sara weszła do sali szkolnej, wszystko, co żyło, jęło się jej przyglądać szeroko otwartymi, pełnymi ciekawości oczyma. Wszystkie uczennice – począwszy od Lawinii Herbert, która miała prawie trzynaście lat i uważała się za dorosłą, a skończywszy na Lottie Legh, która dopiero doszła do czterech latek i była beniaminkiem szkoły – nasłuchały się już wielu wieści o nowo przybyłej. Wiedziały – i to z całą pewnością – że jest to uczennica, którą miss Minchin pragnie się popisywać i po której spodziewa się wielkich korzyści dla swego zakładu. Kilka dziewczynek widziało nawet daną jej do posługi dziewczynę, Francuzkę Mariette, która przybyła poprzedniego wieczoru. Lawinia przechodziła koło pokoju Sary i przez otwarte drzwi widziała, jak Mariette rozpakowywała paczkę, nadesłaną późnym wieczorem ze sklepu.

– Było w niej pełno spódniczek, naszywanych suto koronkami – szeptała do ucha swej koleżanki Jessie, schylonej nad podręcznikiem geografii. – Słyszałam, jak miss Minchin mówiła do miss Amelii, że to śmieszne stroić tak małą dziewczynkę. Moja mamusia mówi, że dzieci powinny się ubierać skromnie. Jedną z tych spódniczek Sara ma teraz na sobie, widziałam, gdy wchodziła.

– Ona ma jedwabne pończochy – szepnęła Jessie. – A jakie małe nóżki! Nigdy nie widziałam tak małych nóżek.

– Phi! – odęła się Lawinia – to tylko fason jej bucików. Moja mamusia zawsze mówi, że nawet duże nogi mogą się wydać małe, jeżeli szewc jest zręczny. Mnie ona nie wydaje się ładna. Jej oczy mają taki dziwny kolor.

– Ona nie jest ładna, jak to nieraz bywają ładne dziewczynki – odpowiedziała Jessie, rzucając ukradkowe spojrzenie na salę – ale jest w niej coś pociągającego. Ma bardzo długie rzęsy, a oczy prawie zielone.

Tymczasem Sara siedziała spokojnie, czekając, aż jej oznajmią, co ma robić. Dano jej miejsce w pobliżu stolika miss Minchin. Spojrzenia koleżanek bynajmniej nie zbiły jej z tropu. Była wszystkim zaciekawiona, więc z całym spokojem patrzyła na dziewczynki, zastanawiała się, o czym myślą, czy lubią miss Minchin, czy interesują się lekcjami, i czy która z nich ma takiego tatusia jak ona. O tatusiu miała dziś rankiem dłuższą rozmowę z Emilką.

– On teraz płynie po morzu, Emilko – mówiła do niej. – Teraz my dwie powinnyśmy serdecznie się przyjaźnić i opowiadać sobie różne rzeczy. Popatrz na mnie, Emilko. Oczka masz prześliczne… gdybyś jeszcze umiała mówić!

Jednym z fantastycznych urojeń, do których Sara żywiła skłonność, było przekonanie, że Emilka żyje, a tym samym słyszy i rozumie wszystkie jej słowa. Przynosiło jej to wielką pociechę. Gdy Mariette ubrała ją w granatowy mundurek szkolny i przewiązała włosy granatową wstążką, dziewczynka natychmiast podeszła do Emilki, usadowionej w krzesełku, i podała jej książkę.

– Możesz to czytać, póki nie wrócę ze szkoły.

Widząc zaś, że Mariette spogląda na nią z zaciekawieniem, jęła wyjaśniać poważnie rzecz całą:

– Ja wierzę, że lalki potrafią wykonać wiele rzeczy, tylko nie dają tego poznać po sobie. Jest rzeczą bardzo możliwą, że Emilka umie czytać, mówić i chodzić… ale czyni to tylko wtedy, gdy ludzie wyjdą z pokoju. Jest to tajemnica. Gdyby ludzie wiedzieli, że lalki potrafią wykonywać różne czynności, zaraz zaprzęgliby je do roboty. To dlatego zapewne zobowiązały się one nawzajem do sekretu. Póki będziesz w pokoju, Emilka będzie siedzieć spokojnie i patrzeć przed siebie, ale gdy wyjdziesz, ona na pewno zacznie czytać albo podejdzie do okna i będzie patrzyła na ulicę; skoro jednak posłyszy czyjeś kroki, pobiegnie szybciutko na dawne miejsce i będzie udawała, że siedziała tam przez cały czas.

– Comme elle est drôle! Jaka ona zabawna! – rzekła do siebie Mariette i zszedłszy na dół, opowiedziała o wszystkim klucznicy, jednakże poczuła już wielką sympatię dla tego dziwnego dziecka, które miało twarzyczkę tak rozumną i tak uprzejme obejście się z ludźmi. Mariette dotychczas miewała do czynienia z dziećmi, które bynajmniej nie odnosiły się do niej grzecznie; przeto teraz z zachwytem zwierzała się klucznicy, jak Sara przemawia do niej: „bądź łaskawa, Marietko”, „dziękuję ci, Marietko” – traktując ją jak prawdziwą damę.

– Elle a l’air d’une princesse, cette petite! – zakończyła, wielce zadowolona z nowej pani i nowego miejsca. – Ona wygląda jak księżniczka!

Gdy Sara przesiedziała już parę minut w ławce, oglądana z zaciekawieniem przez koleżanki, nagle przy katedrze ukazała się miss Minchin.

– Moje dziewczynki – przemówiła uroczyście – pragnę wam przedstawić nową koleżankę. – Wszystkie uczennice powstały, a Sara poszła za ich przykładem. – Spodziewam się, że będziecie dobre i uprzejme dla panny Crewe, która przybyła do was z bardzo daleka, bo aż z Indii. Zaraz po lekcjach powinnyście się z nią zaznajomić.

Uczennice ukłoniły się ceremonialnie, a Sara odwzajemniła się ukłonem, po czym usiadły i znów zaczęły się sobie przyglądać.

– Saro – odezwała się miss Minchin tonem, jakiego używała w szkole – podejdź do mnie.

Wyjęła z pulpitu jakąś książkę i zaczęła przewracać stronice. Sara podeszła grzecznie do katedry.

– Ponieważ twój tatuś wybrał Francuzkę na pokojówkę dla ciebie – odezwała się miss Minchin – więc przypuszczam, że życzył sobie, byś szczególnie przyłożyła się do nauki języka francuskiego.

Sara poczuła się nieswojo.

– Ja myślałam – odpowiedziała – że tatuś dlatego ją wybrał, że… że myślał, iż ja ją polubię, proszę pani.

– Mam pewne obawy – odezwała się miss Minchin, uśmiechając się cierpko – że jesteś dziewczynką bardzo rozpieszczoną, która sobie wyobraża, iż wszystko czyni się tylko dla dogodzenia jej upodobaniom. Ja jestem zdania, że twój tatuś sobie życzył, żebyś wzięła się do nauki francuskiego.

Gdyby Sara była nieco starsza lub mniej grzeczna, potrafiłaby wyjaśnić w kilku słowach całą sprawę; teraz jednak nie zdobyła się na ani jedno słówko – tylko gorący rumieniec oblał jej policzki. Miss Minchin była bardzo stanowcza i bezwzględna, a przy tym tak głęboko przekonana, że Sara nie ma pojęcia o francuszczyźnie, iż próba wyprowadzenia jej z błędu mogła wydawać się niemal niegrzecznością.

W istocie jednak język francuski był znany Sarze niemal od kolebki. Jej matka była Francuzką, a kapitan Crewe przez pamięć ukochanej żony, którą stracił tak wcześnie, rozmawiał często po francusku przy córce, a nawet z nią samą, jeszcze gdy była malutka.

– Ja tak naprawdę nigdy nie uczyłam się francuskiego, ale… ale… – zaczęła tłumaczyć przełożonej.

Jednym z najpoważniejszych strapień miss Minchin było to, iż nie znała francuskiego. Fakt ten usiłowała zataić przed ludźmi, przeto nie miała ochoty wdawać się w dyskusję z nowicjuszką i narażać się na jej pytania.

– To wystarczy – odpowiedziała z kwaśną uprzejmością. – Skoro się nie uczyłaś, musisz niezwłocznie przystąpić do nauki. Za parę minut przyjdzie nauczyciel francuskiego, monsieur Dufarge. Weź tę książkę i rozejrzyj się w niej, zanim pan profesor nadejdzie.

Sara, cała w pąsach, wróciła do swej ławki i otworzyła książkę. Spojrzawszy na pierwszą stronicę, starała się zachować poważny wyraz twarzy. Wiedziała, że niegrzecznością byłoby uśmiechać się – a postanowiła sobie święcie, że nie okaże się niegrzeczna. W każdym razie bawiło ją, iż kazano jej uczyć się, że le père znaczy ojciec, a la mère – matka.

Miss Minchin spojrzała na nią badawczo.

– Widzę, Saro, że wodzisz oczyma po klasie, zamiast patrzeć w książkę. Szkoda, że nie okazujesz zapału do języka francuskiego.

– Ten język bardzo mi się podoba – odpowiedziała Sara, próbując znów przyjść do głosu – ale…

– Nie powinnaś mówić „ale”, gdy ci coś rozkazują przełożeni. Patrz w książkę.

Sara wlepiła wzrok w książkę – ale już się nie uśmiechała.

– Gdy przyjdzie monsieur Dufarge – myślała – wszystko mu wytłumaczę.

Niebawem nadszedł monsieur Dufarge, miły, inteligentny, średnich lat Francuz. Ujrzawszy Sarę, niby to pogrążoną w lekturze, zainteresował się grzeczną uczennicą.

– Czy to moja nowa uczennica? – zapytał przełożonej. – Sądzę, że będę miał z niej pociechę.

– Jej ojciec, kapitan Crewe, bardzo pragnie, by rozpoczęła naukę języka francuskiego. Boję się jednak, że ona nie bardzo się garnie do nauki – odpowiedziała miss Minchin.

– Wielka szkoda – odezwał się monsieur Dufarge uprzejmie. – Może, gdy zaczniemy razem się uczyć, potrafię mademoiselle przekonać, że to bardzo piękny język.

Sara wstała. Rozwarłszy szeroko oczy, spojrzała nimi szczerze i prostodusznie w twarz monsieur Dufarge’a. Wyczytała z niej, że on pojmie, o co chodzi, przeto zgoła po prostu zaczęła w dźwięcznej i płynnej francuszczyźnie tłumaczyć mu rzecz całą. Prawda, nie uczyła się francuskiego na lekcjach i z książek, ale tatuś i inni ludzie często mówili do niej tym językiem. Był to przecież rodzinny język jej matki, która umarła po jej urodzeniu, dlatego i tatuś, i ona za jego przykładem, lubili się nim posługiwać.

W końcu Sara zapewniła, że bardzo chętnie będzie się uczyła wszystkiego, czego on zechce ją uczyć.

Gdy Sara zaczęła mówić, miss Minchin drgnęła i z oburzeniem wpatrywała się w uczennicę. Monsieur Dufarge uśmiechał się z wielkim zadowoleniem, słysząc w ustach tego dziecka czysty i uroczy dźwięk ojczystej mowy. Przeniósł się myślami do kraju lat młodzieńczych – z dala od ciemnego, mglistego Londynu. Spojrzał na nią z rozczuleniem i odebrawszy podręcznik, odezwał się do miss Minchin:

– Ach, madame, ja już niewiele mogę ją nauczyć! Ona nie uczyła się francuskiego, ale mówi jak rodowita Francuzka. Akcent ma wyborny.

– Powinnaś była mi to powiedzieć! – zawołała miss Minchin, mocno urażona.

– Ja… ja chciałam… – odpowiedziała Sara – ale zdaje mi się, że zaczęłam niewłaściwie.

Miss Minchin zdawała sobie dobrze sprawę, że zawiniła, nie dając przyjść do słowa dziewczynce. Gdy więc spostrzegła, że inne dziewczęta przysłuchiwały się całej scenie, a Lawinia i Jessie chichoczą za książką, wpadła w wielki gniew.

– Cicho, panienki! – odezwała się surowym głosem, stukając w pulpit. – Cicho mi zaraz!

Od tej chwili poczuła wielką niechęć do nowej uczennicy.

R O Z D Z I A Ł   T R Z E C I

Ermengarda

Gdy w ów pierwszy dzień lekcji Sara siedziała koło miss Minchin, obserwowana bacznie przez wszystkie koleżanki, zauważyła między nimi małą dziewczynkę, mniej więcej w tym samym wieku, która wpatrywała się w nią uporczywie jasnobłękitnymi, nieco tępawymi oczami. Było to grube dziecko, bynajmniej niewyglądające na zbyt mądre, o buzi nadąsanej, ale poczciwej. Jej lniane włosy splecione były w gęsty warkocz; jego koniec dziewczynka przerzuciła sobie przez ramię i gryzła wstążkę, a podparłszy się łokciami o pulpit, przyglądała się z podziwem nowicjuszce.

Gdy monsieur Dufarge zaczął przemawiać do Sary, na pulchnej twarzyczce tłuścioszki odmalowało się lekkie przerażenie; gdy zaś Sara odpowiedziała mu po francusku, dziewczynka aż podskoczyła na ławce i poczerwieniała ze zdumienia. Ponieważ sama wiele łez wylała, czyniąc rozpaczliwe wysiłki, by zapamiętać, że la mère oznacza „matkę”, a le père – „ojca”, przeto nie chciało się jej w główce pomieścić, że jakieś dziecko, równe jej wiekiem, zna nie tylko te dwa wyrazy, ale i mnóstwo innych, które potrafi wiązać z sobą w całe zdania bez najmniejszego wysiłku.

Tak wytrzeszczała oczy i tak zapamiętale przygryzała wstążkę warkocza, że ściągnęła na siebie uwagę i gniew miss Minchin.

– Panno Saint John! – upomniała ją surowo przełożona. – Cóż to za zachowanie? Zdejmij łokcie z pulpitu! Wyjmij z ust wstążkę! Siadaj mi zaraz porządnie!

Dziewczynka znów poderwała się z ławki, gdy zaś Lawinia i Jessie zachichotały, zaczerwieniła się jeszcze bardziej, a w jej oczach poczęły zbierać się łzy. Sara, ujrzawszy to, poczuła naraz wielką sympatię dla swej rówieśniczki i zapragnęła być jej przyjaciółką.

– Gdyby Sara była chłopakiem i żyła kilkaset lat temu – mawiał jej ojciec – na pewno jeździłaby z dobytym mieczem po kraju, broniąc i ratując uciśnionych. Ona nie może patrzeć spokojnie na ludzki smutek i krzywdę.

Dlatego to Sara upodobała sobie małą, grubą Saint John i przez całe przedpołudnie wciąż spoglądała w jej stronę. Zrozumiała od razu, że tej dziewczynce z trudnością przychodzą lekcje. Szczególnie lekcja francuskiego była dla niej udręką. Jej wymowa wywoływała mimowolny uśmiech nawet na dobrotliwej twarzy pana Dufarge’a, a Lawinia, Jessie i inne zdolniejsze uczennice pozwalały sobie na śmiechy i drwinki. Ale Sara nie śmiała się bynajmniej, owszem, przybrała taką minę, jak gdyby nie słyszała, że dziewczynka przekręca le bon pain na libon pan. Zachowanie koleżanek przejmowało ją oburzeniem.

– Z czegóż one się śmieją!? – szepnęła przez zęby, schyliwszy się nad książką. – Przecież w tym nie ma nic śmiesznego!

Po lekcjach uczennice zebrały się w gromadkę i poczęły gawędzić. Sara odszukała Saint John, siedzącą smutno na parapecie okna. Podeszła do niej i zapytała:

– Jak się nazywasz?

Od tego pytania małe dziewczynki zaczynają wszelką znajomość, jednakże w słowach Sary był ton szczególny, uderzający serdecznością i uprzejmością.

By zrozumieć zdumienie panny Saint John, należy sobie przypomnieć, że każda nowa uczennica przez czas pewien wzbudza wielkie zainteresowanie wśród koleżanek – o żadnej zaś chyba nowicjuszce nie opowiadano w całej szkole tylu dziwnych – często sprzecznych z sobą – historii, co o Sarze. Koleżanka, która miała powóz, kucyka i służącą, a przybyła aż z dalekich Indii – była sensacją nie lada.

– Nazywam się Ermengarda Saint John – odpowiedziała dziewczynka.

– A ja nazywam się Sara Crewe – przedstawiła się Sara. – Masz bardzo ładne imię… zupełnie jak z jakiejś powieści.

– Podoba ci się? – zawstydziła się Ermengarda. – A mnie… mnie podoba się twoje imię.

Największym strapieniem w życiu Ermengardy Saint John było to, że jej ojciec był uczonym, który umiał wszystko: mówił siedmioma czy ośmioma językami, a w bibliotece posiadał tysiące tomów, których treść znał niewątpliwie na wylot. Człowiek taki zwykł żądać od swego dziecka, by przynajmniej znało treść podręczników szkolnych, a w każdym razie powinno pamiętać parę zdarzeń z historii i umieć napisać wypracowanie po francusku. Toteż pan Saint John nie mógł zrozumieć, czemu jego córka – zamiast odznaczać się w nauce – okazuje we wszystkim stałą i niewątpliwą tępotę.

– Jak mi życie miłe! – powtarzał nieraz, przyglądając się jej uważnie. – Niekiedy mam wrażenie, że to dziecko jest tak mało rozwinięte, jak jej ciotka Eliza!

Jeżeli owa ciotka Eliza słynęła z tego, iż uczyła się każdej rzeczy z wielkim mozołem, by niebawem zapomnieć o niej doszczętnie, to Ermengarda była bardzo do niej podobna. W szkole uważano ją za najsłabszą uczennicę.

– Trzeba ją zmuszać do nauki – powiadał ojciec do miss Minchin.

W rezultacie Ermengarda większą część swego życia spędzała na płaczu. Uczyła się różnych rzeczy – i natychmiast je zapominała, a jeżeli nawet zdołała zapamiętać, to nie rozumiała ich wcale. Nic więc dziwnego, że poznawszy Sarę, wpatrywała się w nią oczyma szeroko otwartymi ze zdumienia.

– Ty… umiesz mówić po francusku? – zapytała tonem pełnym bezmiernego szacunku.

Sara podeszła ku głębokiej i szerokiej wnęce okiennej i usiadła na niej „po turecku”, obejmując kolana splecionymi dłońmi.

– Umiem… bo słyszałam go stale od urodzenia – odpowiedziała. – Ty byś też umiała mówić po francusku, gdyby wszyscy mówili tak w domu.

– O, nie – wzdrygnęła się Ermengarda. – Ja bym nigdy nie potrafiła!

– Dlaczego? – zapytała Sara z ciekawością.

Ermengarda wstrząsnęła głową, aż jej się warkoczyk zakołysał.

– Przecież słyszałaś mnie podczas lekcji – odpowiedziała. – Ja zawsze jestem taka. Nie umiem wymawiać słów francuskich… takie są dziwaczne…

Milczała przez chwilę, po czym zapytała z lękiem w głosie:

– Czy ty jesteś mądra?

Sara wyjrzała przez okno na posępny plac, gdzie na zmokłych poręczach balkonów i czarnych od dymu gałęziach drzew skakały świergotliwe wróble. Zastanowiło ją pytanie dziewczynki.

Już dawniej nieraz Sara słyszała o sobie, że jest „mądra” – pragnęła wiedzieć, czy tak istotnie jest i czemu tę mądrość zawdzięcza.

– Nie wiem – odezwała się. – Nie umiem ci na to odpowiedzieć.

Widząc smutek na okrągłej, pucołowatej twarzyczce towarzyszki, zaśmiała się z lekka i zmieniła temat rozmowy.

– Czy chciałabyś zobaczyć Emilkę?

– Któż to jest ta Emilka? – zapytała Ermengarda tym samym tonem, jakiego pierwszego dnia użyła miss Minchin.

– Chodź do mojego pokoju, to zobaczysz – odpowiedziała Sara, wyciągając rękę.

Zeskoczyły z parapetu okna i poszły razem na górę.

– Czy to prawda – szeptała Ermengarda, gdy przechodziły przez korytarz – że masz dla siebie osobny pokój do zabawy?

– Tak – odpowiedziała Sara. – Tatuś prosił miss Minchin o osobny pokój dla mnie, bo… bo gdy się bawię, to sobie układam i opowiadam różne historyjki… a nie lubię, by mnie podsłuchiwano… to psuje zabawę.

Ermengarda stanęła jak wryta, wytrzeszczywszy oczy i ledwie śmiejąc oddychać.

– Ty  u k ł a d a s z  opowiastki! – westchnęła. – Czy ty to umiesz… tak jak mówić po francusku…?

Sara spojrzała szczerze zdumiona.

– Przecież układanie opowiastek to nic trudnego… Czy nigdy nie próbowałaś tego robić?

Ujęła ostrzegawczo dłoń Ermengardy.

– Podejdźmy cichutko do drzwi – szepnęła – a potem je nagle otworzę. Może nam się uda ją przyłapać.

Na jej twarzyczce igrał uśmiech, ale w oczach lśniła tajemna ufność, która zafascynowała Ermengardę, mimo że nie miała najmniejszego pojęcia, co to wszystko znaczy. W każdym razie kryła się w tym niewątpliwie jakaś wspaniała i intrygująca niespodzianka, toteż Ermengarda drżała w napięciu oczekiwania, idąc na paluszkach za Sarą przez korytarz. Tak bez szelestu dotarły aż do samych drzwi. Wówczas Sara nagle nacisnęła klamkę i otwarła drzwi na oścież. Oczom przybyłych ukazał się pokój najzupełniej cichy i spokojny, w którym wszystko było na właściwym miejscu. Obok kominka, na którym łagodnie tlił się ogień, siedziała na krzesełku prześliczna lalka, niby to zaczytana w leżącej przed nią książce.

– Oho! już wróciła na krzesełko, zanim zdążyłyśmy ją podpatrzeć! – zawołała Sara. – One tak zawsze robią! Potrafią przebiec przez pokój prędko jak błyskawica.

Ermengarda jęła patrzeć to na nią, to na lalkę.

– Czy ona umie… chodzić? – zapytała stłumionym głosem.

– Tak – odpowiedziała Sara. – Ja w to wierzę… przynajmniej udaję, że wierzę… a wtedy wydaje mi się, że to wszystko jest prawdą. Czyś ty nigdy nie udawała niczego?

– Nie!… nigdy! – odparła Ermengarda. – Wytłumacz mi to wszystko.

Tak była oszołomiona tą nową, dziwną znajomością, że patrzyła wciąż na Sarę zamiast na Emilkę, mimo że Emilka była najpiękniejszą lalką, jaką zdarzyło się jej widzieć.

– Siądź, to ci opowiem – rzekła Sara. – Jest to łatwe i tak przyjemne, że gdy raz spróbujesz coś sobie wyobrazić, będziesz wciąż do tego wracała. Emilko, oto jest panna Ermengarda Saint John. Ermengardo, oto jest Emilka. Czy chciałabyś wziąć ją na ręce?

– Ach, wolno mi ją wziąć na ręce? – zawołała Ermengarda. – Wolno mi naprawdę? Jakaż ona piękna!

Z lalką w objęciach Ermengarda spędziła jedną z najpiękniejszych godzin swego krótkiego żywota, słuchając przedziwnych opowieści, póki nie odezwał się dzwonek wzywający na obiad. Sara przysiadła w kucki na dywanie przed kominkiem, a jej zielone, duże oczy i nabiegłe rumieńcem policzki pałały żywo. Opowiadała i o Indiach, i o przebytej podróży – największe jednak wrażenie na słuchającej uczyniła zmyślona opowieść o lalkach, które chodzą, rozmawiają i robią, co im się żywnie podoba, póki ludzi nie ma w pokoju, a z ich nadejściem zmykają „błyskawicznie” na swe dawne miejsce.

– My tego nie potrafimy – dodała Sara. – To sztuczka czarnoksięska!

Gdy Sara opowiadała o poszukiwaniach lalki takiej jak Emilka po sklepach Londynu, Ermengarda zauważyła nagłą zmianę w jej twarzy: jakby chmurę, która przemknęła po czole, gasząc blask oczu. I głos Sary się odmienił – brzmiał cicho i smutno. Stłumiła oddech, a potem zacisnęła mocno wargi. Inna dziewczynka na jej miejscu na pewno wybuchnęłaby w tej chwili płaczem. Sara jednak – ku zdziwieniu Ermengardy – umiała się od tego powstrzymać.

– Czy ciebie… coś boli? – odważyła się zapytać Ermengarda.

– Tak – odpowiedziała Sara po chwili milczenia – ale to nie jest ból cielesny.

Po chwili zapytała głosem cichym, któremu starała się nadać ton spokojny:

– Czy ty też kochasz swojego tatusia nad wszystko w świecie?

Ermengarda otworzyła usta ze zdumienia. Wiedziała, iż uczennicy wzorowej pensji nie przystoi przyznanie się do tego, że nawet nie przyszło jej nigdy na myśl, by można było kochać ojca i nie unikać przebywania z nim sam na sam choćby przez dziesięć minut. Była naprawdę wielce zakłopotana.

– Ja… ja prawie go nie widuję – wyjąkała. – On wciąż tylko siedzi w bibliotece… i czyta różne książki.

– Ja kocham mego tatusia ponad wszystko w świecie – oświadczyła Sara. – I to mnie właśnie boli, że tatuś odjechał.

Złożyła główkę na podwiniętych kolanach i siedziała cicho przez kilka minut.

– Zaraz się rozpłacze – pomyślała o niej Ermengarda.

Ale Sara nie rozpłakała się. Siedziała spokojnie, a krótkie, czarne włosy opadły jej na twarz. Naraz przemówiła, nie podnosząc główki:

– Obiecałam mu, że zniosę to cierpliwie… i dotrzymam przyrzeczenia. W życiu trzeba dużo znosić. Pomyśl sobie, ile muszą znosić żołnierze! Mój tatuś jest żołnierzem. Gdyby wybuchła wojna, musiałby odbywać uciążliwe marsze, cierpieć pragnienie, może nawet odniósłby ciężką ranę… i nie powiedziałby ani słowa.

Ermengarda nic nie mówiła, tylko wlepiała w nią szeroko otwarte oczy, ale w duszy poczuła dla niej ogromny szacunek i uwielbienie; tak dziwnej i niezwykłej dziewczynki nie zdarzyło się jej widzieć nigdy w życiu.

Nagle Sara spojrzała w górę, uśmiechnęła się dziwnie i wstrząsnąwszy krótką czupryną, odezwała się:

– Gdy będę tak rozmawiała z tobą i opowiadała ci różne zmyślone historie, to mi jakoś łatwiej będzie przeżyć tę rozłąkę. Ty też pewno nie zapomnisz o domu… ale łatwiej będzie ci znosić to wszystko…

Ermengarda poczuła, że gardło jej ścisnęło się nie wiedzieć czemu, a w oczach pojawiły się łezki.

– Lawinia i Jessie są „najserdeczniejszymi przyjaciółkami” – odpowiedziała głosem ochrypłym. – Bardzo bym chciała być dla ciebie taką serdeczną przyjaciółką. Ty jesteś bardzo mądra, a ja jestem najgłupszą uczennicą w szkole… ale… ale ja ciebie tak kocham!

– Bardzo się z tego cieszę – zapewniła ją Sara. – Tak, będziemy przyjaciółkami. I wiesz co? – tu nagle promyk radości rozjaśnił jej buzię. – Będę ci pomagała w odrabianiu lekcji francuskiego.

R O Z D Z I A Ł   C Z W A R T Y

Lottie

Gdyby na miejscu Sary była inna dziewczynka, na pewno zepsułby ją ten tryb życia, jaki wiodła przez kilka lat na wzorowej pensji miss Minchin. Traktowano ją tu nie jak zwykłą uczennicę, ale niby jakiegoś dostojnego gościa. Gdyby była zarozumiałym, do rozkazywania przyzwyczajonym dzieckiem, z pewnością to ustawiczne dogadzanie i pobłażanie uczyniłoby ją wręcz nieznośną; gdyby była leniwa, na pewno niewiele przykładałaby się do nauki. Miss Minchin nie lubiła jej osobiście, ale była zanadto obyta w świecie i sprytna, by zrobić coś takiego, co by w tak pod każdym względem pożądanej uczennicy mogło obudzić chęć opuszczenia jej szkoły. Wiedziała doskonale, że gdyby Sara doniosła tatusiowi, że jest niezadowolona lub czuje się nieszczęśliwa, kapitan Crewe zabrałby ją stąd natychmiast. Miss Minchin była przekonana, że dziecko, które otrzymuje wciąż pochwały, i któremu nie zabrania się czynić, co mu się żywnie podoba, na pewno przywiąże się do tego miejsca, gdzie tak je traktują. Toteż chwalono Sarę za jej bystrość, za pilność i staranne odrabianie lekcji, za dobre maniery, za uprzejmość w stosunku do koleżanek, wreszcie i za szczodrobliwość, ilekroć z pełnej sakiewki dawała sześć pensów żebrakowi. Najdrobniejszy z jej uczynków sławiono niby wielką cnotę – i gdyby była dziewczynką mniej rozsądną, na pewno przewrócono by jej w główce. Jednakże rozsądek i zmysł spostrzegawczy pozwalał Sarze prawdziwie osądzić siebie i otoczenie.

– Wiele rzeczy dostaje się ludziom tylko przypadkiem – zwierzała się Ermengardzie. – Tak było i ze mną. To tylko traf, że zawsze lubiłam lekcje i książki i że zapamiętałam to, czego się nauczyłam. To tylko traf, że jestem córką tak miłego i mądrego tatusia i że on może mi dawać wszystko, na co mam chętkę. Mówią, że mam dobre usposobienie; ale jakże go nie mieć, gdy się posiada wszystko, czego dusza zapragnie, i wszyscy okazują mi tak wielką życzliwość? Doprawdy, nie wiem, jak mam się przekonać, czy jestem naprawdę dobrą dziewczynką. Może jestem bardzo złym dzieckiem, ale nikt tego nie potrafi stwierdzić… bo nigdy nie doznałam żadnych przeciwności.

– Lawinia też nie doznaje żadnych przykrości – zauważyła Ermengarda – a mimo to jest bardzo niedobra.

Sara potarła koniuszek nosa i zamyśliła się.

– Tak, tak – odpowiedziała – może… może to dlatego, że Lawinia zbyt szybko rośnie.

Powiedzenie to było echem podsłuchanej rozmowy, w której miss Amelia wyraziła się, że Lawinia rośnie tak prędko, iż może się to odbić na jej zdrowiu i usposobieniu.

Lawinia istotnie była niegrzeczna, a przy tym niesłychanie zazdrosna. Przed przybyciem Sary wodziła rej w szkole – zwłaszcza że umiała boleśnie dać się we znaki tym, które nie chciały się jej podporządkować. Tyranizowała małe dziewczynki, a zadzierała dumnie nosa wobec rówieśniczek. Ponieważ odznaczała się urodą i ubierała się bardzo strojnie, więc ilekroć dziewczynki z pensji miss Minchin wychodziły parami do miasta, szła zawsze na czele tego pochodu. Zmieniło się to jednak z chwilą, gdy w szkole pojawiły się aksamitne sukienki Sary, jej sobolowe kołnierze i kapelusik ze strusimi piórami. Już samo to było dla Lawinii powodem rozgoryczenia; na domiar złego okazało się, że Sara cieszy się również wielkim poważaniem wśród koleżanek – i to nie dlatego, że potrafi dokuczać, ale dlatego, że nigdy nie dokuczała innym.

– Jedna rzecz mi się podoba u Sary Crewe – mówiła szczerze Jessie, pobudzając tym do wściekłości swą „najserdeczniejszą przyjaciółkę”. – Ona nigdy nie wywyższa się ponad inne, choć mogłaby to czynić… Ja na pewno nie byłabym taka, gdybym miała tyle błyskotek i gdyby ze mną robiono tyle ceregieli. Aż niemiło patrzeć, jak miss Minchin popisuje się nią, ilekroć przyjdą jacyś goście.

– „Saro, moja droga, musisz iść do salonu i opowiedzieć pani Musgrave o Indiach” – Lawinia zaczęła przedrzeźniać sposób przemawiania miss Minchin. – „Saro, moja droga, porozmawiaj z panią Pittkin po francusku. Ona ma tak wyborny akcent”. W każdym razie nie jest zasługą naszej pensji, że Sara tak dobrze mówi po francusku. Nie jest to nawet zasługą jej samej. Nie uczono jej tego języka, tylko przyswoiła go sobie niechcący, słuchając, jak ojciec mówi. Co się zaś tyczy jej ojca, to też niewielka zasługa być oficerem w Indiach.

– Tak – odrzekła z rozwagą Jessie – ale on polował na tygrysy. Skórę jednego z upolowanych przez niego tygrysów Sara ma w swoim pokoju, bardzo ją lubi, kładzie się na niej, głaszcze łeb tygrysi i rozmawia z nim jak z kotem.

– Jej zawsze trzymają się podobne głupstwa – warknęła Lawinia. – Moja mamusia powiada, że ten jej zwyczaj wymyślania różnych dziwnych historii jest niedorzeczny. Ona wyrośnie na wielką dziwaczkę.

W tym, co koleżanki mówiły o Sarze, było wiele prawdy. Nie miała ona zwyczaju wywyższać się ani zadzierać nosa do góry, owszem, była zawsze uprzejma i uczynna dla wszystkich. Nigdy nie dokuczała mniejszym od siebie dziewczynkom, nie spychała ich z drogi, na odwrót, okazywała im tkliwość prawdziwie macierzyńską, a gdy któreś z tych maleństw przewróciło się i potłukło, nie omieszkała podbiec ku niemu, podnieść z ziemi, pocieszyć wyciągniętym z kieszeni cukierkiem.

– Gdy ktoś ma cztery lata, jest jeszcze maleństwem – przemówiła pewnego razu surowo do Lawinii, gdy ta uderzyła Lottie i nazwała ją „smarkaczem” – ale za rok będzie miała już pięć lat, a w roku następnym sześć. A tylko szesnastu lat jej brakuje, żeby stała się osobą dwudziestoletnią.

– Coś podobnego! – zaśmiała się Lawinia. – Jak to ona umie rachować!

Istotnie, trudno zaprzeczyć, że szesnaście i cztery daje w sumie dwadzieścia – a dwadzieścia lat był to wiek, o jakim ledwie ośmielały się marzyć starsze uczennice.

Toteż młodsze dziewczynki uwielbiały Sarę. Kilka razy urządziła w swym pokoiku podwieczorek, na który zaprosiła te wzgardzone przez wszystkich istoty. W zabawie brała też udział Emilka, pozwalając korzystać ze swego serwisu, zdobnego w błękitne kwiatki. Takiego serwisu nikt jeszcze nie widział u żadnej z lalek, toteż od czasu pierwszego balu dziecięcego Sara uchodziła za królową czy wróżkę w oczach całej przedwstępnej klasy.

Szczególnie Lottie Legh uwielbiała ją do tego stopnia, że gdyby Sara nie miała dla niej macierzyńskiej tkliwości, na pewno sprzykrzyłby się jej ten nadmiar uwielbienia. Lottie znalazła się w szkole tylko dlatego, że jej ojciec, człowiek młody i trochę lekkoduch, nie wiedział, co ma z nią zrobić. Matka jej umarła, a że z dzieciną obchodzono się jak z lalką lub rozpieszczonym pieskiem pokojowym, więc maleństwo stało się bardzo uprzykrzone i nieznośne. Płakała o byle co, a czasem i bez powodu, a ponieważ domagała się różnych rzeczy, które nie zawsze były dla niej odpowiednie, więc jej przeraźliwy głosik nader często rozlegał się to w tej, to w innej części domu.

Odkrycie, że mała dziewczynka, która straciła matkę, powinna być stale przedmiotem współczucia i opieki, dało jej broń do ręki. Z tego odkrycia, którego źródłem była niewątpliwie podsłuchana rozmowa ludzi starszych, nie omieszkała czynić użytku, ilekroć nadarzała się po temu sposobność.

Pierwszy raz Sara roztoczyła nad nią opiekę, gdy przechodząc pewnego dnia koło jednej z salek naukowych, posłyszała, jak miss Minchin i miss Amelia starały się uciszyć gniewny płacz jakiegoś dziecka, które ani rusz nie chciało się uspokoić, lecz beczało tak głośno, że miss Minchin, chcąc być słyszaną, musiała niemal krzyczeć.

– Dlaczego ona płacze? – pytała.

– Och… och… och! – posłyszała Sara. – Ja nie mam wcale ma-mu-si!…

– Ach, Lottie! – zawołała miss Amelia. – Przestań już raz! Nie płacz, nie płacz, proszę!

– Och!… och! och! – zaniosła się Lottie gwałtownym płaczem. – Ja… nie mam… ma-mu-si!

– Trzeba jej dać w skórę – oznajmiła miss Minchin. – Zaraz dostaniesz w skórę, niegrzeczna dziewczyno!

Lottie poczęła beczeć jeszcze głośniej. Miss Minchin podniosła głos, aż się rozległo echo po całej szkole; w końcu, w bezsilnym oburzeniu, zerwała się z krzesła i wypadła z pokoju, zdając resztę sprawy na swoją siostrę.

Sara zatrzymała się na korytarzu, zastanawiając się, czy ma wejść do pokoju. Niedawno zawarła przyjacielską znajomość z Lottie, zatem bardzo pragnęła uspokoić jej płacz.

Miss Minchin, wyszedłszy z pokoju i ujrzawszy Sarę, stropiła się wielce. Zdawała sobie sprawę, że głos jej nie brzmiał ani miło, ani dostojnie.

– Ach, to ty, Saro! – zawołała, starając się okrasić twarz jak najuprzejmiejszym uśmiechem.

– Stanęłam tutaj – zaczęła mówić Sara – bo posłyszałam głos Lottie… i pomyślałam sobie, że może… może… potrafię ją uspokoić. Czy mogłabym spróbować, proszę pani?

– Spróbuj… o ile potrafisz. Jesteś taka mądra! – odpowiedziała miss Minchin, ściągając ostro usta; widząc jednak, że Sarę zmroziła szorstkość odpowiedzi, zaczęła innym tonem: – Tak, jesteś rozsądna. Zapewne uda ci się ją uspokoić. Wejdź do pokoju.

Sara ujrzała Lottie leżącą na podłodze, zanoszącą się od płaczu i zawzięcie tupiącą tłustymi nóżkami. Miss Amelia, zziajana i czerwona ze zmęczenia, pochyliła się nad nią z rozpaczą i zakłopotaniem, próbując bezskutecznie wszelkich środków, by ją uspokoić.

– Biedactwo! – przemawiała tkliwie w jednym momencie. – Wiem, że nie masz mamusi, biedna…

A za chwilę odzywała się już zgoła innym tonem:

– Jeżeli nie przestaniesz beczeć, Lottie, to cię zbiję. Biedny aniołeczku! No, cicho, cicho!… Ej, ty nieznośna, niegrzeczna dziewczyno, zobaczysz, jak ci dam w skórę! Zobaczysz!

Sara podeszła ku nim spokojnie. Nie wiedziała jeszcze, jaki obierze sposób postępowania, w każdym razie miała w duszy niejasne przeświadczenie, że takie bezradne i nerwowe powtarzanie krańcowo sprzecznych rzeczy bynajmniej nie prowadzi do celu.

– Miss Amelio – odezwała się szeptem – miss Minchin prosiła, żebym spróbowała ją uspokoić… Czy pani mi pozwoli?…

Miss Amelia odwróciła się i spojrzała na nią zrozpaczona.

– Sądzisz, że ci się uda? – westchnęła.

– Nie wiem – odpowiedziała półszeptem Sara. – W każdym razie spróbuję.

Miss Amelia z ciężkim westchnieniem podniosła się z klęczek, a Lottie wciąż w najlepsze wierzgała nogami.

– Jeżeli pani wyjdzie cicho z pokoju – rzekła Sara – to ja z nią tu pozostanę.

– Ach, Saro! – zajęczała miss Amelia. – Tak okropnego dziecka jeszcze u nas nie było. Zdaje mi się, że nie będziemy mogły jej dłużej trzymać!

Ostatecznie wymknęła się z pokoju, wielce rada, że znalazła po temu sposobność. Sara przez kilka chwil wpatrywała się w nadąsane, rozwrzeszczane dziecko, nie mówiąc ani słowa. Następnie siadła koło niej na ziemi i czekała, co dalej będzie. W całym pokoju – pominąwszy gniewne krzyki Lottie – panowała zupełna cisza. Taki stan rzeczy wydawał się dziwny małej pannie Legh, która nawykła do tego, by wrzaskom jej wtórowały prośby, groźby, nakazy i tkliwe namowy innych ludzi. Uderzyło ją przeto, że jedyna osoba, znajdująca się przy niej, wcale nie zwraca uwagi na jej kopanie, tarzanie się po ziemi i przeraźliwe wrzaski. Otwarła łzami nabiegłe powieki, by zobaczyć, kim zacz była ta osoba. Okazało się, iż to mało co od niej większa dziewczynka – ta właśnie, która miała Emilkę i tyle innych ładnych rzeczy. Ona to właśnie siedziała obok i wpatrywała się w nią, jakby o czymś rozmyślając. Przycichłszy na parę sekund, Lottie zamierzała rozpocząć nową serię płaczu, ale cisza panująca w pokoju oraz dziwna, skupiona twarz Sary sprawiły, że pierwszy krzyk był jakby bojaźliwy i nieśmiały.

– Ja… nie… mam… mamusi! – oznajmiła, ale głosem już znacznie cichszym.

Sara wpatrzyła się w nią jeszcze uważniej, ale z błyskiem zrozumienia w oczach.

– I ja też nie mam – odpowiedziała.

Odpowiedź ta była tak niespodziewana, że oszołomiona Lottie w jednej chwili uspokoiła się. Gdy inne środki zawiodą, najlepszym sposobem uspokojenia płaksy bywa zwrócenie jego uwagi na inny przedmiot. Zważyć też należy, że o ile Lottie nie darzyła sympatią opryskliwej miss Minchin ani nadmiernie płaczliwej miss Amelii, o tyle lubiła Sarę. Choć więc nie myślała zrezygnować ze swego pokazu nieszczęśliwej istoty, jednakże już oderwała od niego myśli. Ponownie zaszlochawszy głucho, zapytała:

– A gdzie jest twoja mamusia?

Sara zamilkła na chwilę. Opowiadano jej, że mamusia przebywa w niebie, ona jednak po dłuższych rozmyślaniach wyrobiła sobie pogląd nieco odmienny.

– Poszła do nieba – odpowiedziała. – Ale jestem tego pewna, że ona czasami przychodzi, żeby mnie zobaczyć… choć ja zobaczyć jej nie mogę. To samo robi i twoja mamusia. Być może, że w tej chwili obie są w tym pokoju i patrzą na nas.

Lottie usiadła i rozejrzała się wokoło. Była ładną, drobną istotką o kędzierzawej czuprynce, a okrągłe oczy miały barwę niezapominajek. Gdyby matka widziała ją w ciągu ostatniej pół godziny, na pewno nie pomyślałaby, że jej dziecko podobne jest do aniołka.

A Sara snuła dalszy ciąg przemowy. To, co mówiła, niejeden człowiek poczytałby za piękną bajkę, jednakże w jej wyobraźni przedstawiało się tak prawdziwie, że Lottie chcąc nie chcąc poczęła się przysłuchiwać. Dotychczas opowiadano jej, że mamusia ma skrzydełka i aureolę, i pokazywano obrazki, które przedstawiały istoty w białych powłóczystych szatach, zwane aniołami. Natomiast Sara opowiadała jej jakby jakąś prawdziwą opowieść o przepięknym kraju, gdzie żyją prawdziwi ludzie.

– Są tam wielkie łąki pełne kwiatów – mówiła, zapominając się zupełnie, jak zwykle w podobnych razach – całe łany lilii… Rozlewa się miły zapach w powietrzu… i wszyscy oddychają tym zapachem, bo wietrzyk wieje bez ustanku. A małe dzieci biegają po łanach liliowych, zbierają całe naręcza kwiatów, śmieją się i splatają wianki. A wszystkie drogi i ulice błyszczą i połyskują… i choćby ktoś szedł nimi nie wiedzieć jak daleko, nigdy nie bywa zmęczony… Wolno tam każdemu chodzić, gdzie mu się podoba… Dokoła miasta są mury z pereł i ze złota, ale tak niskie, że ludzie mogą opierać się na nich, jak na poręczach balkonów, spoglądać w stronę ziemi, uśmiechać się do niej i przesyłać na nią miłe wieści.

Jakąkolwiek opowiadano by powiastkę, Lottie niewątpliwie słuchałaby jej z zachwytem i pod jej wrażeniem zapomniałaby o płaczu; ale bajka, którą słyszała w owej chwili, była niezaprzeczalnie najpiękniejsza ze wszystkich dotychczasowych. Lottie przytuliła się do Sary i łowiła uchem każde słowo. Niestety, wszystko w świecie się kończy – skończyła się i bajka. Lottie tak się zmartwiła – wedle jej mniemania – zbyt rychłym zakończeniem, że znów wykrzywiła usta w podkówkę.

– Ja chciałabym tam pójść – zakwiliła. – Ja… tu… w tej szkole… nie mam mamusi…

Sara zauważyła sygnał ostrzegawczy i ocknęła się z marzeń. Ujęła pulchną łapkę dziewczynki i śmiejąc się przycisnęła ją do serca.

– Ja będę twoją mamusią – odezwała się. – Będziemy się bawiły, że jesteś moją córeczką, a Emilka będzie twoją siostrzyczką.

Na twarzyczce Lottie zaczęły ukazywać się dołki uśmiechu.

– Będzie moją siostrzyczką? – zapytała.

– Tak – odpowiedziała Sara, zrywając się na nogi. – Chodźmy jej to powiedzieć. A potem umyję ci buzię i uczeszę włoski.

Lottie przystała na to z radością i wypadłszy z pokoju, wbiegła z Sarą na schody, zgoła nie pamiętając, że przyczyną niedawnej tragedii było to, że nie pozwoliła się uczesać i umyć przed obiadem.

Od tego czasu Sara stała się przybraną matką swej małej towarzyszki.

R O Z D Z I A Ł   P I Ą T Y

Becky

Niewątpliwie największą zaletą Sary – zaletą, która jej zdobywała więcej zwolenniczek niż cały dostatek oraz wyróżnianie jej przez miss Minchin – był dar opowiadania baśni i nadawania wszystkiemu, o czym mówiła, fantastycznego, magicznego kolorytu. Daru tego zazdrościła jej Lawinia i kilka innych dziewczynek; i one jednak nie umiały oprzeć się urokowi, bijącemu z opowiadań Sary. Sara nie tylko umiała opowiadać – ale wprost lubowała się w opowiadaniach. Gdy stanęła lub siadła w kółku przyjaciółek i zaczynała zmyślać niestworzone historie, jej zielone oczy rozszerzały się i nabierały blasku, a policzki pałały rumieńcem; ożywiała się do tego stopnia, że – nie zdając sobie z tego sprawy – zaczynała grać jak aktor na scenie, gestykulując, poruszając się i wznosząc lub zniżając głos, zależnie od nastroju bajki. Zapominała, że przemawia do rówieśniczek; przestawała, jak na jawie, z wróżkami, krasnoludkami, królami i księżniczkami, o których opowiadała. Niekiedy była tak podniecona, że tchu złapać nie mogła, tylko przyciskała rękę do drobnej, zdyszanej piersi i śmiała się jakby sama do siebie.

– To wszystko, co opowiadam – mówiła – wydaje mi się nie zmyśleniem, ale rzeczywistością… bardziej rzeczywistą, niż sala szkolna i wy wszystkie. Mam wrażenie, jakbym była kolejno wszystkimi osobami z mojej historyjki.

* * *

Drugi już rok bawiła Sara w szkole miss Minchin, gdy pewnego mglistego popołudnia, wysiadając z powozu, opatulona w najcieplejsze futerko, spostrzegła jakąś małą, szarą postać, co stała na schodkach sutereny i przez kratę poręczy szeroko otwartymi oczyma patrzyła wprost na zbliżającą się Sarę. Ta ciekawość połączona z lękiem przyciągnęła wzrok Sary. Spojrzawszy na szarą, niepozorną buzię, uśmiechnęła się, bo miała zwyczaj uśmiechać się do każdego.

Ale właścicielka umorusanej buzi widocznie nie miała pewności, czy wolno jej przyglądać się tak dostojnym wychowankom szkoły, przeto opuściła wzrok i prędko pobiegła do kuchni. Gdyby biedactwo nie było tak mizerne i zaniedbane, Sara na pewno roześmiałaby się mimo woli.

Tegoż wieczora, gdy Sara siedziała w rogu sali szkolnej, opowiadając zasłuchanym towarzyszkom jedną ze swych bajek, w drzwiach stanęła nieśmiało ta sama postać. Wniosła paczkę z węglami, zbyt ciężką na jej wątłe siły, i przyklękła przed kominkiem, by wygarnąć popiół i podsycić ognisko. Wyglądała czyściej niż wtedy, gdy patrzyła zza poręczy schodków, ale zdawała się równie zalękniona. Widać było, że bała się spoglądać na dziewczynki lub wzbudzić podejrzenie, że przysłuchuje się ich rozmowom. Nie chcąc im przeszkadzać, brała ostrożnie palcami każdy kawałek węgla i nader delikatnie manipulowała pogrzebaczem. Mimo to Sara zauważyła, że dziewczynkę ogromnie zaciekawia wszystko, co się dzieje w tym pokoju, i że głównym powodem ociągania się z robotą jest chęć pochwycenia choćby paru urywków rozmowy. Stwierdziwszy to, podniosła głos i zaczęła mówić wyraźniej:

– Wodnice płynęły z wolna po zielonej toni wodnej i ciągnęły za sobą sieć rybacką, splecioną ze sznurów pereł morskich. Księżniczka siedziała na białej skale i przyglądała się im…

Była to przepiękna baśń o księżniczce, która wzbudziła miłość w sercu Wodnika i zamieszkała z nim w jasnej pieczarze na dnie morza.

Mała posługaczka już raz wymiotła palenisko i zaczęła wymiatać je na nowo. Skończywszy tę robotę, wzięła się do niej niebawem po raz trzeci – ale wnet tak ją skusił czar opowiadania, iż zapomniała o wszystkim na świecie i poczęła słuchać. Przysiadła na piętach, nie myśląc o pogrzebaczu, który zwisł bezwładnie z jej dłoni. A głos opowiadającej rozbrzmiewał bez przerwy, wiodąc słuchaczki po krętych grotach podwodnych, wysypanych złocistym piaskiem i rozlśniewających jasnobłękitną światłością; wokoło kołysały się dziwne kwiaty i morskie trawy, a hen w dali dzwoniły ciche gędźby i pieśni…

Pogrzebacz wypadł z chropawych rąk posługaczki. Lawinia Herbert obejrzała się za siebie i rzekła:

– Ta dziewczyna podsłuchuje nasze rozmowy!

Winowajczyni chwyciła pogrzebacz i paczkę z węglami, zerwała się na równe nogi i czmychnęła z pokoju jak spłoszony królik. Sara uniosła się nieco i zawołała:

– Wiem, że nas słuchała! I cóż to komu przeszkadza?

Lawinia potrząsnęła głową.

– Tak, tak! – odezwała się. – Nie wiem, czy twoja mama byłaby z tego zadowolona, że opowiadasz bajki służącym, wiem w każdym razie, że moja mama na pewno by mnie zganiła za podobny postępek.

– Jestem pewna, że moja mama nie miałaby mi tego za złe. Ona wie, że każdy ma prawo przysłuchiwać się bajkom.

– Zdawało mi się, że twoja mama już nie żyje – odpowiedziała Lawinia. – Jakże więc ona może wiedzieć o czymkolwiek?

– Ty myślisz, że ona o niczym nie wie? – zapytała ją Sara poważnym głosem.

– Mamusia Sary wie o wszystkim – zapiszczała Lottie. – Tak samo i moja mamusia… ta druga… bo w naszej szkole mamusią jest Sara. Tam koło niej są świecące gościńce i całe łany lilii i każdy może je zbierać. Sara mi o tym opowiada, kiedy mnie kładzie do łóżka.

– Chodź ze mną, Lottie – odezwała się Sara, widząc nasrożoną twarz Lawinii. Wyszła z pokoju, nie tyle chcąc uniknąć rozmowy, ile raczej wiedziona nadzieją, że uda się jej znów spotkać małą posługaczkę. Nie było już jednak po niej ani śladu.

– Któż to jest ta dziewczynka, która pali u nas w piecu? – Sara zapytała przed spaniem pokojówkę.

Mariette zaczęła szczegółowo opowiadać, co wiedziała o małej posługaczce. Okazało się, że to małe, przez wszystkich opuszczone biedactwo przyjęto niedawno do służby jako pomywaczkę kuchenną – ale pełniła funkcję dziewczyny do wszystkiego: czyściła buty, szorowała podłogę, myła okna, nosiła węgiel na górę, uprzątała popiół z kominków. Liczyła już lat czternaście, ale wyglądała na dwanaście. Była tak bojaźliwa, że ilekroć ktoś ją zagadnął, jej oczy z przerażenia wychodziły na wierzch. Mariette bardzo jej współczuła.

– Jak ma na imię? – zapytała Sara, która podparłszy piąstkami podbródek, wsłuchiwała się w tę opowieść.

Dowiedziała się, że imię posługaczki brzmiało Becky – Rebeka. Mariette nieraz słyszała rozlegające się na schodach wołanie:

– Becky, zrób to!… Becky, zrób tamto!

Przez jakiś czas po odejściu Mariette Sara siedziała wpatrzona w ognisko, rozmyślając o losie Becky. Poczęła sobie układać opowieść, w której Becky grała rolę nieszczęśliwej bohaterki. Pomyślała sobie, że ta dziewczyna wygląda tak, jakby nigdy w życiu nie jadła do syta.

Sara miała wielką ochotę spotkać się z nią ponownie, ale choć już parę razy widziała ją idącą z jakimś ciężarem po schodach, to jednak ona zawsze tak się śpieszyła i tak się bała ludzkich spojrzeń, że niepodobna było ją zagadnąć. Jednakże w parę tygodni później, gdy w podobnie mglisty dzień Sara weszła do swego pokoju, ujrzała w nim dziwnie wzruszający obraz. W jej własnym, ulubionym fotelu, przed jasno płonącym kominkiem siedziała Becky – z czarną krechą węglową na nosie i brudnymi smugami na fartuchu, z przekrzywionym czepkiem na głowie i paczką węgla u stóp na podłodze – i spała twardo, wyczerpana trudem ponad siły. Dano jej rozkaz, by obeszła i sprzątnęła wszystkie sypialnie. Było ich dużo, więc nabiegała się porządnie przez cały dzień. Pokoje Sary zachowała sobie na koniec. Różniły się one od innych, urządzonych skromnie i prymitywnie. Zwykłe uczennice winny były poprzestawać na tym, co było im niezbędnie potrzebne; przeto wygodny i porządnie umeblowany pokój Sary wydawał się istnym cudem wykwintu i przepychu. Znajdowały się tu przepiękne książki i obrazy oraz różne dziwy, przywiezione aż z Indii. Była tu sofa i niski miękki fotel – na drugim zaś fotelu siedziała Emilka z miną boginki zasiadającej na tronie czarnoksięskim. Sprzątanie tego pokoju miało być uwieńczeniem popołudniowej roboty, albowiem Becky zawsze żywiła nadzieję, że chociaż na parę minut będzie mogła usiąść w miękkim fotelu, rozejrzeć się wokoło i podumać nad szczęśliwą dolą tego dziecka, które posiadało tyle ślicznostek, a w zimne dni chodziło w przepięknych kapeluszach i futerkach…

Tego dnia, gdy siadła w fotelu, uczucie wypoczynku tak było czarowne i rozkoszne, że przyniosło ukojenie całemu ciału – a ciepło i miłe tchnienie ogniska podziałały na nią niby czar jakiś dziwny… aż w końcu, zapatrzywszy się w czerwony żar węgli, poczęła się kiwać sennie; głowa jej opadła w dół, oczy się przymknęły – i ogarnął ją sen twardy… A choć nie upłynęło nawet dziesięć minut, jak bawiła w pokoju, jednakże wydawało się, że śpi tu od stulecia, jak zaklęta księżniczka. Poza tym jednak biedna Becky nie przypominała księżniczki – przeciwnie, wyglądała po prostu jak zwykłe, brzydkie, umorusane i obdarte kuchenne popychadło.

W porównaniu z nią Sara sprawiała wrażenie nieziemskiego zjawiska. Właśnie przed chwilą skończyła się lekcja tańca, która zawsze była ważnym zdarzeniem, mimo że urządzano ją przecież co tydzień. Uczennice ubierały się wówczas w najpiękniejsze sukienki, a ponieważ Sara tańczyła nadzwyczaj zgrabnie i była zawsze wysuwana przed inne koleżanki, przeto Mariette musiała przystroić ją, jak tylko można najwspanialej.

W ów wieczór Sara miała na sobie różową sukienkę, a na włosach wianuszek, upleciony przez Mariette z prawdziwych pączków róży. Uczyła się nowego, bardzo pięknego tańca, więc biegała i fruwała po całym pokoju niby różowy motylek, a radość i ruch zabarwiły jasnym i pogodnym rumieńcem jej twarzyczkę. Wpadłszy do pokoju, ujrzała Becky, siedzącą w fotelu, i biały jej czepek przewieszony przez poręcz.

– O, biedactwo! – zawołała na jej widok.

Nie sprawiło jej przykrości bynajmniej, że na ulubionym miejscu rozsiadła się brudna, zasmolona dziewczyna – owszem, była rada, że ją tu widzi. Podeszła ku niej i stanęła za fotelem. Becky chrapała cicho.

– Nie chciałabym jej budzić – pomyślała sobie Sara. – Ale miss Minchin będzie się gniewała, gdy się o tym dowie. Zaczekam parę minut.

Usiadła na rogu stołu i myślała, co należałoby zrobić. Miss Amelia mogła nadejść lada chwila, a gdyby zobaczyła, co się dzieje, na pewno wyłajałaby dziewczynę.

– Ale ona jest taka zmęczona! – myślała sobie Sara.

Z kłopotu wybawił ją kawałek płonącego węgla, który oderwał się od wielkiej bryły i upadł na blachę. Becky wzdrygnęła się i z westchnieniem otworzyła oczy. Nie zdawała sobie sprawy, że dotąd spała. Wszak usiadła tylko na chwilę, by rozkoszować się ciepłem i blaskiem ogniska – a oto nagle znalazła się ni stąd, ni zowąd w towarzystwie tej strojnej uczennicy, co siedziała obok niej niby jakaś różowa wróżka, patrząc na nią z ciekawością.

Zerwała się, pochwyciła czepek i wcisnąwszy go byle jak na głowę, usiłowała czmychnąć. Czuła, iż pozwoliła sobie na czyn karygodny!… Żeby tak bezczelnie wysypiać się w fotelu młodej panienki! Była przekonana, że natychmiast wydalą ją ze służby za to przewinienie! Zapłakała cichutko.

– Ach, panienko, panienko łaskawa! – wyjąkała. – Bardzo przepraszam panienkę! Niech się panienka nie gniewa!

Sara zeskoczyła ze stołu i podeszła ku niej.

– Nie bój się – odezwała się jak do równej sobie dziewczynki. – Nic złego się nie stało.

– Ja nie chciałam tego zrobić, łaskawa panienko – broniła się Becky. – Byłam taka zmęczona, a ogień tak ładnie się palił. To… to nie było na złość zrobione…

Sara zaśmiała się przyjaźnie i położyła rękę na jej ramieniu.

– Byłaś zmęczona… jeszcze i teraz nie jesteś zupełnie wyspana.

Becky wytrzeszczyła na nią oczy. Tak miłego i serdecznego tonu nie słyszała dotąd nigdy. Nawykła, że przemawiano do niej rozkazująco, łajano ją, a niekiedy targano za uszy… aż tu ta piękna panienka w ślicznej różowej sukience tak na nią patrzy, jakby nie uważała jej wcale za winowajczynię – jakby przyznawała jej, że ma prawo być zmęczona, a nawet zasnąć! Ale najbardziej oszołomiła biedną posługaczkę drobna, zgrabna rączka, która spoczęła na jej ramieniu.

– Panienka… panienka się nie gniewa? – zapytała z westchnieniem. – Czy panienka nikomu nie powie?

– Nie! – zawołała Sara. – Ani mi to w głowie!

Ten strach, który malował się na umazanej węglem twarzyczce, tak wzruszył Sarę, że przejęta dziwną jakąś myślą, pogłaskała ją po policzku.

– Przecież obie jesteśmy takie same – odezwała się. – Jestem zwyczajną dziewczynką, podobnie jak ty. To tylko przypadek, że ja nie jestem tobą, a ty mną!

Becky nie rozumiała z tego ani słowa. Jej głowina nie mogła pomieścić myśli tak zdumiewających, a wyraz „przypadek” oznaczał w jej języku jedynie takie nieszczęście, gdy kogoś przejechano albo gdy ktoś spadł z drabiny i musiano go zawieźć do szpitala.

– To przypadek, panienko? – bąknęła z szacunkiem.

– Tak – odpowiedziała Sara i przez chwilę przyglądała się jej marząco. Niebawem jednak, uświadomiwszy sobie, że Becky nie zrozumiała, o co jej chodzi, zaczęła innym tonem:

– Czy skończyłaś już pracę? Może byś została tu u mnie przez kilka minut?

Becky ledwo dech mogła złapać ze zdumienia.

– Ja, panienko?… Tutaj?

Sara podbiegła do drzwi, otworzyła je i wyjrzawszy na korytarz, zaczęła nadsłuchiwać.

– Nikogo nie ma w pobliżu – oznajmiła. – Jeżeli już zrobiłaś porządek we wszystkich pokojach, to chyba możesz zatrzymać się tu przez chwilę. Myślę… że może… nie pogardzisz ciasteczkiem.

To mówiąc, otworzyła kredens i wyjęła z niego gruby kawałek tortu. Toż to była dla niej radość, gdy zobaczyła, jak smakołyk zaczął znikać wielkimi kęsami w ustach zgłodniałej dziewczynki! Zaczęła z nią rozmawiać, zadawać jej pytania i śmiać się do niej, aż na koniec Becky pozbyła się obaw, a nawet zdobyła się na tę śmiałość, że sama zadała kilka – wedle swego mniemania – zuchwałych pytań:

– Czy to… – szepnęła, spoglądając pożądliwie na jej różową sukienkę – czy to najlepsza suknia panienki?

– To sukienka, w której tańczę – odpowiedziała Sara. – Ja bardzo ją lubię… A tobie się podoba?

Becky przez dłuższą chwilę głosu z siebie dobyć nie mogła; w końcu ozwała się z lękliwym szacunkiem:

– Razu jednego widziałam księżniczkę. Stałam na ulicy koło Coving Garden, w gromadzie ludzisków, i przypatrywałam się, jak różne panie i panowie jechali do teatru. A była tam jedna pani, której się najwięcej przypatrywali… i tak mówili: „Patrzaj, to księżniczka”. Była to już duża panna, ale cała czerwona… i suknia, i płaszcz, i kwiatki. Przypomniała mi się ona od razu, kiedy zobaczyłam panienkę. Bo panienka jest do niej podobna.

– Nieraz przychodziło mi na myśl, że chciałabym być księżniczką. Ciekawa jestem, jak się wtedy człowiek czuje. A może udawałabym, że nią jestem?

Becky patrzyła na nią z podziwem i, jak przedtem, nie rozumiała ani słowa. Ale niebawem Sara zwróciła się do niej z nowym pytaniem:

– Becky, czyś ty przysłuchiwała się wtedy mojej opowieści?

– Tak, panienko – przyznała się Becky nieco zaniepokojona. – Wiedziałam, że mi nie kazali słuchać, ale… ale bajka była taka piękna, że… nie mogłam wytrzymać…

– Ja chciałam, żebyś jej słuchała – rzekła Sara. – Sama nie wiem, jak to objaśnić, ale gdy ktoś opowiada bajkę, to dla niego rzecz najmilsza, gdy inni chętnie jej słuchają. Czy chciałabyś poznać dalszy ciąg?

Becky znów oniemiała.

– To ja będę mogła jej słuchać? – zawołała. – To tak, jak bym była szkolną uczennicą! To panienka chce mi opowiedzieć tę piękną bajkę o księciu i o wodniczkach, pluskających się wesoło w wodzie… z gwiazdami we włosach?

Sara skinęła głową.

– Teraz nie masz czasu na słuchanie – odezwała się – ale jeżeli mi powiesz dokładnie, o jakiej porze przyjdziesz do mojego pokoju, ja zawsze postaram się czekać już tutaj i opowiem ci po kawałku całą bajkę. Jest to bardzo długa opowieść… a ja będę do niej dodawała coraz to nowe szczegóły.

– No, jeśli tak – odpowiedziała Becky z ufnością – to już nie szkodzi, że te węgle takie ciężkie… albo że mnie czasem kucharka wytarmosi…

Gdy Becky schodziła ze schodków, nie była już tą samą dziewczynką, która z trudem gramoliła się na górę, przytłoczona ciężarem węgla. Teraz miała w kieszeni ciastko na zapas, była syta i ogrzana, ale nie tylko ciastkiem oraz ciepłem ogniska. Było jeszcze coś, co ją ogrzało i nakarmiło. Tym czymś była serdeczność Sary.

Po jej odejściu Sara znów siadła na rogu stołu, złożywszy stopy na krześle i objąwszy podbródek wspartymi na kolanach rękoma.

– Gdybym była księżniczką – marzyła – sypałabym hojne datki moim poddanym. Ale nawet, gdy jestem tylko księżniczką „na niby”, mogę czasem zrobić dla ludzi coś dobrego… ot, taką drobnostkę, jak teraz. Ta dziewczynka była tak szczęśliwa, jak gdybym ją obsypała wielkimi skarbami.

R O Z D Z I A Ł   S Z Ó S T Y

Kopalnie diamentów

Niedługo potem zdarzyła się rzecz, budząca powszechne podniecenie. Nie tylko Sara, ale i cała szkoła uznała ją za nader ciekawą i uczyniła z niej główny temat rozmów na parę tygodni. Oto w jednym ze swoich listów kapitan Crewe opowiedział niebywale interesującą historię. Jego przyjaciel jeszcze z ławy szkolnej przybył niespodziewanie do Indii, aby odwiedzić kolegę. Był on właścicielem znacznego obszaru ziemskiego, na którym znajdowano diamenty, i właśnie przystąpił do organizowania kopalni. O ile spełniłyby się wszystkie przewidywania, mógł w krótkim czasie dojść do tak ogromnego majątku, że na samą myśl o nim człowiekowi mąciło się w głowie. Ponieważ zaś żywił dla swego druha z lat chłopięcych uczucie gorącej przyjaźni, więc dawał mu sposobność do udziału w tych olbrzymich skarbach, czyniąc go powiernikiem i wspólnikiem całego przedsięwzięcia. Tyle przynajmniej Sara zdołała zrozumieć z listu ojca. Gdyby szło o jakieś inne przedsiębiorstwo, choćby najbardziej zyskowne, na pewno i ona sama, i jej towarzyszki nie zainteresowałyby się zbytnio tą wiadomością; jednak wyrażenie „kopalnie diamentów” do tego stopnia przywodziło na myśl baśnie z „Tysiąca i jednej nocy”, że nikt nie mógł pozostać obojętny. Sara była wprost oczarowana. Poczęła rozsnuwać przed Lottie i Ermengardą obrazy krętych korytarzy w głębi ziemi, gdzie błyszczące kamienie zdobiły zarówno ściany, jak i strop i podłogę, skąd wyrąbywali je czarni, dzicy ludzie ciężkimi, żelaznymi kilofami. Ermengarda była zachwycona tą opowieścią, a Lottie co wieczora nalegała, żeby powtarzać jej wszystko od początku do końca. Jedynie Lawinia wzruszała ramionami i zwierzała się Jessie, że nie wierzy w istnienie kopalni diamentów.

– Moja mamusia ma pierścionek z diamentem, który kosztuje czterdzieści funtów, choć wcale nie jest wielki. Gdyby istniały kopalnie pełne diamentów, wszyscy ludzie staliby się bogaci aż do zbytku.

– Może Sara stanie się bogata aż do zbytku – zaśmiała się Jessie.

– Ona i tak już w zbytkach się wychowała, choć nie jest taka bogata – fuknęła Lawinia.

– Zdaje mi się, że jej zazdrościsz – rzekła Jessie.

– O nie, wcale nie! – warknęła Lawinia. – Ale nie wierzę w te kopalnie diamentów.

– No, przecież ludzie muszą je skądś dobywać – odparła Jessie, po czym znów się zaśmiała: – A co myślisz o tym, co mówiła Gertruda?

– Nie wiem, co mówiła… i nie chcę słuchać, jeżeli to dotyczy Sary.

– A właśnie dotyczy. Jednym z jej urojeń jest to, jakoby była księżniczką. Odgrywa wciąż jej rolę – nawet w klasie. Mówi, że to jej pomaga w nauce. Chciałaby i z Ermengardy zrobić księżniczkę, ale Ermengarda odpowiada, że jest do tego za gruba.

– Bo też jest za gruba – potwierdziła Lawinia. – A Sara za chuda!

Jessie roześmiała się znowu.

– Ona mówi, że to nie ma nic do rzeczy, jak kto wygląda, ważniejsze jest to, jak się postępuje i co się myśli.

– Zdaje mi się, że gdyby była żebraczką, jeszcze by roiła, że może być księżniczką – odpowiedziała Lawinia. – Wiesz co? Będziemy ją odtąd nazywały „Jej Książęcą Mością”.

Gdy owego dnia skończyły się wszystkie lekcje, dziewczynki usiadły przed kominkiem w sali szkolnej i zabawiały się, jak tylko mogły. W tym samym czasie miss Minchin i miss Amelia piły popołudniową herbatę w pokoiku, do którego nikt prócz nich dwóch nie miał wstępu. O tej godzinie wiodły długą poufną rozmowę, o ile nie przeszkadzał im hałas młodszych uczennic, co zdarzało się nader często. W takich wypadkach jednak zazwyczaj wdawały się w to starsze dziewczynki i dopiero, gdy ich łajania lub rękoczyny nie odnosiły skutku, pojawiała się w drzwiach miss Minchin lub miss Amelia i kładły tamę swawoli.

Właśnie gdy Lawinia drwiła sobie z Sary, do pokoju weszła ona sama, a za nią, niby mały piesek, nieodstępna Lottie.

– Już tu przylazła z tym nieznośnym dzieciakiem! – syknęła Lawinia. – Skoro tak lubi tę małą, to czemu jej nie trzyma w swoim pokoju? Tylko patrzeć, jak się ta płaksa rozbeczy!

Właśnie zdarzyło się, że Lottie ni stąd, ni zowąd zapragnęła bawić się w sali szkolnej i wyprosiła u swej „przybranej matki”, żeby zeszły na dół. Przyłączyła się teraz do gromadki najmłodszych dziewczynek, natomiast Sara usiadła pod oknem i zaczęła czytać. Była to książka o rewolucji francuskiej. Niebawem całą uwagę Sary pochłaniało opowiadanie o losach więźniów Bastylii, którzy tak długie lata spędzili w ciemnicy, że gdy ich stamtąd wyzwolono, mieli twarze całkowicie zasłonięte długim, siwym zarostem i nawet nie pamiętali, jak wygląda świat na zewnątrz, byli podobni do ludzi pogrążonych we śnie…

Czytając to, tak daleko odbiegła od sali szkolnej, że doznała przykrego uczucia, gdy nagle głośny płacz Lottie przywołał ją znów do rzeczywistości. Nigdy nie było jej trudniej zapanować nad sobą jak wtedy, gdy ktoś przerwał jej ciekawą lekturę.

– Mam wtedy takie uczucie, jakby mnie ktoś nagle uderzył – zwierzyła się Ermengardzie. – Natychmiast budzi się we mnie chętka, by odwzajemnić to uderzenie… i muszę się powstrzymywać, by nie powiedzieć czegoś przykrego.

Okazało się, że Lottie ślizgała się po posadzce, co gniewało Lawinię i Jessie. Następnie upadła i stłukła kolano. Poczęła więc krzyczeć wniebogłosy i podrygiwać na jednej nóżce, budząc to współczucie, to irytację koleżanek.

– Ucisz mi się natychmiast, ty bekso! Ucisz się natychmiast! – łajała ją Lawinia.

– Ja nie jestem beksą… wcale nie! – kwiliła Lottie. – Saro! Saro!

– Jeżeli nie przestanie ryczeć, miss Minchin ją posłyszy i będzie się gniewała! – zawołała Jessie. – Lottie, moja droga, nie płacz. Dam ci pensa!

– Nie chcę twojego pensa – załkała Lottie i ujrzawszy kropelkę krwi na kolanie, wybuchła nowym płaczem.

Sara przebiegła przez pokój i uklęknąwszy na ziemi, przytuliła do siebie dziecko.

– Ależ, Lottie – odezwała się do niej. – Przecież mi obiecałaś…

– Ona powiedziała, że ja jestem beksą! – rozbeczała się Lottie.

Sara głaskała ją, ale przemówiła do niej głosem stanowczym, który Lottie znała tak dobrze:

– Jeśli nie przestaniesz płakać, to będziesz nią naprawdę. Lottie, przecież obiecałaś…

Lottie pamiętała o swojej obietnicy, jednak wolała jeszcze popłakać:

– Ja nie mam mamusi!… ja wcale nie mam mamusi.

– Owszem, masz – rzekła Sara pogodnie. – Czy już zapomniałaś, czy nie chcesz, żeby Sara była twoją mamusią?

Lottie przygarnęła się do niej, chlipiąc cichuśko.

– Chodź i usiądź ze mną przy oknie – mówiła dalej Sara. – Opowiem ci bajkę.

– Opowiesz? – zapiszczała Lottie. – Opowiesz mi… o kopalniach diamentów?

– O kopalniach diamentów? – oburzyła się Lawinia. – Ach, ty mała nudziaro, chętnie bym ci przylała!

Sara zerwała się na równe nogi: przerwano jej tak zajmującą lekturę o zdobyciu Bastylii, musiała nagle oderwać się od książki i pośpieszyć z pomocą płaczącej, a przecież nie była aniołem i nie czuła wielkiej sympatii do Lawinii.

– No, no! – zawołała z gniewem. – Ja zaś miałabym wielką ochotę zbić ciebie… ale cię nie uderzę – dodała, hamując uniesienie. – Nie wychowałyśmy się na ulicy i jesteśmy obie na tyle dorosłe, by się opanować!

Lawinia natychmiast wyzyskała nadarzającą się sposobność:

– Wasza książęca mość ma rację – odezwała się z przekąsem. – Podobno jesteśmy księżniczkami… przynajmniej jedna z nas. Nasza szkoła dużo zyska, skoro tylko rozejdzie się wiadomość, że wśród nas jest księżniczka.

Sara rzuciła się ku niej – wydawało się, że chce jej porządnie przyłożyć. Wyobrażanie sobie różnych rzeczy było radością jej życia – o której nigdy nie rozmawiała z dziewczynkami, których nie lubiła. Jej nowe „urojenie”, że jest księżniczką, było bliskie jej sercu, uważała je niemal za tajemnicę; więc bardzo ją dotknęło, że Lawinia ośmieszyła ją wobec całej szkoły. Zaszumiało jej w uszach, a na policzki wystąpił silny rumieniec. Powstrzymała się jednak w porę. „Księżniczka nie powinna unosić się złością” – przemknęło jej przez myśl. Opuściła rękę i przez chwilę nie mówiła ani słowa. Następnie podniosła głowę i przemówiła głosem stanowczym i spokojnym, tak iż wszyscy mogli ją słyszeć:

– Tak, to prawda! Czasami wyobrażam sobie, że jestem księżniczką. Mogę więc i na to się zdobyć, by zachować się jak księżniczka.

Lawinia nie po raz pierwszy przekonała się, że nie potrafi dać Sarze trafnej odpowiedzi. Przyczyna zapewne leżała w tym, że ogół przysłuchujących się dziewczynek zawsze brał stronę jej przeciwniczki. I teraz widziała, że wszystkie słuchają z zainteresowaniem, spodziewając się, że usłyszą coś więcej o księżniczkach, przeto jęły się skupiać dokoła Sary.

Koniec końców Lawinia zdobyła się na jedną tylko uwagę, która zresztą wypadła blado:

– Mam nadzieję, że gdy wstąpisz na tron, nie zapomnisz o nas.

– Nie zapomnę – odpowiedziała krótko Sara, wpatrując się spokojnie w Lawinię, której nie pozostało nic innego, jak wziąć Jessie pod ramię i wyjść z sali.

Od tego czasu dziewczynki, które jej zazdrościły, nazywały ją „księżniczką Sarą”, gdy chciały okazać niechęć, natomiast te, które ją lubiły, nadawały jej to miano na znak przywiązania. Nikt wprawdzie nie wołał do niej „księżniczko”, ale jej wielbicielki radował ten wspaniały, imponujący tytuł, a miss Minchin napomknęła o nim kilkakrotnie odwiedzającym ją gościom, zdając sobie sprawę z tego, że rzecz taka dodaje splendoru szkole.

Becky uważała ów tytuł za rzecz najsłuszniejszą w świecie. Znajomość zawarta w mglisty dzień, gdy mała posługaczka obudziła się ze strachem w wygodnym fotelu Sary, trwała nadal i stawała się coraz bardziej zażyła. Jednak miss Minchin i miss Amelia nic prawie o tym nie wiedziały. Zauważyły wprawdzie, że Sara była „grzeczna” dla posługaczki, ale nie doszła do nich nawet głucha wieść o tych z trudem wydartych chwilach, gdy Becky, błyskawicznie uporawszy się ze sprzątaniem innych pomieszczeń, wkraczała do pokoju Sary, składając z westchnieniem ulgi ciężką paczkę węgli na ziemię. W owych chwilach powiastki szły za powiastkami, jak na zamówienie, a różne smakołyki wędrowały bądź do ust Becky, bądź do jej kieszeni jako zapas na noc.

– Ale muszę je ostrożnie zjadać, proszę panienki – odezwała się pewnego razu – bo kiedy zostawię okruszyny, zaraz wyłażą szczury, żeby je pożreć.

– Szczury! – zawołała Sara w przerażeniu. – To u ciebie są szczury?

– Całe gromady, panienko – odpowiedziała Becky takim głosem, jakby mówiła o rzeczy najzwyklejszej w świecie. – Na strychach zawsze bywa wiele szczurów i myszy. Człowiek się w końcu do nich przyzwyczai. Ja to sobie z nich nic nie robię, póki nie zaczną biegać po poduszce.

– Och! – zawołała Sara.

– I panienka pewnikiem by się przyzwyczaiła, gdyby urodziła się pomywaczką. A ja wolę szczury od karaluchów.

– I ja bym wolała – odpowiedziała Sara.

Czasami Becky nie odważała się pozostać dłużej niż parę minut w jasnym i ciepłym pokoju; w takich razach dziewczynki wymieniały tylko parę słów, po czym małe zawiniątko wędrowało do staroświeckiej torebki, którą Becky nosiła pod fartuchem, przywiązaną do pasa kawałkiem tasiemki. Szukanie i wynajdowanie różnych smakołyków, które można było zapakować w małym zawiniątku, dodawało życiu Sary nowego uroku. Ilekroć wychodziła lub wyjeżdżała na spacer, zawsze rozglądała się skwapliwie po wystawach sklepowych. Gdy po raz pierwszy przyniosła Becky parę pierożków z mięsem, zrozumiała, że teraz dopiero odkryła to, co potrzeba.

– Ach, panienko! – zakrzyknęła z radością. – Pierożki są i smaczne, i pożywne! Najlepsze jest to, czym człowiek może się pożywić. Ciastko z kremem to dobra rzecz, ale tak się szybko rozpływa… A to, co mi teraz panienka przyniosła, to dopiero poczuje się w żołądku!

– No, no! – zawahała się Sara. – Nie wiem, czy ci to wyjdzie na zdrowie, jeżeli będziesz wciąż coś czuła w żołądku… ale sądzę, że tym się pożywisz.

Istotnie, była to rzecz pożywna – podobnie jak kanapki z polędwicą, kupione w bufecie restauracyjnym, jak zawijane zrazy i serdelki. Z czasem Becky zaczęła się pozbywać uczucia głodu i zmęczenia, a paczka z węglami już jej tak nie ciążyła.

Dotychczas Becky nie wiedziała, co to śmiech. Nie nastrajało ją do radości smutne i ciężkie życie. Sara nauczyła ją śmiać się i śmiała się razem z nią, a chociaż żadna z nich nie zdawała sobie z tego sprawy, ten śmiech był równie „pożywny”, jak pierożki z mięsem.

Na parę tygodni przed dniem jedenastych urodzin Sary nadszedł list od ojca, jakiś odmienny w tonie – nienacechowany tą młodzieńczą radością i ufnością, jaka dźwięczała w listach poprzednich. Ojciec czuł się jakoś niedobrze i najwidoczniej był przemęczony nawałem spraw związanych z kopalniami diamentów.

Wiesz przecie, moja kochana – pisał – że twój tatuś nie jest wcale człowiekiem stworzonym do interesów, a wszelkie rachunki, obliczenia i urzędowe sprawy nużą go niewypowiedzianie, bo nie rozumie ich należycie i wydają mu się ogromne, ponad ludzką miarę… Być może, że gdyby nie trawiła mnie gorączka, nie przewracałbym się bezsennie z boku na bok przez połowę nocy, a drugiej połowy nie spędzałbym w snach niespokojnych. I jestem pewny, że gdyby moja mała jejmość była tu przy mnie, nie omieszkałaby mi udzielić jakiej poważnej i pożytecznej rady. Prawda, moja mała?

W związku z nadchodzącym dniem urodzin Sary ojciec poczynił niezwykłe przygotowania: między innymi zamówił w Paryżu nową lalkę, której strój miał być istnym cudem doskonałości. Odpisując na list, w którym ojciec zapytywał, czy ten prezent odpowiada jej życzeniom, Sara okazała się znów wielką dziwaczką. Oto co napisała:

Jestem prawie dorosła, więc już nigdy w życiu nie otrzymam lalki. Ta lalka będzie ostatnią w moim życiu. Jak uroczyście brzmią te słowa! Gdybym umiała pisać wiersze, na pewno napisałabym piękny poemat pt. „Ostatnia lalka”. Ale nie umiem. Próbowałam, ale próba wypadła bardzo nieudolnie i nie przypominała wierszy Wattsa, Coleridge’a ani Szekspira. Wiem, że nikt nie zajmie miejsca Emilki w mym sercu, ale dla Ostatniej Lalki będę miała wielki szacunek, a jestem pewna, że cała szkoła ją polubi. Moje koleżanki są bardzo podobne do lalek, chociaż niektóre ze starszych (te, które mają około piętnastu lat) lubią uchodzić za dorosłe.

Kapitan Crewe doznawał straszliwych bólów głowy, kiedy czytał ten list w swoim domu w Indiach. Stół stojący przed nim był zawalony papierami i listami, które go niepokoiły i przejmowały śmiertelną trwogą; pomimo to kapitan śmiał się tak serdecznie, jak nie śmiał się już od wielu tygodni.

– Ho, ho! – odezwał się. – Moja córka z każdym rokiem staje się dowcipniejsza. O, gdybyż mi Bóg pozwolił załatwić pomyślnie te wszystkie interesy… Żebym już mógł swobodnie powrócić do kraju i zobaczyć ją w końcu! Cóż dałbym za to, by ona w tej chwili mogła objąć mnie za szyję! Cóż dałbym za to!…

Dzień urodzin Sary miano obchodzić uroczyście; zapowiedziano wielką zabawę w udekorowanej sali szkolnej, gdzie odbyć się miała ceremonia otwarcia pudełek z podarunkami, po czym oczekiwało wszystkich wspaniałe przyjęcie w niedostępnym zazwyczaj pokoju miss Minchin. Gdy nadszedł ów radosny dzień, w całym domu aż wrzało z podniecenia. Salę szkolną przystrojono girlandami, pousuwano pulpity, a ławki poustawiano wzdłuż ścian i zasłano czerwonymi kobiercami.

Gdy Sara weszła rankiem do swego pokoju bawialnego, znalazła na stole małą, niezgrabną paczkę, owiniętą w kawałek brunatnego papieru. Domyśliła się, że to prezent, a i zgadywała po trosze, kto go tu złożył. Z wielkim rozczuleniem rozwinęła paczuszkę: znalazła w niej czworoboczną poduszeczkę do igieł, zrobioną z niezbyt czystej czerwonej flaneli, w którą wetknięte czarne szpileczki tworzyły napis: „Wiele szczęścia”.

– Ile też ona musiała się natrudzić! – zawołała Sara, ogarnięta gorącym uczuciem. – Aż mi jej żal… chociaż takie to ładne!

Po chwili jednak doznała rozczarowania. Oto na odwrocie poduszki znalazła przyszpiloną wizytówkę, na której pięknymi literami wypisane były słowa: „Miss Amelia Minchin”.

Sara poczęła obracać ją na wszystkie strony.

– Miss Amelia! – odezwała się, nie dowierzając własnym oczom. – Jakże to możliwe!

W tejże chwili posłyszała skrzypienie lekko otwieranych drzwi i ujrzała twarz Becky, zaglądającej ostrożnie do pokoju. Niebawem posługaczka stanęła już przed nią.

– Podoba się panience? – zapytała, szczerząc zęby w tkliwym, serdecznym uśmiechu.

– Czy mi się podoba? – zawołała Sara. – Toś ty sama to wszystko zrobiła?

Becky zaśmiała się radośnie, a oczy jej zaszły łzami.

– To nic innego tylko flanela… i to jeszcze nie nowa… ale ja chciałam dać coś panience na urodziny, więc to wyszywałam sobie po nocach. Wiedziałam, że panienka umie sobie „wyobrazić”, że to poduszeczka jedwabna, z brylantowymi szpileczkami… i ja tak myślałam sobie, kiedy ją robiłam… A ta karteczka… – tu zawahała się nieco – to może nikt się na mnie nie pogniewa, że podniosłam ją ze śmieci? Miss Amelia ją wyrzuciła. Nie mam swojego biletu, a wiedziałam, że prezent bez biletu taki jakiś niepoważny…

Sara rzuciła się jej na szyję i przytuliła do siebie, a w gardle dławiło ją coś niezmiernie.

– Ach, Becky! – zawołała, śmiejąc się z cicha. – Ja cię tak kocham… Tak kocham, naprawdę!

– Och, panienko! – wykrztusiła Becky. – Bóg zapłać panience, ale też nie ma czego chwalić! Ta flanela… ta flanela jest przecie bardzo stara!

R O Z D Z I A Ł   S I Ó D M Y

Jeszcze o kopalniach diamentów

Gdy Sara po południu wkraczała do obwieszonej festonami sali szkolnej, wyglądała niby jakiś wódz na czele pochodu. Miss Minchin, ubrana w najpiękniejszą suknię jedwabną, prowadziła ją za rękę, za nią postępował lokaj, dźwigając pudełko z „Ostatnią Lalką”, za nim szła pokojówka, niosąc drugie pudło, a w straży tylnej kroczyła Becky z trzecim pudłem, ubrana w czysty fartuch i nowy czepek. Sara wolałaby wejść do sali w zwykły, codzienny sposób, ale miss Minchin wezwała ją do siebie i po krótkiej rozmowie wyraziła swe życzenie:

– To nie jest przecie dzień powszedni… i nie chciałabym, by go za taki uważano.

Sara, z taką pompą wprowadzona do sali, czuła się wielce onieśmielona, gdy starsze dziewczynki wlepiały w nią oczy i trącały się łokciami, a młodsze poczęły radośnie kręcić się w ławkach na jej widok.

– Cicho, panienki! – zawołała miss Minchin, uspokajając powstały hałas. – Jakubie, postaw to pudło na stole i podnieś nakrywkę. Emmo, złóż swoje pudełko na krześle. Becky, a to co?!

Ostatnie słowa miały ton ostry i surowy. Albowiem Becky, podniecona całą uroczystością, zapomniała się całkowicie i w serdecznym uśmiechu wyszczerzyła zęby do małej Lottie, ledwo panującej nad sobą w zachwycie oczekiwania. Posłyszawszy karcący głos przełożonej, biedna posługaczka drgnęła i tak się zlękła, iż o mało nie upuściła pudła, a jej trwożne dygi i jąkliwe wyrazy przeprosin były tak zabawne, że Lawinia i Jessie nie mogły powstrzymać się od skrytego śmiechu.

– To nie jest miejsce ani pora na przyglądanie się panienkom – upomniała ją miss Minchin. – Zapominasz się, Becky. Połóż pudło.

Becky z trwożnym pośpiechem spełniła ten rozkaz i czym prędzej wycofała się ku drzwiom.

– Możecie odejść – oznajmiła miss Minchin służącym, dając im znak ręką.

Becky z szacunkiem zeszła na bok, by dać przejście lokajowi i pokojówce, piastującym wyższe od niej stanowiska. Skusiło ją jednakże, by rzucić tęskne, pożądliwe spojrzenie w stronę pudła stojącego na stole. Spomiędzy zwałów kolorowej bibułki wyzierał przedmiot jakiś, sporządzony z błękitnej satyny.

– Proszę pani – odezwała się nagle Sara do miss Minchin – czy pani nie byłaby łaskawa pozwolić, żeby Becky została tu przez chwilę?

Odezwanie to było czynem tak zuchwałym, że miss Minchin omal nie podskoczyła ze zgrozy, po czym, nałożywszy na nos binokle, jęła z zakłopotaniem przyglądać się swej wzorowej uczennicy.

– Co? Becky? – zawołała. – Ależ, moja Saro!

Sara zrobiła krok w jej stronę.

– Proszę o to, ponieważ wiem, że i ona chciałaby przyjrzeć się prezentom – wyjaśniła. – Przecież ona jest taką samą dziewczynką jak ja.

Miss Minchin uszom własnym nie wierzyła. W osłupieniu wodziła oczyma po obecnych.

– Ależ, Saro kochana – bąknęła w końcu – Becky jest pomywaczką w kuchni… a pomywaczki… nie są małymi dziewczynkami…

Istotnie, nigdy nie przyszło jej do głowy, by je uważać za normalne istoty. Posługaczki – wedle jej zapatrywania – były jedynie maszynami, które dźwigały paczki z węglem i paliły w piecach.

– Ale Becky jest małą dziewczynką – odpowiedziała Sara. – Prosiłabym, żeby pani pozwoliła jej zostać… bo to dziś moje urodziny.

Miss Minchin odparła z godnością:

– Ponieważ prosisz o to z okazji urodzin… więc pozwalam jej zostać. Rebeko, podziękuj pannie Sarze za jej wielką łaskawość.

Becky, która dotąd stała w kącie, mnąc w oczekiwaniu i zachwycie rąbek fartucha, teraz wystąpiła naprzód, kłaniając się uprzejmie, ale pomiędzy oczyma jej i Sary przebiegł błysk przyjaznego porozumienia.

– O, jaka panienka jest łaskawa! – bełkotała prędko. – Jakże ja panience jestem wdzięczna!

Miss Minchin znów skinęła ręką – tym razem w stronę kąta koło drzwi.

– Stań tam – rozkazała. – Nie za blisko panienek.

Becky udała się na wskazane miejsce, szczerząc zęby w uśmiechu. Obojętne jej było, gdzie ją postawią, byle miała szczęście przebywać w tym pokoju, gdzie działy się takie cuda. Tymczasem miss Minchin chrząknęła uroczyście i oznajmiła:

– A teraz, moje dziewczynki, chcę wam powiedzieć słów kilka.

– Oho, będzie przemówienie! – szepnęła jedna z uczennic. – Oby skończyło się jak najprędzej!

Sara poczuła się nieswojo. Ponieważ była to uroczystość ku jej czci, przeto zgadywała, że i przemówienie będzie jej dotyczyło – a wszak niemiłą jest rzeczą stać na środku sali szkolnej i słuchać kazania pod własnym adresem.

– Jak wiecie, moje dziewczynki – rozpoczęła swe przemówienie miss Minchin – kochana Sara ukończyła dzisiaj lat jedenaście.

– K o c h a n a  Sara! – mruknęła z przekąsem Lawinia.

– Niektóre z was również już ukończyły lat jedenaście, ale urodziny Sary różnią się nieco od urodzin innych dziewczynek. Ona, gdy dorośnie, stanie się dziedziczką olbrzymiego majątku, który powinna zużytkować w jak najodpowiedniejszy sposób.

– Kopalnie diamentów – cicho zachichotała Jessie.

Sara nie słyszała tego docinka. Utkwiła zielone oczy w miss Minchin i czuła, że robi się jej gorąco. Gdy miss Minchin zaczęła mówić o majątku, w Sarze obudziła się świadomość, że od dawna żywi wielką niechęć do swej przełożonej.

– Gdy jej zacny ojciec, pan kapitan Crewe, przywiózł ją z Indii i oddał pod moją opiekę – brzmiał ciąg dalszy przemówienia – odezwał się do mnie żartobliwie: „Boję się, że ona będzie bardzo bogata”. A ja na to odpowiedziałam: „Postaram się dać jej takie wykształcenie, panie kapitanie, żeby mogło być uświetnieniem choćby największego bogactwa”. Istotnie, Sara jest wzorową uczennicą. Jej znajomość francuskiego i tańców przynoszą chlubę naszej szkole. Wytworność manier i grzeczne obejście sprawiły, że nadałyście jej przydomek „księżniczki”. I teraz okazała wam swą uprzejmość, zapraszając was wszystkie na dzisiejszą zabawę popołudniową. Mam nadzieję, że potraficie to docenić, a na znak uznania wznieście jednogłośny okrzyk: „Dziękujemy ci, Saro!”

Wszystkie dziewczynki powstały – zupełnie jak w ów pierwszy dzień, który Sara pamiętała tak dobrze.

– Dziękujemy ci, Saro! – zawołały chórem, a Lottie zaczęła podskakiwać z radości. Sara przez chwilę była onieśmielona, ale wnet opamiętała się i złożyła wszystkim piękny ukłon.

– Dziękuję wam bardzo, że sprawiłyście mi przyjemność, przyjmując zaproszenie – odpowiedziała.

– Bardzo ładnie to powiedziałaś, Saro – pochwaliła ją miss Minchin. – Tak postępuje prawdziwa księżniczka, gdy ją oklaskuje lud. – Tu zwróciła się w inną stronę, zmieniając ton głosu na gniewny: – Lawinio, ten głos, który wydajesz w tej chwili, mocno przypomina chrząkanie. Jeżeli jesteś zazdrosna, powinnaś wyrażać swe uczucia w nieco przyzwoitszy sposób. A teraz pobawcie się same, ja wychodzę.

Ledwie wyszła, już przełamał się ten urok czarnoksięski, jaki na uczennice wywierała jej obecność. Jeszcze się drzwi nie zamknęły, a już wszystkie ławki były puste. Małe dziewczynki przeskakiwały przez nie lub pchały się jedna przez drugą, a starsze nie dawały się im wyprzedzić; wszystko, co żyło, cisnęło się ku pudełkom. Sara z rozpromienioną twarzą pochyliła się nad jednym z nich.

– Aha! tu są książki!

Młodsze dziewczynki poczęły szemrać, a Ermengarda zawołała, nie kryjąc przerażenia:

– To twój tatuś przysyła ci książki w prezencie na urodziny? On chyba jest tak niedobry jak mój! Nie otwieraj tego pudełka, Saro!

– Ja właśnie lubię książki – zaśmiała się Sara, ale zwróciła się w stronę największego pudełka. Znajdowała się w nim „Ostatnia Lalka”, tak piękna, że dzieci wydały okrzyk radości i cofnęły się, patrząc przez chwilę w niemym zachwycie.

– Ona jest prawie tak wielka jak Lottie – szepnęła jedna z nich.

Lottie klasnęła w ręce i poczęła tańczyć z uciechy.

– Ubrana jak do teatru – zauważyła Lawinia. – Ma palto obramowane gronostajem.

– O! – zawołała Ermengarda, wyskakując naprzód. – Ona trzyma w ręce lornetkę… niebieską i wyzłacaną.

– A to jej walizka – rzekła Sara. – Zobaczmy, co zawiera.

Usiadła na podłodze i przekręciła klucz. Dzieci z hałasem skupiły się koło niej, przypatrując się z zachwytem, jak wyjmowała kolejne warstwy i odsłaniała zawartość walizki. Były tam koronkowe kołnierzyki, jedwabne pończoszki i chusteczki; było pudełko z klejnotami, zawierające naszyjnik oraz przepaskę na włosy, która błyszczała tak pięknie, jakby w nią wprawiono prawdziwe diamenty; były sukienki balowe, spacerowe, wieczorowe i wizytowe, kapelusze i wachlarze. Nawet Lawinia i Jessie zapomniały, że już wyrosły z tych lat, kiedy bawiły się lalkami, i raz po raz porywały do obejrzenia to jedną, to drugą rzecz, wydając okrzyki zachwytu.

– Wyobraźmy sobie – odezwała się Sara, stojąc przy stole i wkładając wielki, aksamitny kapelusz na głowę uśmiechającej się obojętnie właścicielki tych wspaniałych strojów – wyobraźmy sobie, że ona rozumie ludzką mowę i czuje się dumna, że ją podziwiamy.

– Ty wciąż sobie wyobrażasz różne rzeczy – tonem wyższości odezwała się Lawinia.

– Wiem o tym i jest mi z tym dobrze – odrzekła Sara, niestropiona bynajmniej. – Nie ma nic tak miłego, jak wyobrażanie sobie różnych rzeczy. To zupełnie jakby się było wróżką. Jeżeli człowiek uporczywie sobie coś wyobraża, niebawem staje się to dla niego prawie rzeczywistością.

– Dobrze ci wyobrażać sobie różne rzeczy, gdy masz wszystkiego pod dostatkiem – rzekła Lawinia. – Ciekawam, czy potrafiłabyś tak roić i udawać, gdybyś była żebraczką i mieszkała na poddaszu?

Sara przestała układać strusie pióra na kapeluszu „Ostatniej Lalki” i zamyśliła się.

– Zdaje mi się, że potrafiłabym – odparła. – Gdybym stała się nędzarką, musiałabym wciąż roić sobie różne rzeczy i udawać. Ale nie wiem, czy przyszłoby mi to łatwo.

Ledwo domówiła tych słów, do pokoju weszła miss Amelia.

– Saro – odezwała się – plenipotent twojego tatusia, pan Barrow, przyszedł z wizytą do miss Minchin; ponieważ chciałby porozmawiać na osobności, a w gabinecie zastawiono podwieczorek, więc bądź dobra przejść tam razem z koleżankami, a moja siostra porozmawia w sali szkolnej z tym panem.

Podwieczorek był rzeczą pożądaną, więc niejedne oczy zalśniły na wiadomość o nim. Miss Amelia ustawiła dziewczynki w dwa szeregi i trzymając Sarę pod rękę, ruszyła na czele tego pochodu, zostawiając „Ostatnią Lalkę” na fotelu wśród porozrzucanych bezładnie wspaniałych strojów. Na poręczach krzeseł zwisały sukienki i paltociki, a na samych krzesłach piętrzyły się zwały koronkowych spódniczek.

Becky, która nie została zaproszona na podwieczorek, była na tyle niedyskretna, że zatrzymała się na chwilę, by przyjrzeć się tym wszystkim cudnościom. To już naprawdę była niedyskrecja!

– Wracaj do roboty, Rebeko – przykazała jej na odchodnym miss Amelia.

Ona jednak pozostała, aby z czcią wielką wziąć do ręki najpierw zarękawek, a następnie jedną z sukienek; jeszcze przyglądała się im nabożnie, gdy posłyszała tuż za progiem kroki miss Minchin. Ogarnięta trwogą na myśl, że mogą ją posądzić o jakąś rzecz niedozwoloną, dała czym prędzej nura pod stół, gdzie ją zasłoniły zwisające brzegi obrusa.

Miss Minchin weszła do pokoju w towarzystwie niskiego i chudego pana o ostrych rysach twarzy, na której malowało się w tej chwili zakłopotanie. Trzeba przyznać, że i miss Minchin też wyglądała na zakłopotaną, a w spojrzeniu, jakim obrzucała owego małego jegomościa, przebijało zmieszanie i rozdrażnienie.

Usiadła, przybierając postawę wyniosłą, i wskazała gościowi krzesło.

– Proszę siadać, panie Barrow – odezwała się.

Pan Barrow nie usiadł od razu. Całą jego uwagę pochłonęła „Ostatnia Lalka” oraz otaczające ją przedmioty. Włożył na nos okulary i z widocznym na twarzy zgorszeniem przyglądał się tej wystawie. „Ostatnia Lalka” nie przejmowała się tym bynajmniej; siedziała nieruchomo i spoglądała na niego obojętnym wzrokiem.

– Sto funtów! – burknął zwięźle pan Barrow. – Same kosztowne materiały, wykonanie u paryskiej modystki! Ależ ten człowiek marnował pieniądze!

Miss Minchin poczuła się dotknięta, że ktoś śmie tak urągliwie wyrażać się o najlepszym z jej dobroczyńców. Nawet plenipotenci nie powinni sobie pozwalać na taką samowolę!

– Przepraszam, panie Barrow – odezwała się chłodno. – Nie rozumiem, co pan chce przez to powiedzieć.

– Widział kto sprawiać jedenastoletniemu dziecku takie prezenty na urodziny! – odrzekł pan Barrow tonem równie krytycznym. – Wedle mego zdania, jest to istne szaleństwo!

Miss Minchin usiadła jeszcze sztywniej.

– Kapitan Crewe jest człowiekiem majętnym – rzekła. – Same kopalnie diamentów…

Pan Barrow nie dał jej dokończyć zdania.

– Kopalnie diamentów! Ależ ich nie ma i nigdy nie było!

Miss Minchin zerwała się z krzesła.

– Co takiego? – krzyknęła. – Co pan chce przez to powiedzieć?

– W każdym razie – odpowiedział zgryźliwie pan Barrow – sprawa przedstawiałaby się o wiele lepiej, gdyby tych kopalni nigdy nie było!

– Gdyby nie było kopalni diamentów? – powtórzyła miss Minchin, chwytając się poręczy krzesła z takim uczuciem, jak gdyby nagle ze sfery pięknych snów powróciła w krainę szarej rzeczywistości.

– Kopalnie diamentów częściej przynoszą ruinę niż bogactwo – odpowiedział pan Barrow. – Gdy ktoś nie ma głowy do interesów, a zetknie się z ukochanym i szczerym koleżką, niechże go Bóg uchowa od wszelkich kopalń złota, diamentów i innych skarbów, w których ów koleżka pragnie ulokować swe kapitały. Nieboszczyk kapitan…

Miss Minchin jęknęła, przerywając rozpoczęte przezeń zdanie:

– Nieboszczyk?!… Nieboszczyk? Czyżby pan przyszedł mi oznajmić, że kapitan Crewe…

– Już nie żyje, proszę pani – odpowiedział pan Barrow szorstkim tonem. – Zmarł z gorączki tropikalnej, do której dołączyły się kłopoty majątkowe. Gdyby nie te kłopoty, może by go gorączka nie zmogła, a gdyby nie ta gorączka, może by jeszcze przeżył owe kłopoty. Kapitan Crewe nie żyje!

Miss Minchin opadła z powrotem na krzesło. Słowa, które usłyszała przed chwilą, obudziły w niej silny niepokój.

– Jakież to były te kłopoty? – zapytała.

– Kopalnie diamentów… kochani koledzy i ruina materialna… – odpowiedział pan Barrow.

Miss Minchin oniemiała na chwilę.

– Ruina! – wyjąkała.

– Stracił wszystko co do grosza. Ten człowiek miał za wiele pieniędzy. Jego kochany kolega miał bzika na punkcie kopalń diamentów… no i wpakował w nie wszystkie pieniądze, nie tylko swoje, ale i kapitana… a w końcu przepadł jak kamień w wodę. Kapitan Crewe był już chory na febrę, gdy doszła do niego ta wiadomość. Wstrząs był nazbyt silny. Kapitan zmarł w malignie, bredząc o swej córce… i nie zostawił ani grosza…

Teraz miss Minchin zrozumiała, o co idzie. Nigdy w życiu nie zadano jej równie ciężkiego ciosu. Cios ten wymiótł nagle z jej wzorowego pensjonatu najlepszą uczennicę i najzamożniejszego protektora. Miała takie uczucie, jakby ją znieważono i okradziono i jakby kapitan Crewe, Sara i pan Barrow w równej mierze zasługiwali na surowe napiętnowanie.

– Więc pan chce mi powiedzieć – krzyknęła – że on nic nie zostawił?… Że Sara nie posiada żadnego mienia?… Że jest żebraczką… Że pod moją opieką zostawiono ubogą dziewczynę, która dotąd uchodziła za dziedziczkę wielkiego majątku?

Pan Barrow był człowiekiem sprytnym i wyrachowanym, więc pomyślał o tym, by jak najprędzej uwolnić się od wszelkiej odpowiedzialności.

– Tak, to nie ulega wątpliwości, łaskawa pani – odpowiedział. – Dziewczyna została bez grosza… i pod opieką pani… ponieważ nie słyszałem, by miała jakich krewnych.

Miss Minchin zerwała się z miejsca i podbiegła ku drzwiom. Miało się wrażenie, że chce je otworzyć i wybiec z pokoju, by przerwać wesołą i nieco hałaśliwą pogawędkę dziewczynek, siedzących przy podwieczorku.

– Ach, to okropne! – odezwała się. – Ona w tej chwili siedzi w mym salonie, ubrana w jedwabie i koronki, i na mój koszt wyprawia przyjęcie koleżankom!

– Jeżeli wyprawia przyjęcie, to tylko na koszt pani! – odpowiedział chłodno pan Barrow. – Firma Barrow i Skipworth nie przyjmuje za to odpowiedzialności. Kapitan Crewe nie uregulował nawet naszego rachunku… sięgającego olbrzymiej sumy.

Miss Minchin odwróciła się od drzwi, kipiąc oburzeniem. Rzeczy tak straszne jak te, o których teraz się dowiedziała, nigdy nie przychodziły jej na myśl – nawet we śnie.

– Oto, co mnie spotkało! – zawołała. – Tak zawsze byłam pewna jego wypłacalności, że brałam na siebie najprzeróżniejsze wydatki dla tego dziecka. To ja płaciłam rachunki za tę kosztowną lalkę i jej fantastyczną garderobę!… To dziecko musiało mieć wszystko, czego mu się tylko zachciało. Miała własny powozik, kucyka, pokojówkę, a za to wszystko ja płaciłam, od czasu, gdy mi przysłano ostatni czek…

Pan Barrow, zdawszy relację z suchych faktów i wyjaśniwszy stanowisko swej firmy, nie miał już ochoty pozostawać dłużej i słuchać utyskiwań miss Minchin, zwłaszcza że nie żywił szczególnej sympatii do nadętych właścicielek internatów. Zauważył przeto:

– Najlepiej pani uczyni, nie płacąc za nic więcej… Chyba że ma pani ochotę robić prezenty tej młodej panience. Ona już nie posiada grosza własnego majątku.

– Ale cóż ja teraz zrobię? – dopytywała się natarczywie miss Minchin, jak gdyby była przekonana, że obowiązkiem pana Barrowa jest wynagrodzenie jej straty. – Cóż ja teraz zrobię?

– Nic już zrobić nie można – odparł, składając okulary i chowając je do kieszeni. – Kapitan Crewe nie żyje. Dziecko zostało na łasce losu. Nikt, oprócz pani, nie jest za nią odpowiedzialny.

– Ja nie przyjmuję tej odpowiedzialności… Nikt mi nie może jej narzucić! – krzyknęła miss Minchin, pobladłszy z wściekłości.

Pan Barrow zbierał się do wyjścia.

– To nie moja sprawa, proszę pani – odrzekł obojętnie. – Firma Barrow i Skipworth nie ponosi za to odpowiedzialności. Bardzo pani współczuję, rzecz oczywista.

– Jeżeli pan myśli, że obejmę nad nią opiekę, to się pan grubo myli – jęknęła miss Minchin. – Oszukano mnie… okradziono!… Ja ją wyrzucę na ulicę!

Gdyby miss Minchin nie była w tej chwili zaślepiona gniewem, na pewno potrafiłaby w porę utrzymać język za zębami. Jednakże, gdy wyobraziła sobie, iż będzie obarczona tym w zbytkach chowanym dzieckiem, do którego zawsze czuła niechęć, nie zdołała już zapanować nad sobą. Tymczasem pan Barrow spokojnym krokiem zmierzał ku drzwiom.

– Ja bym tego nie robił na pani miejscu – zauważył. – Wyglądałoby to nieładnie, rozeszłyby się niemiłe plotki o szkole, gdyby wyrzucono na bruk uczennicę bez grosza, pozbawioną opieki sierotę.

Był człowiekiem rozsądnym, jak przystało na zawodowego handlowca, przeto wiedział, co mówi. Wiedział również, że miss Minchin jest kobietą dbającą o swoje interesy i na tyle roztropną, by zrozumieć sytuację. Nie zdobyłaby się więc na taki postępek, za który ludzie nazwaliby ją okrutną i twardego serca.

– Lepiej byłoby ją zatrzymać i zrobić sobie z niej pomocnicę – dodał pan Barrow. – Podobno jest to dziewczynka rozgarnięta. Gdy dorośnie, będzie pani z niej miała niemałą wyrękę.

– Chcę mieć z niej wielką wyrękę jeszcze zanim dorośnie! – zawołała miss Minchin.

– Jestem pewny, że będzie ją pani miała – odparł pan Barrow ze złośliwym uśmiechem. – Jestem tego pewny. Do widzenia!

Ukłonił się i znikł za drzwiami. Miss Minchin stała przez kilka minut jak osłupiała.

Zdawała sobie sprawę, że pan Barrow oznajmił jej szczerą prawdę, od której nie było wykrętu. Uczennica, stanowiąca ozdobę i chlubę pensjonatu, przepadła bez śladu, a na jej miejscu została zubożała, pozbawiona opieki dziewczyna. Znaczna suma pieniężna, wydana à conto przez przełożoną, była już stracona.

Gdy tak stała, ogłuszona wrażeniem doznanej krzywdy, do uszu jej doszedł gwar wesołych głosów, rozbrzmiewający w jej własnym sanktuarium domowym, przeobrażonym obecnie w salę biesiadną. Postanowiła położyć kres tej hulance. Podeszła przeto ku drzwiom; w tejże chwili drzwi się otwarły i stanęła w nich miss Amelia.

– Cóż to się stało, siostro? – krzyknęła przerażona, ujrzawszy zmienioną, gniewną twarz przełożonej.

Miss Minchin zamiast odpowiedzi rzuciła wściekłe pytanie:

– Gdzie jest Sara Crewe?

Miss Amelia zdębiała do reszty.

– Sara? – wyjąkała. – Przecież… przecież jest w twoim pokoju… razem z innymi dziećmi…

– Czy ona ma wśród swych kosztownych strojów choćby jedną czarną sukienkę? – spytała znów miss Minchin tonem pełnym gorzkiej ironii.

– Czarną sukienkę? – wyjąkała pobladła miss Amelia. – Czarną?! Nie… nie… a raczej… tak… tak! – odpowiedziała. – Ma jedną… tę starą z czarnego welwetu… ale już z niej wyrosła.

– Idź, powiedz jej, ażeby zdjęła suknię z czerwonego jedwabiu i włożyła czarną… Mniejsza z tym, czy jest na nią za krótka, czy też nie. Już powinna się wyrzec wszelkich strojów!

Wówczas miss Amelia załamała pulchne dłonie i rozpłakała się.

– Ach, siostro! – zachlipała. – Siostro! Cóż się stało?

– Kapitan Crewe umarł, nie zostawiając ani złamanego szeląga. Ta rozpieszczona, kapryśna dziewczyna pozostała w zupełnej nędzy… zdana na moją opiekę.

Miss Amelia usiadła ciężko w najbliższym fotelu.

– Setki funtów przetrwoniłam na różne fatałaszki dla niej… I nie dostanę za to ani pensa. Przerwij natychmiast tę głupią zabawę… to przyjęcie.

– Ja? – westchnęła miss Amelia. – Mam iść i… i powiedzieć jej to wszystko?

– Ruszaj natychmiast! – brzmiała gniewna odpowiedź. – Nie wytrzeszczaj oczu jak gęś! Idź zaraz!

Biedna miss Amelia już do tego nawykła, że przezywano ją gęsią; ba, sama przyznawała w duchu, że pozwalała, by traktowano ją jak gęś i że jej obowiązkiem jest załatwianie wielu spraw niemiłych. Takim właśnie niemiłym obowiązkiem było wkroczenie do pokoju pełnego rozradowanych dzieci i oznajmienie królowej biesiady, że jej ojciec nie żyje i że przemieniła się w żebraczkę, że powinna pójść na górę i przebrać się w starą, kusą i przyciasną już czarną sukienczynę. Cóż, trzeba było to wszystko spełnić co do joty, boć nie był czas po temu, by dopytywać się o szczegóły!

Tarła chusteczką oczy, póki nie poczerwieniały doszczętnie, po czym wyszła z pokoju, nie śmiejąc ani słowem sprzeciwić się rozkazowi siostry. Miss Minchin jęła przechadzać się po pokoju i mówić do siebie głośno, nawet nie zdając sobie z tego sprawy. Czuła się strącona ze szczytu swych marzeń majątkowych, opartych na opowiadaniu o kopalniach diamentów, w przepaść wielką, gdzie zamiast zysków widziała same straty.

– A jakże! Księżniczka Sara!… Przewracano w głowie temu dziecku, niczym jakiej królewnie!

Gdy, domawiając słów tych, przechodziła obok stołu, nagle wzdrygnęła się, posłyszawszy głośne, spazmatyczne łkanie, wydobywające się spod obrusa.

– Cóż tam takiego? – zawołała gniewnie.

Łkanie dało się słyszeć ponownie. Zniecierpliwiona nachyliła się i podniosła zwisający brzeg obrusa.

– Jakże śmiałaś!… – wrzasnęła. – Co za bezczelność! Wyłaź natychmiast!

Spod stołu wyczołgała się Becky, czepek miała przekrzywiony, a twarz czerwoną od stłumionego płaczu.

– To ja, proszę łaski jaśnie pani… to ja… – zaczęła się usprawiedliwiać. – Wiem, że nie powinnam była tego robić… ale ja się przypatrywałam tej lalce… i przestraszyłam się, kiedy pani weszła… i wlazłam pod stół.

– Więc byłaś tam przez cały czas i podsłuchiwałaś? – zgromiła ją miss Minchin.

– Nie, proszę jaśnie pani – przeczyła Becky, kłaniając się uniżenie. – Nie podsłuchiwałam… Myślałam, że będę mogła się wymknąć… ale mi się to nie udało, więc zostałam. Ja nie podsłuchiwałam, proszę jaśnie pani… ale cóż na to poradzę, że coś tam słyszałam?

Naraz jakby pozbyła się strachu wobec groźnej chlebodawczyni.

– Och, proszę jaśnie pani – rzekła, zalewając się łzami – mnie tak strasznie żal panienki Sary…

– Wyjdź z pokoju! – rozkazała miss Minchin.

Becky znów poczęła się kłaniać, a łzy już ciurkiem lały się po jej policzkach.

– Dobrze, już pójdę – odpowiedziała, trzęsąc się ze wzruszenia – ale ja chciałam powiedzieć, że pannę Sarę wszyscy rozpieszczali… Jak ona teraz sobie poradzi bez służącej? Czy mi pani pozwoli jej posługiwać, kiedy już pomyję rondle i naczynia? Biedna też dzisiaj ta panna Sara… A niedawno przezywali ją księżniczką.

Prośba ta, zamiast udobruchać miss Minchin, obudziła jeszcze większy gniew. Tego było już nadto, żeby pierwsze lepsze popychadło kuchenne śmiało stawać po stronie tej nielubianej przez nią dziewczyny! Tak nielubianej! Miss Minchin teraz dopiero w całej pełni uświadomiła sobie, że nigdy nie znosiła Sary.

– Nie! Nie! Za nic w świecie! – krzyknęła, tupiąc nogą. – Ona będzie usługiwać sama sobie… i innym. Wynoś mi się natychmiast z pokoju, jeżeli nie chcesz stracić u mnie służby!

Becky zarzuciła fartuch na głowę i umknęła czym prędzej do sutereny, gdzie usiadła wśród rondli i garnków i płakała długo, boleśnie.

* * *

Miss Minchin nigdy nie miała tak niewzruszenie spokojnego wyrazu twarzy, jak w parę godzin po opisanych zajściach, gdy stanęła przed nią Sara, posłuszna jej wezwaniu.

W tym to czasie Sara miała już wrażenie, jakoby jej niedawne przyjęcie urodzinowe było albo snem, albo odbyło się przed wieloma laty… i to w życiu innej dziewczynki.

Wszystkie ślady uroczystości zatarto doszczętnie; ze ścian sali szkolnej pozdejmowano girlandy, a ławki i pulpity poustawiano z powrotem na dawnych miejscach. Salon miss Minchin wyglądał jak w inne dni – nic w nim nie zdradzało, że niedawno odbywała się tu uczta. Miss Minchin przebrała się w codzienną suknię, a uczennice, zdjąwszy swe odświętne sukienki, powróciły do sali szkolnej i skupiły się gromadkami, szepcząc i gwarząc z ożywieniem.

– Powiedz Sarze, żeby przyszła do mojego pokoju – oznajmiła miss Minchin swej siostrze. – A zapowiedz jej przy tym, że nie życzę sobie żadnych beków i awantur.

– Siostro – odpowiedziała miss Amelia. – Tak dziwnego dziecka nie widziałam jeszcze. Pamiętasz, że nie krzyczała wcale, kiedy kapitan Crewe odjeżdżał do Indii. Tak samo zachowała się i teraz. Gdy opowiadałam jej, co się stało, tylko wpatrywała się we mnie, nie mówiąc ani słówka, pobladła jednak jak ściana i otwarła szeroko oczy. Gdy skończyłam mówić, stała jeszcze przez parę sekund, potem zaczął jej się trząść podbródek, odwróciła się, wybiegła do swego pokoju. Kilka jej koleżanek zaczęło płakać, ale ona jakby ich nie słyszała ani nie zwracała uwagi na nic poza tym, co do niej mówiłam.

Nikt prócz Sary nie wiedział – i nie dowiedział się nigdy – co działo się w jej pokoju, gdy wbiegła do siebie na górę i zamknęła drzwi na klucz. Prawdę mówiąc, to i ona sama niewiele mogła sobie przypomnieć ponad to, że chodziła przez czas dłuższy tam i z powrotem po pokoju, powtarzając ustawicznie głosem, który jej samej wydawał się obcy:

– Mój tatuś nie żyje!… Tatuś nie żyje!

W pewnym momencie zatrzymała się przed Emilką i zawołała rozpaczliwie:

– Emilko! Czy słyszysz? Czy słyszysz, że mój tatuś nie żyje?… Umarł w Indiach… o tysiące mil od nas!…

Gdy, posłuszna wezwaniu, weszła do pokoju przełożonej, miała twarz bladą i ciemne obwódki dokoła oczu. Usta zacisnęła, jak gdyby pragnęła nie zdradzać się z tym, jak cierpi i co już wycierpiała. Nie była ani trochę podobna do tego różowego motylka, co niedawno w przystrojonej sali fruwał od jednej zabawki do drugiej; przeobraziła się w niedołężną, opuszczoną, prawie niezgrabną dziewczynkę. Bez pomocy Mariette przebrała się w porzuconą od dawna, czarną aksamitną sukienkę, przyciasną już i tak krótką, iż smukłe nóżki, nazbyt wystając spod kusego rąbka, wydawały się chude i za długie, jak u bociana. Ponieważ nie mogła nigdzie znaleźć ani skrawka czarnej wstążki, przeto krótkie i gęste czarne włosy rozsypały się bezradnie dokoła twarzy, tworząc silny kontrast z jej bladością. Tuliła do siebie Emilkę, osłoniętą kawałkiem czarnego materiału.

– Połóż tę lalkę – odezwała się miss Minchin. – Po coś ją tu przyniosła?

– Nie, nie położę – odpowiedziała Sara. – Ona jest wszystkim, co posiadam na ziemi. Dostałam ją od tatusia.

Jej odpowiedzi wywoływały zakłopotanie miss Minchin. Tak też było i w tej chwili. Sara nie odezwała się bynajmniej niegrzecznie, ale w głosie jej dźwięczała chłodna stanowczość.

– Odtąd już nie będziesz miała czasu na bawienie się lalkami. Będziesz musiała pracować, wyzbyć się złych nawyków i być pożyteczna.

Sara utkwiła w nią wielkie, pełne wyrazu oczy i nie powiedziała ani słowa.

– Teraz wszystko się zmieni – mówiła dalej przełożona. – Przypuszczam, że miss Amelia wyjaśniła ci całą sprawę.

– Tak jest – odpowiedziała Sara. – Mój tatuś umarł i nie zostawił mi ani szeląga. Jestem w nędzy…

– Tak, jesteś żebraczką! – podkreśliła miss Minchin, jątrząc się na nowo znaczeniem słowa. – Okazuje się, że nie masz rodziny ani krewnych i nie ma kto zaopiekować się tobą.

Sara znowu nic nie odpowiedziała, ale mała, blada jej twarzyczka drgnęła boleśnie.

– Czemu wytrzeszczasz oczy? – spytała ją ostro miss Minchin. – Czy jesteś tak tępa, że nie rozumiesz, co do ciebie mówię? Powtarzam ci, że jesteś dziś sama na świecie i że nikt nie zatroszczy się o ciebie, o ile ja z litości nie zatrzymam cię w moim domu.

– Rozumiem – odpowiedziała Sara głosem stłumionym, jakby przełykała coś, co ją dławiło w gardle – rozumiem…

– A ta lalka… – zawołała miss Minchin, wskazując na leżący w pobliżu wspaniały prezent urodzinowy – ta do śmieszności kosztowna lalka, wraz z tymi bezsensownymi, zbytkownymi fatałaszkami… To ja zapłaciłam za nią cały rachunek!

Sara zwróciła głowę w stronę fotela.

– Ostatnia Lalka… Ostatnia Lalka…! – westchnęła.

– Tak jest, ostatnia lalka! – rzekła miss Minchin. – Ona należy do mnie, nie do ciebie. Wszystko, co posiadasz, do mnie teraz należy!

– A więc proszę ją sobie zabrać – odparła Sara. – Ja jej nie potrzebuję.

Gdyby Sara rozbeczała się, dostała spazmów i okazała wielkie przerażenie, na pewno miss Minchin miałaby względem niej większą cierpliwość. Ta kobieta lubiła rządzić i odczuwać potęgę swej władzy; jednakże patrząc w bladą, ale nieugiętą twarzyczkę Sary i słysząc jej cichy, ale hardy głosik, miała wrażenie, że moc jej na nic się nie zda wobec tej dziewczyny.

– Nie przybieraj tak wyniosłej miny – upomniała ją. – Minął czas, gdy mogłaś pokazywać fochy. Nie jesteś już księżniczką. Jutro odeślemy twego kucyka i twój powozik, a pokojówkę odprawimy. Będziesz nosiła sukienki jak najskromniejsze i najbardziej znoszone, te wyszukane stroje nie licują z twoim nowym stanem. Teraz musisz zarabiać na utrzymanie… jak Becky.

Ku jej zdziwieniu zalśnił w tejże chwili w oczach Sary drobny jakiś odbłysk – niby promyczek pocieszenia.

– Czy będę mogła pracować? – zapytała Sara. – Jeżeli będę mogła pracować, to jeszcze pół biedy… A co będę robiła?

– Będziesz robiła wszystko, co ci każą – brzmiała odpowiedź. – Jesteś dzieckiem pojętnym i uczysz się wszystkiego z łatwością. Jeżeli postarasz się, to pozwolę ci tu pozostać. Mówisz dobrze po francusku, więc możesz pomagać w nauce młodszym dziewczynkom.

– Będzie mi wolno? – zawołała Sara. – Proszę, niech mi pani pozwoli! Wiem, że potrafię je nauczyć! Ja je lubię i one mnie lubią!

– Tylko się nie przechwalaj, że cię ktoś lubi! – ofuknęła ją miss Minchin. – Będziesz miała do roboty coś więcej: sprawunki, pomoc w kuchni i sprzątanie w sali szkolnej. Jeżeli się nie wywiążesz, to cię odprawię. Pamiętaj o tym. A teraz odejdź.

Sara stała jeszcze przez chwilę, wpatrując się w przełożoną, w jej młodej główce ważyły się dziwne, głęboko utajone myśli. Nagle odwróciła się i skierowała kroki ku drzwiom.

– Zatrzymaj się! – upomniała ją miss Minchin. – Czy nie masz ochoty mi podziękować?

Sara stanęła, a wszystkie owe utajone myśli zakipiały nagle potężną falą w jej sercu.

– Za co? – zapytała.

– Za moją łaskawość – odpowiedziała miss Minchin. – Za tę łaskę, że dałam ci dom i opiekę rodzinną.

Sara podeszła kilka kroków w jej stronę, dysząc gwałtownie, i odezwała się głosem, jak na dziecko, niezwykle śmiałym:

– Pani nie wyświadcza mi łaski… i nie obdarza mnie opieką rodzinną!

To rzekłszy, odwróciła się i wybiegła z pokoju. Szła po schodach powoli, łapiąc z trudnością oddech i przyciskając do serca Emilkę.

– O, gdybyż ona umiała mówić! – powtarzała sobie w duchu. – Gdybyż umiała… gdybyż umiała mówić!

Zamierzała udać się do siebie, położyć na tygrysiej skórze, przytulić policzek do głowy wielkiego zwierza, wpatrzeć się w ogień na kominku i myśleć, myśleć, myśleć… Zanim jednak dotarła do drzwi, z jej pokoju wyszła miss Amelia, zamknęła za sobą pokój na klucz i stanęła jakaś zakłopotana i nieswoja.

– Tobie… tobie nie wolno tam wchodzić – oznajmiła.

– Nie wolno mi wchodzić? – zawołała Sara, cofając się nieco.

– To już nie jest twój pokój – odpowiedziała miss Amelia, rumieniąc się z lekka.

Sara poczęła rozumieć sytuację. Pojęła, że jest to początek tej zmiany, o której wspominała przełożona.

– A gdzie jest mój pokój? – zapytała, starając się, by głos jej nie zadrżał.

– Masz spać na poddaszu, razem z Becky.

Sara wiedziała, gdzie jest ów apartament, bo słyszała już o nim nie raz. Odwróciła się przeto i przeszła przez dwa piętra. Druga kondygnacja była wąska i wysłana brudnymi strzępami starego chodnika. Miała wrażenie, że idzie w daleką, w daleką przestrzeń i że zostawia hen za sobą świat, w którym żyła ta druga dziewczynka, coraz mniej do niej podobna, nie mająca nic wspólnego z dzieckiem w kusej i ciasnej sukienczynie, gramolącym się na schody wiodące ku poddaszu.

Gdy doszła do strychu, serce głucho zadudniło w jej piersiach. Zamknęła drzwi, oparła się o nie i rozejrzała wokoło.

Istotnie, był to świat zgoła inny. Bielony pokój miał pochyły sufit, brudny tynk poodpadał w wielu miejscach. Koło pordzewiałego piecyka stało stare, żelazne łóżko, na którym leżał twardy siennik, nakryty spłowiałą kołdrą. Poza tym znajdowało się tu parę sprzętów przyniesionych z dołu, nienadających się już do użytku. Pod oknem w suficie, przez które nie było widać nic prócz podłużnego skrawka szarego nieba, stał czerwony podnóżek, mocno już wytarty od starości. Sara usiadła na nim. Nie miała zwyczaju płakać, więc i teraz nie płakała, tylko położyła na kolanach Emilkę, objęła ją rękoma, przytuliła do niej policzek i tak siedziała bez słowa, bez szelestu, przez czas dłuższy.

Naraz rozległo się ciche stukanie do drzwi – tak ciche i nieśmiałe, że Sara nie dosłyszała go początkowo i nawet nie podnosiła się z miejsca; w końcu drzwi się uchyliły z lekka, jakby trwożliwie naciśnięte, i ukazała się w nich zmizerowana i zasmolona twarzyczka. Była to Becky. Biedna pomywaczka popłakiwała ukradkiem od paru godzin, a ponieważ ocierała łzy fartuchem kuchennym, więc w końcu jej czoło, powieki i policzki wyglądały komicznie.

– Ach, panienko – odezwała się szeptem. – Czy mnie będzie wolno… czy panienka mi pozwoli wejść do pokoju?

Sara podniosła oczy i spojrzała na przybyłą, starając się uśmiechnąć – co jej się nie udało. Nagle pod wrażeniem tkliwego smutku, bijącego z zapłakanych oczu Becky, twarz jej się zmieniła, przybierając dziecinny wyraz. Wyciągnęła rękę i zaszlochała cichutko.

– Ach, Becky! – rzekła w końcu. – Mówiłam ci, że jesteśmy zupełnie sobie równe… że jesteśmy po prostu małymi dziewczynkami… tylko dwiema małymi dziewczynkami. Widzisz, że miałam rację. Teraz między nami nie ma żadnej różnicy. Nie jestem już księżniczką.

Becky przybiegła do niej, uklękła, pochwyciła rękę Sary i przytuliła ją do piersi, łkając z żalu i współczucia.

– O nie, panienko! – zawołała, zacinając się. – Cokolwiek się… cokolwiek się panience przydarzy… panienka zawsze pozostanie księżniczką…

R O Z D Z I A Ł   Ó S M Y

Na poddaszu

Pierwsza noc spędzona na poddaszu pozostała w pamięci Sary na zawsze. Podczas niej przeżyła chwile ciężkiej, niedziecięcej boleści, z której nigdy w życiu nie zwierzyła się nikomu, nawet najbliższym osobom; nie było bowiem nikogo, kto by zdołał ją zrozumieć. Bądź co bądź dobre było choć to, że gdy leżała bezsennie w ciemności, jej smutne myśli rozpraszała od czasu do czasu niezwykłość otoczenia. Gdyby nie to, zbyt wielka byłaby udręka, którą znosić musiał jej umysł dziecięcy. Jednakże w miarę jak noc upływała, Sara prawie zapomniała o wszystkim, poza tą jedną myślą:

– Mój tatuś nie żyje! Mój tatuś nie żyje!

Zaczęła bez końca powtarzać szeptem te słowa. Dopiero dużo później uświadomiła sobie, że łóżko tak jest twarde, iż trzeba przewracać się z boku na bok, by znaleźć pozycję dogodną do spoczynku, że ciemność jest jakby gęstsza, niż gdzie indziej i że wiatr pomiędzy kominami na dachu wyje i zawodzi niby jakaś żyjąca, nieszczęśliwa istota. Niebawem dołączyło się do tego wycia coś jeszcze straszniejszego: oto w murze i za deskami biegnącymi przy podłodze rozległy się jakieś skrobania, szurgania i piski. Sara, pomna opowiadań Becky, wiedziała, co to znaczy. Były to głosy szczurów i myszy, zabawiających się lub walczących ze sobą. Kilka razy posłyszała nawet stukot pazurków przebiegających szybko po podłodze. Gdy po jakimś czasie przypominały jej się te chwile, zdała sobie sprawę, że posłyszawszy ten odgłos po raz pierwszy, zerwała się i usiadła na łóżku, a potem zakryła głowę kołdrą.

* * *

Zmiana jej trybu życia dokonała się nie stopniowo, ale nagle, za jednym zamachem.

– Ona od samego początku musi się wdrożyć do wszystkiego – oświadczyła miss Minchin siostrze. – Powinna od razu nauczyć się tego, czego od niej wymagamy.

Nazajutrz rano Mariette została zwolniona ze służby. Przechodząc koło otwartych drzwi swego saloniku, Sara spostrzegła, że wygląd jego zmienił się całkowicie. Usunięto wszelkie ozdoby i przedmioty zbytku, a w kącie postawiono łóżko dla nowej uczennicy.

Przybywszy na śniadanie, ujrzała, że jej miejsce przy boku miss Minchin było już zajęte przez Lawinię.

– Saro – odezwała się chłodno miss Minchin – swoje nowe obowiązki zaczniesz od tego, że usiądziesz z młodszymi dziewczynkami przy mniejszym stole i będziesz czuwała, żeby nie hałasowały, nie broiły i nie marnowały jedzenia. Powinnaś wcześniej schodzić na dół. Lottie już wylała herbatę.

Taki był początek, a odtąd z każdym dniem pomnażały się nałożone na nią obowiązki. Uczyła młodsze dziewczynki francuskiego i przesłuchiwała je z innych lekcji – ale to nie sprawiało jej kłopotu. Przekonano się, że można z niej mieć wyrękę w wielu sprawach. Można ją było posyłać po sprawunki o każdej porze dnia i przy każdej pogodzie. Można jej było nakazać, by wykonała robotę nie wykończoną lub zaniedbaną przez innych. Kucharka i pokojówki podchwyciły ton miss Minchin, rade, że mogą rozkazywać tej „smarkatej”, o którą było tyle hałasu przez tak długi czas.

Przez pierwsze dwa miesiące Sara mniemała, że uległością i najlepszym wypełnianiem swych powinności w miarę sił oraz potulnym znoszeniem wszelkich łajań, zdoła zmiękczyć serca tych, którzy obchodzili się z nią tak srogo. W głębi hardej duszyczki życzyła sobie, by nabrali przekonania, że ona nie potrzebuje ich łaski, lecz stara się zapracować na swe utrzymanie. Ale w końcu uświadomiła sobie, że nie zmiękczyła nikogo, owszem – im większą okazywała uległość, tym więcej panoszyły się wobec niej służące i na tym większe grubiaństwa pozwalała sobie kucharka.

Gdyby Sara była o kilka lat starsza, miss Minchin obarczyłaby ją pomaganiem w nauce starszym dziewczynkom i zaoszczędziłaby nieco grosza, dając odprawę korepetytorce; ponieważ jednak była tylko dzieckiem i wyglądała jak dziecko, więc uważano, że większy z niej będzie pożytek, gdy zostanie „dziewczyną do wszystkiego”, nade wszystko zaś generalną wykonawczynią wszelkich zakupów i posyłek. Sprawiała się w tym zakresie lepiej niż zawodowy posłaniec. Można jej było powierzać najtrudniejsze zlecenia i posyłki. Umiała nawet płacić rachunki na mieście, świetnie sprzątała i porządkowała pokoje.

Własne jej lekcje należały do przeszłości. Nie uczono jej już niczego i dopiero po wielu żmudnych dniach spędzonych na bieganiu tu i tam za byle czyim rozkazem, pozwolono jej (acz z niechęcią) chodzić późnym wieczorem do opustoszałej sali szkolnej i ślęczeć w samotności nad stosem starych książek.

– Jeżeli nie będę sobie przypominała tego, czego się nauczyłam, to wkrótce zapomnę wszystko – mówiła do siebie. – Jestem już prawie dziewczyną kuchenną, a jeżeli ponadto będę niewykształcona, to stanę się zupełnie podobna do Becky. Ciekawam, czy rzeczywiście mogłabym zapomnieć wszystko… i nie wiedzieć, kiedy w wyrazach francuskich pisze się „h” lub ile żon miał Henryk VIII.

Jedną z najosobliwszych stron nowego trybu życia Sary była zmiana jej sytuacji wśród uczennic. Nie dość, że przestała odgrywać wśród nich rolę jakby małej władczyni, ale zdawała się wręcz nie należeć już do ich grona. Była do tego stopnia zajęta ciągłą robotą, że ledwo miała sposobność rozmawiać z którąś z koleżanek; zresztą zauważyła, iż miss Minchin była nierada temu.

– Nie życzę sobie, by ta dziewczyna poufaliła się i rozmawiała z innymi dziewczynkami – oświadczyła raz przełożona. – Dziewczęta lubią słuchać utyskiwań, a gdy ona zacznie opowiadać im o sobie różne romantyczne historie, zaraz w ich oczach wyrośnie na nieszczęśliwą bohaterkę i rodzice zrażą się do mojego zakładu. Lepiej, żeby żyła zupełnie na uboczu… zgodnie ze swym stanowiskiem. Ja daję jej dach nad głową… a więcej nie ma prawa wymagać ode mnie.

Sara nie wymagała wiele i zbyt była dumna, by nadal zadawać się z dziewczynkami, które najwidoczniej zaczęły się krępować i czuć się niepewnie w jej towarzystwie. Uczennice miss Minchin były w przeważnej części stadem głupiutkich, młodych gąsek. Przywykły do wygód i dostatków, więc gdy sukienki Sary stawały się coraz krótsze i brudniejsze, gdy w jej bucikach pokazały się dziury i gdy poczęła na każde zawołanie kucharki chodzić z koszykiem do miasta po zakupy, nauczyły się przemawiać do niej takim tonem, jakim mówiły do służącej.

– Pomyśl sobie, że ta dziewczyna była właścicielką kopalni diamentów – drwiła Lawinia. – Wygląda jak garkotłuk, a dziwaczeje z dniem każdym!… Nigdy jej nie lubiłam, ale teraz to już ścierpieć nie mogę, gdy ona przygląda się ludziom, nie mówiąc ani słowa… Zupełnie jakby chciała zgłębić ich myśli.

– Bo też chcę je poznać – posłyszawszy to, odpowiedziała Sara – dlatego przyglądam się niektórym ludziom. Lubię wiedzieć, co się w nich dzieje… i rozmyślać o tym.

Trzeba powiedzieć, że Sara kilkakrotnie uniknęła przykrości, przyglądając się uważnie Lawinii, która zawsze rada była komuś dokuczyć, szczególnie zaś lubiła dawać się we znaki swojej dawnej rywalce.

Sara nigdy nikomu nie dokuczała ani też nie wtrącała się do niczyich spraw. Pracowała jak najemnica; dreptała po mokrych ulicach, dźwigając koszyki i paczki; przełamywała dziecięce roztrzepanie małych dziewczynek, którym pomagała w nauce francuskiego. Ponieważ ubranie jej stawało się z dniem każdym brudniejsze, a wygląd coraz bardziej zaniedbany, przeto uznano, iż powinna stołować się w suterenie. Słowem, obchodzono się jak z podrzutkiem lub oberwańcem. W sercu jej z dniem każdym narastał ból i hardość – ale nikomu nie zwierzała się ze swych uczuć.

– Żołnierze się nie skarżą, gdy ich coś boli – powtarzała, zaciskając zęby. – I ja też nie będę się skarżyła; będę sobie wyobrażała, że jestem na wojnie.

Ale bywały chwile, że jej dziecięce serduszko pękłoby z bólu, gdyby nie miało oparcia w trzech życzliwych osobach.

Jedną z nich była Becky – tak, właśnie ona. Przez całą ową pierwszą noc spędzoną na poddaszu Sara doznawała niejakiej pociechy na myśl, że po drugiej stronie muru, w którym roiły się i piszczały szczury, znajdowała się przecie jakaś ludzka istota. W ciągu nocy następnych owo uczucie wzrastało. Za dnia obie sąsiadki nie miały sposobności do rozmowy, każda z nich bowiem musiała wykonywać swoją robotę, a wszelka próba pogawędki byłaby poczytana za próżniactwo i marnotrawienie czasu.

– Proszę się na mnie nie gniewać, panienko – szepnęła Becky pierwszego dnia – jeśli nie będę grzecznie mówiła. Jeszcze za uszy bym od kogo oberwała, gdybym zaczęła rozmawiać. Teraz to nie mamy czasu ani na „przepraszam”, ani na „dziękuję”.

Mimo to każdego ranka wkradała się do pokoiku Sary, żeby pozapinać jej ubranie i pomóc, w czym tylko mogła, zanim zbiegła do kuchni rozpalać ogień. A gdy zapadła noc, Sara zawsze słyszała nieśmiałe stukanie do drzwi, oznaczające, że jej „pokojówka” gotowa jest pomóc we wszystkim. Przez pierwsze tygodnie swej niedoli Sara czuła się jakby ogłuszona, przeto zdarzało się, że czas dłuższy mijał, zanim się spotkały lub zaszły w odwiedziny jedna do drugiej. Instynkt podszepnął Becky, że gdy człowiek dozna smutku, najlepiej zostawić go w samotności.

Drugą pocieszycielką była Ermengarda. Zanim jednak objęła swoją rolę, zdarzyło się wiele dziwnych rzeczy.

Gdy Sara otrząsnęła się i zaczęła znów reagować na świat zewnętrzny, uświadomiła sobie, że w chwili nieszczęścia zapomniała zupełnie o istnieniu Ermengardy. Obie były przyjaciółkami, lecz Sara, choć jej rówieśniczka, uważała się za osobę starszą. Albowiem Ermengarda, przy całej swej dobroci, była zawsze osóbką mało rozgarniętą. Do Sary przylgnęła nieporadnością i prostotą; przychodziła do niej z prośbą o pomoc w odrabianiu lekcji, przysłuchiwała się każdemu jej słowu i nagabywała ją o coraz nowe opowieści; sama jednak nie umiała powiedzieć nic ciekawego i brzydziła się wszelkimi książkami. Nie była to więc osoba, o której się pamięta, gdy na głowę zwali się burza nieszczęścia. Nic dziwnego, że Sara o niej zapomniała.

Zapomnieć o niej można było tym bardziej, że niespodziewanie wyjechała na kilka tygodni do domu. Gdy powróciła, przez parę pierwszych dni nie widziała się z Sarą, aż razu jednego spotkała ją przechodzącą przez korytarz i niosącą na rękach cały tobołek ubrań, przeznaczonych do naprawy… bo Sara już zdążyła się nauczyć łatania i cerowania. Twarz miała bladą i mocno zmienioną, a ubrana była w starą i dziwnie skrojoną sukienkę, spod której wystawały jej chude nogi.

Ermengarda zbyt wielką była ciamajdą, by mogła znaleźć się odpowiednio w takiej sytuacji. Nie pomyślała nawet o tym, by jakoś zagadnąć przyjaciółkę. Wiedziała wprawdzie, co się stało, jednakże nigdy nawet nie wyobrażała sobie, by Sara mogła tak wyglądać – by mogła stać się tak opuszczona, znędzniała, biedna, tak podobna do służebnej dziewczyny. Rozżaliło ją to do tego stopnia, iż nie zdobyła się na nic więcej, jak tylko na to, by wybuchnąć zdławionym, histerycznym śmiechem i wykrzyknąć – bezmyślnie i niemal bez sensu:

– Ach, Saro! To ty jesteś?

– Tak! – odpowiedziała Sara i nagle oblała się pąsem na myśl, która przeszła jej przez głowę. W jej oczach, które patrzyły wprost przed siebie, było coś takiego, że Ermengarda zmieszała się jeszcze bardziej, mając wrażenie, że stoi przed jakąś inną nieznaną dziewczynką.

– Ach… – zająknęła się. – Jak… jak się masz?

– Sama nie wiem, jak… – odpowiedziała Sara. – A jak ty się miewasz?

– Ja… ja… dobrze – odrzekła Ermengarda, ogarnięta zakłopotaniem, i bezradnie poczęła przemyśliwać, co powiedzieć bardziej serdecznego.

– Czy… czy jesteś bardzo nieszczęśliwa? – wykrztusiła z siebie.

Wówczas Sara dopuściła się postępku niesprawiedliwego: zbolałe jej serce nabrzmiało wielkim gniewem i podszepnęło, że najlepiej będzie nie wdawać się w rozmowę z tak głupią istotą.

– Cóż ty sobie myślisz? – ofuknęła ją. – Może ci się zdaje, że jestem szczęśliwa? – I odeszła, nie mówiąc już ani słowa.

Z czasem uświadomiła sobie, że biedna Ermengarda nie zasługiwała na naganę za swą niezręczność i nieporadność. Ale owa nagła myśl, która przemknęła przez głowę Sary, obudziła w niej nadmierną wrażliwość.

– Wszystkie one jednakowe – pomyślała. – Ona nawet nie chce ze mną rozmawiać… bo wie, że inne ode mnie stronią.

Przez kilka tygodni coś jakby je odgradzało. Gdy przypadkiem spotkały się, Sara odwracała oczy w inną stronę, a Ermengarda czuła się zbyt skrępowana i zakłopotana, by ją zagadnąć. Czasem, mijając się, skinęły sobie głową, a zdarzało się, że zaniedbywały nawet i tego powitania.

– Jeżeli ona woli ze mną nie rozmawiać – myślała Sara – to i ja będę jej unikała. Miss Minchin nam to ułatwi…

Miss Minchin ułatwiała im to tak wybornie, że w końcu prawie nie widywały się. W owym to czasie zauważono, że Ermengarda zrobiła się jeszcze bardziej otępiała i że miała minę osowiałą i nieszczęśliwą. Całymi dniami siadywała na parapecie okna i spoglądała na dwór, nie mówiąc ani słowa. Pewnego razu Jessie, przechodząc koło okna, zatrzymała się i spojrzała na nią zdumiona.

– Czemu płaczesz, Ermengardo? – zapytała.

– Ja… nie płaczę – odpowiedziała Ermengarda zdławionym, niepewnym głosem.

– Ależ płaczesz! – wykrzyknęła Jessie. – Właśnie ogromna łza spłynęła ci po nosie… a za nią druga…

– A niech sobie płynie! – żachnęła się Ermengarda. – Jestem nieszczęśliwa… więc niech nikt do mnie się nie wtrąca!

To rzekłszy, odwróciła się do niej plecami i zakryła twarz chusteczką.

Tego wieczoru Sara później niż zwykle powróciła na poddasze. Zatrzymano ją przy robocie aż do tej godziny, o której dziewczynki kładły się spać, po czym poszła do pustej sali szkolnej, by odrabiać lekcje. Gdy znalazła się na schodach, wiodących na strych, zdumiała się ogromnie, widząc światełko, dobywające się ze szpary pod drzwiami jej pokoiku.

– Ktoś zapalił świecę – pomyślała. – Ale kto? Oprócz mnie nikt tam nie wchodzi.

Istotnie, ktoś zapalił świecę; paliła się ona jednak nie w kuchennym lichtarzyku, którego Sara zwykła używać, lecz w takim, jakie znajdowały się w sypialnych pokojach dziewczynek. Ten ktoś siedział na zszarganym podnóżku, a ubrany był w szlafroczek i otulony czerwonym szalem. Była to Ermengarda.

– Ermengarda! – krzyknęła Sara zdumiona, niemal przerażona. – Ależ ty narażasz się na nieprzyjemności!

Ermengarda stoczyła się z podnóżka i podreptała przez pokój, szurając za dużymi pantoflami. Jej oczy i nosek były czerwone od płaczu.

– Wiem, że się narażam… gdyby mnie przyłapano… – odpowiedziała Ermengarda. – Ale ja o to nie dbam… nie dbam wcale… Ach… Saro, powiedz mi… co się stało? Czemu przestałaś mnie kochać?

W głosie jej była taka dziwna nuta, że Sarę znów zaczęło dławić w gardle. Ten ton prostoduszny i serdeczny przypomniał jej dawną Ermengardę, która pragnęła zostać jej „najlepszą przyjaciółką”, i wyraził zgoła co innego, niż zdawało się mówić jej zachowanie w ciągu ostatnich kilku tygodni.

– Ja cię kocham – odparła Sara. – Ale widzisz… teraz wszystko się zmieniło… Myślałam… myślałam… że i tyś się zmieniła.

Ermengarda szeroko otworzyła zapłakane oczy.

– Ależ… to tyś się zmieniła! – zawołała. – Nawet nie chciałaś rozmawiać ze mną… Sama nie wiedziałam, co mam robić. Tak, to tyś się zmieniła od czasu mojego powrotu!

Sara zamyśliła się. Spostrzegła, że popełniła omyłkę.

– Tak, ja się zmieniłam – odpowiedziała – ale w inny sposób, niż ci się wydaje. Miss Minchin nie życzy sobie, żebym rozmawiała z dziewczynkami… i prawie żadna ze mną nie rozmawia. Myślałam… że i ty może nie chcesz… dlatego starałam się schodzić ci z drogi.

– Och, Saro! – odrzekła Ermengarda z wyrzutem.

Spojrzały na siebie i rzuciły się wzajem w objęcia. Przez kilka minut czarna główka Sary spoczywała na ramieniu okrytym w czerwony szal. Jakże czuła się osamotniona w owym czasie, gdy Ermengarda zdawała się od niej stronić!

Następnie usiadły razem na podłodze. Sara objęła rękami kolana, a Ermengarda otuliła ją swoim szalem, patrząc z uwielbieniem w jej przedziwne, duże oczy.

– Już nie mogłam dłużej tego znosić – zwierzała się. – Może ty byś mogła żyć beze mnie, Saro, ale ja bez ciebie nie. Dlatego to dziś wieczorem, gdym płakała pod kołdrą, przyszło mi nagle na myśl, by po cichu wejść na górę i prosić cię, żebyśmy znów mogły być przyjaciółkami.

– Postąpiłaś o wiele piękniej niż ja – wyznała Sara. – Ja byłam zbyt dumna, by starać się o twoją przyjaźń. Widzisz, teraz, gdy los mnie doświadczył, okazało się, że nie jestem dobrym dzieckiem. Bałam się zawsze, że przyjdą na mnie takie ciężkie chwile… Może dlatego zostały zesłane, żeby mnie wypróbować!

Ermengarda rozejrzała się po pokoiku, a na twarzyczce malowała się jednocześnie ciekawość i bojaźń.

– Saro – odezwała się – jak ty tu możesz mieszkać?

Sara również rozejrzała się wokoło.

– Owszem, mogę… o ile sobie wyobrażę, że ten pokoik inaczej wygląda… albo też, że jest to jedno z miejsc, o których mowa w powieściach. Inni ludzie w gorszych jeszcze żyli warunkach. Przypomnij sobie hrabiego Monte Christo, gdy znajdował się w kazamatach Château d’If. A pomyśl o więźniach Bastylii.

– Bastylii!… – szeptem powtórzyła Ermengarda, wpatrując się w przyjaciółkę i ulegając na nowo jej urokowi. Miała żywo w pamięci dzieje rewolucji francuskiej, które Sara, pomagając sobie intrygującymi opowiadaniami, utrwaliła w jej pamięci. Prócz Sary nikt nie zdołałby tego dokonać.

– Tak jest – mówiła dalej Sara, oplatając kolana dłońmi, a w oczach jej zajaśniał błysk, znany tak dobrze Ermengardzie. – W tym miejscu można doskonale wszystko sobie wyobrazić. Jestem oto więźniem Bastylii. Spędziłam tu wiele, wiele lat… i wszyscy o mnie zapomnieli. Miss Minchin jest dozorcą więzienia… a Becky… – tu w jej oczach rozjarzył się promień jeszcze silniejszy – Becky jest więźniem, znajdującym się w sąsiedniej celi!

Zwróciła się twarzą ku Ermengardzie. W tej chwili była znowu całkiem podobna do dawnej Sary.

– Będę to sobie wyobrażała – rzekła. – Przyniesie mi to wielką ulgę.

Ermengarda była jednocześnie zachwycona i onieśmielona.

– A czy będziesz mi o tym opowiadała? – zapytała. – Czy będę mogła tu przychodzić nocą, kiedy jest najbezpieczniej, i słuchać opowieści, które sobie ułożysz za dnia?

– Dobrze – zgodziła się Sara. – W nieszczęściu poznaje się ludzi i ja poznałam twoje dobre serce.

R O Z D Z I A Ł   D Z I E W I Ą T Y

Melchizedech

Trzecią sojuszniczką Sary była Lottie. To maleństwo jeszcze nie rozumiało, co znaczy nieszczęście, toteż przerażała ją i niepokoiła zmiana, jaką zauważyła w trybie życia swej przybranej matki. Słyszała, że Sarze przydarzyło się coś niezwykłego, ale pojąć nie mogła, czemu Sara wygląda inaczej – czemu ubiera się w starą czarną sukienkę i przychodzi tylko po to do sali szkolnej, żeby pomagać w nauce dziewczynkom, zamiast siedzieć po dawnemu na honorowym miejscu i sama się uczyć. Wiele szeptów było pomiędzy maluchami, gdy wyszło na jaw, że Sara już nie mieszka w swych pokojach, w których tak długo królowała Emilka. Największy kłopot polegał na tym, że gdy Lottie pytała Sarę o cokolwiek, ta niczego nie chciała wyjaśnić.

– Czy ty jesteś teraz bardzo biedna, Saro? – zapytała ją poufale zaraz pierwszego dnia, gdy Sara objęła nadzór nad małą „szkółką” języka francuskiego. – Tak biedna jak żebrak?

Ścisnęła tłustą łapką smukłą dłoń Sary i wybałuszyła okrągłe, pełne łez oczy.

– Ja nie chcę, żebyś ty była biedna jak żebrak!

Widząc, że Lottie gotowa rozbeczeć się za chwilę, pośpieszyła ją pocieszać:

– Żebracy nie mają gdzie mieszkać – rzekła odważnie – a ja przecież mam mieszkanie.

– A gdzie ty mieszkasz? – nalegała Lottie. – W twoim pokoju śpi nowa uczennica… i nie jest on już taki ładny jak dawniej.

– Ja teraz mieszkam w innym pokoju – odpowiedziała Sara.

– A czy jest ładny? – dopytywała się Lottie. – Chcę pójść i obejrzeć.

– Bądź cicho – upomniała ją Sara. – Miss Minchin na nas patrzy i jeszcze się będzie gniewała, że szepczemy.

Zdążyła już się przekonać, że musi ponosić odpowiedzialność za wszelkie nieporządki i łamanie karności, jakie tylko zdarzały się w tym domu. Jeżeli dzieci były nieuważne, jeżeli rozmawiały lub hałasowały, ona za to odbierała naganę.

Ale Lottie była osóbką upartą. Widząc, że Sara nie chce jej wyjawić miejsca swego zamieszkania, postanowiła odkryć je sama jakimkolwiek sposobem. Zagadywała więc młodsze koleżanki i podsłuchiwała rozmowy starszych dziewczynek, aż w końcu, opierając się na jakiejś informacji, rzuconej przez kogoś mimochodem, wybrała się pewnego wieczoru na poszukiwanie nowego mieszkania Sary. Wdrapując się na schody, o których istnieniu dotąd nawet nie wiedziała, dotarła na sam strych. Znalazła tu dwoje drzwi, jedne przy drugich, a otwarłszy pierwsze z nich, ujrzała Sarę stojącą na starym stoliku i wyglądającą przez okno.

– Saro! Mamusiu Saro! – zawołała z przerażeniem. Tak brzydki i pusty wydał jej się ten pokój, tak od całego świata odległy, a nóżki tak były zmęczone, jakby przebyły co najmniej kilkaset schodów.

Na dźwięk jej głosu Sara struchlała. Co teraz będzie? Jeżeli Lottie zacznie płakać, a ktoś posłyszy, obie będą zgubione! Zeskoczyła ze stołu i podbiegła do przybyłej.

– Tylko nie płacz i nie rób hałasu – zaczęła ją błagać. – Dostałabym za to burę, a już przez cały dzień wciąż mnie łajano. Ten pokój… ten pokój nie jest najgorszy…

– Nie najgorszy? – szepnęła Lottie i zacisnęła usta, rozglądając się wokoło. Była wprawdzie rozpieszczonym dzieckiem, ale tak kochała swą „przybraną mamę”, że zdobyła się na wielki wysiłek i zapanowała nad sobą; zresztą wiedziała, że każde miejsce, w którym zamieszka Sara, mogło przemienić się w przybytek piękna i szczęścia.

– Naprawdę nie najgorszy? – szepnęła. – Jak to?

Sara przytuliła ją do siebie i starała się uśmiechnąć.

– Bo widać stąd różne rzeczy, jakich nie ogląda się nigdy tam na dole – odpowiedziała.

– Cóż to za rzeczy? – zapytała Lottie z zaciekawieniem, jakie Sara umiała obudzić nawet w starszych dziewczynkach.

– Kominy na dachu… tak bliskie, że niemal ręką można je dosięgnąć, i dym, który ciągle się wije smugami i kłębami wzbija się w niebo… i wróble, co skaczą dokoła i gwarzą z sobą zupełnie jak ludzie… i okna innych poddaszy, z których co chwila wychylają się jakieś głowy… Miło jest myśleć o tych ludziach, kim oni są i co porabiają… I tak tu wysoko, wysoko… jakbym się znajdowała w innym jakimś świecie!

– Oj, chciałabym to zobaczyć! – zawołała Lottie. – Podsadź mnie w górę!

Sara podniosła ją i postawiła na starym stoliku, po czym obie oparły się o krawędź skośnego okna i wyjrzały na świat.

Kto nie spoglądał z takiej wysokości, ten nawet nie pojmuje, jak niezwykły widok roztoczył się przed oczyma obu dziewczynek. Oto zewsząd rozpościerały się płaszczyzny dachówek, zbiegając ukośnie ku rynnom. Wróble, które miały tu swe siedliska, ćwierkały i skakały wokoło, nie okazując najmniejszej trwogi. Dwa z nich usiadły na szczycie najbliższego komina i kłóciły się ze sobą, póki jeden nie podziobał i nie wypędził swego towarzysza. Pobliskie okno strychowe zostało zamknięte, gdyż sąsiednia kamienica była niezamieszkana.

– Szkoda, że tam nikt nie mieszka – westchnęła Sara. – To okno jest tak blisko, że gdyby tam, na poddaszu, mieszkała mała dziewczynka, mogłybyśmy z sobą rozmawiać, a nawet przełazić do siebie w odwiedziny… o ile tylko byśmy się nie bały, że spadniemy z dachu.

Niebo wydawało się tu znacznie bliższe, niż gdy się patrzyło na nie z ulicy. Lottie była oczarowana. Z wysokości okna strychowego pomiędzy kominami wszystko to, co działo się w dole, wydawało się niemal czymś nierzeczywistym. Ledwie się tu wierzyło w istnienie miss Minchin, miss Amelii i sali szkolnej, a turkot kół na ulicy poczytać można było za dźwięk pochodzący z innego świata.

– Ach, Saro! – zawołała Lottie, przytulając się do jej opiekuńczego ramienia. – Jakże mi się podoba tu na poddaszu! Tu o wiele ładniej, niż tam u nas na dole!

– Popatrz na tego wróbelka – szepnęła Sara. – Szkoda, że nie mam okruszynek, bo bym mu rzuciła.

– Ja mam! – półgłosem wykrzyknęła Lottie. – Wczoraj kupiłam sobie ciastko i jeszcze mi został w kieszeni kawałek.

Gdy rzuciły kilka okruszynek, wróbel zerwał się i odleciał na jeden z sąsiednich kominów, widocznie nie był przyzwyczajony do serdeczności ze strony mieszkańców poddasza i zląkł się rzuconych niespodzianie okruszyn. Ale gdy Lottie ani drgnęła, a Sara poczęła cichutko ćwierkać – jak gdyby sama była wróbelkiem – ptaszek poznał, że to, co go tak przestraszyło, było jedynie objawem gościnności. Przechylił więc główkę i z wysokości komina spoglądał na okruszyny. Lottie ledwo potrafiła ustać spokojnie.

– Czy on się zbliży? Czy się zbliży? – szepnęła.

– Chyba tak – odpowiedziała Sara szeptem. – Teraz się zastanawia, czy to bezpieczne. Tak! Przyleci! O, już się zbliża!

Wróbelek sfrunął w dół i skoczył ku okruszynom, ale zatrzymał się w pewnej odległości i znów przechylił główkę na bok, jakby rozmyślając, czy Sara i Lottie nie zmienią się przypadkiem w dwa duże kociska i nie rzucą się na niego. W końcu doszedł do wniosku, że dziewczynki nie są takie straszne, jak mu się wydawało, więc w kilku podrygach podbiegł bliżej, porwał lśniącym dziobkiem największą z okruszynek i zaniósł ją hen, poza komin.

– Teraz on już nas zna – rzekła Sara. – Zaraz przyleci po resztę okruszynek.

Wrócił, ale nie sam, bo przyprowadził z sobą kolegę, a ten kolega za chwilę odleciał i przywiódł jakiegoś swego kuzyna. Rozpoczęły wesołą ucztę, pełną krzyku, gwaru i świergotu, co czas pewien jednak odrywały się od jadła i przechylały łebki w bok, obserwując zachowanie dziewczynek. Lottie tak była zachwycona, iż zapomniała o pierwszym przykrym wrażeniu. Zresztą, gdy zeszła ze stołu, Sara pokazała jej inne zalety i powaby pokoju.

– To moje mieszkanko takie jest maluchne i położone tak wysoko, że niemal wydaje się gniazdkiem na wierzchołku drzewa, a pochyły sufit taki zabawny! Patrz, w tym końcu pokoju zaledwie można stanąć prosto, a gdy świta poranek, mogę leżeć w łóżku i patrzeć wprost w niebo przez okno w dachu. Wygląda ono jak kwadratowy skrawek światła. Gdy słońce zaczyna świecić, przepływają nade mną małe różowe obłoczki, a mnie się zdaje, że mogłabym ich dotknąć. A jeżeli deszcz pada, to krople szemrzą i szemrzą, jak gdyby gwarzyły ze mną. Kiedy indziej znowu, gdy świecą gwiazdy, można położyć się na łóżku i liczyć, ile ich widać przez okno. A przypatrz się i temu zardzewiałemu piecykowi w kącie. Gdyby był wyczyszczony i gdyby zapalono w nim ogień, byłoby tu prześlicznie. Widzisz teraz, że mam naprawdę miły pokoik!

Mówiąc to, trzymała Lottie za rękę i obchodząc wraz z nią całe swe maleńkie mieszkanko, przedstawiała wszystkie rzekome piękności. Lottie, która zawsze wierzyła słowom Sary, również zaczęła sobie wyobrażać, że dostrzega to wszystko.

– Widzisz – mówiła dalej Sara – tu, na podłodze, mógłby leżeć gruby, puszysty kobierzec indyjski; w tym zaś kącie mogłaby stać mała, miękka sofa pełna poduszek; tam dalej stałaby półka pełna książek; przed piecykiem mogłaby leżeć tygrysia skóra, a na ścianie wisiałyby obrazy i dywaniki, które zasłoniłyby odrapany tynk. Tam mogłaby wisieć lampka z różowym kloszem; na środku pokoju postawiłabym stolik z przyborami do herbaty, a na ogniu szumiałby pękaty imbryczek. Łóżko też mogłoby być ładne, wygodne, zasłane miłą jedwabną kołderką. A może udałoby się nam oswoić wróbelki, żeby przylatywały do okna, stukały w szybę i prosiły, by je wpuścić do pokoju.

– Ach, Saro! – zawołała Lottie. – Ja bym chciała tu mieszkać.

Gdy Sara namówiła ją do odejścia i odprowadziwszy kawałek drogi, wróciła na poddasze, pokój wydał się jej inny niż przed chwilą; czar marzeń prysnął doszczętnie. Łóżko było twarde i nakryte brudnym kocem. Ze ściany odpadał tynk, a podłoga była zimna i goła. Odrapany podnóżek, kulejący na jedną nogę, był jedynym sprzętem w pokoju. Sara usiadła na nim i podparła głowę rękami. Odwiedziny i odejście Lottie spotęgowało w niej wrażenie brzydoty pokoju oraz własnej samotności.

– Tak, to prawdziwa pustelnia! – odezwała się do siebie. – Czasem wydaje mi się, że jest to chyba najbardziej odludne miejsce na świecie.

Siedziała tak przez parę minut, gdy uwagę jej ściągnął jakiś lekki szelest. Podniosła głowę, chcąc zobaczyć, skąd głos ten pochodzi – gdyby była bardziej bojaźliwa, natychmiast zerwałaby się ze swego stołka. Oto z nory wylazł – zapewne zwabiony zapachem okruszynek, upuszczonych przez Lottie na podłogę – ogromny szczur. Przysiadł na tylnych łapach i z lubością węszył na wszystkie strony. Wyglądał tak pociesznie i tak przypominał siwobrodego karzełka czy skrzata, że Sarę rozbawiła jego postać i minka. Wpatrywał się w nią błyszczącymi ślepkami, jak gdyby chciał ją o coś zapytać, ze spojrzenia przebijał lęk i taka niepewność, że Sarze znów przyszły dziwne myśli do głowy:

– Tak, rozumiem cię, bratku! Pewnie, że to ciężko być szczurem! Nikt nie żywi sympatii dla ciebie. Ludzie na twój widok zrywają się, uciekają i krzyczą: „Fe, brzydkie szczurzysko!” Mnie też nie byłoby przyjemnie, gdyby na mój widok ludzie wołali z obrzydzeniem: „Fe, brzydka Sara!”… i zastawiali na mnie pułapki, udając, że mi podają obiad. Inaczej jest być wróbelkiem! Ale nikt nie pytał tego szczura, gdy się urodził: „Czy wolisz być szczurem, czy wróblem?”

Siedziała tak spokojnie, że szczur zaczął nabierać odwagi. Bał się wprawdzie ogromnie, ale może miał serce takie jak wróbelek, a ono mu mówiło, że ta dziewczynka nie jest kotem i nie skoczy na niego znienacka. Przy tym głodny był ogromnie. W norze miał żonę i liczną rodzinę, której od kilku dni nie dopisywało szczęście w łowach. Odszedł od gorzko płaczącej dziatwy i powiedział sobie, że gotów jest narazić skórę, żeby zdobyć parę okruszynek. Toteż, ujrzawszy zdobycz, ostrożnie stanął znowu na czterech łapkach.

– Chodź bliżej – odezwała się Sara – nie bój się, nie jestem pułapką. Możesz sobie zabrać te okruszyny, biedaku! Więźniowie Bastylii przyjaźnili się ze szczurami. Może i my zawrzemy przyjaźń?

Nie wiem, czemu to przypisać, jednakże jest rzeczą pewną, że zwierzęta rozumieją, co się do nich mówi. Może istnieje mowa, która nie składa się ze słów, a przecież jest zrozumiała dla wszystkich stworzeń na świecie. W każdym razie szczur wiedział już od owej chwili, że jest bezpieczny, wiedział, że ta ludzka istota, siedząca na czerwonym podnóżku, nie zerwie się i nie nastraszy go dziwnym hałasem, ani też nie będzie ciskać ciężkimi przedmiotami. Był to naprawdę szczur bardzo grzeczny i nie myślał nikomu wyrządzić szkody. Gdy stał na dwóch łapkach i węszył, utkwiwszy oczy w Sarze, miał nadzieję, że ona zrozumie jego zamiary i nie odniesie się do niego wrogo. Przecież mu mówiła, że nie ma czego się bać. Podszedł więc cicho ku okruszynom i zaczął je zajadać, przy czym od czasu do czasu spoglądał bokiem na Sarę – zupełnie jak to czyniły wróble. Jedna z okruszyn była większa od innych, widać było, że szczur miał wielką chrapkę na ten kąsek, jednakże bał się podejść do podnóżka, przy którym leżała.

– Pewno chce ją zanieść rodzinie – pomyślała Sara. – Jeżeli nie będę się ruszała, może nabierze odwagi.

Była tak zaciekawiona jego zachowaniem, że ledwo śmiała oddychać. Szczur przysunął się nieco bliżej i schrupał jeszcze kilka okruszyn, po czym zatrzymał się i jął węszyć ostrożnie, rzucając ukradkowe spojrzenia w stronę osoby siedzącej na podnóżku; naraz skoczył z nagłą śmiałością, dopadł ciastka, a ledwo je zagarnął w pazurki, natychmiast dał drapaka ku ścianie i zapadł się w jakiejś szczelinie pod podłogą.

– Wiedziałam, że chciał tę okruszynę zanieść dzieciom – rzekła Sara. – Jestem przekonana, że wkrótce zawrzemy przyjaźń.

W jakiś tydzień później, w jeden z tych nielicznych wieczorów, gdy Ermengarda miała sposobność wymknąć się na górę, na próżno stukała przez parę minut koniuszkami palców w drzwi pokoiku Sary. W głębi panowała taka cisza, że Ermengarda początkowo mniemała, iż Sara śpi. Naraz ku wielkiemu zdziwieniu posłyszała jej cichy śmiech oraz następujące słowa, wypowiedziane do kogoś głosem pieszczotliwym:

– No, no! Weź to sobie, Melchizedechu, i wracaj do domu! Już tam żona czeka na ciebie!

Zaraz potem Sara otworzyła drzwi – i ujrzała Ermengardę, stojącą na progu i wpatrującą się w nią przerażonym wzrokiem.

– Z kim… z kim rozmawiałaś, Saro? – spytała ją cicho dziewczynka.

Sara wciągnęła ją ostrożnie do pokoju, ale minę miała jakby uradowaną i rozbawioną.

– Musisz mi przyrzec, że się nie przestraszysz… nie krzykniesz… bo inaczej nic ci nie opowiem.

Ermengarda już na wstępie miała ochotę wydać przeraźliwy okrzyk, zdołała jednak zapanować nad sobą. Rozejrzała się wokoło po pokoju – i nie zobaczyła nikogo! A przecież Sara najwyraźniej do kogoś mówiła! Ermengardzie przyszły na myśl duchy.

– Czy to coś takiego… co mogłoby mnie przestraszyć? – zapytała lękliwie.

– Niektórzy ludzie się ich boją – odpowiedziała Sara. – Ja też bałam się początkowo… ale teraz się nie boję.

– Czy to był… duch? – pisnęła Ermengarda.

– Nie – odparła Sara, śmiejąc się. – To był mój szczur…

Ermengarda skoczyła jak oparzona i jednym susem znalazła się na środku brudnego łóżeczka; tu podwinęła nogi pod siebie, otulając się szlafrokiem i czerwonym szalem. Nie krzyczała, ale dyszała ciężko z przerażenia.

– Och! och! – kwiliła po cichu. – Szczur! Szczur!

– Przypuszczałam, że się zlękniesz – rzekła Sara. – Ale nie masz czego się obawiać. Ja go oswoiłam, on mnie już zna i przychodzi na każde moje wezwanie. Czy nie chciałabyś go zobaczyć?

Ermengarda początkowo tak była przerażona, że skuliła się w kłębek na łóżku i nie śmiała się ruszyć, jednak niebawem uspokoił ją pogodny wyraz twarzy przyjaciółki, a opowiadanie o pierwszym spotkaniu z Melchizedechem tak zaostrzyło jej ciekawość, iż odważyła się spojrzeć przez poręcz łóżka. Sara podeszła do otworu pod murem i uklękła przy nim.

– Czy on… czy on nie wypadnie nagle i nie skoczy na łóżko? – zapytała.

– Nie – odpowiedziała Sara. – On jest tak dobrze wychowany, jak i my. Zachowuje się zupełnie jak człowiek. No, popatrz!

Zagwizdała tak cicho, że jedynie w zupełnej ciszy można było ją usłyszeć. Powtórzyła gwizd kilkakrotnie, całkowicie pochłonięta tą czynnością. Ermengardzie przyszło na myśl, że przyjaciółka jej wygląda na wróżkę odprawiającą czary. W końcu – widocznie w odpowiedzi na owo zaklęcie – z nory wysunął się łebek o szarych wąsach i błyszczących ślepkach. Sara rozsypała kilka okruszyn, trzymanych w dłoni, a Melchizedech wylazł spokojnie z nory i począł je zajadać. Jeden kawałek, większy od innych, zachował sobie na ostatek, porwał go i uniósł pośpiesznie do nory.

– Porcja przeznaczona dla jego żony i dzieci – wyjaśniła Sara towarzyszce. – To bardzo poczciwy szczurek, sam zadowala się mniejszymi okruszkami. Za każdym razem, gdy wraca do nory, cała jego rodzina aż piszczy z uciechy. Już potrafię rozróżnić trzy rodzaje pisków: innym głosem piszczą małe szczurki, innym pani Melchizedechowa, a jeszcze inaczej sam Melchizedech.

Ermengarda zaczęła się śmiać.

– Ej, Saro! – zawołała. – Jakaś ty zabawna… ale i dobra!

– Wiem, że jestem zabawna – potwierdziła Sara, śmiejąc się wesoło – a staram się być dobra.

Przetarła czoło małą, brunatną rączką, a na twarzy pojawił się wyraz smutku i rozrzewnienia.

– Tatuś zawsze śmiał się ze mnie, nazywał mnie dziwaczką, ale bardzo mu się podobały moje wymysły i urojenia. Trudno, nie poradzę nic na to, że nie mogę się powstrzymać od wymyślania różnych rzeczy. Inaczej nie potrafiłabym żyć… przynajmniej nie potrafiłabym żyć tutaj – dodała ściszonym głosem, rozglądając się po pokoju.

Ermengarda, jak zwykle, nie mogła się oprzeć ciekawości.

– Gdy ty mi opowiadasz o jakiejś rzeczy, zawsze mi się wydaje, jak gdyby ona była naprawdę. Na przykład o Melchizedechu tak mówisz, jakby to była jakaś osoba.

– Bo też on jest jakby osobą – odpowiedziała Sara. – Bywa głodny i przerażony, zupełnie jak człowiek, ma żonę i dzieci. Skąd wiesz, że on nie myśli o wszystkim jak my? Jego spojrzenia są tak rozumne, jak istoty myślącej. Dlatego to nadałam mu ludzkie imię.

Usiadła w zwykłej pozycji na podłodze, obejmując kolana rękami.

– Zresztą – dodała – jest to szczur zesłany mi na przyjaciela w mej Bastylii. Codziennie przynoszę mu kawałek chleba, niedojedzony przez kucharkę, a to mu w zupełności wystarcza na wyżywienie całej rodziny.

– A więc to jest twoja Bastylia? – zapytała Ermengarda z zaciekawieniem. – Wciąż jeszcze wyobrażasz sobie, że to Bastylia?

– Prawie zawsze – odpowiedziała Sara. – Czasami staram się sobie wyobrazić, że jestem w innym jakimś miejscu, ale z Bastylią idzie mi najłatwiej… zwłaszcza gdy jest zimno.

W tejże chwili Ermengarda o mało nie zeskoczyła z łóżka, przerażona odgłosem, który nagle rozległ się tuż koło niej. Było to jakby dwukrotne stuknięcie w ścianę.

– Co to takiego? – zawołała.

Sara wstała i odpowiedziała głosem dramatycznym:

– To więzień w sąsiedniej celi!

– Becky! – zawołała Ermengarda, uniesiona zachwytem.

– Tak jest – odparła Sara. – Słuchaj! Dwukrotne stukanie oznaczało: „Więźniu, czy jesteś w celi?”

To rzekłszy, zastukała w ścianę trzykrotnie, jakby w odpowiedzi.

– To oznacza: „Tak, jestem w celi i wszystko w porządku”…

Z tamtej strony ściany odpowiedziało czterokrotne stuknięcie.

– A to oznacza: „Więc, towarzyszu niedoli, będziemy spali spokojnie. Dobranoc”.

Ermengarda aż promieniała z zachwytu.

– Ach, Saro! – szepnęła. – To brzmi jak bajka.

– Bo też to jest bajka – odpowiedziała Sara. – Wszystko jest bajką… i ty… i ja… i miss Minchin.

Usiadła znowu na ziemi i gwarzyły ze sobą tak długo, aż Ermengarda zapomniała, że jest niejako zbiegiem z więzienia, i dopiero na rozkaz Sary uświadomiła sobie, że nie może przez noc całą siedzieć w Bastylii, lecz powinna wymknąć się cichaczem na dół i wślizgnąć do opuszczonego łóżka.

R O Z D Z I A Ł   D Z I E S I Ą T Y

Przybysz z Indii

Urządzanie wycieczek na poddasze było zarówno dla Lottie, jak i Ermengardy rzeczą niebezpieczną. Żadna z nich nigdy nie była pewna, czy zastanie Sarę albo też czy miss Amelii nie przyjdzie do głowy obejść sypialnie w czasie, gdy wszystkie dziewczynki powinny dawno leżeć w łóżkach. Do rzadkości więc należały ich odwiedziny, toteż czas płynął Sarze przeważnie w samotności. W każdym razie czuła się bardziej osamotniona, gdy przebywała na dole niż na swoim poddaszu. Gdy, wysyłana po sprawunki, szła mała i niepozorna przez wielkie ulice, dźwigając z trudem koszyk, przytrzymując kapelusz targany wiatrem i czując, jak woda deszczowa przesiąka przez jej buciki – miała wrażenie, że tłumy przechodniów, mijających ją pośpiesznie, zwiększają jej samotność. Dawniejszymi czasy, kiedy jeszcze była „księżniczką” i jeździła powozikiem lub spacerowała w towarzystwie Mariette, widok jej jasnej żywej twarzyczki i eleganckich strojów nieraz zwracał uwagę przechodniów. Bogata, wytwornie odziana i otoczona opieką dziewczynka zazwyczaj bywa przedmiotem powszechnej uwagi, ale ubogie dzieci nie są ani tak rzadkim, ani miłym zjawiskiem, by przechodnie mieli darzyć je uśmiechem. Teraz już nikt nie przyglądał się Sarze, nawet nikt nie zdawał się jej dostrzegać, gdy szła z pośpiechem wśród ciżby ludzi. Ostatnimi czasy znacznie urosła, a ponieważ ubierała się tylko w najskromniejsze sukienki, jakie jej pozostawiono z dawnej garderoby, które miała nosić tak długo, póki się całkiem nie zedrą, wyglądała coraz nędzniej. Czasami, gdy przechodziła koło lustra na wystawie sklepowej, o mało nie wybuchała śmiechem na widok własnej postaci; czasami znowu rumieniła się, zaciskała usta i oddalała się czym prędzej.

Ilekroć wieczorami zdarzało się jej przechodzić koło oświetlonych okien kamienic, zaglądała ukradkiem do wnętrza ciepłych pokojów, podpatrując życie ludzi, którzy siedzieli przed kominkiem lub dokoła stołów. Snuła na ich temat różne domysły. Jedną rodzinę, którą szczególnie polubiła, nazwała „Dużą Rodziną” – nie dlatego, że składała się z samych dorosłych ludzi (owszem, większość jej stanowiły małe dzieci), ale dlatego, że liczyła dużo osób. Było tam ośmioro dzieci, duży, rumiany tatuś, duża rumiana mamusia, duża rumiana babcia oraz znaczna liczba służących. Dzieci te często chodziły na spacer lub jeździły w wózkach pod opieką nianiek albo wyjeżdżały z mamusią powozem, albo też wybiegały wieczorem do bramy, by powitać tatusia, ucałować go, skakać wkoło niego i wyciągać mu z kieszeni różne paczki, albo też tłoczyły się do okien dziecinnego pokoju, wyglądały na ulicę, trącały się i śmiały do rozpuku – słowem, zawsze robiły dużo wesołego gwaru i rwetesu, jak to bywa w takich dużych rodzinach. Sara bardzo je polubiła i ponadawała im imiona zgoła romantyczne, zaczerpnięte z powieści. Tłusty, ładny dzidziuś w koronkowym czepeczku zwał się Etelberta Beauchamp Montmorency; drugie niemowlę nosiło miano: Wioletta Cholmondeley Montmorency; mały bobas, który już umiał czołgać się na grubych nóżkach, otrzymał imię Cecyl Wiwian Montmorency; dalej szły imiona: Liliana Ewangelina, Maud Marion, Rozalinda Gladys, Guy Clarence, Weronika Eustachia i Klaudiusz Harold Hektor.

Pewnego wieczoru zdarzyła się rzecz wielce zabawna – choć właściwie trudno uważać ją za zabawną. Kilku Montmorencych wybierało się na jakiś balik dziecięcy i gdy Sara miała mijać bramę ich domu, oni przechodzili przez chodnik w stronę czekającego na nich powozu. Weronika Eustachia i Rozalinda Gladys, ubrane w białe koronkowe sukienki z pięknymi szarfami, właśnie wstępowały na stopnie powozu, a pięcioletni Guy Clarence szedł za nimi. Był to chłopaczek tak ładny, o różowej buzi, niebieskich oczach i główce obsypanej jasnymi kędziorkami, że Sara zapomniała o swym koszyku, o brudnym płaszczu i całej swej biedzie – i zatrzymała się, ażeby mu się przypatrzeć.

Było to w okresie Bożego Narodzenia. Duża Rodzina właśnie nasłuchała się opowiadań o biednych dzieciach, niemających ani tatusia, ani mamusi, zgłodniałych, zziębniętych i źle odzianych. W opowiadaniach tych występowali dobrzy ludzie, którzy obdarzali te biedne dzieci pieniędzmi lub podarkami albo też zabierali je do domu i częstowali smaczną wieczerzą. Guy Clarence właśnie w ów dzień wzruszył się do łez taką opowieścią, toteż gorąco pragnął spotkać jakieś biedne dziecko i podarować mu sześć pensów, stanowiących cały jego majątek w gotówce. Był pewny, że za całe sześć pensów można sobie nakupić w bród żywności. Gdy przechodził przez chodnik, a Rozalinda Gladys wskoczyła właśnie z rozpędem na poduszki powozu, chcąc odbić się na sprężynach, chłopak ujrzał Sarę stojącą na mokrym bruku, odzianą w zszarganą sukienkę i kapelusik, i spoglądającą na niego bacznym, jakby zgłodniałym wzrokiem.

Przyszło mu na myśl, że ta dziewczynka zapewne od dłuższego czasu nie miała nic w ustach. Nie wiedział, iż jej spojrzenie wyrażało tęsknotę za ciepłem i radosnym życiem rodzinnym jego domu, że miała ochotę wziąć go w objęcia i ucałować. Wiedział tylko, że ta dziewczynka ma duże oczy, zmizerowaną buzię, chude nożyny, lichą odzież, a w rękach zwykły koszyk kuchenny. Sięgnął więc do kieszeni, wydobył monetę sześciopensową i uprzejmie podał ją Sarze.

– Chodź tu, dziewczynko – odezwał się. – Przyjmij ode mnie sześć pensów.

Sara wzdrygnęła się. W jednej chwili uświadomiła sobie, że wygląda całkiem jak te biedne dzieci, które nieraz wpatrywały się w nią, gdy wysiadała z powoziku. Ona również obdarzała je kilkoma pensami… Twarz jej pokraśniała, potem pobladła; przez chwilę miała uczucie, że za nic na świecie nie przyjmie tej drobnej monety.

– O, nie! – żachnęła się. – O nie, dziękuję… Doprawdy, przyjąć nie mogę!

Głos jej tak różnił się od głosu zwykłego dziecka ulicy, a jej maniery tak były podobne do manier osoby dobrze wychowanej, że Weronika Eustachia (której prawdziwe imię brzmiało Janet) i Rozalinda Gladys (która w rzeczywistości zwała się Nora) wychyliły się z powozu, by przysłuchać się rozmowie. Guy Clarence nie dał się pohamować w swej szczodrobliwości i wcisnął pieniądz przemocą w dłoń Sary.

– Owszem, musisz przyjąć! – nalegał. – Możesz sobie za to kupić dużo jedzenia. Przecież to całe sześć pensów.

W jego twarzyczce było coś szlachetnego i ujmującego, Sara zrozumiała, że nie może odmówić prośbie, gdyż taka odmowa sprawiłaby mu przykrość. Przeto Sara (prawda, że rumieniąc się) zdecydowała się na koniec włożyć do kieszeni ofiarowaną monetę.

– Dziękuję ci – rzekła – jesteś bardzo miłym i dobrym dzieckiem.

A gdy on z radością gramolił się do powozu, Sara oddaliła się z uśmiechem na ustach, choć z przykrym uczuciem – wiedziała, że jest obdarta i zaniedbana, nie przypuszczała jednak, że ktoś mógł wziąć ją za żebraczkę.

Powóz Dużej Rodziny potoczył się po bruku, a siedzące w nim dzieci zaczęły gwarzyć z ożywieniem.

– Ach, Donaldzie! (takie było imię Guy Clarence’a) – zawołała Janet. – Czemu ofiarowałeś sześć pensów tej dziewczynce? Jestem przekonana, że ona nie jest żebraczką. Zresztą ona wcale nie żebrała. Bałam się, że się rozgniewa na ciebie. Wiesz chyba, że ludzie gniewają się, gdy ktoś ich niesłusznie uważa za żebraków.

– Ona się wcale nie gniewała – odparł Donald, nieco zbity z tropu, ale jeszcze pewny siebie. – Zaśmiała się tylko i powiedziała, że jestem dobrym i miłym dzieckiem. I powiedziała prawdę! – dodał z dumą. – Przecież to było moje sześć pensów!

Janet i Nora zamieniły porozumiewawcze spojrzenia.

– Żebraczka nigdy by takich słów nie powiedziała – oświadczyła Janet. – Powiedziałaby na pewno: „Bóg zapłać paniczowi… pięknie dziękuję!”, a może jeszcze ukłoniłaby się nisko.

Sara nawet się nie domyślała, że od owego czasu Duża Rodzina zaczęła się tak żywo interesować jej losem, jak ona wpierw interesowała się nimi. Ilekroć przechodziła przez ulicę, w oknie dziecinnego pokoju ukazywały się zaciekawione twarze, a przy ognisku kominka toczyło się wiele rozmów na jej temat.

– Ona jest podobno służącą w tej szkole – mówiła Janet. – Zdaje mi się, że to sierota pozbawiona opieki; jednakże, choć tak zaniedbana i obszarpana, nie jest na pewno żebraczką.

Odtąd nazwano Sarę jednogłośnie „Dziewczynką, która nie jest żebraczką”. Miano to było co prawda przydługie i brzmiało dość zabawnie, zwłaszcza w ustach najmłodszych dzieci.

Sara wywierciła dziurkę w pieniążku sześciopensowym i zawiesiła go sobie na wąskiej tasiemce na szyi. Jej sympatia dla Dużej Rodziny wzrastała z każdym dniem – podobnie zresztą, jak wzrastały jej sympatie do wszystkich innych osób, które polubiła. Tak więc coraz bardziej przywiązywała się do Becky i zawsze z wielką niecierpliwością wyczekiwała tych dwóch dni w tygodniu, kiedy udzielała lekcji francuskiego najmłodszym dziewczynkom. Małe uczenniczki bardzo ją kochały i biły się o to, by móc stać jak najbliżej przy niej i ściskać ją za rękę. Zaprzyjaźniła się też z wróblami, tak że ilekroć stanęła na stole swego pokoju i wytknąwszy głowę przez okno, zaćwierkała ich głosem, w tejże niemal chwili rozlegał się chór poćwierkiwań i trzepot skrzydełek, po czym pojawiała się gromadka szarych miejskich ptaszków-włóczęgów i obsiadała dachówki, by dziobać sypane przez nią okruszyny. Melchizedech tak się z nią spoufalił, że niekiedy przyprowadzał z sobą panią Melchizedechową, a niekiedy i parę Melchizedesiątek.

Z czasem rozbudziło się w jej duszy jakieś dziwne uczucie wobec Emilki, która stale siedziała i przyglądała się wszystkiemu. Obudziło się ono w chwilach wielkiego osamotnienia. Sara lubiła wierzyć – lub wmawiać sobie – że Emilka ją rozumie i jej współczuje. Nie miała ochoty wyznać przed sobą, że jej jedyna towarzyszka niczego nie słyszy ani nie czuje. Niekiedy umieszczała ją na krześle, siadała naprzeciw niej na starym czerwonym podnóżku i wpatrując się w nią, roiła o niej różne niestworzone historie, aż w końcu poddawała się dziwnemu jakiemuś, graniczącemu z lękiem nastrojowi. Zdarzało się to zwłaszcza nocą, gdy wokoło panowała głucha cisza, przerywana od czasu do czasu jedynie szmerem i piskiem rodziny Melchizedecha w norze pod ścianą.

Jednym z urojeń, jakimi zwykła zabawiać się Sara, było uznanie Emilki za jakąś dobrą, opiekuńczą wróżkę. Poniesiona fantazją, zadawała jej niekiedy różnorakie pytania, żywiąc nadzieję, że ona natychmiast odpowie. Lecz Emilka nigdy nie odpowiadała.

– Ja sama też czasem nie odpowiadam – mówiła Sara, aby się pocieszyć – gdy nie potrafię nic mądrego wymyślić. Na przykład, gdy ludzie mi urągają, nie ma nic lepszego, jak nie odpowiadać im ani słowa, tylko popatrzeć na nich… i myśleć. Miss Minchin blednie z wściekłości, ilekroć to uczynię, miss Amelia patrzy na mnie z przestrachem… Podobnie dziewczynki. Gdy ktoś nie wpada w szał, ludzie czują, że jest od nich silniejszy, bo potrafi zapanować nad swoim gniewem, na co oni zdobyć się nie mogą… Dlatego to mówią różne niedorzeczne słowa, jakich wstydziliby się kiedy indziej. Być może Emilka jest bardziej podobna do mnie niż ja sama, może nie chce odpowiadać nawet swoim przyjaciołom, ale kryje wszystko w głębi serca.

Takimi to argumentami usiłowała przekonać samą siebie, jednakże przychodziło jej to niełatwo. Gdy po ciężkiej całodziennej pracy, po bieganiu po sprawunki do odległych punktów miasta wśród zimna i pluchy, wracała do domu zgłodniała i zmoknięta, a mimo to posyłano ją ponownie, bo nikt na to nie zważał, że była tylko dzieckiem, gdy darzono ją jedynie opryskliwymi słowami i jeszcze wymagano od niej wdzięczności, gdy kucharka odzywała się do niej w sposób grubiański i przykry, gdy musiała znosić zły humor miss Minchin lub gdy spostrzegła, że dziewczynki natrząsają się z jej nędznego wyglądu – wówczas nie potrafiła ukoić rojeniami swojego zbolałego serduszka widząc, że Emilka siedzi nieruchomo na krześle i wpatruje się w nią obojętnie.

Jednego wieczoru, gdy zziębnięta i głodna, z burzą szalejącą w młodej piersi, wróciła na poddasze, a Emilka wpatrywała się w nią bezmyślnie, jej trociniaste nogi i ręce wydawały się tak drętwe i nieruchawe, że Sara straciła panowanie nad sobą. W tej chwili, prócz Emilki, nie miała nikogo – nikogo na całym świecie. A ona siedziała sobie spokojnie… jakby nigdy nic!

– Ja już umrę wkrótce… – powiedziała rozżalona Sara.

Emilka nic nie odpowiedziała, tylko patrzyła wciąż przed siebie.

– Nie mogę tego znosić dłużej! Wiem, że już niedługo umrę. Jestem przemoczona do suchej nitki… przeziębiona… i głodna śmiertelnie. Przeszłam dziś setki mil, a za to wszystko wynagrodzono mnie tylko łajaniem i wymyślaniem. Ponieważ sklepy były już zamknięte i nie mogłam dostać tego, po co wysłała mnie kucharka, więc dziś nie dano mi kolacji. Jacyś ludzie śmiali się ze mnie, że z winy starych bucików poślizgnęłam się i upadłam w błoto. Jestem teraz cała zawalana błotem… a oni się śmiali ze mnie. Czy ty słyszysz, Emilko?

Spojrzała w rozwarte szeroko szklane oczy i zadowoloną uśmiechniętą buzię – i nagle ogarnął ją gniew i ból. Podniosła rękę i strąciła Emilkę z krzesła, wybuchając spazmatycznym płaczem – ta Sara, która nigdy dotąd nie płakała.

– Ty niczym innym nie jesteś, tylko lalką! – krzyknęła. – Tylko lalką… lalką… lalką! Ciebie nie obchodzi nic na świecie! Napchana jesteś trocinami… Nigdy nie miałaś serca! Nic nie wzbudza w tobie współczucia!

Emilka leżała na podłodze, zadarłszy haniebnie nogi, lecz twarz jej była spokojna, a nawet pełna godności. Sara zasłoniła oczy rękoma. Szczury w norze zaczęły bić się i gryźć. Melchizedech wymierzał sprawiedliwość któremuś ze swych dzieci.

Sara z wolna zaczęła się uspokajać. Po chwili podniosła głowę i popatrzyła na Emilkę, która zdawała się spoglądać na nią spod oka – ale tym razem w jej szklanych oczach lśniła jakby iskra serdeczności. Sara schyliła się i podniosła lalkę. Ogarnęły ją wyrzuty sumienia – a nawet uśmiechnęła się blado na myśl o niedorzeczności własnego postępku.

– I cóż ty na to poradzisz, że jesteś lalką! – rzekła z westchnieniem rezygnacji – tak samo Lawinia i Jessie nic na to nie poradzą, że mają pustkę w głowach. Nie wszyscy jesteśmy ulepieni z jednej gliny. Ty napchana jesteś trocinami – i może ci z tym dobrze.

To rzekłszy, pocałowała ją, otrzepała, wygładziła sukienkę i posadziła z powrotem na krześle.

Jednym z najgorętszych życzeń Sary było, żeby ktoś się wprowadził do sąsiedniej pustej kamienicy, której poddasze znajdowało się tak blisko jej pokoiku. Nieraz sobie myślała, jak by to było przyjemnie, gdyby pewnego dnia ktoś otworzył tamto okno i wytknął z niego głowę.

– Gdyby to był jakiś miły człowiek – mówiła sobie w duchu – powitałabym go słowami „Dzień dobry”, a potem jakoś potoczyłaby się rozmowa. Ale nie bardzo to mi się wydaje prawdopodobne, by mógł tu spać ktoś inny prócz służby.

Pewnego ranka, gdy po odwiedzeniu sklepikarza, rzeźnika i piekarza mijała róg placu, ku wielkiej swej radości zobaczyła, że zdarzyło się coś niezwykłego. Oto przed ową pustą kamienicą zatrzymał się wielki wóz, pełen mebli, a koło otwartej bramy krzątali się ludzie, raz po raz wnosząc do wnętrza ciężkie paki i sprzęty.

– Aha, ktoś się wprowadza! – domyśliła się Sara. – Naprawdę ktoś się wprowadza! Teraz z pewnością jakaś miła twarz wychyli się z okna na poddaszu!

Miała wielką ochotę przyłączyć się do gromadki gapiów, którzy zatrzymali się na chodniku, by przyjrzeć się wnoszeniu rzeczy. Myślała, że ujrzawszy choćby jeden ze sprzętów, mogłaby odgadnąć, skąd przybyli i kim są właściciele.

– Meble miss Minchin są do niej zupełnie podobne – myślała. – Pamiętam, iż przyszło mi to na myśl w pierwszej chwili, gdy ją ujrzałam, pomimo że byłam wtedy jeszcze taka mała. Powiedziałam to później tatusiowi, a on się roześmiał i przyznał mi rację. Jestem pewna, że Duża Rodzina ma wygodne, obszerne sofy i fotele; różowe tapety, które widziałam u nich na ścianach, są zupełnie takie jak oni… ciepłe, wesołe, łagodne i jasne.

Parę godzin później wysłano ją do zieleniarki po pietruszkę; gdy doszła do schodków wiodących na ulicę, serce jej poczęło bić szybko. Z wozu meblowego wyjęto właśnie parę mebli i ustawiono na chodniku. Był tam piękny stół z drzewa tekowego, parę krzeseł i szafa suto ozdobiona wschodnią inkrustacją. Ich widok wzbudził w sercu Sary dręczące, tęskne uczucie. Podobne przedmioty widywała przed laty w Indiach. Pomiędzy rzeczami, zabranymi jej przez miss Minchin, było też biurko z teczyny, przysłane przez ojca.

– Ładne sprzęty – pomyślała Sara. – Powinny być własnością jakiegoś dobrego człowieka. Jakie to wszystko wspaniałe i piękne! Pewno jakaś bogata rodzina zamieszka w tym domu!

Przez cały dzień nadjeżdżały wozy pełne mebli. Kilkakrotnie Sarze udało się zobaczyć przedmioty wnoszone do domu; okazało się, że miała rację, przypuszczając, iż nowi lokatorzy są ludźmi zamożnymi. Wszystkie meble były kosztowne i piękne, a znaczna ich część pochodziła ze Wschodu. Były tam cudowne kobierce, makaty i ozdoby, wiele obrazów i stosy książek, mogących zapełnić całą bibliotekę. Wśród innych osobliwości zwrócił uwagę Sary okazały posąg Buddy w ozdobnej kapliczce.

– Ktoś z tej rodziny musiał kiedyś przebywać w Indiach – zawyrokowała Sara. – Widzę bowiem, że nawykli do różnych indyjskich przedmiotów i znajdują w nich upodobanie. Bardzo jestem rada temu. Będę ich uważała za przyjaciół, nawet gdyby żadna głowa nie wychyliła się z okna na poddaszu.

Gdy wieczorem szła po mleko dla kucharki, ujrzała coś takiego, co ją jeszcze bardziej zainteresowało. Przystojny, rumiany mężczyzna, w którym rozpoznała ojca Dużej Rodziny, przeszedł szybkim krokiem przez ulicę i wbiegł na schodki nowo zamieszkanej kamienicy – a uczynił to tak śmiało, jakby czuł się tu jak u siebie w domu. Kilkakrotnie pojawiał się na progu i wydawał rozkazy robotnikom, jak gdyby był do tego najzupełniej uprawniony. Było tedy rzeczą całkiem pewną, że pozostawał w zażyłych stosunkach z nowymi lokatorami i że działał w ich imieniu.

– Jeżeli ci nowi państwo mają dzieci – cieszyła się w duchu Sara – to dzieci Dużej Rodziny pewno będą bawiły się z nimi, a wtedy może kiedyś dla zabawy zajdą i na poddasze…

Wieczorem, po ukończeniu całodziennej pracy, przyszła Becky, by odwiedzić towarzyszkę niedoli i przynieść jej nowiny.

– Wie panienka, do sąsiedniej kamienicy sprowadził się jeden pan, co to przyjechał aż z Indii – zaczęła opowiadać. – Nie wiem, czy on jest czarny czy biały, ale mówili, że to Hindus. To bardzo bogaty człowiek, ale ciągle chory, a ten pan, co ma taką dużą familię, jest jego adwokatem. Ten Hindus miał wiele różnych utrapień, aż się z tego rozchorował. A wie panienka, że on jest taki niechrzczony poganin, co się kłania bałwanom i modli się do nich? Sama widziałam takiego bałwanka.

Sara roześmiała się.

– Nie wierzę, by on się do niego modlił. Niektórzy ludzie trzymają w domu takie posągi, bo lubią się im przypatrywać. Mój tatuś też miał ładny posążek Buddy, a nigdy się do niego nie modlił.

Jednakże Becky wolała wierzyć, że nowy sąsiad był „poganinem”; snuła różne domysły, jak wyglądać może on sam i jego żona (o ile jest żonaty) i jego dzieci (o ile ma dzieci). Sara w końcu przekonała się, że nie wybije jej z głowy przekonania, że są to ludzie czarni, noszący turbany na głowach i – co najważniejsze – wszyscy za przykładem ojca są „poganami”.

– Jeszcze nigdy nie sąsiadowałam z poganami, panienko, a chciałabym ujrzeć, jakie oni mają obyczaje.

Ciekawość jej została zaspokojona dopiero w kilka tygodni później – a wtedy okazało się, że nowy lokator nie miał ani żony, ani dzieci, a z twarzy jego można było poznać, że jest chory i złamany jakimś nieszczęściem.

Pewnego dnia przed ową kamienicą zatrzymał się powóz. Gdy lokaj zeskoczył z kozła i otworzył drzwiczki, z powozu wysiadł najpierw ojciec Dużej Rodziny, za nim wyszła pielęgniarka, a w chwilę potem ku schodkom podeszli dwaj służący. Przybyli, aby pomóc w wysiadaniu swojemu panu. Gdy wyniesiono go z powozu, okazało się, że jest to mężczyzna o wysuszonej, znękanej twarzy, którego chude ciało otulały grube futra. Wniesiono go na schody, a ojciec Dużej Rodziny postępował tuż za nim, mając na twarzy wyraz wielkiego zaniepokojenia. Wkrótce potem nadjechała karetka pogotowia; wysiadł z niej lekarz i wszedł do kamienicy – widocznie, by czuwać nad przybyłym.

– Wiesz co, Saro, w drugiej kamienicy od nas mieszka człowiek zupełnie żółty – szepnęła Lottie podczas lekcji francuskiego. – Czy to Chińczyk? Na lekcji geografii mówiono nam, że Chińczycy są żółci.

– Nie, to nie Chińczyk – odpowiedziała Sara szeptem. – To człowiek bardzo chory. Pisz dalej ćwiczenie: Non, monsieur. Je n’ai pas le canif de mon oncle. Nie, proszę pana, nie mam scyzoryka mego wuja.

Taki był początek opowieści o przybyszu z Indii.

R O Z D Z I A Ł   J E D E N A S T Y

Ram Dass

Nawet na placu miejskim można było niekiedy oglądać ładne zachody słońca. Co prawda, widziało się zawsze tylko skrawek nieba między kominami, nad dachami kamienic. Z okien kuchennych nie było go widać wcale, można było odgadnąć porę zachodu tylko po tym, że cegły nagrzewały się na chwilę, w powietrzu zaigrał przelotny blask żółty lub różowy, a czasami jakaś szyba w oddali zapłonęła oślepiającym światłem. Było jednak miejsce, skąd można było napatrzeć się całej wspaniałości złotych zórz, purpurowych chmurek bramowanych rąbkiem świetlanym oraz drobnych, pierzastych obłoczków oblanych różową poświatą, podobnych do stadka różowych gołąbków. Miejscem tym było oczywiście okno poddasza. Gdy plac zaczynał nagle, pomimo zadymionych drzew i balkonów, lśnić jak zaczarowany, Sara wiedziała, że coś dzieje się na niebie. Jeśli tylko mogła opuścić kuchnię, natychmiast wymykała się po cichu, biegła na poddasze i stanąwszy na starym stole, wychylała się z okna, jak tylko mogła najdalej. Zdawało jej się wtedy, że całe niebo i świat cały do niej tylko należy. Z innych poddaszy nikt o tej porze nie wychylał głowy. Zazwyczaj okna były przymknięte; ale nawet jeśli stały otworem, nikt nie podchodził ku nim. Sara stała i stała, zwracając twarz ku błękitowi niebios, który wydawał się jej taki przyjazny i bliski, obserwując cuda, jakie działy się na zachodzie. Obłoczki rozpływały się, mieszały z sobą, żeglowały po niebie, mieniąc się barwą to różową, to karmazynową, to śnieżnobiałą. Czasami tworzyły wyspy lub łańcuchy górskie, wśród których taiły się jeziora turkusowobłękitne, bursztynowe bądź zielone, jak chryzoprazy; czasami znowu tworzyły się z nich olbrzymie ciemne pustynie opasane bezmiarem oceanów. Kiedy indziej zaś wysnuwały się z nich długie i wąskie pasemka przedziwnych lądów. Były to takie miejsca, gdzie – jak się Sarze wydawało – można było stać, chodzić, biegać, wdrapywać się… a może i płynąć hen, w dal bezbrzeżną. Słowem, Sara nigdy nie przyglądała się takim cudom i dziwom, jak wtedy, gdy stała na stole, wychylając się przez okno i wsłuchując w ciche, przedzachodnie ćwierkanie wróbli.

Taki właśnie zachód słońca – pełen blasków i ćwierkania wróbelków – trafił się wkrótce po wprowadzeniu się przybysza z Indii; los zrządził, że Sara tego dnia uporała się szybko z zajęciami w kuchni i nikt nie wysyłał jej po zakupy, przeto łatwiej niż kiedykolwiek przyszło jej wymknąć się niepostrzeżenie na górę.

Wdrapała się na stół i wyjrzała przez okno. Chwila była czarowna. Strugi roztopionego złota zalewały zachodnią połać nieba, światłość nasycała przestworze, a ptaki latające nad dachami domów wydawały się na jej tle całkiem czarne.

– Wspaniały zachód – odezwała się Sara cicho do siebie. – Ten widok przejmuje mnie niemal lękiem… jakimś przeczuciem, jakby miało dokonać się coś dziwnego…

Nagle odwróciła głowę, posłyszawszy jakiś głos w pobliżu. Był to głos dziwny, piskliwy, dochodził z okna na sąsiednim poddaszu! Widocznie kogoś skusiło, jak i ją, by przypatrzeć się zachodowi słońca.

Z okna istotnie wychylała się czyjaś głowa i ramiona; nie była to jednak głowa małej dziewczynki ani służącej.

– Laskar! – wyrwało się z ust Sary.

W rzeczy samej był to laskar – krajowiec indyjski – o ciemnej twarzy i błyszczących oczach, w malowniczym białym zawoju na głowie; dźwięk zaś, który Sara posłyszała, był głosem małpki, która siedziała na rękach Hindusa i gwarzyła z nim pociesznie.

Przywołany spojrzeniem Sary, laskar zwrócił oczy w jej stronę. Na ciemnej twarzy dostrzegła wyraźny smutek i tęsknotę. Sara odgadła, co go tu sprowadziło na górę: oto chciał popatrzeć na słońce, które w Anglii widywał tak rzadko. Przyglądała mu się przez chwilę, a następnie uśmiechnęła się do niego. Z własnego doświadczenia wiedziała, ile pocieszenia mieści w sobie uśmiech – choćby uśmiech obcej osoby.

Nie omyliła się. Jej uśmiech sprawił cudzoziemcowi widoczną przyjemność. Laskar poweselał i wyszczerzył w uśmiechu zęby tak lśniące, iż wydały się promieniem światła na tle jego ciemnej twarzy. Ukłonił się, a wtedy małpka wyzwoliła się z jego objęć, skoczyła na dach, przebiegła go, piszcząc i strojąc miny, dała susa na ramię Sary, stąd zaś wpadła pędem do jej pokoju. Sara była ubawiona i zachwycona, jednakże zdawała sobie sprawę, że musi oddać zwierzątko właścicielowi – o ile laskar był właścicielem. Ale czy małpka pozwoli się złapać, nuż wymknie się, pobiegnie na dachy innych kamienic i przepadnie? Byłaby to przykra sprawa! Kto wie, może małpka należy do tego pana, co przyjechał z Indii, i biedak jest do niej bardzo przywiązany?

Zwróciła się do laskara, przypomniawszy sobie z radością, że przecie pamięta jeszcze to i owo z języka hinduskiego, którego nauczyła się, gdy mieszkała z ojcem w Indiach, przeto będzie mogła porozumieć się z tym człowiekiem. Zapytała go więc:

– Czy małpka pozwoli mi się schwytać?

Nigdy chyba Sara nie widziała większego zdumienia i zachwytu jak te, które odmalowały się na ciemnej twarzy laskara na dźwięk jego rodzinnej mowy. Biedak miał wrażenie, że to sami bogowie wdali się w tę sprawę, a uprzejmy głosik spływa ku niemu wprost z niebios. Sara od razu poznała, że on miewał do czynienia z dziećmi Europejczyków. Z jego ust w jednej chwili popłynęła struga pełnych szacunku podziękowań.

– Jestem uniżonym sługą miss sahib. Małpka jest dobrym stworzeniem i nie kąsa, ale niestety trudno ją złapać. Będzie uciekała z jednego miejsca na drugie, chyżo jak błyskawica, nie jest ona bowiem zła, ale nieposłuszna. Ram Dass zna ją jak rodzone dziecko, więc ona czasem słucha Ram Dassa, ale nie zawsze. Jeżeli miss sahib pozwoli, Ram Dass sam pójdzie po dachu do pokoju miss sahib, wejdzie przez okno i schwyta niegodziwe zwierzątko!

Tak mniej więcej przemawiał Ram Dass; z twarzy jego można było poznać, że boi się, żeby Sara nie pomyślała, iż on sobie na wiele pozwala i żeby nie wzbroniła mu przyjść do jej pokoju. Jednakże Sara zgodziła się bez trudności.

– Czy potrafisz tu przejść? – zapytała.

– W mig przejdę – odpowiedział Ram Dass.

– A więc proszę tu przyjść – rzekła Sara. – Małpka lata po wszystkich kątach pokoju, jakby się czegoś przestraszyła.

Ram Dass przelazł przez okno swego poddasza i podszedł do niej tak zręcznie i z taką pewnością, jak gdyby przez całe życie nic innego nie robił, tylko łaził po dachach. Stanąwszy przed Sarą, oddał jej głęboki ukłon. Małpka, ujrzawszy go, wrzasnęła, a Ram Dass czym prędzej przymknął okno, by nie mogła uciec, i puścił się za nią w pościg. Pościg ten nie trwał długo. Małpka uciekała jeszcze przez parę minut, ale czyniła to najwyraźniej tylko z figlów, gdyż nagle skoczyła z piskiem na ramię Ram Dassa, obejmując go chudą, zwinną łapką.

Ram Dass dziękował Sarze uniżenie. Zauważyła wprawdzie, że jego bystre oko ogarnęło jednym spojrzeniem całą nędzę i zaniedbanie jej pokoju; udawał jednak, że nie widzi niczego, i przemawiał do niej takim tonem, jak gdyby była co najmniej córką indyjskiego radży.

– To małe licho nie jest tak złe, jak się wydaje – mówił, głaszcząc małpkę. – Mój pan, który ciężko choruje, bardzo jest do niej przywiązany, więc zmartwiłby się, gdyby jego faworytka uciekła i przepadła.

To rzekłszy, oddał Sarze znowu ukłon głęboki i wylazłszy przez okno, przebiegł po dachu tak szybko i sprawnie, że i małpa nie wykonałaby tego lepiej.

Po jego odejściu Sara stała przez czas długi na środku swego pokoiku, rozmyślając o wielu rzeczach, które jej przypomniała ciemna twarz laskara oraz jego zachowanie, pełne czci i szacunku. Dziwne jej się teraz wydawało, że ona – to popychadło, które przed godziną było przedmiotem urągań i obelg ze strony kucharki – parę lat temu była otoczona ludźmi, którzy do niej odnosili się tak jak Ram Dass, którzy kłaniali jej się nisko, gdy przechodziła, bili czołem przed nią, gdy się do nich odezwała. Był to jakby sen, który przeminął i już nie wróci… W każdym razie wydawało jej się niepodobieństwem, by w obecnym trybie życia miała zajść jakakolwiek zmiana. Sara wiedziała, jakie zamiary miała miss Minchin w sprawie jej przyszłości. Póki była za młoda na to, by pełnić funkcje stałej nauczycielki, miano posługiwać się nią jako dziewczyną na posyłki i służącą, a mimo to wymagać, by nie zapomniała, czego się nauczyła, a nawet – w jakiś tajemniczy sposób – douczała się reszty. Urobiło się o niej mniemanie, jakoby większość wieczorów spędzała na nauce, toteż w różnych, niezbyt określonych odstępach czasu poddawano ją najrozmaitszym egzaminom, a wiedziała, że otrzyma surową naganę, jeżeli nie wykaże takich postępów, jakich się po niej spodziewano. Miss Minchin wiedziała, że Sara tak jest żądna nauki, iż niepotrzebni jej nauczyciele. Wystarczyło dawać jej książki, które pożerała z taką pilnością, że niebawem znała je na pamięć. Można było się spodziewać, że za kilka lat podołałaby powierzonym jej obowiązkom nauczycielki. Ale oto co ją czekało: liczono na to, że gdy dorośnie, będzie takim samym popychadłem w sali szkolnej, jakim była obecnie w kuchni. Będą musieli dać jej wtedy przyzwoitsze suknie, niewątpliwie jednak tak skromne i brzydkie, że zawsze będzie przypominała służącą…

Takie to myśli snuły się po głowie Sary, gdy stała w cichej zadumie na środku pokoju. Naraz zbudziła się w niej inna myśl, pod której wpływem na twarz jej wystąpił rumieniec, a oczy się zaiskrzyły. Wyprostowała się i podniosła głowę.

– Cokolwiek się zdarzy – powiedziała sobie – jedna rzecz wszakże się nie zmieni. Choćbym była księżniczką w łachmanach, jednakże i wtedy potrafię zachować swą godność. Łatwo być księżniczką, gdy jest się odzianą w złociste szaty, ale znacznie większy triumf – pozostać nią nawet wtedy, gdy nikt o tym nie wie. Maria Antonina, utraciwszy tron i znalazłszy się w więzieniu, odziana była w czarną suknię i włosy miała siwe ze zgryzoty; szydzono z niej i przezywano „wdową Kapet”. Jednakże w owym nieszczęściu bardziej była królową niż wtedy, gdy żyła na wspaniałym dworze. Okazała się silniejsza od swych wrogów… nawet wtedy, gdy prowadzono ją na ścięcie.

Nie była to myśl nowa. Pojawiała się ona w głowie Sary nieraz dawniej, przynosząc jej pociechę w chwilach najcięższych. Jej to Sara zawdzięczała ów wyraz twarzy, którego zrozumieć i ścierpieć nie mogła miss Minchin. Nieraz miało się wrażenie, że Sara nie słyszy szorstkich i przykrych słów, jakie do niej mówiono – a nawet jeżeli słyszy, to nie przejmuje się nimi. Zdarzało się, że miss Minchin, przemawiając do niej tonem cierpkim i nakazującym, widziała jej spokojne, niedziecięce oczy, wpatrujące się w nią jakby z hardym uśmiechem. Nie wiedziała, iż w takich chwilach Sara mówiła sobie w duchu:

– Pani nie wie, że przemawia do księżniczki i że dość byłoby mego skinienia ręki, by panią oddać w ręce sprawiedliwości. Lituję się jednak nad panią, bo jestem prawdziwą księżniczką.

Takie myśli bawiły ją ogromnie, a choć były dziwaczne i fantastyczne, przynosiły jej prawdziwą ulgę i pocieszenie. W takich chwilach nie można jej było przywieść do tego, by miała złośliwością i szorstkością odpłacać za złośliwość i grubiaństwa, jakie ją spotykały.

Księżniczka musi być dobrze wychowana.

A gdy służba, biorąc przykład z pani, była względem Sary brutalna, ona trzymała głowę prosto i odpowiadała wszystkim grzecznie, ku ich wielkiemu nieraz zdumieniu.

– Ta smarkula ma taką minę i sposób obejścia, jak gdyby była rodem co najmniej z pałacu Buckingham – mawiała czasem kucharka, śmiejąc się. – Nieraz tracę do niej cierpliwość, ale to jej przyznać muszę, że nigdy nie zapomina o manierach. Zawsze mówi do mnie: „Przepraszam, pani kucharko”, „Czy mogę panią pofatygować”, „Czy pani nie byłaby łaskawa?” I tak ciągle.

Na drugi dzień po rozmowie z Ram Dassem Sara przebywała ze swymi uczennicami w sali szkolnej. Ukończywszy lekcję, zajęła się zbieraniem czytanek francuskich, rozmyślając przy tym, wedle swego zwyczaju, o różnych zajęciach, jakimi nieraz parać się musieli królowie i książęta, występując incognito. Na przykład Alfred Wielki wypiekał placki i pozwolił się targać za uszy żonie pastucha. Jak przerażona musiała być ta kobieta, gdy dowiedziała się całej prawdy! A gdyby tak miss Minchin przekonała się kiedyś, że ona – ta Sara, której końce palców wyłażą z bucików – jest księżniczką, prawdziwą księżniczką!

I gdy tak Sara rozmyślała, oczy jej przybrały właśnie taki wyraz, jakiego miss Minchin tak nie lubiła. A właśnie przełożona znajdowała się tuż obok i tak ją rozgniewało spojrzenie Sary, iż przyskoczyła do niej i wytargała ją za uszy, zupełnie jak żona pastucha targała za uszy Alfreda Wielkiego. Sara wzdrygnęła się, jakby przebudzona ze snu. Przez chwilę stała spokojnie, nabierając tchu, po czym, nie zdając sobie sprawy z tego, co robi, wybuchnęła śmiechem.

– Z czego się śmiejesz, bezwstydna, zarozumiała dziewczyno? – krzyknęła miss Minchin.

Parę chwil upłynęło, nim Sara zdołała się opanować i przypomnieć sobie, że jest księżniczką.

– Ja tak sobie myślałam… – odpowiedziała.

– Przeproś mnie natychmiast! – przerwała miss Minchin.

Sara zawahała się przez chwilę, zanim odpowiedziała.

– Przeproszę panią za mój śmiech, o ile było w nim coś niewłaściwego… ale nie będę pani przepraszała za to, że myślałam…

– O czym myślałaś? – miss Minchin nie panowała nad sobą. – Jak śmiałaś myśleć? O czym myślałaś?

Jessie zachichotała i trąciła łokciem Lawinię. Wszystkie dziewczynki zaczęły spoglądać znad książek i nasłuchiwać. Wiedziały, że Sara ma na każdy atak miss Minchin odpowiedź gotową a nieoczekiwaną. Tak było i teraz – mimo że jej uszy były porządnie czerwone, a oczy lśniły jak dwie gwiazdy.

– Myślałam – odpowiedziała uprzejmie – że pani sama nie wie, co robi.

– Że nie wiem, co robię?!

– Tak jest – odparła Sara. – I rozmyślałam nad tym, jak postąpiłabym wobec pani, gdybym była księżniczką i gdyby mnie ze strony pani spotkało to, co przed chwilą. I o tym też myślałam, jak pani zdumiałaby się i przeraziła, gdyby się pani nagle dowiedziała…

Obraz tej urojonej przyszłości stanął jej tak wyraziście przed oczyma, iż przemówiła tonem, który wywarł wrażenie nawet na miss Minchin.

– Co takiego? – krzyknęła, czując jakąś siłę kryjącą się w śmiałej postawie Sary. – Czego bym się dowiedziała?

– Że jestem naprawdę księżniczką – odpowiedziała Sara – i mogę uczynić wszystko… wszystko, co mi się podoba.

Oczy wszystkich osób znajdujących się na sali otworzyły się szeroko. Lawinia pochyliła się na krześle, by widzieć lepiej, co się dzieje.

– Marsz natychmiast do swego pokoju! – krzyknęła miss Minchin. – Wyjdź z sali! Zajmijcie się lekcjami, panienki!

Sara ukłoniła się lekko.

– Proszę mi wybaczyć mój śmiech, jeżeli było w nim coś niegrzecznego – rzekła na odchodnym i wyszła z sali.

Miss Minchin kipiała z gniewu, a dziewczynki jęły coś szeptać między sobą.

– Czy widziałaś? Widziałaś, jaką miała minę? – Jessie nachyliła się do Lawinii. – Nie będę zdziwiona, jeżeli z tej dziewczyny naprawdę coś wyrośnie!

R O Z D Z I A Ł   D W U N A S T Y

Po drugiej stronie ściany

Gdy mieszka się w mieście, gdzie kamienice przytykają jedna do drugiej, myślimy nieraz o tym, co porabiają i o czym rozmawiają ludzie po drugiej stronie ściany naszego mieszkania. Sara także lubiła zabawiać się wyobrażaniem sobie tego wszystkiego, co kryło się za ścianą oddzielającą pensjonat miss Minchin od mieszkania „pana z Indii”. Wiedziała, że sala szkolna znajduje się tuż obok jego gabinetu, ale miała nadzieję, że ściana jest dostatecznie gruba, by hałasy nie docierały do niego.

– Nabieram dla niego coraz większej sympatii – zwierzała się Ermengardzie. – Nie chciałabym więc, żeby ktoś zakłócał mu ciszę. Uważam go za swego przyjaciela, chociaż nie zamieniłam z nim nigdy ani jednego słowa. Bo w ten sposób można także zawierać z ludźmi przyjaźń. Wystarczy przyglądać się im, myśleć o nich i współczuć im, a wnet staną się nam bliscy niby krewni. Czasem bardzo się o niego niepokoję, gdy widzę, że lekarz odwiedza go dwa razy dziennie.

– Ja mam bardzo niewielu krewnych – rzekła Ermengarda z namysłem – i wielce temu jestem rada, bo niezbyt lubię nawet tych, których znam. Moje dwie ciotki zawsze mówią: „Ależ, moja Ermengardo! Jesteś taka gruba! Nie powinnaś jadać słodyczy!” A wujaszek zawsze mnie pyta o takie na przykład rzeczy: „Kiedy wstąpił na tron Edward III?” albo też: „Kto umarł z przejedzenia się minogami?”

Sara roześmiała się.

– Ludzie, z którymi nigdy nie rozmawiasz, nie mogą ci zadawać takich pytań – odrzekła. – A ja jestem przekonana, że ten pan, który przyjechał z Indii, nie pytałby cię o takie sprawy, nawet gdyby się bardzo z tobą spoufalił. Ja lubię go bardzo.

Poprzednio polubiła Dużą Rodzinę za to, że wszyscy w niej byli tacy szczęśliwi; teraz polubiła „pana z Indii” za to właśnie, że wydawał jej się tak nieszczęśliwy. Widać było, że przebył jakąś ciężką chorobę i że jeszcze nie zdołał przyjść do siebie. W kuchni – gdzie służące jakimiś tajemniczymi sposobami wiedziały oczywiście wszystko – toczyło się wiele rozmów na temat jego losów.

Okazało się, że ów pan nie był Hindusem, lecz Anglikiem, który wiele czasu przebywał w Indiach. Spotkały go tam niepowodzenia, które w tak poważny sposób zagroziły jego majątkowi, iż przez pewien czas uważał się za zrujnowanego i pogrzebanego w ludzkiej opinii. Pod wrażeniem doznanego ciosu ciężko zachorował i odtąd już zawsze niedomagał na zdrowiu, mimo że udało mu się odzyskać całe dawne mienie. Jego zmartwienie oraz niebezpieczeństwo, które mu kiedyś zagrażało, wiązało się podobno z jakimiś kopalniami.

– I to pewno z kopalniami diamentów! – dodawała kucharka. – Nigdy bym swego ciężko zapracowanego grosza nie pchała w kopalnie… zwłaszcza kopalnie diamentów. My już tam wiemy co nieco o tym! – tu rzucała spod oka spojrzenie na Sarę.

– On przeżył to samo, co mój tatuś – pomyślała Sara. – I on tak chorował jak mój tatuś… tylko że on nie umarł.

Odtąd jej serce przylgnęło do niego jeszcze mocniej. Gdy posyłano ją wieczorem do miasta, nieraz zdarzało się, że rolety w sąsiedniej kamienicy nie były jeszcze spuszczone, mogła więc zajrzeć w głąb ciepłego pokoju i popatrzeć na swego „przyjaciela”. Gdy na ulicy nie było nikogo, zatrzymywała się i życzyła mu dobrej nocy – jak gdyby mógł posłyszeć jej życzenie.

– Choćby pan nawet nie słyszał tego życzenia, to może pan je odczuje – mówiła sobie w duchu. – Kto wie, może życzliwe myśli trafiają do ludzi nawet przez drzwi, okna i ściany. Może więc i pan odczuje jakieś ukojenie. Bo mnie pana tak żal, tak żal! – szeptała. – Gdybym mogła pana pogłaskać i pocieszyć, jak pocieszałam tatusia, gdy go bolała głowa! Dobranoc, dobranoc! Niech Bóg ma pana w swej opiece.

I odchodziła, czując radość i ciepło w sercu. Miała wrażenie, iż jej współczucie musi do niego dotrzeć jakimś sposobem. Gdy widziała go siedzącego samotnie w wielkim fotelu przed kominkiem i beznadziejnie wpatrującego się w ogień, wydawało się jej, że ten człowiek nie tylko przeżył wiele nieszczęść w przeszłości, ale jeszcze i teraz ma jakąś ciężką zgryzotę.

– Przecież on już odzyskał swoje mienie i zaczyna odzyskiwać siły po chorobie; nie powinien więc tak się martwić. Ale może jeszcze coś innego mu dolega?

Jeżeli istotnie było tam „coś jeszcze” – coś takiego, o czym nawet wszechwiedząca służba nie wiedziała – tedy wiedzieć musiał o tym niechybnie ojciec Dużej Rodziny – ten pan, którego Sara nazywała panem Montmorency. Pan ten bowiem często zachodził do chorego; czasami – choć już nie tak często – przychodziła i pani Montmorency oraz wszystkie jej dzieci. Chory lubił szczególnie dwie starsze dziewczynki: Janet i Norę – tę, która tak się zaniepokoiła, gdy jej braciszek Donald dał Sarze sześć pensów. One również bardzo lubiły owego pana i zawsze z wielką radością oczekiwały dnia, gdy pozwalano im wybrać się do niego na niedługą wizytę.

Janet była wśród dzieci najstarsza, przeto uważała za swój obowiązek utrzymywać karność w rodzeństwie. Ona to decydowała, kiedy wolno było prosić gospodarza, by zechciał opowiadać o Indiach; ona też zawsze pierwsza wyczuwała, kiedy już jest zmęczony – wtedy dawała hasło do odwrotu. Dzieci wychodziły cicho z pokoju i przywoływały Ram Dassa, którego bardzo lubiły. Pewnie i on umiałby opowiedzieć im wiele ciekawych rzeczy, gdyby władał biegle innym językiem oprócz hinduskiego.

Janet opowiedziała panu Carrisfordowi – bo takie było nazwisko „pana z Indii” – o spotkaniu z dziewczynką, która wyglądała jak żebraczka, lecz nie była żebraczką. Pan Carrisford bardzo się zainteresował tą opowieścią, zwłaszcza gdy od Ram Dassa dowiedział się o przygodzie małpki. Ram Dass opisał mu bardzo dokładnie pokoik na poddaszu – jego nagą podłogę, odrapane ściany, zardzewiały i pusty piecyk oraz twarde i wąskie łóżko.

– Czy wiesz – rzekł pan Carrisford do ojca Dużej Rodziny, posłyszawszy to opowiadanie – ileż to poddaszy na tym placu ma wygląd podobny! Ileż to biednych posługaczek sypia na takich łóżkach, gdy ja przewracam się na materacach i poduszkach, otoczony skarbami, których znaczna część… nie jest moją własnością.

– Drogi przyjacielu – odpowiedział pogodnie pan Carmichael – im prędzej przestaniesz się trapić, tym lepiej dla twego zdrowia. Gdybyś posiadał wszystkie skarby Indii, nie potrafiłbyś usunąć wszystkich bied tego świata, a gdybyś zaczął meblować wszystkie poddasza na tym placu, jeszcze by pozostało dużo nieumeblowanych na innych palcach i ulicach…

Pan Carrisford ze smutkiem wpatrywał się w węgle płonące na kominku.

– Czy sądzisz… – rzekł po chwili – czy sądzisz, że to jest możliwe, by inne dziecko… to, o którym nigdy nie przestanę myśleć… mogło… mogło znaleźć się w takiej nędzy, jak ta dziewczynka z sąsiedniej kamienicy?

Pan Carmichael spojrzał na niego z niepokojem. Wiedział, że najgorszą rzeczą dla zdrowia i umysłu tego człowieka były rozmyślania na ten właśnie temat.

– O ile dziewczynka ze szkoły madame Pascal w Paryżu jest tą właśnie, której szukamy – odpowiedział – to myślę, że znalazła się w rękach ludzi, którzy potrafią dać jej należytą opiekę. Oni ją adoptowali, ponieważ była najserdeczniejszą przyjaciółką ich zmarłej córeczki. Pani Pascal doniosła, że są to Rosjanie, bogaci i z dobrej rodziny.

– A ta nieszczęsna kobieta nawet nie wie, dokąd ją wywieźli! – wybuchnął pan Carrisford.

Pan Carmichael wzruszył ramionami.

– E, to sprytna i wyrachowana Francuzica! Jej tylko w to graj, że tak łatwym sposobem pozbyła się dziewczynki, pozostawionej bez żadnych środków do życia po śmierci ojca. Przybrani rodzice prawdopodobnie wyjechali nagle, nie pozostawiając adresu.

– Ale ty mówisz: „o ile to dziecko jest tym, którego szukamy”. To „o ile” świadczy, że nie mamy zupełnej pewności. Zresztą w nazwisku była jakaś różnica.

– Madame Pascal wymawiała je Carew, a nie Crewe… ale to może tylko sprawa wymowy. Inne okoliczności były dziwnie zgodne. Oficer angielski przebywający w Indiach umieścił w szkole swą córeczkę, której matka już nie żyła, i umarł nagle, straciwszy cały majątek…

Tu pan Carmichael zatrzymał się na chwilę, jak gdyby jakaś nowa myśl przyszła mu do głowy.

– Czy jesteś pewny, że dziecko było oddane do szkoły w Paryżu? Czy masz tę pewność?

– Mój przyjacielu – odrzekł Carrisford z goryczą – nie mam i nie mogę mieć żadnej pewności. Nigdy w życiu nie widziałem ani tego dziecka, ani jego matki. Byłem przyjacielem Ralfa Crewe jeszcze z lat chłopięcych, ale od czasu ukończenia szkoły średniej nie zdarzyło nam się spotkać, aż dopiero ostatnimi laty w Indiach. Byłem zajęty wówczas wiele obiecującym projektem, dotyczącym kopalni diamentów. On dał się wciągnąć do tego projektu i również zapalił się do niego. Był to bowiem projekt tak wspaniały, że potraciliśmy głowy i nie mówiliśmy o niczym innym, jak tylko o tych kopalniach. O córce Ralfa wiedziałem, że oddana była gdzieś do jakiejś szkoły. Nawet nie znam imienia dziewczynki. Ralf mówił o niej „mała księżniczka”.

– A czy masz jakąś podstawę do przypuszczeń, że ta szkoła znajdowała się w Paryżu? – spytał pan Carmichael.

– Tak jest – brzmiała odpowiedź. – Jej matka była Francuzką, a słyszałem, że Ralf pragnął, by córka kształciła się w Paryżu. Jest więc rzeczą wielce prawdopodobną, że tam właśnie przebywała.

– Tak, tak – potwierdził Carmichael – wydaje się to aż nadto prawdopodobne.

Pan Carrisford, bardzo poruszony, zaczął stukać w stół wychudłą ręką.

– Wiesz, Carmichael – rzekł – muszę ją znaleźć! Jeżeli ona została bez grosza i bez opieki, to ja ponoszę za to winę! Jak można żyć spokojnie, jeżeli kogoś dręczy myśl taka? Nagła zmiana losu przyniosła nam możliwość ziszczenia najbardziej nieprawdopodobnych marzeń… a córka biednego Ralfa może gdzieś żebrze na ulicy!

– Nie, nie! – uspokajał go Carmichael. – Staraj się tak nie myśleć… i pociesz się tym, że gdy odnajdziesz tę dziewczynkę, będziesz mógł jej przekazać cały majątek!

– I czemuż to zabrakło mi sił wtedy, gdy sprawy przedstawiały się tak czarno? – jęczał Carrisford. – Może okazałbym większą siłę ducha, gdybym nie był odpowiedzialny za cudze pieniądze w równej mierze jak za swoje. Biedny Crewe wpakował w ów projekt wszystkie pieniądze, jakie posiadał. Zawierzył mi… A umarł sądząc, że go zrujnowałem… Za jakiego łotra musiał mnie poczytywać…

Poczciwy ojciec Dużej Rodziny położył mu rękę na ramieniu.

– Nie czyń sobie tak gorzkich wyrzutów – rzekł. – Twoja ucieczka spowodowana została zapaleniem mózgu, wynikłym z napięcia i udręki. Byłeś w gorączce, nieprzytomny. Gdyby nie to, na pewno pozostałbyś i zwalczył wszystkie przeciwności. Pamiętaj, że w dwa dni po wyjeździe znalazłeś się w szpitalu, gdzie majaczyłeś w gorączce.

Carrisford podparł głowę rękoma.

– Mocny Boże! Tak, tak… O mało nie zwariowałem ze strachu i zgrozy. Całymi tygodniami nie spałem. Goniły mnie jakieś widziadła. W ową noc, gdy wywlokłem się jak pijany z mego domu, wydawało mi się, że powietrze roi się od jakichś potworów, szydzących ze mnie w żywe oczy.

– To właśnie cię tłumaczy – odpowiedział pan Carmichael. – Jakże człowiek, znajdujący się w takim stanie, mógł zdrowo sądzić o wszystkim?

Carrisford potrząsnął głową.

– Gdy odzyskałem przytomność, biedny Crewe już nie żył. Już było po jego pogrzebie. A ja wtedy jakbym pamięć utracił… Przez wiele miesięcy nie pamiętałem nawet, że on pozostawił córkę… A nawet gdy zacząłem sobie przypominać o jej istnieniu, jeszcze jakaś mgła przesłaniała mój umysł…

Umilkł, przecierając czoło.

– No, no, znajdziesz ją jeszcze – pocieszał go Carmichael. – Trzeba poszukać tych poczciwych Rosjan; pani Pascal miała wrażenie, że byli rodem z Moskwy. Nie ma co! Pojadę do Moskwy!

– Gdybym czuł się na siłach, pojechałbym z tobą – rzekł pan Carrisford. – Niestety, mogę jedynie siedzieć tu zakutany w futra i wpatrywać się w ogień na kominku. A nieraz, gdy tak się zapatrzę, wydaje mi się, że z płomyków spogląda ku mnie twarz Ralfa… Czasem pojawia mi się we śnie… i pyta zawsze o to samo… A czy wiesz, o co pyta? Pyta: „Tomaszu… Tomaszu, gdzie jest mała księżniczka?”

Chwycił ręką Carmichaela i ścisnął ją mocno:

– Muszę… muszę ją znaleźć! – powtarzał. – Muszę mu odpowiedzieć na to pytanie. Pomóż… pomóż mi ją znaleźć…

* * *

Po drugiej stronie muru na poddaszu siedziała Sara, rozmawiając z Melchizedechem, który właśnie przybył na kolację.

– Ciężka dziś była dla mnie rola księżniczki – mówiła. – Cięższa niż kiedykolwiek. Robi się coraz zimniej, pada deszcz, a na ulicach przybywa błota. Dziś Lawinia śmiała się z mej zabłoconej spódniczki; chciałam powiedzieć jej parę słów przykrych… ale w porę zdołałam się powstrzymać. Gdy się jest księżniczką, nie wolno odpowiadać drwinami na drwiny; trzeba ugryźć się w język i pohamować gniew. No, i ugryzłam się w język. Dziś po południu tak było chłodno, Melchizedechu. A teraz noc taka zimna!…

Nagle zasłoniła rękami czarną główkę, co nieraz czyniła, gdy była sama w pokoju.

– Ach, tatusiu – szepnęła – jakże dawne wydają mi się te czasy, gdy nazywałeś mnie swą „małą księżniczką”.

Takie to rzeczy działy się w ową noc po obu stronach tej samej ściany.

R O Z D Z I A Ł   T R Z Y N A S T Y

„Jedna z szarego tłumu”

Nastała ciężka zima. Bywały dni, kiedy Sara, idąc po zakupy, brnęła po kostki w śniegu albo tonęła w błocie, gdy nadchodziła odwilż. Bywały i takie dni, gdy mgła była tak gęsta, że latarnie uliczne paliły się przez dzień cały, a Londyn wyglądał jak wtedy, przed kilkoma laty, kiedy Sara wsparta na ramieniu ojca jechała dorożką przez główne ulice miasta. W takie dni okna domu Dużej Rodziny błyszczały przytulnie i nęcąco, a gabinet „pana z Indii” jarzył się ciepłem i bogactwem kolorów. Na poddaszu jednak było smutno. Nie widywało się już ani wschodów, ani zachodów słońca, a nader rzadko pojawiały się gwiazdy. Ponad oknem nisko zwisały chmury, a były bądź szare, bądź brudnordzawe, nabrzmiałe ciężką ulewą. O godzinie czwartej po południu, choćby nawet mgły nie było, ściemniało się zupełnie, toteż Sara musiała zapalać świece, ilekroć udawała się na poddasze. Służące w kuchni pomarkotniały i stały się jeszcze bardziej złośliwe. Biedną Becky pędzono wciąż to tu, to tam, jak niewolnicę.

– Żeby nie panienka, nie ta Bastylia i nie to, że jestem niby ten więzień w drugiej celi, to bym już dawno umarła – zwierzała się Sarze głosem zachrypłym, wślizgnąwszy się jednego wieczoru do jej pokoju. – Bo może to wszystko nie wygląda jak prawdziwe? Nasza pani z każdym dniem staje się podobniejsza do dozorcy więzienia… Nawet ma takie klucze, o jakich panienka opowiadała. Kucharka też wygląda jak taki klucznik… ale mniejszy, co to słucha rozkazów. A niechże mi też panienka z łaski swej opowie jeszcze o tym podziemnym lochu, cośmy go sobie kopały pod ścianą.

– Opowiem ci o czymś cieplejszym – odpowiedziała Sara, trzęsąc się z zimna. – Przynieś tu swój koc i owiń się nim porządnie; ja się owinę swoim i przytulimy się mocno do siebie na łóżku, a ja ci opowiem o lesie podzwrotnikowym, gdzie przebywała niegdyś małpka naszego sąsiada. Ilekroć ją widzę, jak siedzi na oknie i spogląda smutno na ulicę, jestem przekonana, że ona rozmyśla o swych lasach podzwrotnikowych, gdzie zwieszała się ogonkiem na gałęziach palm i zrywała orzechy kokosowe. Ciekawa jestem, kto ją schwytał i czy ona zostawiła rodzinę, która była na jej utrzymaniu?…

– Prawda, że to cieplejsza historyjka – rzekła Becky z wdzięcznością – ale nawet i ta Bastylia mnie rozgrzewa, kiedy panienka o niej opowiada.

– A to dlatego, że wtedy myślisz o czym innym, a nie o tym, co się koło ciebie dzieje – odpowiedziała Sara, owijając się kocem tak szczelnie, że ledwo twarz jej widać było. – Gdy ciału coś dolega, wtedy najlepiej myśleć o zupełnie innej rzeczy.

– A panienka to potrafi? – spytała Becky z podziwem.

Sara zmarszczyła brew na chwilę.

– Czasem potrafię, czasem nie… Ale dużo tu znaczy praktyka. Ja już to ćwiczę od dość dawna. Gdy jest mi bardzo, bardzo ciężko… to wmawiam w siebie, że jestem księżniczką. Powtarzam sobie wtedy: „Jestem księżniczką… i to księżniczką zaklętą, więc nikt nie zdoła mnie skrzywdzić ani nawet urazić”.

Sposobność do tego, by „myśleć o czym innym”, zdarzała się Sarze często, a nie brakło też sposobności, by mogła stwierdzić, czy jest naprawdę księżniczką. Ale jedna z najcięższych prób, na jakie kiedykolwiek była wystawiona, nadeszła pewnego strasznego dnia, którego Sara nie miała zapomnieć do końca życia.

Od kilku dni lało bez przerwy. Ulice były wilgotne, błotniste, śliskie, przysłonięte mgłą zimną i posępną. Wszędzie było błoto – kleiste, grząskie błotko londyńskie – a przed oczami zwieszały się płachty mgły i deszczu. Oczywiście w takie dni było wiele spraw do załatwienia, często w odległych punktach miasta; na takie dalekie i uciążliwe wyprawy posyłano Sarę nawet kilka razy dziennie, toteż zdarzało się, że jej kusa, znoszona odzież przemakała do suchej nitki. Stare, wystrzępione pióra na jej zniszczonym kapelusiku wyglądały jeszcze bardziej żałośnie niż zwykle, a wydeptane buciki tak nasiąkały wodą, że więcej już jej chyba pomieścić nie mogły. Na dodatek Sara w tym dniu nie dostała obiadu, gdyż miss Minchin uznała za stosowne za coś ją ukarać. Była więc tak głodna, zziębnięta i przemoczona, że znękana jej twarzyczka nieraz ściągała na siebie litościwe spojrzenia przechodniów. Ona jednak nie dbała o to. Szła z pośpiechem, starając się myśleć o czymś innym. Tym razem jednak trudno jej to przychodziło… a niekiedy nawet dawało skutek wręcz przeciwny, niż było w jej zamierzeniu: zamiast zapomnieć o głodzie i zimnie, odczuwała je w większym jeszcze stopniu. Jednak szła wytrwale i gdy brudna woda wlewała się w dziurawe buciki, a wiatr nieomal zrywał nędzny żakiecik z jej ramion, ona mówiła sobie w duchu:

– Przypuśćmy, że mam na sobie suche odzienie, całe buciki, długi, gruby płaszcz i wełniane pończochy, a w ręku trzymam porządną parasolkę. I przypuśćmy… przypuśćmy, że przechodząc koło piekarni, gdzie sprzedają ciepłe ciastka… znajduję sześć pensów… które nie należą do nikogo… Przypuśćmy, że tak się stanie… Poszłabym do sklepu, kupiłabym sześć ciepłych ciasteczek i zjadłabym je na poczekaniu…

Niekiedy dzieją się dziwne rzeczy na tym świecie. Rzecz taka zdarzyła się Sarze.

Właśnie przechodziła przez ulicę, brnąc w błocie. Szukając suchszego przejścia, musiała wciąż patrzeć pod nogi i gdy już zbliżała się do chodnika, dostrzegła jakiś błyszczący przedmiot, leżący w rynsztoku. Była to drobna moneta srebrna – zdeptana niejedną stopą, mimo to mająca w sobie jeszcze tyle blasku, że można było ją dostrzec. Nie była to wprawdzie sześciopensówka, lecz moneta czteropensowa, która już po chwili znalazła się w skostniałej, czerwonej rączce Sary.

– A więc to prawda, to prawda! – szepnęła uradowana dziewczynka. Spojrzała na sklep znajdujący się tuż przed nią i – czy mi uwierzycie? – była to właśnie piekarnia, a w oknie wystawowym widać było pogodną, dostojną, po matczynemu dobrotliwą kobietę o różowych policzkach, która ustawiała tackę pełną rozkosznych, świeżo upieczonych ciasteczek – wielkich, pękatych, błyszczących, nadziewanych rodzynkami!

Sarze aż słabo zrobiło się przez chwilę – tak na nią podziałało nagłe zdumienie, widok ciastek oraz rozkoszny zapach ciepłego chleba, płynący z piekarni.

Nie potrzebowała się wahać, co zrobić ze znalezionym pieniążkiem. Przeleżał niewątpliwie czas dłuższy w błocie, a jego właściciela trudno byłoby odnaleźć w tłumie przechodniów, przewijających się ulicami przez cały dzień.

– Jednakże pójdę do właścicielki sklepu i zapytam, czy czego nie zgubiła – rzekła do siebie, prawda, że głosem niezbyt mocnym.

Kiedy stanęła na stopniu wiodącym do sklepu, ujrzała coś, co ją zatrzymało w pół kroku.

Była to mała istotka, obdarta i zaniedbana jeszcze bardziej od niej – istny kłębek łachmanów, spod którego wyzierały bose, zsiniałe i zabłocone nożyny i strzecha rozczochranych włosów oraz umorusana twarzyczka o dużych, wygłodniałych oczach. Sara od razu poznała, że dziewczynka jest głodna, i serce jej się ścisnęło.

– Oto jedna z istot szarego tłumu – rzekła do siebie z westchnieniem – ona jest głodniejsza ode mnie.

Dziewczynka – „jedna z szarego tłumu” – wlepiła oczy w Sarę i usunęła się nieco na bok, by dać jej przejście. Nawykła była usuwać się wszystkim; wiedziała, że gdyby ją ujrzał policjant, kazałby jej natychmiast stąd się wynosić. Sara ścisnęła w ręce pieniążek i zawahała się na chwilę, po czym zapytała dziewczynkę:

– Czy jesteś głodna?

Dziewczynka odsunęła się jeszcze nieco dalej.

– Czy jestem głodna? – odpowiedziała schrypniętym głosem. – Ojej, jeszcze jak!

– Czy nie jadłaś obiadu? – dopytywała się Sara.

– Ani obiadu, ani śniadania… ani wczoraj kolacji… nie jadłam…

– Jak dawno? – zapytała Sara.

– Albo to wiem? Dzisiaj nic mi nie dali… nic… choć prosiłam i prosiłam.

Sam jej widok przypomniał Sarze o własnym głodzie. Jednakże w głowie znów jej zaświtały zwykłe rojenia.

– Jeżeli jestem księżniczką – mówiła do siebie – to powinnam pamiętać, że księżniczki… gdy nawet same cierpiały biedę, zawsze dzieliły się kęsem chleba z człowiekiem biedniejszym od nich i bardziej głodnym. Ciastka są po pensie. Gdybym znalazła sześć pensów, mogłabym zjeść sześć ciastek… Teraz żadna z nas się nie naje do syta… ale lepsze to niż nic. Zaczekaj chwilkę – powiedziała do małej i weszła do sklepu.

Było tu ciepło i zewsząd płynęły rozkoszne zapachy. Kobieta właśnie zamierzała położyć nową porcję ciastek na oknie wystawy.

– Proszę pani – rzekła Sara – czy to pani zgubiła ten pieniądz… srebrne cztery pensy?

Kobieta spojrzała najpierw na pieniądz, a następnie na przybyłą – dziwiąc się jej rozumnej twarzyczce i zniszczonej, choć widocznie niegdyś wytwornej, odzieży.

– Nie, nie, moja mała! – odpowiedziała. – Czyś ty je znalazła?

– Tak – rzekła Sara – znalazłam w rynsztoku.

– Zatrzymaj więc sobie ten pieniążek, moje dziecko – rzekła sklepikarka. – On tam leżał może i cały tydzień, a tylko Bóg jeden wie, czyja to zguba. Ty tego na pewno nie wykryjesz; szkoda zachodu!

– Tak i mnie się zdawało – odpowiedziała Sara – pomyślałam jednak, że panią zapytam.

– Nie każdy by tak zrobił – zauważyła kobieta, spoglądając na nią dobrotliwie i jednocześnie jakby ze zdziwieniem. – A może chciałabyś coś kupić? – dodała, widząc, że Sara spogląda na bułeczki.

– Cztery ciastka drożdżowe, proszę pani – odpowiedziała Sara. – Takie po pensie sztuka.

Kobieta podeszła do okna i włożyła kilka ciastek do papierowej torby. Sara spostrzegła, że było ich sześć.

– Prosiłam o cztery – wyjaśniła. – Mam tylko cztery pensy.

– Dorzuciłam dwa… dla lepszej wagi – odpowiedziała dobrodusznie kobieta. – Zjesz je sobie przy sposobności. Czy nie jesteś głodna?

Sarze aż pociemniało w oczach.

– Tak – odpowiedziała – jestem bardzo głodna i bardzo pani dziękuję, ale…

Tu chciała dodać: „ale na ulicy jest dziewczynka jeszcze głodniejsza ode mnie”.

W tejże jednak chwili weszło do sklepu kilku bardzo śpieszących się klientów, więc nie pozostało jej nic innego, jak podziękować i wyjść.

Mała siedziała jeszcze wciąż skulona w kącie pod drzwiami, patrząc przed siebie tępym, zbolałym wzrokiem i od czasu do czasu przecierając szorstką ręką oczy, nabiegające tamowanymi dotąd łzami.

Sara otworzyła torebkę i wyjęła jedno ciastko.

– Weź to – rzekła, wręczając je dziewczynce. – To dobre i ciepłe. Zjedz, a trochę się pożywisz… Nie będziesz tak głodna…

Dziewczynka drgnęła i utkwiła w niej przerażone oczy, jakby nie dowierzając tak nagłemu i zdumiewającemu szczęściu, po czym chwyciła ciastko i poczęła je łapczywie jeść.

– O mój Boże, mój Boże! – wzdychała przy tym w wielkim zachwycie. – O mój Boże!

Sara wydobyła jeszcze trzy ciastka i podała je dziewczynce. Ochrypły, wygłodniały głos tego dziecka budził w niej grozę.

– Ona jest głodniejsza ode mnie… ona przymiera głodem… – rzekła sobie Sara w duchu, ale jej ręka drżała, gdy wydobywała czwarte ciastko. – Ja nie przymieram głodem – myślała, dokładając piąte.

Wygłodzone dziecko londyńskiej ulicy zbyt łapczywie pożerało dane mu przysmaki, by miało czas podziękować – choćby nawet znało się na zasadach grzeczności, których nikt nigdy nie wpajał tej małej dzikusce.

– Do widzenia! – rzekła Sara odchodząc.

Przeszedłszy na drugą stronę ulicy, obejrzała się. Dziewczynka trzymała po jednym ciastku w obu rękach, lecz przestała jeść, wpatrując się w Sarę. Sara skinęła głową – a mała odpowiedziała wstrząśnięciem zwichrzonej czupryny i póki Sara nie zniknęła na zakręcie ulicy, nie wzięła do ust ani kęsa.

W tejże chwili przez szybę wystawową wyjrzała właścicielka piekarni.

– No, czegoś takiego to jeszcze nie widziałam! – zawołała. – Ta dziewczynka podarowała swoje ciastka żebraczce? A przecież sama miała na nie chętkę… Wyglądała mi na bardzo głodną! Dużo bym dała, by wiedzieć, czemu tak uczyniła.

Stała przez chwilę w oknie i rozmyślała, po czym zdjęta ciekawością podeszła ku drzwiom i zapytała małą:

– Kto ci dał te ciastka?

Dziecko skinęło głową w stronę, w której zniknęła Sara.

– A co ci mówiła? – dopytywała się kobieta.

– Pytała mnie, czy jestem głodna – odpowiedziała dziewczynka schrypniętym głosem.

– A coś ty odpowiedziała?

– Powiedziałam, że jestem głodna.

– A ona wtedy weszła do sklepu, kupiła ciastka i dała je tobie?

Dziecko skinęło głową.

– A ile?

– Pięć.

Kobieta zamyśliła się i rzekła półgłosem:

– Sobie tylko jedno zostawiła! A widziałam z jej oczu, że mogła zjeść wszystkie sześć… i więcej!

Powiodła wzrokiem za niknącą już w dali figurką Sary i poczuła wyrzuty, jakich nie doświadczyła nigdy w życiu.

– Szkoda, że odeszła tak prędko – pomyślała. – Powinnam była dać ich co najmniej dwanaście.

Po czym zwróciła się do małej żebraczki:

– I cóż? Jesteś jeszcze głodna?

– Tak – odpowiedziała dziewczynka – jestem jeszcze ciągle głodna, ale nie tak bardzo jak przedtem.

– Chodź ze mną – rzekła kobieta, trzymając drzwi uchylone.

Dziecko wstało i wtoczyło się do wnętrza sklepu, ledwie wierząc, iż zapraszają je do tak ciepłej izby, pełnej chleba. Nie wiedziało – ale i nie troszczyło się o to, co mu gotuje los.

– Ogrzej się – powiedziała kobieta, wskazując piec w przyległym pokoiku. – I pamiętaj, że ile razy będziesz chciała dostać kawałek chleba, możesz tu zajść i poprosić, to ci go dam przez pamięć tamtej dziewczynki.

* * *

Ciastko – jedyne, jakie pozostało – nie zaspokoiło wprawdzie głodu Sary, jednakże przyniosło jej pewne pocieszenie. Bądź co bądź było ciepłe i smaczne… Idąc ulicą, odłamywała z niego po kawałeczku i zjadała powoli, ażeby smak trwał w ustach jak najdłużej.

– Przypuśćmy, że jest to ciastko czarodziejskie, którego każdy kąsek starczy za cały obiad. Gdybym je zjadła całe od razu, mogłabym się przejeść.

Ciemno już było, gdy doszła do placu, przy którym znajdował się pensjonat miss Minchin. We wszystkich domach pozapalano już światła, ale w oknach, gdzie Sara widywała Dużą Rodzinę, jeszcze nie pozamykano okiennic. O tej porze zazwyczaj widać było pana Montmorency siedzącego w dużym fotelu i otoczonego gwarną i roześmianą gromadką dzieci, siadających mu na kolanach lub na poręczy fotela i przytulających się do niego. Również i tego wieczora zebrała się przy nim cała gromadka, on jednak nie siedział na fotelu. Widać było, że czyniono gorączkowe przygotowania do podróży – pan Montmorency miał odjechać. Przed bramą stał powóz, do którego przytroczono olbrzymią walizę. Dzieci kręciły się wokół, robiąc niesłychane zamieszanie, a miła pani Montmorency usiłowała dopytać się o ostatnie rozporządzenia. Sara zatrzymała się na chwilę, chcąc przyjrzeć się, jak mniejsze dzieci wspinały się na paluszki, a starsze schylały się, by pocałować ojca w rękę.

– Ciekawam, czy on na długo wyjeżdża – pomyślała Sara. – Waliza jest wcale potężna! Jakże te dzieci będą za nim tęskniły! Ja sama będę za nim tęskniła… choć on nawet nie wie o moim istnieniu!

Gdy brama się otworzyła, Sara usunęła się na bok pamiętając o sześciu pensach, które tu kiedyś otrzymała, ale i tak widziała pana Montmorency, gdy stanął na tle rzęsiście oświetlonego hallu, mając przy sobie gromadkę starszych dzieci.

– Czy Moskwa teraz zasypana śniegiem? – zapytała Janet. – Czy tam jest ślizgawka?

– Czy będziesz, tatusiu, jeździł „trojką”? – zawołało drugie z dzieci. – A czy zobaczysz cara?

– Będę do was pisał i o wszystkim wam donosił – odpowiedział ojciec śmiejąc się. – Przyślę wam mnóstwo pocztówek z różnymi widokami. A teraz wracajcie do domu, bo zimno na dworze. Obrzydliwa noc! Wolałbym zostać z wami niż jechać do Moskwy. Dobranoc, dobranoc, dzieciaki! Zostańcie z Bogiem!

Zbiegł ze schodków i wskoczył do powozu.

– A jak odnajdziesz małą dziewczynkę, powiedz jej, że ją bardzo kochamy – zawołał Guy Clarence, skacząc po wycieraczce, po czym dzieci weszły do domu zamykając za sobą drzwi.

– Czy widziałaś? – mówiła Janet do Nory, gdy znalazły się w pokoju. – Ta dziewczynka, która nie żebrze, przechodziła przed naszą bramą, zmoknięta i zziębnięta, i odwracała się, by się nam przyjrzeć. Mamusia mówi, że sukienki tej dziewczynki tak wyglądają, jak gdyby dostała je od jakiejś bogatej osoby, która nie chciała już ich nosić, bo były zbyt zniszczone. Ludzie, którzy mieszkają w tej szkole, wysyłają ją po sprawunki nawet w najgorszą pogodę… nawet w nocy.

Sara podeszła ku schodom szkoły, trzęsąc się i ledwo trzymając na nogach.

– Ciekawam, kim jest ta mała dziewczynka, której on szuka… – rozmyślała.

W chwili, gdy dźwigając wielki i ciężki koszyk wchodziła na kuchenne schody, ojciec Dużej Rodziny jechał szybko na dworzec, by zdążyć do pociągu, który miał go zawieźć do Moskwy na poszukiwanie zaginionej córeczki kapitana Crewe.

R O Z D Z I A Ł   C Z T E R N A S T Y

Co słyszał i widział Melchizedech

Tego samego popołudnia, podczas nieobecności Sary, dziwne rzeczy działy się na poddaszu. Nikt nic nie widział ani nie słyszał prócz Melchizedecha – ten zaś był tak przerażony, że ukrył się w swej norze, popiskując bojaźliwie i tylko z największą ostrożnością wysuwał łebek, by zobaczyć, co się tam dzieje.

Sara wyszła wczesnym rankiem i na poddaszu panowała cisza, przerywana jedynie dudnieniem kropel deszczu po szybie i dachówkach. Melchizedechowi zaczęło się trochę nudzić, więc gdy deszcz przestał bębnić, postanowił wyjść na zwiady, chociaż wiedział z doświadczenia, że Sara nieprędko może powrócić. Węsząc wkoło, niespodziewanie odkrył jakąś okruszynę ocalałą z wczorajszej wieczerzy i już się zabierał do jedzenia, gdy uwagę jego zwrócił dziwny szelest na dachu. Jął nasłuchiwać z drżeniem serca – ze szmeru wnosić można było, że ktoś się porusza po dachu, zmierzając w stronę okna. Nagle okno otworzyło się w tajemniczy sposób – i ukazała się jakaś ciemna twarz, za nią druga, i dwie pary oczu zaczęły ostrożnie i z zainteresowaniem przyglądać się pokoikowi. Na dachu znajdowali się dwaj ludzie i czynili ciche przygotowania, by dostać się do środka. Jednym był Ram Dass, drugim zaś młody sekretarz pana Carrisforda, lecz Melchizedech o tym nie wiedział – wiedział tylko, że ci ludzie naruszyli spokój i nietykalność poddasza. Gdy więc człowiek o ciemnej twarzy opuścił się z niesłychaną zręcznością na podłogę, nie czyniąc przy tym najlżejszego szelestu, Melchizedech czmychnął do nory. Dawno przestał się lękać Sary – wiedział, że ona nie rzuci w niego niczym, najwyżej okruchem chleba, i nie wyda innego dźwięku oprócz cichego, łagodnego pogwizdywania. Natomiast obcy ludzie byli dla niego czymś niebezpiecznym, więc wolał trzymać się od nich z dala. Przycupnął tuż koło wejścia do nory, zaledwie odważając się zerknąć błyszczącymi, niespokojnymi ślepkami przez szczelinę. Nie wiem, czy wiele zrozumiał z rozmowy, jaką usłyszał, lecz gdyby ją zrozumiał, na pewno byłby tym wszystkim całkiem zbity z tropu.

Sekretarz, który był młody i zwinny, wśliznął się przez okno równie cicho jak Ram Dass i zdołał jeszcze dostrzec znikający koniuszek ogona Melchizedecha.

– Czy to szczur? – szeptem zapytał Ram Dassa.

– Tak jest, szczur, sahibie – również szeptem odpowiedział Ram Dass. – Jest ich dużo pod tą ścianą.

– Brr! – wstrząsnął się sekretarz. – Dziwne, że to dziecko ich się nie boi!

Ram Dass rozłożył ręce i uśmiechnął się ze zrozumieniem. Uważał się jakby za pełnomocnika Sary, chociaż raz tylko w życiu z nią rozmawiał.

– Ta dziewczyna wszystko wokoło darzy swą przyjaźnią, sahibie – odpowiedział. – Ona nie jest taka jak inne dzieci. Nieraz ją obserwuję, gdy ona mnie nie widzi. Zaglądam wieczorami do jej okna, by zobaczyć, czy jej się co złego nie stało. Czasem przyglądam się z mojego okna. Ona tu nieraz staje na tym stole i wpatruje się w niebo, jak gdyby z nim rozmawiała. Wróble przychodzą do jej ręki na każde zawołanie. Tego szczura to ona oswoiła i wykarmiła, nie mając z kim się bawić w swej samotności. Czasem przychodzi do niej biedna posługaczka i pociesza ją w smutku, a czasem zjawia się po kryjomu jakaś mała dziewczynka, bywa, że i druga, która ją uwielbia i rada by przysłuchiwać się bez końca jej opowiadaniom. Poza tym nikt jej nie odwiedza. Właścicielka domu, bardzo zła kobieta, obchodzi się z nią jak z pariasem, ale ona pomimo to zachowuje się tak, jakby płynęła w niej krew książęca!

– Widzę, że dużo wiesz o niej – zauważył sekretarz.

– Wiem, jak spędza każdy dzień – odpowiedział Ram Dass. – Wiem, kiedy wychodzi i kiedy tu powraca. Wiem o jej zmartwieniach, o jej drobnych rozrywkach, o jej głodzie i chłodzie. Wiem, jak siaduje po nocach nad książkami, ucząc się zawzięcie. Wiem, jak się cieszy, gdy przybywają do niej po kryjomu jej przyjaciółki… gdy może się z nimi trochę pośmiać i pogwarzyć szeptem. Gdyby zachorowała, wiedziałbym o tym natychmiast i przybyłbym tu jej usługiwać… jeśli by mi na to pozwolono.

– Czy jesteś pewny, że prócz niej nikt tu nie przychodzi i że ona nieprędko wróci? Byłaby na pewno przerażona, gdyby nas tu zastała, a plan sahiba Carrisforda poszedłby wniwecz.

Ram Dass podszedł cicho ku drzwiom.

– Tutaj nikt nie przychodzi, sahibie – odpowiedział. – Ona teraz wyszła z koszykiem do miasta i wróci dopiero za parę godzin. Z tego miejsca będę słyszał jej kroki, zdążymy się ukryć, zanim dojdzie do ostatniego piętra.

Sekretarz wyjął notatnik i ołówek z kieszeni surduta i zaczął cicho obchodzić cały pokoik, przyglądając się kolejno każdej rzeczy i zapisując coś w notatniku.

Najpierw podszedł do łóżka Sary. Pomacał ręką siennik i wydał okrzyk zdumienia.

– Twardy jak kamień! Trzeba to będzie kiedyś zamienić, gdy dziewczynka wyjdzie z pokoju. Dziś nie damy rady tego zrobić.

Podniósł koc i obejrzał cienką poduszeczkę.

– Powłoczka brudna i podarta, kołderka cienka, prześcieradła w strzępach! – mówił. – Takie łóżko i taką pościel dają dziecku w domu, który chce uchodzić za przyzwoity! W tym kominku nie palono już od wielu dni – dodał, patrząc na zardzewiałe kraty.

– Nie palono ani razu od czasu, gdy tu jestem – odpowiedział Ram Dass. – Właścicielka tego domu nie ma zwyczaju pamiętać, że komuś jest zimno.

Sekretarz zapisywał coś szybko w notesie, po czym wydarł kartkę i schował do kieszeni.

– Przyznam się, że nasza praca ma charakter dość niezwykły – zauważył. – Któż był autorem tego pomysłu?

Ram Dass ukłonił się nisko, jakby chcąc się usprawiedliwić.

– Żeby tak prawdę powiedzieć, to pierwsza myśl wyszła ode mnie, sahibie – odpowiedział. – Ale początkowo zająłem się tym tylko ot tak, dla zabawy. Lubię to dziecko, bo jest ono tak jak ja samotne. Gdy raz czułem się bardziej samotny niż zwykle, położyłem się pod jej oknem i przysłuchiwałem się, jak rozmawiała z przyjaciółkami. Ma zwyczaj opowiadać różne wymyślone historie; wtedy mówiła o tym, jak wyglądałby jej pokoik, gdyby mogła go urządzić według swoich chęci. Wszystko to, o czym mówiła, zdawała się widzieć i ten obraz sprawiał, że stawała się coraz bardziej ożywiona i jakby weselsza. Nazajutrz, gdy sahib był chory i strapiony, chcąc go nieco rozerwać, opowiedziałem mu o tym, com podsłuchał. Sahiba bardzo zajęła moja opowieść. Dopytywał się o różne szczegóły, a potem serdecznie uradował się pomysłem, by urzeczywistnić jej marzenia.

– Czy myślisz, że uda się to uczynić, gdy będzie spała? A nuż się obudzi? – niby to wahał się sekretarz, ale widać było, że plan ten przypadł mu do gustu tak samo jak sahibowi Carrisfordowi.

– Umiem chodzić tak cicho, jakbym miał stopy z aksamitu – odparł Ram Dass – a dzieci mają sen głęboki… nawet w nieszczęściu. Gdyby ktoś podawał mi rzeczy przez okno, potrafiłbym zrobić resztę, a ona nawet by się nie poruszyła. Gdy się obudzi, pomyśli, że był tu czarnoksiężnik.

Uśmiechnął się uradowany na samą myśl o niespodziance.

– Wygląda to jak bajka z tysiąca i jednej nocy – odpowiedział, również śmiejąc się, sekretarz. – Tylko mieszkańcy Wschodu miewają pomysły, jakie nigdy nie zrodziłyby się z mgły londyńskiej.

Nie zabawili długo na poddaszu – na szczęście dla Melchizedecha, który, nie rozumiejąc słów, w każdym poruszeniu i w każdym szepcie przybyszów dopatrywał się czegoś groźnego. Młody sekretarz zdawał się wszystkim interesować. W notatniku swym opisał podłogę, piec, złamany podnóżek, stary stół; wodził ręką po ścianach i bardzo się ucieszył, gdy znalazł wielką liczbę gwoździ, powbijanych w różne miejsca.

– Będzie można na nich wieszać różne rzeczy – oświadczył.

Ram Dass uśmiechnął się tajemniczo.

– Wczoraj, gdy jej nie było – odrzekł – przyszedłem tu, przynosząc małe, ostre gwoździki, które można wbić w ścianę bez użycia młotka, i rozmieściłem je tam, gdzie będą mi potrzebne.

Sekretarz rozejrzał się jeszcze raz po pokoju i chowając do kieszeni notatnik, rzekł:

– No, to możemy już odejść. Sahib Carrisford ma dobre serce. Szkoda wielka, że nie udało mu się odnaleźć zaginionego dziecka.

– Gdy je odnajdzie, na pewno odzyska siły – przytaknął Ram Dass.

Wysunęli się przez okno tak cicho, jak weszli. Przekonawszy się, że już nikogo nie ma, Melchizedech doznał wielkiej ulgi, a po upływie paru minut uznał za rzecz bezpieczną wyleźć z nory i rozpocząć myszkowanie po pokoju. Miał bowiem nadzieję, że nawet tak groźne istoty ludzkie jak dwaj niedawni goście, mogły mieć w kieszeniach okruszynki chleba i upuścić je na podłogę.

R O Z D Z I A Ł   P I Ę T N A S T Y

Czarnoksiężnik

Gdy Sara wieczorem mijała sąsiedni dom, Ram Dass zamykał właśnie okiennice, lecz zdołała jeszcze zobaczyć wnętrze gabinetu. Na kominku palił się, jak zwykle, suty ogień, a „pan z Indii” siedział w fotelu, oparłszy na ręku głowę. Na jego twarzy widać było, jak zawsze, ból i znużenie.

– Biedak! – pomyślała Sara. – Ciekawam, co on sobie teraz myśli.

A oto co on sobie myślał w owej chwili:

– Wyobraźmy sobie… wyobraźmy sobie… że jeżeli nawet Carmichael odszuka tych ludzi w Moskwie… to okaże się, że dziewczynka zabrana przez nich z pensji madame Pascal nie jest tą, której poszukujemy. Cóż wówczas pocznę?

Gdy Sara weszła do domu, natknęła się na miss Minchin, która zeszła na dół, by wyłajać kucharkę.

– Gdzieżeś się włóczyła tak długo? – spytała surowo. – Nie było cię przez kilka godzin.

– Jest tak mokro i takie błoto – odpowiedziała Sara – że trudno mi było iść, bo buciki mam zdarte i potykałam się ciągle.

– Nie wykręcaj się i nie kłam! – upomniała ją miss Minchin.

Sara weszła do kuchni. Kucharka właśnie dostała surową burę, była więc w humorze jak najgorszym. Ujrzawszy Sarę, rada była wyładować na niej złość.

– Myślałam, że całą noc przesiedzisz w mieście! – warknęła.

Sara położyła na stole sprawunki. Kucharka spojrzała na nie, mrucząc coś pod nosem. Była naprawdę wściekła.

– Czy mogę dostać coś do jedzenia? – zapytała Sara cicho.

– Jest już po kolacji – brzmiała odpowiedź. – Coś ty sobie myślała, że będę ją grzała dla ciebie?

Sara milczała przez chwilę.

– Nie jadłam dziś obiadu – szepnęła jeszcze ciszej; bała się mówić głośno, by głos jej nie zadrżał.

– Jest tam trochę chleba na kredensie – burknęła kucharka. – O tej porze nic innego nie dostaniesz.

Sara podeszła do kredensu. Znalazła parę kawałków zeschniętego chleba. Kucharka w nazbyt złym była humorze, by dać jej choćby odrobinę masła lub powideł; owszem, przyniosło jej to ulgę, że może na Sarze wyładować swój gniew.

Przebycie schodów wiodących na poddasze trudną było rzeczą dla dziecka. Schody te nieraz wydawały się Sarze długie i strome, gdy była zmęczona. Tego wieczora jednak miała wrażenie, że nigdy nie dojdzie do końca. Kilka razy musiała się zatrzymać, aby odpocząć. Gdy wreszcie dotarła na poddasze, ujrzała smugę światła padającą z jej pokoiku. Domyśliła się, że Ermengarda przyszła z wizytą. Myśl ta ucieszyła Sarę – przynajmniej nie będzie sama. Obecność łagodnej i grubej Ermengardy, opatulonej w czerwony szal, zdolna była rozgrzać ją nieco.

Istotnie, otworzywszy drzwi, ujrzała przyjaciółkę siedzącą na środku łóżka z podwiniętymi nogami. Ermengarda nigdy nie spoufaliła się z Melchizedechem i jego rodziną, mimo że czuła do nich wielką sympatię. Ilekroć znalazła się sama na poddaszu, zawsze wolała siedzieć na łóżku, póki Sara nie nadeszła. Tym razem miała czas i sposobność nieco się zdenerwować, bo Melchizedech wylazł już z nory i węszył wokoło przez dłuższy czas, a raz nawet, przysiadłszy na tylnych łapkach i patrząc wyraźnie w jej stronę, wydał stłumiony pisk.

– O Saro, jakże się cieszę, że przyszłaś! – zawołała na widok wchodzącej. – Melchizedech tak wciąż węszy wokoło! Starałam się go namówić, by wrócił do nory, ale on nie chce długo w niej siedzieć. Wiesz, że go lubię… ale boję się, gdy on węszy w moją stronę. Jak myślisz? Czy on kiedy nie skoczy na mnie?

– Nie – odpowiedziała Sara.

Ermengarda spojrzała na przyjaciółkę.

– Wydajesz mi się bardzo zmęczona, Saro – rzekła. – Jesteś blada jak ściana.

– Tak, jestem zmęczona – odpowiedziała Sara, siadając na kulawym podnóżku. – Aha, jest tu i Melchizedech… przyszedł biedaczek, by poprosić o kolację.

Melchizedech wyłonił się przed chwilą z nory, jakby posłyszał jej kroki na schodach i zbliżył się z wyrazem oczekiwania. Sara wywróciła kieszeń, potrząsając głową.

– Przykro mi bardzo – rzekła. – Nie zostawiłam ci ani okruszynki. Wracaj do nory, Melchizedechu, i powiedz swej żonie, że nie miałam dziś nic w kieszeni. Kucharka i miss Minchin tak się na mnie gniewały!

Melchizedech jakby zrozumiał, smyrnął z rezygnacją, ale i z niezadowoleniem do swej nory.

– Nie spodziewałam się zobaczyć cię dziś o tej porze, Ermengardo – rzekła Sara.

Ermengarda szczelnie owinęła się czerwonym szalem.

– Miss Amelia będzie dziś nocowała u swojej ciotki. Nikt inny nie zagląda do naszych sypialni. Gdybym chciała, mogłabym tu zostać nawet do rana.

Wskazała na stolik, stojący pod oknem. Piętrzył się na nim stos książek, którego Sara nie zauważyła wchodząc.

– Tatuś znów mi przysłał paczkę książek – rzekła Ermengarda.

Sara podbiegła do stołu i porwawszy tom leżący na górze, zaczęła przewracać karki. Przez chwilę zapomniała o wszystkich swoich przykrościach.

– Och, jakaż to piękna książka! – zawołała. – „Rewolucja francuska” Carlyle’a. Tak pragnęłam to przeczytać!

– Ja bynajmniej nie mam na to ochoty – odpowiedziała Ermengarda. – Ale tatuś będzie się na mnie gniewał, jeżeli nie przeczytam. On się spodziewa, że gdy przyjadę na wakacje, będę wiedziała wszystko, co jest w tych książkach. Cóż ja doprawdy pocznę!

Sara spojrzała na nią zarumieniona z podniecenia.

– Wiesz co? – zawołała. – Jeżeli zostawisz u mnie na pewien czas te książki, to ja je przeczytam… a potem opowiem ci ich treść, tak że je zapamiętasz.

– O, jakaś ty dobra! – zawołała Ermengarda. – A czy myślisz, że… potrafisz?

– Potrafię z pewnością – odpowiedziała Sara. – Małe dziewczynki pamiętają, co im opowiadam. I ty pewnie pamiętasz, co opowiadałam ci o Robespierze?

– Pamiętam, ale nie wszystko – przyznała się szczerze Ermengarda.

– Dobrze, poczekaj chwilkę – rzekła Sara. – Zdejmę to przemoczone ubranie i opowiem ci wszystko jeszcze raz.

Zdjęła kapelusz i płaszczyk, a zamiast przemoczonych bucików włożyła stare pantofle, po czym wskoczyła na łóżko i otuliła się kocem.

– A teraz słuchaj.

Pogrążyła się w krwawych dziejach rewolucji francuskiej, a opowiadała z takim przejęciem, że Ermengarda słuchała z szeroko otwartymi oczami, wstrzymując oddech. Nie wyglądało na to, by miała znów zapomnieć o Robespierze lub mieć jakieś wątpliwości co do księżniczki de Lamballe.

– A teraz pomówmy o czymś milszym – powiedziała Sara na koniec. – Jak ci idą lekcje francuskiego?

– Coraz lepiej… od czasu, gdy mi objaśniłaś koniugacje. Miss Minchin nie mogła zrozumieć, czemu na drugi dzień tak dobrze odrobiłam ćwiczenia.

Sara uśmiechnęła się.

– Nie rozumie też, czemu Lottie robi takie postępy w arytmetyce. Ta mała też tu nieraz przychodzi po kryjomu i pomagam jej.

Rozejrzała się po pokoju.

– To poddasze nie jest takie straszne, jakby się mogło wydawać – rzekła śmiejąc się. – Tu można wybornie udawać wiele rzeczy!

Ermengarda niewiele wiedziała o przykrych – czasami wprost nieznośnych – warunkach życia na poddaszu, a nie miała dość żywej wyobraźni, by je sobie przedstawić. W tych rzadkich chwilach, gdy udało jej się tu wśliznąć, widziała życie Sary ubarwione jej wyobraźnią i opowiadaniami. Sara, choć straciła rumieńce i schudła, była na tyle dumna, że nie skarżyła się nigdy, nigdy nie przyznawała się do tego, że dręczy ją – tak jak właśnie w ów wieczór – straszliwy głód. Rosła prędko, a ciągłe bieganie za sprawunkami mogłoby zaostrzyć jej apetyt nawet wtedy, gdyby otrzymywała posiłki obfite i pożywne zamiast resztek, jakie dostawała dopiero po zakończeniu pracy w kuchni. Z czasem przywykła do bolesnych skurczów żołądka.

– Takie odczucia muszą mieć żołnierze podczas długiego i uciążliwego marszu – mówiła sobie często, znajdując upodobanie w tym wyrażeniu.

Także i swoją rezydencję na poddaszu pojmowała w sposób szczególny:

– Gdybym mieszkała w zamku, a Ermengarda była panią zamku sąsiedniego i przyjechałaby do mnie w odwiedziny z orszakiem rycerzy i wasali wśród łopotu proporców, wówczas na głos trąb, grających za mostem zwodzonym, wyszłabym na jej powitanie. Potem wydałabym ucztę w sali biesiadnej i przywołałabym minstreli, by śpiewali, grali i opowiadali rycerskie dzieje. Gdy Ermengarda przychodzi na moją facjatkę, nie mogę urządzić biesiady, ale za to mogę opowiadać różne historie i ukryć przed nią wszystkie niedostatki. Tak musieli postępować właściciele zamków, gdy najechano i splądrowano ich majętności.

Darzyła więc gościa marzeniami, które snuła, widzeniami, jakie się jej jawiły, urojeniami, które były jej radością i pociechą.

– Chciałabym być tak szczupła jak ty, Saro – rzekła nagle Ermengarda. – Zdaje mi się, że schudłaś jeszcze bardziej ostatnimi czasy. Oczy zrobiły ci się takie duże, a popatrz, jak wystają ci kości w łokciach!

Sara obciągnęła rękaw, który się zsunął, odsłaniając łokieć.

– Zawsze byłam chuda – odpowiedziała – i zawsze miałam duże oczy.

– Bardzo lubię twoje oczy – rzekła Ermengarda, patrząc w nie z zachwytem. – Wyglądają tak, jak gdybyś umiała wzrokiem sięgnąć daleko. Lubię je i za to, że są zielone… choć czasem przybierają czarną barwę.

– Mam kocie oczy – zaśmiała się Sara – ale nie widzę nimi w ciemności. Próbowałam czasami coś dostrzec, ale mi się nie udawało.

W tejże chwili za oknem zdarzyło się coś niezwykłego, czego nie zauważyła ani Sara, ani Ermengarda. Gdyby choć jedna z nich popatrzyła w tę stronę, niechybnie przeraziłaby się widokiem czarnej twarzy, która ukazała się na chwilę i znikła równie szybko – lecz już nie tak cicho. Sara, która miała słuch wyostrzony, odwróciła się nagle i spojrzała w stronę sufitu.

– To chyba nie był Melchizedech – rzekła. – Nie było słychać skrobania.

– Co takiego? – spytała Ermengarda nieco zaniepokojona.

– Czy nie słyszałaś żadnego szmeru?

– N-nie – wyjąkała Ermengarda. – A ty?

– Może to było tylko złudzenie… ale zdawało mi się, że coś się przesuwało cichutko po dachu.

– Co to mogło być? – zapytała Ermengarda. – Czyżby złodzieje?

– Nie – zaśmiała się Sara. – Tu nie ma co kraść…

Chciała coś jeszcze powiedzieć, ale słowa uwięzły jej w gardle. Tym razem już obie usłyszały dźwięk, który je przeraził. Dobiegał nie z dachu, ale z jednego z dolnych pięter – był to gniewny głos miss Minchin! Sara wyskoczyła z łóżka i zgasiła świecę.

– Ona łaje Becky – szepnęła, stojąc w ciemności. – Biedna Becky płacze…

– Czy ona tu przyjdzie? – szepnęła Ermengarda, przejęta śmiertelną trwogą na myśl o spotkaniu z przełożoną.

– Nie. Ona myśli, że już śpię. Nie ruszaj się.

Rzadko się zdarzało, by miss Minchin pojawiła się na poddaszu. Sara pamiętała zaledwie jeden taki przypadek. Teraz jednak była zbyt rozgniewana, by wejść na górę. Jak wynikało z odgłosów, popychała przed sobą szlochającą Becky.

– Ty bezwstydnico, nieuczciwa dziewczyno! – krzyczała. – Kucharka się skarży, że wciąż jej coś ginie!

– To nie ja, proszę wielmożnej pani – szlochała Becky. – Chociaż byłam głodna, ale nigdy nic nie ruszyłam.

– Zasługujesz na to, by cię wtrącono do więzienia! – dał się znów słyszeć głos miss Minchin. – Wciąż coś kradniesz! Połowę pasztetu zjadłaś!

– To nie ja! – popłakiwała Becky. – Mogłabym zjeść i cały pasztet… ale nawet nie tknęłam go palcem!

Miss Minchin aż dyszała z gniewu. Ów pasztet miał stanowić jej kolację! Toteż oburzenie przełożonej nie miało granic.

– Nie kłam! – krzyknęła. – Ruszaj mi natychmiast do swego pokoju!

Sara i Ermangarda usłyszały jeszcze odgłos wymierzonego Becky policzka, a potem stukot zdeptanych trzewików biegnącej i potykającej się na schodach dziewczynki. Posłyszały, jak Becky wbiegła do pokoju, jak zamykała za sobą drzwi – i odgadły, że rzuciła się na łóżko.

– Mogłabym zjeść i dwa takie pasztety, a nie wzięłam ani kawałeczka – łkała w poduszkę. – To kucharka dała ten pasztet swojemu policjantowi.

Sara stała w ciemności pośrodku pokoju, zaciskając zęby. Ledwo mogła ustać na miejscu – jednakże nie odważyła się poruszyć, póki miss Minchin nie zeszła na dół i wszystko nie ucichło.

– Ależ to niedobra, okrutna kobieta! – wybuchnęła. – Kucharka sama przywłaszcza sobie różne rzeczy, a potem mówi, że to Becky je kradnie. Ale ona nigdy, nigdy nic nie ukradła… choć nieraz jest tak głodna, że zjada skórki chleba rzucone do popielnika!

Zakryła twarz obiema rękami i wybuchnęła gwałtownym płaczem. Ermengarda, słysząc ten płacz, była zdumiona i przerażona. Sara – ta niezwyciężona, dumna Sara – płakała! To było coś nowego, coś, czego Ermengarda dotąd u niej nie widziała. A gdyby… a gdyby…! Nowa, okropna myśl powstała nagle w umyśle Ermengardy. Zsunęła się z łóżka i po omacku doszła do stołu, na którym stała świeca. Zapaliła świecę i spojrzała na Sarę oczyma pełnymi lęku.

– Saro! – zapytała trwożnie. – Czy ty… czy ty… Tyś mi nigdy tego nie mówiła… nie chciałabym ci zrobić przykrości, ale… ale… czy ty bywasz głodna?

Pytanie to przełamało nagle dumę Sary.

– Tak! – wybuchnęła. – Tak! Jestem teraz tak głodna, że zjadłabym nawet ciebie. Dlatego tym ciężej jest mi słuchać płaczu biednej Becky. Ona cierpi głód o wiele dotkliwszy.

Ermengarda westchnęła.

– Ach! – krzyknęła płaczliwie. – Że ja też o tym nie wiedziałam!

– Nie chciałam, żebyś wiedziała – odpowiedziała Sara. – Czułabym się wobec ciebie jak żebraczka… Wiem, że i tak już wyglądam jak żebraczka!

– Nie! Mylisz się! – przerwała jej Ermengarda. – Wcale tak nie wyglądasz. Wprawdzie twoje sukienki są kuse i podarte, ale mimo to nie wyglądasz na żebraczkę… nie możesz tak wyglądać. Twoja twarz nie jest twarzą żebraczki.

– Pewnego razu mały chłopczyk dał mi jałmużnę, sześć pensów – zaśmiała się Sara mimo woli. – Na pewno by mi ich nie dał, gdybym nie wyglądała na osobę potrzebującą wsparcia. Oto ten pieniążek.

To rzekłszy, wyciągnęła zawieszoną na szyi tasiemkę. Widok małego pieniążka nieco je rozweselił i pobudził do lekkiego uśmiechu, mimo że miały łzy w oczach.

– Cóż to był za chłopczyk? – zapytała Ermengarda, wpatrując się w pieniądz z taką ciekawością, jak gdyby to było coś więcej niż zwykła moneta sześciopensowa.

– Był to ten malec o tłustych nóżkach z Dużej Rodziny, którego ja nazywam Guy Clarence – odpowiedziała Sara. – Zdarzyło się to podczas Świąt Bożego Narodzenia. On pewno miał w swym pokoiku pełno podarków, zabawek i ciastek i widział, że ja tego wszystkiego nie mam… Więc obdarzył mnie otrzymanym na gwiazdkę pieniążkiem.

Ermengarda nagle aż podskoczyła. Ostatnie zdanie przypomniało jej coś, o czym zapomniała w tym całym zamieszaniu.

– Ach, Saro! – zawołała. – Jaka ja głupia, że o tym nie pomyślałam!

– O czym?

– Ach, coś wspaniałego! – odpowiedziała Ermengarda gorączkowo. – Dziś po południu najmilsza moja ciocia przysłała mi kosz pełen dobrych rzeczy. Nawet ich nie tknęłam, bo zjadłam dużo leguminy na obiad i byłam bardzo zmartwiona książkami, które mi tatuś przysłał. Jest tam piernik i małe paszteciki, i ciastka z konfiturami, pączki, pomarańcze, winogrona, rodzynki, figi i czekolada. Wymknę się do mojego pokoju i przyniosę to wszystko za chwilę.

Wzmianka o jedzeniu dziwnie działa na kogoś osłabionego głodem. Sara omal nie zatoczyła się.

– Myślisz… że ci się uda? – zawołała.

– Uda się na pewno! – odpowiedziała Ermengarda i podbiegła ku drzwiom, uchyliła je po cichu i zaczęła nadsłuchiwać. – Już wszystkie światła pogaszone. Wszyscy śpią. Mogę iść tak cicho, że nikt mnie nie usłyszy.

Pomysł ten był tak wspaniały, że obie przyjaciółki uścisnęły się serdecznie, a w oczach Sary zaświecił nagły błysk.

– Ermio! – zawołała. – Wiesz co? Zabawimy się! Będziemy udawały, że urządzamy balik. Ale czy… czy nie zaprosiłabyś więźnia z sąsiedniej celi?

– Dobrze, dobrze! Zastukajmy w ścianę. Dozorca nie usłyszy.

Sara podeszła do ściany i słysząc, że Becky już się znacznie uspokoiła, zastukała cztery razy.

– To oznacza: „Przyjdź do mnie przez tajemny loch pod ścianą. Chcę ci coś oznajmić” – wyjaśniła.

Zza ściany rozległo się pięć uderzeń.

– Zaraz przyjdzie – rzekła Sara.

Istotnie, w chwilę potem otwarły się drzwi pokoiku i stanęła w nich Becky. Oczy miała czerwone, czepek przekrzywiony, a gdy spostrzegła Ermengardę, zaczęła pośpiesznie wycierać twarz fartuchem.

– Nie krępuj się mną, Becky! – zawołała Ermengarda.

– Panna Ermengarda zaprosiła cię tutaj, bo za chwilę przyniesie nam paczkę pełną dobrych rzeczy – oznajmiła Sara.

Becky wpadła w takie zdumienie, iż czepek omal zupełnie nie zleciał jej z głowy.

– Do jedzenia, panienko? – szepnęła. – Dobre rzeczy do jedzenia?

– Tak jest – odpowiedziała Sara – a my zabawimy się w przyjęcie.

– A ja wam przyniosę tyle jedzenia, ile tylko zechcecie – rzekła Ermengarda. – Już idę!

Tak się śpieszyła, że wymykając się z pokoiku nawet nie zauważyła, iż czerwony szal zsunął się jej z ramion i upadł na podłogę. Nikt tego nie spostrzegł. Becky była ogłuszona szczęściem, które miało ją spotkać.

– Ach panienko, panienko! – wzdychała. – Wiem, że to panienka prosiła pannę Ermengardę, żeby mi pozwoliła tu przyjść… Aż mi się chce płakać, kiedy o tym myślę.

Podeszła do Sary i wpatrzyła się w nią z uwielbieniem. A w oczach Sary zaczął się jarzyć dawny blask, nadający światu nową, piękniejszą postać. Tu, na tym poddaszu, w tę zimną, czarną noc, po dniu spędzonym na zabłoconych i mokrych ulicach, mając w pamięci obraz małej żebraczki – to drobne, radosne zdarzenie wydało się Sarze czymś wręcz czarodziejskim.

– Nie wiem, czemu to przypisać – rzekła nabrawszy tchu – ale zawsze, gdy ma mnie spotkać coś najgorszego, zdarza się nagle jakaś odmiana. Zupełnie jak gdyby jakiś czarodziej wdawał się w tę sprawę.

Pochwyciła Becky i potrząsnęła nią wesoło.

– Nie! Nie! Nie wolno ci płakać! – zawołała. – Musimy się pośpieszyć i nakryć stół.

– Nakryć stół, panienko? – zdziwiła się Becky, rozglądając się wokoło. – A czymże go nakryjemy?

– Rzeczywiście! – zaśmiała się Sara. – Nie bardzo jest czym nakryć!

W tej chwili ujrzała czerwony szal Ermengardy.

– O, mamy szal! – zawołała. – Wiem, że Ermengarda się nie obrazi. Zrobimy sobie z niego prześliczną czerwoną serwetę.

Wysunęły stary stół na środek pokoju i nakryły go szalem. Kolor czerwony bardzo ożywił wnętrze pokoju, uczynił je jakby bardziej przytulnym i ciepłym.

– Jak pięknie wyglądałby czerwony dywan na podłodze! – zawołała Sara. – Musimy sobie wyobrazić, że on tu leży.

Obiegła spojrzeniem, jakby z podziwem, nagą podłogę. Dywan już był rozesłany.

– Jakiż on gruby i miękki! – rzekła Sara ze śmiechem, dobrze znanym jej towarzyszce. Postawiła nogę delikatnie na ziemi, jak gdyby stąpała po czymś miękkim.

– Tak jest, panienko! – odpowiedziała Becky, patrząc na nią z zachwytem. Ona wszystko zwykła brać serio.

– A co teraz? – rzekła Sara, przysłaniając dłonią oczy. – Pomyślę chwilę i poczekam, a na pewno czarodziej podpowie mi, co trzeba zrobić.

Sara mawiała czasem, że „gdzieś na dworze” – jak się wyrażała – przebywają różne myśli, oczekujące wezwania. Becky nieraz widywała ją stojącą w takim oczekiwaniu, wiedziała więc, że za chwilę ujrzy jej rozpromienioną, roześmianą twarz. Istotnie tak było.

– Już! – zawołała nagle Sara. – Już wiem, co zrobię! Poszperam w tym starym kuferku, który pozostał mi z czasów, gdy byłam księżniczką.

Pobiegła w kąt pokoju. Kuferek ten wstawiono na poddasze nie dla jej przyjemności ani użytku, lecz dlatego, że gdzie indziej nie było dlań miejsca. Nie zawierał nic prócz rupieci, ale Sara wiedziała, że za sprawą czarodzieja znajdzie tam jakąś rzecz przydatną.

W jednym z rogów kufra leżała paczka tak niepozorna, że na pewno ją przeoczono. Sara wyjęła ją ostrożnie; okazało się, że w paczce był tuzin małych koronkowych chusteczek. Sara pochwyciła je z radością i podbiegłszy do stołu, zaczęła układać je na czerwonym obrusie.

– Oto są talerze – objaśniła. – Mamy złote talerze, a koło nich serwetki, bogato haftowane przez mniszki w klasztorach hiszpańskich.

– To zakonnice je haftowały?… Naprawdę, panienko? – szepnęła Becky, do głębi poruszona tą wiadomością.

– Trzeba sobie to wyobrazić – odpowiedziała Sara. – Jeżeli będziesz starała się wyobrażać sobie różne rzeczy, na pewno zobaczysz wszystko, co zechcesz.

– Tak, panienko – przytaknęła Becky i poczęła czynić wysiłki, by osiągnąć ten upragniony cel.

Sara tymczasem znów zajęła się kuferkiem. Na samym dnie znalazła stary kapelusik letni, opasany wianuszkiem sztucznych kwiatów.

– Oho! Mamy kwiaty na stół – rzekła, zdejmując wianuszek. – Napełnią zapachem cały pokój! Becky! Przynieś mi ten dzbanek, co stoi na umywalni… i mydelniczkę. Postawimy ją na środku stołu.

Becky z czcią wielką podała żądane przedmioty.

– A czym są teraz te wszystkie rzeczy, proszę panienki? – zapytała. – Wydaje mi się, że są zrobione z gliny… ale wiem, że są z czegoś innego.

– Oto jest rzeźbiona waza – odpowiedziała Sara, owijając dzbanek gałązkami z wianuszka. – A ta druga – dodała, sypiąc do mydelniczki kwiatki róży – jest z najczystszego alabastru, wysadzanego drogimi kamieniami.

– Ojej, jakie to piękne! – westchnęła Becky.

– Gdybyśmy tylko miały jakieś podstawki na cukierki! – mruknęła Sara. – Aha! już mam! Przypominam sobie, że widziałam coś przed chwilą.

Był to wprawdzie tylko kłębek wełny, owinięty w czerwoną i białą bibułkę, jednakże bibułka wkrótce przybrała kształt małych talerzyków, a jej okrawki wraz z resztkami kwiatów zużyto do przyozdobienia lichtarzyka, który miał oświetlać tę ucztę. W istocie jedynie jakaś moc czarnoksięska zdolna była sprawić, że stary stół, nakryty czerwonym szalem i przybrany rupieciami z dawno nieotwieranego kufra, stał się w oczach dziewczynek stołem biesiadnym. Sara, cofnąwszy się parę kroków, patrzyła z zachwytem na te domniemane cuda, a Becky szła za jej przykładem.

– Proszę panienki – szeptem spytała Becky, rozglądając się po pokoju. – Czy to aby jeszcze ta sama Bastylia… czy też się ona przemieniła w coś innego?

– Tak, tak! To coś zupełnie innego! – odpowiedziała Sara. – To sala biesiadna!

– Ojej, panienko! – zawołała Becky. – Sala… – i w nieśmiałym zakłopotaniu zaczęła się przyglądać otaczającym ją świetnościom.

– Biesiadna! Sala biesiadna! – wyjaśniła jej Sara. – Taka wielka komnata, w której urządza się uczty. Ma ona strzeliste sklepienia, galerię dla śpiewaków i olbrzymi kominek pełen płonących polan dębowych, a po obu jej stronach wiszą świeczniki z wieloma płonącymi świecami.

– O rety, panienko! – westchnęła znów Becky.

Otworzyły się drzwi i weszła Ermengarda, uginając się pod ciężarem koszyka. Na widok tego, co zaszło w pokoju, cofnęła się z okrzykiem podziwu:

– Ach, Saro! Tak pomysłowej dziewczynki jak ty jeszcze nigdy nie widziałam!

– Podoba ci się? – zapytała Sara. – Wszystko to są rzeczy z mojego starego kuferka. Radziłam się czarodzieja, a on mi polecił, żebym tam zajrzała.

– Ale niech no panienka zaczeka, aż panna Sara opowie, co to wszystko znaczy – zawołała Becky. – To już nie jest… ale może – tu zwróciła się do Sary – panienka zechce to sama lepiej opowiedzieć.

Sara opowiedziała wszystko, a ponieważ pomagał jej w tym czarodziej, więc i Ermengarda zaczęła dostrzegać kolejno niemal każdą rzecz wymienioną: złote talerze, sklepione stropy, płonące polana, migocące świece woskowe. Gdy wydobyto z koszyka zapasy – ciasta, owoce, cukierki i winogrona – uczta przybrała wygląd wspaniały.

– To prawdziwe przyjęcie! – zawołała Ermengarda.

– Stół prawdziwie królewski! – westchnęła Becky.

Wtedy Ermengardzie przyszła nowa myśl do głowy.

– Wiesz co, Saro? – rzekła. – Zabawmy się, że ty jesteś księżniczką i że jest to uczta królewska.

– Ależ to ty wydajesz tę ucztę – rzekła Sara – ty więc będziesz księżniczką, a my damami dworu.

– O nie, ja nie potrafię! – odpowiedziała Ermengarda. – Jestem za gruba i nie wiem, jak się wziąć do tego. Ty bądź księżniczką.

– No, niech tak będzie, skoro taka twoja wola – przystała Sara i naraz, tknięta nową myślą, pobiegła w stronę kominka.

– Patrz, ile w nim papierów i rupieci! – zawołała. – Zapalmy je, a będziemy miały przez parę minut prawdziwy ogień.

Potarła zapałkę i przytknęła ją do papierów. Buchnął wspaniały płomień i jaskrawym blaskiem rozświetlił wnętrze pokoju. Sara stanęła przy nim i uśmiechnęła się.

– Czy to nie prawdziwy ogień w tym kominku? A teraz przystąpimy do uczty.

I skinąwszy wdzięcznie ręką Ermengardzie i Becky, podeszła ku stołowi.

– Zbliżcie się, piękne panie – przemówiła szczęśliwym, rozmarzonym głosem – i zasiądźcie za stołem. Jego królewska mość, mój ojciec, wyjechał w daleką podróż i mnie polecił przygotowanie wam biesiady.

Zwróciła lekko głowę w stronę jednego z kątów pokoju.

– Hej, minstrele, trąćcie struny waszych lutni! Księżniczki zawsze mają minstrelów, którzy grają przy ucztach – wyjaśniła Ermengardzie i Becky. – Wyobraźmy sobie, że tam w kącie jest galeria dla śpiewaków… A teraz rozpocznijmy ucztę.

Ledwo wzięły po kawałku ciasta, gdy naraz zerwały się na równe nogi i zwróciły pobladłe twarze ku drzwiom – nasłuchując.

Nie myliły się! Ktoś szedł po schodach! Wszystkie trzy poznały gniewne, zamaszyste stąpanie… i wiedziały, że już nadszedł koniec zabawy.

– To… pani! – wykrztusiła Becky i upuściła swoje ciasto na ziemię.

– Tak! – odrzekła Sara, której pociemniałe oczy stały się ogromne w bladej twarzy. – Miss Minchin nas odkryła.

W tejże chwili otwarły się drzwi, pchnięte silnym uderzeniem, i ukazała się w nich miss Minchin – również blada, nie od strachu jednak, lecz ze złości. Powiodła wzrokiem po przerażonych twarzyczkach, po stole biesiadnym i szczątkach dopalającego się papieru na kominku.

– Już dawno podejrzewałam coś w tym rodzaju – zawołała – ale takiej bezczelności to się nie spodziewałam! Widzę, że Lawinia mówiła prawdę!

Aha! więc to Lawinia wykryła jakimś sposobem ich tajemnicę i zdradziła ją przełożonej! Nikczemna!

Miss Minchin podeszła do Becky.

– Ty bezwstydnico! – krzyczała, bijąc ją znowu. – Jutro wyrzucę cię z mego domu!

Sara stała spokojnie, blednąc coraz bardziej i coraz szerzej otwierając oczy. Ermengarda wybuchnęła płaczem:

– O, niech pani jej nie wydala ze służby!… To ciocia przysłała mi paczkę… i urządziłyśmy sobie przyjęcie…

– Widzę, widzę – odpowiedziała oschle miss Minchin. – A księżniczka Sara siedziała na pierwszym miejscu za stołem! Tak, wiem, że to twoja sprawka! – krzyknęła, zwracając się do Sary. – Ermengardzie nigdy by nic podobnego nie przyszło do głowy! To ty zapewne przystroiłaś stół tymi śmieciami. A ty marsz na swoje poddasze! – tupnęła nogą w stronę Becky.

Biedna dziewczyna zakryła twarz fartuchem i wymknęła się z pokoju, szlochając cicho.

Teraz znów przyszła kolej na Sarę.

– Nie dostaniesz jutro ani śniadania, ani obiadu, ani kolacji!

– Dzisiaj też nie dostałam obiadu ani kolacji, proszę pani – słabym głosem odrzekła Sara.

– Tym lepiej! Będziesz pamiętała na przyszłość! Nie stójże bezczynnie! Kładź zaraz to wszystko do koszyka!

Zniecierpliwiona zaczęła sama zgarniać wszystko ze stołu, wtem spostrzegła nowe książki Ermengardy.

– Widzę, Ermengardo, że przyniosłaś tu swoje nowe książki. Pewno chcesz, by się tu zabrudziły na tym poddaszu! Weź je stąd zaraz i wracaj do łóżka! Zostaniesz jutro przez cały dzień w swym pokoju, a ja napiszę o wszystkim do twojego ojca. Ciekawam, co by on rzekł, gdyby wiedział, gdzie przebywałaś dziś w nocy!

Poważne, utkwione w nią spojrzenie Sary pobudziło miss Minchin do nowego gniewu.

– Czemu się tak wpatrujesz we mnie? Cóż ty sobie myślisz?…

– Zastanawiałam się… – odpowiedziała Sara takim tonem, jak w ów pamiętny dzień w sali szkolnej.

– Nad czym się zastanawiałaś?

Powtórzyła się nieomal scena z sali szkolnej.

– Zastanawiałam się – odparła Sara głosem cichym, ale spokojnym, – co by powiedział mój tatuś, gdyby wiedział, gdzie ja przebywałam dziś w nocy.

Miss Minchin wpadła w istny szał wściekłości. Przyskoczyła do Sary i szarpnęła nią silnie.

– Ty bezczelna, niesforna dziewczyno! – wrzasnęła. – Jak śmiesz! Jak śmiesz tak do mnie mówić!

Porwała ze stołu książki, zgarnęła resztki uczty na dno koszyka, wcisnęła go Ermengardzie i popchnęła ją przed sobą w stronę drzwi.

– Możesz się teraz nad tym zastanawiać do woli! – syknęła. – Marsz natychmiast do łóżka!

Zatrzasnęła drzwi i wyszła za nieszczęśliwą, potykającą się Ermengardą, pozostawiając Sarę w zupełnej samotności.

Skończył się piękny sen. Papier w piecyku wypalił się do ostatniej iskierki, pozostawiając jedynie garstkę czarnego popiołu; stół był nienakryty, a złote talerze, bogato haftowane serwety i girlandy kwiatów przemieniły się z powrotem w stare chustki do nosa, strzępki czerwonej i białej bibułki oraz spłowiałe sztuczne kwiaty, porozrzucane w nieładzie po pokoju; minstrele wymknęli się chyłkiem z galerii, a gęśle i lutnie umilkły. Emilka siedziała na ziemi, oparta o ścianę plecami, patrząc przed siebie bezmyślnie. Spostrzegłszy ją, Sara podeszła do niej i ujęła drżącymi rękoma.

– Już nie pozostało nic z uczty, Emilko. Już nie ma księżniczki… nie pozostało nic, prócz więźniów Bastylii…

Usiadła i zakryła twarz rękami.

Nie wiem, co by się stało, gdyby w tej chwili nie zakryła twarzy albo gdyby przypadkiem spojrzała na okno w suficie. Być może, zakończenie niniejszego rozdziału byłoby zupełnie inne. Gdyby spojrzała w górę, na pewno przeraziłaby się tym, co by tam spostrzegła. Zobaczyłaby tę samą ciemną twarz, przyciśniętą do szyby i zaglądającą w głąb pokoju, podobnie jak podczas rozmowy z Ermengardą.

Lecz Sara nie spojrzała w górę ani razu. Siedziała przez dłuższy czas nieruchomo, kryjąc czarną główkę w ramionach. Tak siadywała zawsze, ilekroć starała się swój ból znieść w milczeniu.

– Już nie mogę niczego zmyślać na jawie – rzekła do siebie. – Gdy zasnę, to może mi się coś przyśni… – Wolno podeszła do łóżka, lecz poczuła nagle takie zmęczenie – zapewne skutkiem głodu – iż tylko przysiadła na brzegu, zupełnie bez sił.

– Przypuśćmy – mówiła cicho – że na kominku pali się jasny ogień, sypiący mnóstwem trzeszczących iskierek… Że przed nim stoi wygodne krzesło… i że w pobliżu znajduje się mały stoliczek… a na nim ciepła… ciepła kolacja… I wyobraźmy sobie – to mówiąc, naciągała cienki koc – że leżę na pięknym, miękkim łóżku… wśród ciepłych kołder i wielkich, puchowych poduszek… Wyo… wyobraźmy… sobie… sobie…

W tejże chwili zmęczenie wzięło górę, Sara zamknęła oczy i zasnęła twardym snem.

* * *

Nie wiedziała, jak długo spała. Miała sen tak głęboki, że nie zbudziłyby jej nawet piski i hałasy wszystkich synów i córek Melchizedecha, gdyby wyszli wraz z nory i rozpoczęli swe harce.

Obudziła się nagle – ale nie wiedziała, co ją wybiło ze snu. W rzeczywistości przyczyną jej przebudzenia był głośny brzęk okna zamykającego się za zwinną białą postacią, która wymknęła się przez nie i przycupnęła na dachu, by widzieć, co się dzieje na poddaszu, sama nie będąc widzianą.

Sara nie od razu otworzyła oczy. Czuła się zbyt senna, a przy tym – o dziwo! – było jej w łóżku ciepło i wygodnie… Tak ciepło i wygodnie, iż wierzyć się jej nie chciało, że już się obudziła. Takiego ciepła i takiej wygody nie zaznała już od dawna – co najwyżej w marzeniach.

– Jakiż to miły sen! – pomyślała. – Jest mi ciepło i przyjemnie. Nie… nie chcę otwierać oczu.

Czuła, iż leży przykryta stosem ciepłych, miękkich kołderek, a kiedy wyciągnęła rękę, namacała coś przypominającego edredenową pierzynkę w satynowym powleczeniu. Nie powinna budzić się z tego snu – powinna leżeć cicho, by go nie spłoszyć.

Ale spać nie mogła, choć zaciskała oczy. Budziło ją coś nieokreślonego, znajdującego się w pokoju – jakieś światło i trzask… Trzask płonących głowni.

– Niestety, budzę się! – westchnęła smutno. – Cóż na to poradzić!

Otworzyła oczy i uśmiechnęła się, gdyż czegoś podobnego nie widziała nigdy na poddaszu i nie myślała, że kiedykolwiek ujrzy.

– No, przecież się nie obudziłam! – szepnęła, wsparłszy się na łokciu i rozglądając się wokoło. – Ja jeszcze śnię!

Była pewna, że to tylko sen… bo to, co widziała, było na jawie wprost rzeczą niemożliwą.

Na kominku płonął jasny, huczący ogień, a nad nim wisiał mały imbryk, bulgoczący i syczący; na podłodze leżał czerwony dywan, gruby i ciepły; przed kominkiem stał składany fotel, zasłany poduszkami, a koło niego mały składany stoliczek, nakryty białym obrusem i zastawiony małym serwisem – były tam opatrzone wieczkami półmiseczki, filiżanka, sosjerka i dzbanek; na łóżku – nowa ciepła pościel oraz powleczona satyną pierzynka; na poręczy łóżka leżał jedwabny watowany szlafroczek, przy łóżku stała para puszystych pantofli i kilka książek. Pokój, zalany miłym światłem, gdyż na stole stała jasno świecąca lampka osłonięta różowym kloszem, przemienił się w jakąś zaczarowaną krainę.

Sara usiadła wsparta na łokciu, a serce jej biło jak młotem.

– Jakoś to wszystko… nie znika – westchnęła. – Ach, takiego snu jeszcze nigdy nie miałam!

Przez pewien czas nie ważyła się na żaden ruch. W końcu jednak odrzuciła kołdry i z pełnym zachwytu uśmiechem stanęła obiema nogami na podłodze.

– Śni mi się… że wychodzę z łóżka – słyszała wyraźnie dźwięk własnych słów. Stanęła na środku pokoju, obracając się z wolna na wszystkie strony. – Śni mi się… że to wszystko nie znika… że jest prawdziwe… Śni mi się, że czuję to wszystko naprawdę… Wszystko jest zaczarowane… albo ja sama jestem zaczarowana… Mnie się tylko wydaje, że widzę to wszystko… Ale gdyby tak mogło wciąż mi się wydawać… niechby tak było! Niechby było!

Stała tak przez chwilę, dysząc ciężko.

– Ach, to wszystko nieprawda! – zawołała. – To nie może być prawda! Ale jakże wydaje się prawdziwe!

Buzujący ogień pociągnął ją ku sobie; uklękła przed kominkiem i wyciągnęła ręce – musiała je jednak szybko cofnąć, poczuwszy niezmierne gorąco.

– Ogień, widziany tylko we śnie, nie mógłby być gorący.

Zerwała się, dotknęła stolika, serwisu, kobierca; podeszła do łóżka i pogładziła pościel. W końcu pochwyciła miękki watowany szlafroczek, przycisnęła go do piersi i przytuliła doń policzek.

– Ciepły! Miękki! – mówiła, omal nie płacząc ze szczęścia. – On jest prawdziwy! Nie może być inaczej!

Zarzuciła go sobie na ramiona i wsunęła stopy w pantofle.

– I one są prawdziwe! Wszystko jest prawdziwe! – zawołała. – Ja nie śnię… nie śnię!

Chwiejnym krokiem podeszła do książek i otworzyła tę, która leżała na wierzchu. Na czystej kartce było napisanych kilka słów: „Małej dziewczynce z poddasza. Od przyjaciela”.

Ujrzawszy ten napis, Sara – choć nie miała tego zwyczaju – przytuliła książkę do policzka i zalała się łzami.

– Nie wiem, kto mi to przysłał – rzekła – ale wiem, że ktoś troszczy się o mnie. Mam przyjaciela!

Wzięła świecę i wszedłszy do pokoju Becky, stanęła koło jej łóżka.

– Becky! Becky! – szepnęła, szarpiąc jej ramię. – Obudź się!

Gdy Becky się zbudziła i siadła na łóżku, z lękiem podnosząc twarz, na której widać jeszcze było ślady łez, ujrzała koło siebie drobną postać w kosztownym szlafroku z karmazynowego jedwabiu. Becky nie chciała wierzyć własnym oczom: koło jej łóżka stała z jaśniejącą twarzą księżniczka Sara – jaką pamiętała z dawnych czasów – i trzymała w ręce świecę.

– Chodź do mnie! Chodź, Becky! – szeptała.

Becky zbyt była przerażona, by mogła odezwać się choć słówkiem. Wstała i podążyła za Sarą, szeroko otwierając ze zdumienia oczy.

A gdy przekroczyły próg, Sara cicho zamknęła drzwi i wciągnęła Becky w jakąś ciepłą i jasną przestrzeń, w której aż się w głowie mąciło człowiekowi – zwłaszcza po dłuższym poście.

– To wszystko jest prawdziwe! Prawdziwe! – wołała. – Dotykałam już wszystkiego po kolei! Wszystko takie rzeczywiste, jak i my, Becky! To jakiś czarodziej przyszedł, gdy spałyśmy… ten czarodziej, co nie pozwala, by na człowieka miała spaść najgorsza bieda!

R O Z D Z I A Ł   S Z E S N A S T Y

Odwiedziny

Wyobraźcie sobie (jeżeli potraficie), jak wyglądała reszta owego wieczoru: Sara i Becky kucały koło ognia, który skrzył się, lśnił i hasał wesoło na kominku, podnosiły pokrywki półmisków i znajdowały pod nimi to ciepłą, smaczną zupę, która sama w sobie mogła zaspokoić ich apetyt, to kanapki, grzanki i biszkopty, których wystarczyłoby dla dwóch dziewczynek. Kubek z umywalni służył za filiżankę Becky, a herbata była tak rozkoszna, iż nie potrzeba było nawet udawać, że pije się coś innego niż herbatę. Były ogrzane, syte i szczęśliwe, a Sara, przekonawszy się o prawdziwości niespodziewanego szczęścia, całkowicie poddała się radości. Ponieważ przeżyła w rojeniach znaczną część swego życia, przeto gotowa była w każdej chwili powitać wszelkie najbardziej nawet niezwykłe zdarzenie i oswoić się z nim bardzo szybko.

– Nie wiem, kto by to mógł uczynić – rzekła – w każdym razie był ktoś taki. Siedzimy sobie przy ognisku i… i… wszystko jest prawdziwe! Kimkolwiek jest ten człowiek… czy ci ludzie… to ja mam przyjaciela… ktoś jest moim przyjacielem.

Trudno jednak zaprzeczyć, że siedząc przed płonącym ogniem i spożywając suty i smaczny posiłek, dziewczynki odczuwały w duchu jakąś obawę i zaglądały sobie w oczy z pewnym powątpiewaniem.

– Czy panienka się nie boi – wyjąkała Becky szeptem – że to wszystko może nam zniknąć? Może trochę się pośpieszmy?

To mówiąc, wpakowała sobie skwapliwie do ust całą kanapkę. Jeżeli był to sen, tedy można było jej wybaczyć te kuchenne maniery.

– Nie, to nie zniknie – odpowiedziała Sara. – Ja teraz na pewno zjadam ten biszkopt i czuję jego smak. We śnie nigdy się nie je niczego naprawdę… Zresztą, ja wciąż szczypię się w nogę, by się upewnić, że nie śpię, a przed chwilą umyślnie dotknęłam rozżarzonego węgielka.

Grzały się przy piecu, rozkoszując się ciepłem i sytością, po czym Sara popatrzyła na przemienione łóżko.

Było tam tyle kołder, że mogła podzielić się nimi z Becky. Wąskie łóżko w sąsiednim pokoiku było w ową noc wygodniejsze, niż mogłoby się śnić kiedykolwiek jego właścicielce.

Opuszczając pokój, Becky stanęła na progu i pożądliwym wzrokiem obejrzała się jeszcze raz.

– Jeżeli tego rankiem tu nie będzie, to ja i tak zapamiętam wszystko. Tu był ogień, przed nim piękny stoliczek z lampą, co świeciła tak czerwono; na łóżeczku panienki była satynowa pierzynka, na podłodze leżał ciepły dywan, a wszystko takie piękne! A jeszcze zapamiętam, żem podjadła zupy i kanapek, i biszkoptów!

Jakaś tajemnicza poczta, kursująca wśród uczennic i pomiędzy służbą, rozniosła nazajutrz wieść, że Sara Crewe popadła w wielką niełaskę u miss Minchin, że Ermengarda została surowo ukarana i że Becky byłaby jeszcze przed śniadaniem wydalona, gdyby nie to, że odprawienie służącej jest sprawą, której nie można załatwić od razu. Służące wiedziały, że pozwolono jej zostać dlatego, że nieprędko znaleziono by drugą istotę równie potulną, która zgodziłaby się harować jak wół za parę szylingów tygodniowo. Starsze uczennice wiedziały i to, że miss Minchin nie wyrzuciła Sary ze względów czysto praktycznych.

– Ona tak prędko rośnie i tak dużo się uczy – mówiła Jessie do Lawinii – że wkrótce zostanie nauczycielką, a miss Minchin wie dobrze, że będzie pracowała choćby za darmo. Bardzo to nieładnie z twojej strony, Lawinio, że opowiedziałaś o jej zabawach na poddaszu. A jak tyś się o tym dowiedziała?

– Od Lottie. Ta smarkata opowiedziała mi wszystko. Bynajmniej nie postąpiłam nieładnie, donosząc o wszystkim miss Minchin. Uważałam to za swój obowiązek. Sara ją oszukiwała, a przy tym aż przykro było patrzeć, jak ona zadziera nosa i patrzy na wszystkich z góry, choć nosi łachmany!

– A cóż one takiego robiły, gdy miss Minchin je przyłapała?

– Ermengarda zabrała swoją paczkę na górę, żeby podzielić się z Sarą i Becky. Ona nigdy nie podzieli się niczym z żadną z nas. Ja wprawdzie o to nie stoję, ale o niej to źle świadczy, że woli dzielić się ze służącymi na poddaszu. Dziwię się, że miss Minchin nie wydaliła Sary… choćby jej nawet potrzebowała jako nauczycielki.

– Gdzieżby Sara poszła, gdyby ją wypędzono? – zapytała Jessie, nieco zaniepokojona.

– A cóż mnie to obchodzi? – ofuknęła ją Lawinia. – Sądzę, że ona będzie dziś miała kwaśną minę po tym wszystkim, co się zdarzyło. Wczoraj nie dostała obiadu i kolacji, a dziś nie dostanie nic do jedzenia.

Jessie nie tyle była zła, ile niemądra, więc słowa przyjaciółki przejęły ją dreszczem.

– Ależ to straszne! – rzekła, biorąc do rąk książkę. – Czyż oni chcą ją zamorzyć głodem?

Gdy Sara rano weszła do kuchni, kucharka i służąca spojrzały na nią pytająco. Nie odezwała się do nich ani słowem, lecz przeszła obok pośpiesznie. Przyczyną pośpiechu było i to, że trochę zaspała. Ponieważ Becky również zaspała, nie miały czasu porozmawiać.

Wszedłszy do kuchni, zastała Becky szorującą zawzięcie kocioł i nucącą półgłosem jakąś piosenkę.

– Panienko – szepnęła podniecona, patrząc rozpromieniona na Sarę. – Kiedy się obudziłam, ta kołdra była jeszcze na łóżku.

– Tak samo i moja – odpowiedziała Sara. – Wszystko… wszystko pozostało tak, jak było. Ubierając się zjadłam parę ciastek, które zostały od wczoraj.

– O rety! rety! – jęknęła Becky z zachwytem i natychmiast pochyliła głowę nad kotłem, widząc zbliżającą się kucharkę.

Gdy Sara wchodziła do sali szkolnej, miss Minchin oczekiwała, iż na jej twarzy ujrzy taką minę, o jakiej wspominała Lawinia. Po wczorajszej głodówce, po gwałtownej scenie zeszłego wieczoru duma Sary musiała się przełamać. Toteż zaiste dziwić by się należało, gdyby ta harda dziewczyna nie miała dziś bladych policzków, zaczerwienionych oczu i nieszczęśliwego, pokornego wyrazu twarzy.

Ku wielkiemu jednak zdumieniu miss Minchin, Sara weszła do sali krokiem żwawym, niemal podskakując. Na policzkach kwitł żywy rumieniec, a w kącikach ust taił się uśmiech. Miss Minchin aż się wzdrygnęła. Cóż to wszystko ma znaczyć? Skąd taki hart ducha u tej dziewczyny?

Przywołała ją do swego stolika.

– Wyglądasz, jakbyś nie wiedziała, że jesteś w niełasce – upomniała ją. – Czyż do tego stopnia jesteś zatwardziała?

– Bardzo panią przepraszam. Wiem, że jestem w niełasce.

– Racz więc o tym nie zapominać i nie przybieraj takiej miny, jak gdyby spotkało cię wielkie szczęście. To impertynencja! A pamiętaj, że dziś przez cały dzień nie dostaniesz nic do jedzenia.

– Dobrze, proszę pani – odpowiedziała Sara, ale gdy odwróciła się, serce jej drgnęło na wspomnienie dnia wczorajszego. – Gdyby czarodziej w porę nie przyszedł mi z pomocą – pomyślała – jakiż straszny los by mnie czekał!

– Ona chyba nie jest głodna! – szepnęła Lawinia. – Spojrzyj na nią! Może sobie wyobraża, że zjadła dobre śniadanie – dodała, śmiejąc się wzgardliwie.

– Ona jest całkiem różna od innych ludzi – odpowiedziała Jessie, przyglądając się Sarze, zajętej odrabianiem lekcji z najmłodszymi dziewczynkami. – Ja nieraz boję się jej trochę!

– E, śmieszna jesteś! – zgromiła ją Lawinia.

Przez cały dzień twarz Sary promieniała, a policzki okrywał rumieniec. Służba rzucała na nią zdziwione spojrzenia i szeptała coś między sobą, a niebieskie oczy miss Amelii wyrażały zdumienie i zakłopotanie; nie rozumiała, co by mogła oznaczać taka zuchwała, prawie szczęśliwa mina Sary, wobec wiszącego nad nią gniewu przełożonej. Taki upór jednakże był w zgodzie z dotychczasowym postępowaniem dziewczynki.

Sara powiedziała sobie, że wszystko, co się zdarzyło, należy utrzymać w tajemnicy… o ile to możliwe. Gdyby miss Minchin przyszła ochota zajść ponownie na poddasze, wtedy wszystko musiałoby wyjść na jaw, rzecz oczywista. Jednakże nie zanosiło się na to, by miała tu zachodzić – Ermengarda i Lottie były pod tak ścisłym nadzorem, że na pewno nie odważyłyby się na nowe nocne wędrówki. Zresztą sam czarodziej na pewno postara się utaić swe cuda przed okiem nieproszonych natrętów!

– W każdym razie, cokolwiek się zdarzy – powtarzała Sara przez dzień cały – cokolwiek się zdarzy, to gdzieś na tym świecie jest jakaś dobra istota, która jest mi przyjacielem… przyjacielem, choćbym nawet nigdy nie dowiedziała się, kto to taki… choćbym nawet nie mogła mu nigdy podziękować… to jednak nie będę już się czuła tak samotna. Och, jakże poskutkowało moje czarnoksięskie zaklęcie!

Pogoda była chyba jeszcze gorsza niż w dniu poprzednim. Jeszcze gorsze błoto, jeszcze większa wilgoć, dokuczliwsze zimno. Sprawunków było więcej niż w inne dni, a kucharka, wiedząc, że Sara jest w niełasce, odzywała się do niej szorstko. Ale to wszystko można było uważać za drobnostkę, gdy się miało w pamięci owego czarodzieja, który pokazał, iż potrafi być prawdziwym przyjacielem. Sara czuła się pokrzepiona przez wczorajszą kolację, wiedziała, że będzie spać ciepło i wygodnie, a choć przed wieczorem zaczął jej dokuczać głód, czuła, że potrafi wytrzymać aż do rana, kiedy z pewnością dadzą jej śniadanie. Późno już było, gdy pozwolono jej udać się na górę. Otrzymała polecenie, że musi pozostać do dziesiątej godziny w sali szkolnej i uczyć się – ona jednak, zaczytawszy się, pozostała tam znacznie dłużej.

Gdy przebywszy ostatnie schody, stanęła przed drzwiami swego pokoiku, serce jej poczęło bić szybko.

– A nuż wszystko zabrano mi z powrotem? – szepnęła, starając się nie tracić otuchy. – Może tylko wypożyczono mi to wszystko na ową jedną, smutną noc?

Otwarła drzwi i weszła do pokoju. Oniemiała z podziwu: czarodziej znów tu był – ba, zostawił więcej śladów swej bytności niż w dniu poprzednim. W piecu huczał jeszcze żywszy ogień, strzelając pięknym płomieniem. W pokoju znajdowało się wiele nowych przedmiotów, które tak zmieniły jego wygląd, że Sara na pewno przetarłaby oczy ze zdumienia, gdyby nie to, że zdołała już pozbyć się wszelkich wątpliwości. Na stole znowu ustawiono kolację – tym razem było pod dostatkiem talerzy i filiżanek, zarówno dla Sary, jak i dla Becky. Na obtłuczonym gzymsie kominka rozciągnięto piękny, haftowany kilimek, a na nim ustawiono parę ozdób; podobnie pozasłaniano makatkami wszystkie inne szczerby i uszkodzenia. Na ścianach wisiały dziwne barwne materie, tu i ówdzie pozatykano piękne wachlarze i ułożono wielkie, puszyste poduszki, a drewnianą skrzynię nakryto dywanem i położono nań parę poduszek, tak iż zrobiła się z tego wcale wygodna sofa.

Sara z wolna odeszła od drzwi, usiadła i znów rozglądała się wokoło.

– Zupełnie tak spełniają się czarnoksięskie zaklęcia. Mam wrażenie, iż gdybym sobie życzyła, pojawiłyby się przede mną nawet wory złota i diamenty. Nie byłaby to rzecz dziwniejsza od tego, co się teraz dzieje. Czy to mój pokoik na poddaszu? Czy jestem tą samą, zziębniętą, obdartą, przemoczoną Sarą? Ile to razy wymyślałam sobie różne baśnie i pragnęłam, by choć jedna z nich stała się jawą… A teraz właśnie przeżywam taką baśń. Mam wrażenie, że sama mogłabym być wróżką.

Wstała i zastukała w ścianę, przywołując więźnia z sąsiedniej celi.

Wszedłszy do pokoju, Becky przez parę minut nie mogła głosu z siebie wydobyć.

– O rety! O rety, panienko! – jęknęła w końcu.

– Widzisz, co się stało? – rzekła Sara.

Tego wieczora Becky siedziała na poduszce przed kominkiem, a jadła i piła z własnego talerza i filiżanki.

Gdy Sara szła spać, znalazła na łóżku nowy, gruby materac i nowe poduszki. Jej stary materac i poduszka powędrowały do Becky, która teraz mogła urządzić się z pewnym komfortem.

– Skąd też to wszystko się bierze? – wyrwało się raz z ust Becky. – Rety, kto to robi, panienko?

– Nawet nie pytajmy o to – odpowiedziała Sara. – Gdyby nie to, że chciałabym podziękować dobroczyńcy, wolałabym nie wiedzieć, kto to taki. W ten sposób wszystko wygląda o wiele piękniej.

Od tego czasu życie Sary stawało się z każdy dniem dziwniejsze. Baśń czarodziejska snuła dalej swój wątek. Każdego wieczoru, gdy Sara powracała do pokoju, zastawała w nim jakieś nowe upiększenie, nowy wygodny sprzęt, aż w końcu klitka na poddaszu przemieniła się w piękny salonik, pełen wykwintu i przepychu. Odrapane ściany pokryły się całkowicie obrazami i makatkami, pojawiły się nader pomysłowe, składane meble, a nawet i półki z książkami – aż w końcu nie było już chyba takiej rzeczy, której można by jeszcze pragnąć.

Miss Minchin była szorstka i dokuczliwa jak zawsze, miss Amelia po dawnemu utyskiwała na wszystko, służące wciąż dawały się we znaki swoją gburowatością. Sara co dzień chodziła za sprawunkami zarówno w pogodę, jak i w słotę, a łajania i upomnienia stały się dla niej już chlebem powszednim. Z Ermengardą i Lottie prawie nie pozwalano jej rozmawiać; Lawinia podrwiwała z coraz to bardziej zdzierających się sukienek Sary, a inne dziewczynki wytrzeszczały na nią oczy, ilekroć wchodziła do sali szkolnej. Cóż to wszystko jednak znaczyło wobec tego, że w życie jej wkradła się czarowna, tajemnicza baśń? Baśń ta pocieszyła jej zbolałą duszyczkę i ratowała od rozpaczy. Czasami, gdy ją łajano, siłą powstrzymywała się od uśmiechu.

– O, gdybyście wiedzieli! Gdybyście wiedzieli! – powtarzała sobie w duchu.

Wygoda i szczęście, jakiego zaznawała, czyniły ją silniejszą i bardziej odporną. Gdy zmęczona, głodna i przemoczona wracała z całodziennej bieganiny, wiedziała, że niebawem będzie mogła ogrzać się i najeść do syta. W najcięższych nawet dniach krzepiła się myślą, jakie nowe przyjemności czekają na nią w pokoiku. Wkrótce przestała wyglądać jak szczapa, policzki nabrały rumieńców, a oczy już nie wydawały się tak wielkie w porównaniu z resztą twarzy.

– Sara Crewe wygląda doskonale – z pewną niechęcią zauważyła miss Minchin.

– Tak jest – odpowiedziała potulna, zahukana miss Amelia. – Ona wprost tyje… a niedawno wyglądała jak wygłodzony gawron.

– Wygłodzony! – wrzasnęła gniewnie miss Minchin. – Nie wiem, dlaczego miałaby być wygłodzona! Przecież ma w bród jedzenia!

– Rzeczy… rzeczywiście – zgodziła się pokornie miss Amelia, zbita z tropu tym, że powiedziała znów coś niewłaściwego.

Ma się rozumieć, że i Becky stała się tęższa – i mniej płochliwa. Na to już nie było rady. Ona też brała udział w wątku tajemniczej baśni. Miała dwa sienniki, dwie poduszki, mnóstwo kołder, a każdego wieczora dostawała ciepłą kolację i mogła siadywać na poduszkach przed kominkiem. Bastylia gdzieś znikła, więźniowie przestali istnieć – na ich miejscu pojawiły się dwie, zadowolone z siebie dziewczynki opływające we wszystko. Czasem Sara czytała na głos, czasem odrabiała lekcje, czasami znów wpatrywała się w ogień na kominku i starała się odgadnąć, kim być mógł jej przyjaciel; pragnęła mu powiedzieć niejedną z tych rzeczy, które kryły się w jej serduszku.

Pewnego dnia zdarzył się nowy, niezwykły wypadek. Do bramy domu zastukał jakiś człowiek. Przyniósł kilka paczek, a na wszystkich wielkimi literami wypisano adres: „Dla dziewczynki w pokoiku na poddaszu po prawej stronie”.

Sara, którą posłano, by otwarła posłańcowi, odebrała te zawiniątka i położyła na stole w hallu. Właśnie gdy przyglądała się adresowi, nadeszła miss Minchin.

– Zanieś te paczki tej panience, do której one należą – odezwała się surowo, widząc Sarę. – Nie przypatruj się im tak długo!

– One do mnie należą – odpowiedziała spokojnie.

– Do ciebie? – zawołała miss Minchin. – Cóż ci przyszło do głowy?

– Nie wiem, kto mi je przysłał – odpowiedziała Sara – ale adresowane są do mnie. Ja mieszkam w prawym pokoiku na poddaszu. W lewym mieszka Becky.

Miss Minchin podeszła ku niej i zaaferowana przyjrzała się paczkom.

– Co w nich jest? – zapytała ostro.

– Nie wiem – odparła Sara.

– Otwórz je – rozkazała miss Minchin.

Sara spełniła rozkaz. Gdy rozpakowała wszystkie zawiniątka, na twarzy miss Minchin odmalowało się niesłychane zdumienie. Oto bowiem ujrzała cały stos eleganckich i wygodnych ubrań – i to najróżniejszego rodzaju. Prócz sukienek były tam buciki, pończochy, rękawiczki oraz ciepły i piękny płaszczyk; nie brakło nawet wytwornego kapelusika i parasolki. Wszystko było w najlepszym gatunku i bardzo kosztowne. Na kieszeni płaszcza widniała przyszpilona karteczka z następującymi słowami: „Proszę nosić na co dzień. W razie potrzeby przyśle się nowe”.

To zdarzenie rozbudziło dziwne myśli w chciwej duszy miss Minchin. Może popełniła omyłkę co do Sary? Kto wie, może to opuszczone dziecko ma jakiegoś możnego, choć zdziwaczałego opiekuna, może dalekiego krewniaka, który nagle wyśledził miejsce jej pobytu? W świecie trafiają się czasem wielcy dziwacy – są nimi zwłaszcza bogaci, nieżonaci wujowie. Ludzie tacy często są w gorącej wodzie kąpani i drażliwi. Nie byłoby więc rzeczą przyjemną, gdyby taki człowiek miał się dowiedzieć całej prawdy o cienkich, podartych sukienkach, marnym odżywianiu i ciężkiej harówce swej pupilki. Zrobiło się jej kwaśno i nieswojo. Spojrzała spod oka na Sarę.

– No, no – przemówiła głosem, jakiego nie używała od czasu, gdy Sara straciła ojca. – Ktoś okazał się dla ciebie nader uprzejmy. Ponieważ przysłano ci te rzeczy, a masz dostać nowe, gdy te zniszczysz, więc pozwalam ci przebrać się, żebyś wyglądała przyzwoicie. Gdy się przebierzesz, możesz zejść na dół i odrabiać lekcje w klasie. Nie pójdziesz już dzisiaj po sprawunki.

W pół godziny potem, gdy otworzyły się drzwi sali szkolnej i ukazała się w nich Sara, wszystkie dziewczynki aż oniemiały ze zdumienia.

– Słowo daję! – zawołała Jessie, trącając Lawinię w łokieć. – Księżniczka Sara.

Lawinia obejrzała się – i stanęła w pąsach.

Istotnie, Sara wyglądała na księżniczkę. Nie przypominała tej Sary, którą przed paroma godzinami widziano schodzącą w dół kuchennymi schodami. Była ubrana w sukienkę podobną do tych, jakich zwykła jej dawniej zazdrościć Lawinia – świetnie skrojoną, o żywych i pięknie dobranych kolorach. Jej nogi wyglądały tak, jak wtedy, gdy podziwiała je Jessie, a włosy, do niedawna rozczochrane, były teraz przewiązane aksamitną wstążką.

– Może ktoś jej zapisał wielki majątek – szepnęła Jessie. – Zawsze przeczuwałam, że ona doczeka czegoś podobnego. Jest taka niepospolita.

– Może znowu gdzieś się pojawiły jakieś kopalnie diamentów – zadrwiła Lawinia. – Nie wpatruj się w nią jak sroka w kość, bo jeszcze się jej w głowie przewróci.

– Saro – rozległ się poważny głos miss Minchin. – Chodź i usiądź tutaj.

Wszystkie dziewczynki otworzyły szeroko oczy i trącały się łokciami, nie starając się nawet ukrywać zaciekawienia, gdy Sara zasiadła na dawnym honorowym miejscu.

Wieczorem udała się do swego pokoiku i zjadła kolację w towarzystwie Becky, po czym usiadła i w zamyśleniu wpatrywała się w ognisko.

– Czy panienka wymyśla coś nowego? – zagadnęła ją Becky przypochlebnie. Gdy Sara siedziała w milczeniu i marzącymi oczyma wpatrywała się w ogień, było to zazwyczaj oznaką, że obmyśla nowe jakieś opowiadanie. Ale tym razem potrząsnęła głową przecząco.

– Nie – odpowiedziała. – Zastanawiałam się nad tym, jak mam postąpić.

Becky patrzyła na nią z szacunkiem. Żywiła wielką cześć dla każdego jej słowa i postępku.

– Nie mogę przestać myśleć o moim przyjacielu – wyjaśniła Sara. – Jeśli pragnie zachować sekret, byłoby niegrzecznością dociekać, kto on taki. Jednakże pragnęłabym mu powiedzieć, jak jestem wdzięczna i szczęśliwa. Chciałabym… chciałabym…

Przerwała, gdyż w tej chwili spojrzała na przedmiot, leżący na stoliku w kącie. Znajdował się tu może już wcześniej. Była to mała teczka, zawierająca papier, koperty, pióra i atrament.

– Och! że też mi to na myśl nie przyszło! – zawołała radośnie. – Napiszę do niego i zostawię list na stole. Ten, kto sprząta ze stołu, zabierze na pewno i list. Nie będę o nic prosiła, a za podziękowanie z pewnością się nie obrazi.

List, który napisała Sara brzmiał następująco:

Sądzę, że Pan się nie obrazi, że piszę do Niego, mimo że Pańskim życzeniem jest zachowanie sekretu. Proszę mi wierzyć, że nie chcę być niegrzeczna i nie staram się niczego śledzić. Pragnę tylko Panu podziękować za tak wielką dla mnie łaskawość, która wszystko w moim życiu czyni podobnym do jakiejś baśni czarnoksięskiej. Jestem Panu bardzo wdzięczna – i taka szczęśliwa! Becky także dziękuje za wszystko. Byłyśmy dawniej takie osamotnione, zziębnięte i zgłodniałe, a teraz… Ile dobrego Pan dla nas zrobił! Niech mi będzie wolno powiedzieć choć te słowa. Czuję, że powinnam je powiedzieć. Dziękuję, dziękuję, bardzo dziękuję!

Dziewczynka z pokoiku na poddaszu

Nazajutrz położyła ten liścik na małym stoliku. Wieczorem już go nie znalazła. Wiedziała więc, że czarodziej list otrzymał!

Przed udaniem się na spoczynek czytała Becky jedną z ofiarowanych jej książek, gdy nagle uwagę jej przykuł jakiś szmer koło okna. Podniósłszy oczy znad książki, zadarła głowę do góry i nadsłuchiwała z niepokojem.

– Coś tam łazi, panienko! – szepnęła.

– Tak – odpowiedziała Sara z namysłem. – Tak coś zaszeleściło, jakby kot usiłował wejść na poddasze.

Wstała z krzesła i podeszła do okna. Szmer, który słyszała, przypominał lekkie skrobanie. Sara naraz uprzytomniła coś sobie – i roześmiała się. W pamięci jej stanął mały, zabawny intruz, który już raz wtargnął na to poddasze. Właśnie tego dnia po południu widziała go, jak siedział na stole przed oknem sąsiedniej kamienicy.

– A nuż to małpka znowu uciekła? – szepnęła ucieszona. – O, gdyby tak było!

Stanęła na krześle, z wielką ostrożnością otworzyła okno i wyjrzała na dwór. Dzień był śnieżysty – a na śniegu pokrywającym cały dach, tuż nieopodal, kuliła się mała, dygocąca postać, której drobna, czarna twarzyczka zmarszczyła się żałośnie na widok Sary.

– To małpka! – zawołała Sara. – Wymknęła się z poddasza, gdzie mieszka laskar, i przyszła tutaj, zwabiona światłem.

Becky podbiegła ku oknu.

– Czy panienka wpuści ją do pokoju? – zapytała.

– Tak – odpowiedziała Sara. – Małpy są bardzo delikatne i w taką pogodę nie mogą pozostawać na dworze. Zaraz ją tu przywabię.

Wyciągnęła ostrożnie rękę, przemawiając wabiącym głosem – jakim przemawiała do wróbli i do Melchizedecha – jak gdyby sama była małym zwierzątkiem, rozumiejącym lęk i dziki niepokój zwierzęcego serduszka.

– Chodź tu, chodź, małpeczko kochana! – wołała. – Ja ci nic złego nie zrobię!

Małpa czuła prawdziwość jej zapewnień – jeszcze zanim Sara delikatnie przygarnęła do siebie niebogę. Zwierzątko, które zaznało już ludzkiej dobroci w zręcznych, smagłych rękach Ram Dassa, nie bało się rąk Sary; pozwoliło się przenieść przez okno. Potem małpka przytuliła się do jej piersi i patrząc w oczy dziewczynce, poczęła bawić się kosmykiem włosów.

– Grzeczna małpka! Grzeczna małpka! – zamruczała Sara, całując ją w śmieszny łebek. – Ach, jak ja lubię małe zwierzątka!

Małpka najwidoczniej ucieszyła się, że ją przyprowadzono do ciepłego ogniska, a siedząc na kolanach Sary, patrzyła z zaciekawieniem to na nią, to na Becky.

– Prawda, panienko, że ona nie bardzo ładna? – odezwała się Becky.

– Podobna do brzydkiego dziecka – zaśmiała się Sara. – Przepraszam cię, małpeczko, ale bardzo się cieszę, że nie jesteś dzieckiem. Twoja mama nie byłaby z ciebie dumna, a nikt nie ośmieliłby się powiedzieć, że jesteś podobna do kogoś z krewnych. Ale ja cię lubię, mimo wszystko!

Rozsiadła się w krześle i zamyśliła.

– Co panienka zrobi z tą małpą? – zapytała Becky.

– Przenocuję ją, a jutro odniosę do „pana z Indii”. Przykro mi będzie rozstać się z tobą, małpeczko, ale cóż zrobić? Powinnaś wrócić do domu… a ja nie jestem tobie ani bratem, ani swatem.

Kładąc się do łóżka, usłała koło swych nóg gniazdko dla przybysza. Małpka zwinęła się w kłębek i zasnęła jak małe dziecko, wielce zadowolona ze swej kwatery.

R O Z D Z I A Ł   S I E D E M N A S T Y

„To jest to dziecko”

Dnia następnego trzej członkowie Dużej Rodziny siedzieli w bibliotece „pana z Indii”, starając się wedle sił rozweselić go rozmową. Pan Carrisford zaprosił ich dzisiaj umyślnie. Od dłuższego czasu żył w wielkiej niepewności i oczekiwaniu, a dziś właśnie z ogromną niecierpliwością oczekiwał pewnego zdarzenia.

Zdarzeniem tym był powrót pana Carmichaela z Moskwy. Jego pobyt za granicą przewlekał się z tygodnia na tydzień. Gdy przybył do Moskwy po raz pierwszy, wszystkie jego poszukiwania spełzły na niczym. W końcu udało mu się zdobyć adres owej rodziny, u której mogła mieszkać córka kapitana Crewe, gdy jednak tam poszedł, służba oznajmiła mu, że państwo wybrali się w podróż. Wszelka pogoń za nimi okazała się bezcelowa, przeto pan Carmichael zdecydował się pozostać w Moskwie aż do ich powrotu.

Pan Carrisford siedział w swym wielkim fotelu, a jego faworytka, Janet, zajęła w pobliżu miejsce na podłodze. Nora usadowiła się na jednym z podnóżków, a Donald siedział na skórze tygrysa rozpostartej na podłodze i trzymając go za łeb, jeździł na nim jak na koniu.

– Nie rób takiego hałasu, Donaldzie – upomniała go Janet. – Gdy przychodzisz w odwiedziny do chorego, nie powinieneś tak przeraźliwie krzyczeć. Proszę pana, czy on nie bawi się za głośno?

Pan Carrisford poklepał ją po ramieniu.

– Nie, nie – odpowiedział. – Niech się bawi. To mnie odrywa od smutnych myśli.

– Właśnie się uciszam – wrzasnął Donald. – Wszyscy będziemy się sprawowali cicho jak myszki.

– Myszki nie robią takiego hałasu! – zauważyła Janet.

Donald zrobił sobie uzdę z chusteczki do nosa i jął podskakiwać na karku tygrysim.

– Owszem, zrobiłyby taki hałas, gdyby ich było dużo… na przykład tysiąc – odpowiedział z wesołym uśmiechem.

Pan Carrisford zaśmiał się i znów poklepał dziewczynkę po ramieniu.

– Tatuś powinien już tu być niezadługo – rzekła Janet. – Może teraz porozmawiamy o zaginionej dziewczynce?

– Zdaje mi się, że nie potrafiłbym teraz mówić o niczym innym – odpowiedział pan Carrisford, marszcząc czoło.

– My tak ją lubimy! – zawołała Nora. – Nazywamy ją „księżniczką nie z bajki”.

– Czemuż to tak? – zaciekawił się pan Carrisford; lubił przysłuchiwać się różnym powiedzonkom dziecinnym, bo odrywały go od smutnych myśli…

– A dlatego – odpowiedziała Janet – że nie jest postacią z bajki, a jednak, gdy ją odnajdziemy, będzie tak bogata jak księżniczka.

– Czy to prawda – spytała Nora – że jej tatuś powierzył wszystkie swoje pieniądze jakiemuś przyjacielowi, który miał kopać diamenty… i że ten przyjaciel potem uciekł myśląc, iż stracił wszystkie pieniądze i uważając się za złodzieja?

– Ale wiesz przecież, że nie był złodziejem – wtrąciła Janet pośpiesznie.

Pan Carrisford chwycił jej rękę.

– Tak jest, on nie był złodziejem – powtórzył.

– Bardzo mi żal tego przyjaciela – rzekła Janet. – On przecież nie działał w złej myśli… a teraz na pewno boleje nad tym, co się stało.

– Rozumna z ciebie kobietka, Janet – odpowiedział pan Carrisford.

– A czy opowiadałaś panu o dziewczynce, która nie żebrze? – pisnął znowu Donald. – Czy pan wie, że ona ma nową, ładną sukienkę? Może ona też zaginęła, a teraz ją ktoś odnalazł?

– Dorożka! – zawołała Janet. – Staje przed bramą. To tatuś!

Wszyscy troje podbiegli ku oknu.

– Tak, to tatuś! – oznajmił Donald. – Ale przy nim nie ma dziewczynki.

Cała trójka, nie tracąc chwili, wpadła do hallu. W ten sposób zawsze witali ojca. Słychać było, jak podskakiwali, klaskali w ręce, ściskali przybyłego.

Pan Carrisford próbował wstać, ale siły odmówiły mu posłuszeństwa.

– Nic z tego! – rzekł, siadając w fotelu. – Nie mam siły.

Pod drzwiami rozległ się głos pana Carmichaela:

– Nie, moje dzieci! Przyjdziecie później, gdy porozmawiam z panem Carrisfordem. Idźcie pobawić się z Ram Dassem.

Drzwi otwarły się i wszedł pan Carmichael. Był bardziej jeszcze rumiany i wniósł atmosferę młodości i zdrowia, lecz przy przywitaniu oczy jego zaszły chmurą smutku i niepokoju, spotkawszy się z pytającym wzrokiem chorego.

– Jakież wieści? – zagadnął go pan Carrisford. – Cóż z tym dzieckiem adoptowanym przez Rosjan?

– Nie jest to dziecko, którego szukamy – odpowiedział pan Carmichael. – Jest znacznie młodsze niż córeczka kapitana Crewe. Widziałem tę dziewczynkę i rozmawiałem z nią, a owi Rosjanie udzielili mi wszelkich potrzebnych informacji. Dziewczynka nazywa się Emilia Carew.

Dłoń pana Carrisforda wysunęła się z dłoni pana Carmichaela, a twarz skurczyła się jakby z bólu.

– Trzeba więc rozpocząć nowe poszukiwania – westchnął. – Cóż robić! Ale proszę usiąść.

W ciągu długiej już znajomości z tym człowiekiem pan Carmichael nabrał dlań wielkiej sympatii. Sam był taki zdrów i szczęśliwy, otoczony taką radością i miłością, że samotność i utrata zdrowia wydawały mu się czymś wprost nie do zniesienia; gorszą zaś rzeczą musiała być owa trapiąca myśl o krzywdzie, którą wyrządził dziecku, porzuconemu na łaskę losu kędyś w świecie.

– No, no, proszę się nie martwić – rzekł głosem pogodnym. – Jeszcze uda się nam ją znaleźć.

– Musimy zająć się tym niezwłocznie. Nie należy tracić czasu – niecierpliwił się pan Carrisford. – Czy mógłbyś mi podsunąć jakąś nową radę?

Pan Carmichael wstał i zaczął wielkimi krokami przechadzać się po pokoju.

– Mam jedną myśl, ale nie wiem, czy z niej co będzie. Przyszła mi do głowy, gdy jechałem pociągiem z Dover.

– Jakaż to myśl? Jeżeli dziecko żyje, to musi się gdzieś znajdować.

– Tak właśnie. Szukaliśmy jej w szkołach paryskich. Dajmy teraz spokój Paryżowi i zacznijmy szukać w Londynie. Oto mój pomysł.

– W Londynie jest wiele szkół! – odrzekł pan Carrisford. Naraz poruszył się żywiej, jakby tknięty jakimś wspomnieniem: – Ot, na przykład jedna znajduje się w sąsiedniej kamienicy.

– Od niej więc zaczniemy. Bliżej już zaczynać niepodobna!

– Nie-e! – rzekł smutno pan Carrisford. – Przebywa tam wprawdzie jedna dziewczynka, która mnie interesuje… ale ona nie jest uczennicą. Jest to mała, zasmolona i zaniedbana istotka, zupełnie niepodobna do nieboszczyka Crewe.

W tej chwili zapewne czarodziej znów wziął się do pracy, by spełnić nowy cud. Bo jakże inaczej wytłumaczyć, że gdy pan Carrisford domawiał ostatnich słów, na progu pokoju ukazał się Ram Dass, bijąc korne pokłony, a jednocześnie z trudnością tłumiąc iskierkę wielkiego wzruszenia migocącą w jego czarnych oczach?

– Sahibie – przemówił – to dziecko samo tu przyszło… Mówię o dziewczynce, którą sahib raczył się zaopiekować. Przyniosła małpkę, która uciekła do jej pokoiku na poddaszu. Poprosiłem tę dziewczynkę, żeby zaczekała… bo przyszło mi do głowy, że sahib miałby ochotę z nią porozmawiać.

– Któż to taki? – zapytał pan Carmichael.

– Przyznam się, że nie wiem dokładnie. Jest to właśnie ta dziewczynka, o której mówiłem. Taka sobie posługaczka w szkole.

Skinął ręką na Ram Dassa.

– Dobrze! Miło mi będzie ją zobaczyć. Przyprowadź ją.

Po czym zwrócił się do Carmichaela.

– Podczas twej nieobecności – jął opowiadać – dni były tak posępne i tak mi się dłużyły, że czułem się zrozpaczony. Ram Dass opowiadał mi o nieszczęśliwej doli tej dziewczynki… i we dwójkę ułożyliśmy romantyczny plan przyjścia jej z pomocą. Pomysł był zapewne dziecinny… ale przynajmniej miałem czym się rozerwać. Jednak bez pomocy Ram Dassa, który, jako syn Wschodu, jest człowiekiem zręcznym i sprytnym, nie zdziałałbym niczego.

Do pokoju weszła Sara, niosąc małpkę, która skrzeczała i trzymała się mocno jej ramion, jak gdyby nie chciała się z nią rozłączać.

– Pańska małpka uciekła – rzekła Sara, rumieniąc się z radości, iż znalazła się w pokoju „pana z Indii”. – Zeszłej nocy podeszła do mojego okna na poddaszu, a ja wzięłam ją do siebie, bo tak zimno było na dworze! Odniosłabym ją natychmiast, gdyby nie było tak późno. Wiedziałam, że pan chory, więc nie chciałam sprawić kłopotu.

Pan Carrisford spojrzał na nią z zaciekawieniem.

– Bardzo to ładnie z twojej strony – rzekł.

Sara spojrzała w stronę Ram Dassa, stojącego nieopodal.

– Czy mam ją oddać laskarowi? – zapytała.

– A skąd ty wiesz, że to laskar? – zapytał „pan z Indii” uśmiechając się.

– O, ja widywałam laskarów! – odpowiedziała Sara, oddając małpkę, pomimo całego jej oporu. – Przecież urodziłam się w Indiach.

Pan Carrisford wyprostował się tak nagle i tak zmienił się na twarzy, że Sara aż się przestraszyła.

– Urodziłaś się w Indiach? – zawołał. – Podejdź tu do mnie!

Wyciągnął do niej rękę. Sara podeszła ku niemu i podała mu swoją, gdyż domyślała się, że tego pragnął. Stała spokojnie, wpatrując się weń ze zdziwieniem swymi zielonymi oczyma. Widziała, że w jego duszy dzieje się coś dziwnego.

– Zdaje mi się, że mieszkasz w sąsiedniej kamienicy? – przemówił do niej.

– Tak, mieszkam w szkole miss Minchin.

– Ale nie jesteś jej uczennicą?

Dziwny uśmieszek zaigrał na ustach Sary. Zawahała się przez chwilę.

– Doprawdy nie wiem sama, czym jestem – odparła.

– Czemu?

– Dawniej byłam uczennicą… nawet szczególnie wyróżnianą… ale teraz…

– Byłaś uczennicą?… A czym teraz jesteś?

Dziwny, smętny uśmieszek znów pojawił się na ustach Sary.

– Teraz sypiam na poddaszu, tuż obok pomywaczki. Chodzę za sprawunkami dla kucharki, spełniając każde jej polecenie… i pomagam w lekcjach młodszym dziewczynkom…

– Pytaj ją o resztę szczegółów, Carmichael! – jęknął chory, opadając bezsilnie w fotel. – Pytaj ją… ja już nie potrafię.

Miły ojczulek Dużej Rodziny z własnej praktyki umiał rozmawiać z dziećmi. Przekonała się o tym Sara, słysząc jego pytanie, wypowiedziane uprzejmym, zachęcającym głosem:

– Powiedziałaś, że „dawniej” byłaś uczennicą. Kiedy to było, moje dziecko?

– Gdy tatuś przywiózł mnie tutaj.

– A gdzie teraz jest twój tatuś?

– Umarł – odpowiedziała Sara z wielkim spokojem. – Stracił cały majątek i nie zostawił mi ani szeląga. Nie miał kto się mną zająć… ani płacić miss Minchin za naukę.

– Carmichael! – zawołał boleśnie „pan z Indii”. – Carmichael!

– Nie trzeba jej zbijać z tonu! – szepnął pan Carmichael, po czym rzekł głośno do Sary:

– A wtedy ciebie wygnano na poddasze i kazano ci być posługaczką? Czy nie tak było?

– Nie miał się kto mną zająć – odpowiedziała Sara. – Nie było pieniędzy. Nie mam rodziny.

– W jaki sposób twój ojciec stracił majątek? – wtrącił się do rozmowy pan Carrisford, a słowa więzły mu w gardle.

– Nie stracił ich z własnej winy – odpowiedziała Sara, z każdą chwilą bardziej zdumiona. – Miał przyjaciela, którego bardzo kochał… bardzo… i aż nazbyt mu wierzył. Ten przyjaciel zabrał pieniądze tatusia…

– Może ten przyjaciel nie miał zamiaru skrzywdzić twojego tatusia – odrzekł pan Carrisford, dysząc prędko. – Może zaszła tu jakaś omyłka?

Sara nie zdawała sobie sprawy, jak bezlitośnie brzmiał jej spokojny głos; gdyby wiedziała, na pewno postarałaby się złagodzić jego brzmienie.

– W każdym razie był to dla mego tatusia cios dotkliwy – odpowiedziała. – Był przyczyną jego śmierci.

– Jak się nazywał twój ojciec?… O, powiedz! – słabym głosem zawołał pan Carrisford.

– Nazywał się Ralf Crewe – odpowiedziała Sara, zaskoczona tym pytaniem. – Kapitan Crewe… Umarł w Indiach.

Chuda twarz chorego skurczyła się w bólu. Ram Dass pośpieszył do swego pana.

– Carmichael! – mdlejącym głosem szepnął chory. – Oto jest… to jest to dziecko!

Sara przez chwilę myślała, że on już umiera. Ram Dass nalał do szklanki parę kropel z jakiejś butelki i podał ją choremu. Sara stanęła w pobliżu, drżąc i spoglądając niespokojnym wzrokiem na leżącego.

– Jakie dziecko?… Co to znaczy? – wyjąkała.

– Pan Carrisford był przyjacielem twojego ojca. Nie bój się niczego. Szukaliśmy cię już od dwóch lat.

Sara przyłożyła rękę do czoła, a wargi jej się trzęsły.

– A ja przez cały ten czas byłam u miss Minchin – szepnęła głucho, jak we śnie. – Tuż za ścianą…

R O Z D Z I A Ł   O S I E M N A S T Y

„Starałam się być nią zawsze”

Miła pani Carmichael wszystko wytłumaczyła Sarze. Wezwano ją zaraz i przybiegła z domu, aby uściskać Sarę i wyjaśnić, co zaszło.

Osłabiony chorobą pan Carrisford po przebytym wstrząsie nie był zdolny do żadnego wysiłku.

– Słowo daję – szepnął słabo do pana Carmichaela, kiedy zaproponowano, aby Sara przeszła do innego pokoju – boję się stracić ją z oczu nawet na chwilę.

– Ja się nią zaopiekuję – ofiarowała się Janet – a mama przyjdzie za kilka minut.

– Tak się cieszymy, żeś się znalazła – powiedziała. – Nie masz pojęcia, jak się cieszymy.

Donald stał z rękami w kieszeniach i obserwował Sarę z wyrazem żalu.

– Gdybym cię zapytał, jak się nazywasz, kiedy ci dałem moje sześć pensów, powiedziałabyś, że się nazywasz Sara Crewe i od razu byś się znalazła.

Nadeszła pani Carmichael. Była ogromnie wzruszona, chwyciła Sarę w ramiona i ucałowała.

– Jesteś pewnie oszołomiona, moje biedne dziecko. I trudno się dziwić.

Sara myślała tylko o jednym.

– Czy to on – powiedziała, wskazując oczami na zamknięte drzwi – czy to on jest tym złym przyjacielem tatusia? Niech mi pani powie!

Pani Carmichael ze łzami w oczach ucałowała ją raz jeszcze.

– On nie jest zły, kochanie – odparła. – W rzeczywistości nie stracił wcale pieniędzy twojego tatusia. Myślał tylko, że je stracił, a ponieważ tak bardzo go kochał, rozchorował się okropnie ze zmartwienia. Dostał zapalenia mózgu, o mało nie umarł, a kiedy zaczął powracać do zdrowia, twój tatuś już nie żył.

– Jak to? I nie wiedział, gdzie mnie szukać? – szepnęła Sara. – Przecież byłam tak blisko!

– Myślał, że znajdujesz się w szkole we Francji – wyjaśniła pani Carmichael. – Różne mylne poszlaki ustawicznie wprowadzały go w błąd. Szukał cię wszędzie. Gdy widział, jak przechodziłaś taka zaniedbana i smutna, nawet przez myśl mu nie przeszło, że możesz być córką jego przyjaciela. Ponieważ jednak widział w tobie małą biedną dziewczynkę, przeto pragnął przyjść ci z pomocą. Polecił więc Ram Dassowi, żeby wchodził cichaczem do twego pokoiku na poddaszu i starał się zapewnić ci jak największe wygody.

Posłyszawszy tę wiadomość, Sara zmieniła się na twarzy i wydała okrzyk radosny:

– A więc to jemu zawdzięczam ten sen na jawie?

– Tak, moja droga, tak! To człowiek zacny i dobry, więc ci współczuł, mając w pamięci zaginioną Sarę Crewe.

Drzwi biblioteki otwarły się i ukazał się w nich pan Carmichael, skinieniem przywołując Sarę.

– Pan Carrisford już czuje się lepiej i pragnie cię widzieć.

Sara nie ociągała się. Gdy weszła do biblioteki, miała rozpromienioną twarz.

Stanęła przed jego fotelem.

– To pan mi przysyłał tyle ładnych rzeczy? – zapytała radosnym, drżącym od wzruszenia głosem. – To pan…?

– Tak, moje drogie dziecko, to ja – odpowiedział pan Carrisford, spoglądając na nią tak, jak niegdyś patrzył na nią ojciec. Uklękła więc przy nim, jak klękała koło ojca, gdy oboje byli dla siebie najdroższymi w świecie istotami.

– A więc to pan był moim przyjacielem…

Przycisnęła policzek do chudej ręki i pocałowała ją kilkakrotnie.

– Za trzy tygodnie będzie zdrów jak ryba! – rzekł półgłosem pan Carmichael do żony. – Przyjrzyj się jego twarzy.

Istotnie, pan Carrisford zmienił się ogromnie. Miał przy sobie małą księżniczkę, a w głowie już mu się roiły różne projekty.

Przede wszystkim trzeba było rozmówić się z miss Minchin i oznajmić jej, jakie zmiany zaszły w losach jej byłej uczennicy. Pan Carrisford silnie obstawał przy tym, by Sara nie wracała już do szkoły miss Minchin.

– Owszem, cieszę się z tego, że nie potrzebuję tam wracać – zgodziła się Sara. – Uniknę gniewu przełożonej. Ona mnie nie lubi… co zresztą może jest moją winą, gdyż i ja niezbyt ją lubię.

Dziwnym trafem w tejże chwili nadeszła we własnej osobie miss Minchin. Poszukując Sary, którą chciała zaprząc do jakiejś roboty, posłyszała wieść wręcz oszałamiającą. Jedna z pokojówek widziała, jak Sara wymknęła się chyłkiem przez podwórze, niosąc jakiś przedmiot ukryty pod płaszczykiem, potem zaś widziano, jak weszła na schodki sąsiedniej kamienicy.

– Czegóż ona tam chciała? – krzyknęła miss Minchin.

– Nie wiem, siostrzyczko – odpowiedziała miss Amelia. – Może się zaprzyjaźniła z tym panem, jako że i on mieszkał w Indiach.

– Tak, pewno mu się narzuca i natarczywie stara się pozyskać jego sympatię. To do niej podobne! – sarknęła miss Minchin. – Powinna już od dwóch godzin być w domu. Nie pozwolę na takie wybryki. Pójdę, zbadam sprawę i przeproszę tego pana za jej natręctwo.

Gdy Ram Dass zaanonsował przybyłą, Sara siedziała na podnóżku przy kolanach pana Carrisforda i przysłuchiwała się wyjaśnieniom minionych spraw. Posłyszawszy nazwisko przełożonej, powstała odruchowo i nieco pobladła.

Miss Minchin weszła z miną poważną i dostojną. Była chłodno ugrzeczniona i wytwornie ubrana.

– Przepraszam, że niepokoję pana, panie Carrisford – odezwała się – muszę jednak wytłumaczyć rzecz całą. Jestem miss Minchin, właścicielka żeńskiej szkoły w sąsiedniej kamienicy.

Pan Carrisford przyglądał się jej przez chwilę badawczo, nie mówiąc ani słowa. Był człowiekiem z natury porywczym, ale próbował utrzymać na wodzy swój gniew.

– Więc to pani jest miss Minchin? – zapytał.

– Ja, szanowny panie.

– W takim razie – odpowiedział pan Carrisford – przybywa pani w samą porę. Mój doradca prawny, pan Carmichael, właśnie wybierał się z wizytą do pani.

– Pański doradca prawny? – zdziwiła się wielce. – To jakieś nieporozumienie. Przybyłam tu z poczucia obowiązku. Dowiedziałam się, że jedna z moich uczennic… trzymana tylko z łaski w szkole… ośmieliła się nachodzić szanownego pana w jego domu. Przyszłam wyjaśnić, że ona tu wtargnęła bez mojej wiedzy. – Następnie zwróciła się do Sary: – Ruszaj mi zaraz do domu! – rozkazała z oburzeniem. – Będziesz surowo ukarana!

„Pan z Indii” przyciągnął Sarę do swego boku i pogłaskał ją po ręce.

– Ona stąd nie pójdzie! – oświadczył.

Miss Minchin myślała, że postrada zmysły.

– Nie pójdzie? – powtórzyła.

– Nie! – odrzekł pan Carrisford. – Ona nie pójdzie do domu… jeżeli pani tak nazywa swoją szkołę… Jej domem będzie odtąd mój dom.

Miss Minchin aż cofnęła się parę kroków w świętym oburzeniu.

– Pański dom?… Pański dom?… Cóż to wszystko znaczy?

– Carmichael, bądź tak dobry i wyjaśnij całą sprawę, a załatw to możliwie najprędzej.

Posadził Sarę z powrotem koło siebie i ujął obie jej ręce – zupełnie jak to dawniej robił tatuś.

Pan Carmichael zaczął wyjaśniać spokojnym, zrównoważonym głosem, jaki cechuje człowieka znającego swój przedmiot i całe jego prawne znaczenie. Miss Minchin, jako kobieta znająca się na interesach, zrozumiała ten ton i wcale nie była nim zachwycona.

– Pan Carrisford, trzeba szanownej pani wiedzieć, był serdecznym przyjacielem nieżyjącego kapitana Crewe oraz jego wspólnikiem w pewnym wielkim przedsięwzięciu. Majątek, który kapitan Crewe uważał za stracony, udało się odzyskać. Znajduje się on obecnie w ręku pana Carrisforda.

– Majątek! – krzyknęła miss Minchin, blednąc jak ściana. – Majątek Sary?

– Tak, majątek Sary! – powtórzył pan Carmichael. – Dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności wzrósł on wielokrotnie. Kopalnie diamentów odnaleziono.

– Kopalnie diamentów! – wykrztusiła miss Minchin. Tak okropnej wieści nie słyszała jeszcze w swym życiu.

– Tak, kopalnie diamentów! – powtórzył pan Carmichael i nie mógł się powstrzymać od tego, by nie dodać okraszonej złośliwym uśmiechem uwagi: – Tak, proszę pani, mało która księżniczka będzie tak bogata jak Sara Crewe, którą pani nazywa uczennicą trzymaną z łaski. Pan Carrisford szukał jej od dwóch lat, a teraz już nie puści jej od siebie.

I poprosiwszy miss Minchin, by usiadła, jął wyjaśniać jej szczegółowo rzecz całą, wykazując, że przyszłość Sary jest zabezpieczona i że stracony rzekomo majątek pomnożył się dziesięciokrotnie. Nie zapomniał też dodać, że odtąd pan Carrisford będzie nie tylko opiekunem, ale i przyjacielem Sary.

Miss Minchin nie była kobietą rozumną, a w podnieceniu zapomniała się tak dalece, że poczęła czynić rozpaczliwe wysiłki, by odzyskać to, co utraciła przez swą chciwość i zaślepienie.

– Sara była pod moją opieką – jęła perswadować. – Uczyniłam dla niej wszystko, co było w mojej mocy. Gdyby nie ja, na pewno zmarłaby z głodu na ulicy.

Tu już pan Carrisford stracił cierpliwość.

– Co się tyczy głodowania na ulicy – oburzył się – to może ów głód byłby mniej dokuczliwy niż ten, który cierpiała na poddaszu w pani domu.

– Kapitan Crewe powierzył ją mojej opiece – sprzeciwiła się miss Minchin. – Musi więc pod nią pozostać, póki nie dojdzie do pełnoletności. Musi ukończyć edukację. Prawo ujmie się za mną.

– Niepotrzebnie pani się denerwuje – przerwał grzecznym tonem pan Carmichael. – Prawo nie wtrąca się do spraw tego rodzaju. Jeżeli Sara życzy sobie powrócić do pani, mam wrażenie, że pan Carrisford nie będzie miał nic przeciw temu. Ale zależy to tylko od Sary.

– Wobec tego – rzekła miss Minchin – odwołuję się do Sary. Przyznaję, że cię nie rozpieszczałam – zwróciła się do dziewczynki – ale wiesz przecie, że tatuś był zadowolony z twych postępów w nauce. Poza tym… poza tym… ja zawsze bardzo cię lubiłam…

Sara utkwiła w nią swe zielone oczy, spoglądając tym spokojnym, jasnym wzrokiem, który szczególnie drażnił miss Minchin.

– Pani mnie lubiła? – odezwała się. – Nie wiedziałam.

Miss Minchin poczerwieniała i poprawiła się nieco w fotelu.

– Powinnaś o tym wiedzieć… Niestety, dzieci nigdy nie zdają sobie sprawy z tego, co dla nich najlepsze. Zawsze to mówiłyśmy, Amelia i ja, że jesteś najrozumniejszą dziewczynką w całej szkole. Czy nie spełnisz swej powinności względem tatusia i nie powrócisz ze mną do domu?

Sara zrobiła krok w jej stronę – i zatrzymała się. Przyszedł jej na myśl ów dzień, kiedy jej oznajmiono, że jest teraz dzieckiem bez opieki, któremu grozi wyrzucenie na ulicę. Przypomniała sobie te godziny spędzone o głodzie i chłodzie na poddaszu… sam na sam z Emilką i Melchizedechem. Spojrzała śmiało w oczy miss Minchin i rzekła:

– Pani wie doskonale, czemu nie mam ochoty iść z panią.

Gorący pąs oblał zawziętą, gniewną twarz przełożonej.

– Dobrze!… – syknęła. – Więc już nigdy nie zobaczysz swych koleżanek! Dopilnuję tego, by Ermengarda i Lottie…

Tu pan Carmichael znów jej przerwał.

– Pani wybaczy… ale panna Crewe będzie się widywać, z kim tylko zechce. Rodzice jej koleżanek na pewno nie odrzucą zaprosin do domu jej opiekuna. Już w tym głowa pana Carrisforda.

Tu miss Minchin poczuła się bezsilna. Chciwa kobieta mogła bez trudu uwierzyć, że niewielu ludzi nie pozwoliłoby spotykać się córkom z dziedziczką kopalni diamentów. A gdyby tak pan Carrisford zechciał opowiedzieć, jak nieszczęśliwa była Sara Crewe, mogłyby z tego wyniknąć różne nieprzyjemności…

– Niełatwej pan podjął się opieki! – rzuciła na odchodnym panu Carrisfordowi. – Przekona się pan o tym wkrótce. To dziecko nie umie być ani szczere, ani wdzięczne. Przypuszczam – zwróciła się do Sary – że teraz znowu czujesz się księżniczką.

Sara spuściła oczy i zarumieniła się z lekka, bo przyszło jej na myśl, że jej ulubione marzenie może początkowo być trudne do zrozumienia dla ludzi bądź co bądź jeszcze obcych.

– Starałam się być nią zawsze – odpowiedziała cichym głosem. – Starałam się nawet wtedy, gdy mi dokuczał największy głód i zimno.

– Teraz nie potrzebujesz już się starać – odpowiedziała kwaśno miss Minchin, gdy Ram Dass, bijąc pokłony, otworzył jej drzwi.

Wróciwszy do domu, udała się do swego gabinetu i natychmiast posłała po miss Amelię. Przesiedziała z nią całą resztę dnia, tak iż biedna miss Amelia przeżyła kilka kwadransów wielkiej męki wśród ciągłego ocierania łez, lejących się ciurkiem. Jedna z jej niefortunnych uwag oburzyła do żywego siostrę, ale odniosła skutek nieoczekiwany.

– Nie jestem tak mądra, jak ty – odezwała się miss Amelia – i zawsze boję się powiedzieć ci prawdę, żeby nie wzbudzić twego gniewu. Gdybym się tak nie bała, byłoby może lepiej i dla szkoły, i dla nas obu. Nieraz myślałam, że nie powinnaś być tak surowa dla Sary i postarać się, by przyzwoiciej się ubierała i miała większe wygody. Wiem, że pracowała ciężko, ponad siły dziecięce… Wiem, że głodowała…

– Jak śmiesz mówić coś podobnego! – krzyknęła miss Minchin.

– Nie wiem, skąd mi przyszła ta śmiałość – odpowiedziała Amelia, nie licząc się już ze słowami – ale skoro już zaczęłam, to skończę… i nie dbam o skutki. Sara była dziewczynką roztropną i dobrą… i odpłaciłaby ci się za wszelką dobroć z twej strony. Jednakże ty nigdy nie okazałaś jej serca. Nie lubiłaś jej, bo była dla ciebie zbyt inteligentna. Ona przenikała nas obie na wskroś…

– Amelio! – zdławionym od gniewu głosem krzyknęła starsza siostra.

Jednak miss Amelia tak się zaperzyła, że nie zważała już na nic.

– Tak jest! Tak jest! – krzyknęła. – Ona widziała, co się dzieje w naszych duszach. Widziała, że ty jesteś nielitościwą, wyrachowaną kobietą… a ja słabą i niemądrą istotą… i że obie gotowe byłyśmy padać na kolana przed jej bogactwem, a odnosić się źle, gdy wszystko straciła… chociaż zachowywała się jak księżniczka nawet wtedy, gdy była żebraczką. Ona naprawdę… naprawdę… wyglądała jak księżniczka…

Spazmy chwyciły biedaczkę. Zaczęła śmiać się i płakać na przemian, to znów kołysać się w tył i naprzód, wprawiając miss Minchin w osłupienie.

– A teraz już ją straciłaś – rozkrzyczała się znowu miss Amelia. – Przejdzie do innej szkoły… razem ze swoimi pieniędzmi… Gdyby to był kto inny, nie ona, zaraz opowiedziałaby, jak się z nią tu obchodzono… a wówczas straciłybyśmy wszystkie uczennice. Dobrze się nam dostało… lecz tobie dostało się lepiej niż mnie, bo ty jesteś niedobrą kobietą, Mario… niedobrą, chciwą, samolubną!…

Szlochała przy tym tak rozpaczliwie i zawzięcie, że starsza siostra musiała podać jej sole rzeźwiące, zamiast ukarać za zuchwalstwo.

Warto wiedzieć, że od tego czasu miss Minchin nabrała niejakiego szacunku dla młodszej siostry, która widocznie nie była tak głupia, jak się wydawało, i umiała czasami powiedzieć w oczy niemiłą prawdę.

Wieczorem, gdy uczennice – jak zwykle o tej porze – zgromadziły się przed kominkiem w sali szkolnej, nagle pojawiła się między nimi Ermengarda z listem w ręku. Na pyzatej twarzy malowała się radość pomieszana z najwyższym zdumieniem.

– Cóż to się stało? – dopytywały się dziewczynki.

– Czy masz jakąś wiadomość, co to za hałasy było słychać z pokoju miss Minchin? – zapytała Lawinia. – Miss Amelia podobno dostała ataku histerii i położyła się do łóżka.

Ermengarda odrzekła powoli, jakby czymś ogłuszona:

– W tej chwili otrzymałam list od Sary.

I rozwinęła list przed ich oczyma, chcąc pokazać, jaki jest długi.

– Od Sary? – wrzasnęły chórem.

– Gdzie ona jest?! – krzyczała Jessie.

– W sąsiedniej kamienicy – odparła Ermengarda równie powoli – u pana z Indii.

– Gdzie?… Gdzie?… Czy ją odprawiono?… Czy miss Minchin wie o tym?… Czy o to była ta awantura?… Co napisała?… Opowiadaj!

Powstała istna wieża Babel. Lottie zaczęła płakać żałośnie.

Ermengarda cedziła każde słowo, jak gdyby rozpamiętując to, co w owej chwili wydawało się rzeczą najważniejszą i wyjaśniającą wszystko.

– Kopalnie diamentów były prawdą… istniały rzeczywiście!

Oczy i usta słuchaczek otwarły się szeroko.

– Tak, były naprawdę! – powtórzyła Ermengarda. – Tylko że zdarzyła się jakaś omyłka, a pan Carrisford myślał, że są zrujnowani.

– Któż to jest ten pan Carrisford? – krzyknęła Jessie.

– Ten pan, co przyjechał z Indii. Kapitan Crewe też tak myślał… i umarł… A pan Carrisford miał zapalenie mózgu i uciekł… i też o mało nie umarł. I ten pan nie wiedział, gdzie jest Sara… Okazało się, że w kopalniach były całe miliony diamentów… Połowa z tego należy do Sary… i należała już wtedy, kiedy mieszkała na poddaszu, nie widując nikogo prócz Melchizedecha, a kucharka posyłała ją po sprawunki. Pan Carrisford odnalazł ją dziś po południu i zabrał do swojego domu… i ona już nigdy tu nie wróci… i będzie jeszcze większą księżniczką, niż była dotychczas… Sto pięćdziesiąt tysięcy razy większą! A ja jutro po południu pójdę do niej w odwiedziny.

Nawet miss Minchin we własnej osobie nie zdołałaby uciszyć wrzawy, jaka powstała po tych słowach. Zresztą nawet nie próbowała. Nie miała chęci narażać się na nic więcej ponad to, co musiała znosić we własnym pokoju, przy łóżku płaczącej Amelii. Odgadła, że wieść o Sarze przeniknęła jakimś dziwnym sposobem przez mury i że wszystkie służące, wszystkie uczennice będą w łóżkach rozprawiały o niej.

Dziewczynki jakoś wyczuły, że w tym dniu nie obowiązują ich żadne przepisy, toteż przesiedziały prawie do północy w sali szkolnej. Skupione dokoła Ermengardy, kazały sobie po raz drugi i trzeci odczytywać list Sary, zawierający opowieść równie czarującą, jak ta którą ona sama układała, a mającą ponadto ten urok, że działa się tuż obok, a jej bohaterami byli Sara oraz tajemniczy „pan z Indii”…

Becky, do której również dotarła ta wieść, zdołała wymknąć się wcześniej na górę. Pragnęła uciec od ludzi i jeszcze raz przyjrzeć się czarodziejskiemu pokoikowi. Nie wiedziała, co teraz się z nim stanie. Mało było prawdopodobne, by te wszystkie śliczne sprzęty miały przejść na własność miss Minchin: na pewno to wszystko gdzieś zniknie, a pokoik będzie znów goły i pusty!… Pomimo całej radości, jaką czuła z powodu odmiany losu Sary, coś dławiło ją w gardle i łzy napływały do oczu, gdy wstępowała na ostatnie przęsło schodów.

– Już tej nocy nie będzie się paliło w piecu, nie będzie tej czerwonej lampki… nie będzie wieczerzy… nie będzie i księżniczki…

Stłumiła płacz i nacisnęła klamkę. Gdy drzwi się otwarły, z ust jej wyrwał się cichy okrzyk.

Ogień płonął na kominku, na stole stała przygotowana kolacja oraz lampa, rozsiewająca różowy blask. Przy stole zaś stał Ram Dass, patrząc z uśmiechem na jej przerażoną twarz.

– Missi sahib pamiętała o Becky – oznajmił z twarzą rozpromienioną. – Opowiedziała wszystko sahibowi i pragnie, by Becky wiedziała o szczęściu, jakie ją spotkało. Proszę przejrzeć list leżący na tacy; missi sahib nie chciała, żeby Becky poszła spać smutna… Sahib prosi, żeby Becky jutro przyszła do niego i była do osobistych posług. Dziś w nocy zabiorę te wszystkie sprzęty i przeniosę je przez dach na dawne miejsce.

Powiedziawszy to, złożył nieznaczny ukłon i przelazł przez okno tak zręcznie i cicho, że Becky zrozumiała, iż robił to już wiele razy.

R O Z D Z I A Ł   D Z I E W I Ę T N A S T Y

Anna

Nigdy jeszcze nie panowała taka wesołość w dziecinnym pokoju Dużej Rodziny. Dzieciarnia nawet nie marzyła, że bliższa znajomość z „dziewczynką, co nie była żebraczką” przyniesie tyle radości. Dzieci kolejno napraszały się, by im opowiadała – po raz drugi, trzeci i dziesiąty – wszystko, co przeżyła. Siedząc przy ciepłym ogniu w wielkim, jasnym pokoju, miło było słuchać o tym, jak to zimno bywało na poddaszu. Trzeba zaznaczyć, że dla poddasza poczuły dzieci prawdziwą sympatię – i że jego chłód i pustka wydawały się rzeczą drobnej wagi, ilekroć była mowa o Melchizedechu lub o wróbelkach.

Najulubieńszym tematem było, rzecz oczywista, opowiadanie o nieudanej uczcie i o śnie, który się ziścił. Po raz pierwszy opowiadała o tym Sara na drugi dzień po swoim przybyciu do domu pana Carrisforda. Było to przy podwieczorku, na który zaproszono kilku członków Dużej Rodziny. Jedni siedli za stołem, inni pokładli się na dywanie przed kominkiem, a ona snuła po swojemu całą historię. Pan Carrisford słuchał i przyglądał się jej uważnie. Zakończywszy opowieść, Sara podniosła na niego oczy.

– Opowiedziałam, co do mnie należało. A teraz może ty, wujaszku Tomie (tak go teraz nazywała), opowiesz swoją część historii.

Pan Carrisford opowiedział więc, jak siadywał w gabinecie samotny, schorowany i zgorzkniały i jak Ram Dass starał się go nieco rozerwać, opisując mu widzianych z okna przechodniów. Wśród nich była dziewczynka, która częściej niż ktokolwiek inny przechodziła koło kamienicy. Pan Carrisford zaczął się nią interesować – po trosze dlatego, że sam wciąż rozmyślał o pewnej dziewczynce, po trosze zaś dlatego, że Ram Dass opowiedział mu o swej wizycie u niej w pogoni za małpką. Opisał smętny wygląd pokoju oraz tryb życia dziewczynki, która nie zdawała się należeć do kasty kuchennych posługaczek i służących.

– Sahibie – rzekł dnia jednego – może bym tak przekradł się po dachówkach do tego pokoiku i napalił w piecu, gdy dziewczynka będzie na zakupach w mieście. Gdy powróci, zziębnięta i przemoczona, i zobaczy ten ogień, pomyśli sobie, że to jakiś czarodziej go rozpalił…

Ram Dass nie poprzestał na początkowym projekcie, lecz jął klarować swemu panu, jak łatwe byłoby wykonanie wielu jeszcze innych rzeczy. Ujawniał wielką pomysłowość, a przygotowania do spełnienia planu zabrały mu wiele dni. W ów wieczór, gdy na niczym spełzła zamierzona uczta, Ram Dass czuwał niezmordowanie, trzymając wszystkie paczki w pogotowiu na własnym poddaszu; wraz z nim czuwała i osoba dana mu do pomocy, równie jak on zainteresowana całym przedsięwzięciem. Gdy uczta została przerwana w sposób tak niemiły, Ram Dass leżał plackiem na dachówkach, zaglądając do pokoju. Przekonawszy się, że Sara zasnęła twardo, wziął „złodziejską latarkę” i wśliznął się do pokoju; towarzysz pozostał na zewnątrz i podawał mu kolejno wszystkie rzeczy. Ilekroć Sara poruszyła się choćby nieznacznie, Ram Dass zamykał wieczko latarki i wyciągał się jak długi na podłodze. Tych i innych jeszcze równie ciekawych szczegółów dowiedziały się dzieci z ust pana Carrisforda, zasypując go tysiącznymi pytaniami.

– Och, jakże się cieszę, że to właśnie wujaszek był moim przyjacielem! – zawołała Sara.

Odtąd stali się prawdziwymi przyjaciółmi. Przypadli sobie do serca przedziwnie. Pan Carrisford nigdy jeszcze nie miał kolegi ani towarzysza, którego by tak kochał jak Sarę. W przeciągu miesiąca, zgodnie z przepowiednią pana Carmichaela, stał się innym człowiekiem. Ożywił się, poweselał i zaczął cieszyć się bogactwem, którego brzemię tak mu dawniej ciążyło. Układał więc różne piękne plany co do losów Sary i zabawiał się w „czarodzieja”, którego zadaniem i największą przyjemnością było sprawianie Sarze różnych niespodzianek. Znajdowała więc w swym pokoju coraz to inne i piękniejsze kwiaty, to znów różne kosztowne cacka wetknięte pod poduszkę. Pewnego wieczoru, gdy siedzieli razem, posłyszeli jakieś skrobanie w drzwi; gdy zaś Sara wyszła zobaczyć, co się święci, ujrzała wielkiego rasowego psa, na którego szyi widniała złota obroża z napisem „Nazywam się Borys, a służę Księżniczce Sarze”.

Pan Carrisford niczego nie lubił bardziej od wspomnień o małej księżniczce w łachmanach. Miło płynęły godziny popołudniowe, ilekroć wypadła wizyta Ermengardy, Lottie lub Dużej Rodziny; jednakże i te godziny, w których Sara siedziała sam na sam z panem Carrisfordem, czytając i rozmawiając, miały swoisty urok.

Pewnego wieczoru pan Carrisford, podnosząc wzrok znad książki, zauważył, że Sara od dłuższego czasu siedzi nieruchomo, zapatrzona w ogień.

– O czym teraz dumasz, Saro? – zapytał.

Sara podniosła oczy, a na jej twarzy jaśniał rumieniec.

– Przypomniałam sobie dzień mojej głodówki oraz dziewczynkę, którą wtedy widziałam.

– Ależ takich dni było wiele – odpowiedział pan Carrisford smutnym głosem.

– Był to dzień, w którym sen mój się ziścił.

Opowiedziała mu całą historię o ciastkarni, o pieniądzu znalezionym w błocie i o dziecku, co było od niej głodniejsze. Opowiedziała to po prostu i jak najzwięźlej – jednak pan Carrisford przysłonił oczy ręką i wpatrzył się w dywan.

– A teraz obmyślałam jakby pewien plan – rzekła na zakończenie.

– Jakiż to plan? – zapytał pan Carrisford cichym głosem. – Masz prawo czynić, co ci się podoba.

– Wujaszek powiada, że jestem taka bogata… – zaczęła głosem niepewnym – więc przyszło mi na myśl, czy nie mogłabym odwiedzić tej sklepikarki i powiedzieć jej, że jeżeli kiedy… zwłaszcza w straszną szarugę zimową… jakieś zgłodniałe dziecko zajrzy w jej okno lub siądzie na progu, powinna natychmiast zawołać je do siebie i dać mu coś do jedzenia, a następnie przysłać mi rachunek. Czy mogę to zrobić?

– Pojedziesz tam jutro rano – odrzekł pan Carrisford.

– Dziękuję wujaszkowi – rzekła Sara. – Bo ja wiem, co to znaczy być głodnym… a ciężej jeszcze głód znosić, gdy ktoś nie umie omamić go zmyśleniem.

Nazajutrz rano miss Minchin, wyjrzawszy przez okno, zobaczyła widok, który jej wcale nie uradował. Powóz „pana z Indii”, zaprzężony w rosłe dwa konie, zatrzymał się przed bramą sąsiedniej kamienicy; z bramy wyszedł właściciel i jakaś drobna figurka, oboje otuleni w ciepłe futra, i podeszli ku powozowi. Drobna figurka wydała się miss Minchin dobrze znana i obudziła w niej pamięć dni minionych. Za nią kroczyła druga figurka, równie znajoma. Jej widok bardzo rozdrażnił przełożoną. Była to bowiem Becky, która w charakterze panny służącej stale odprowadzała swoją panią do powozu, niosąc okrycia i inne potrzebne rzeczy. Nie była to już ta Becky co dawniej – twarz miała rumianą i okrągłą.

Wkrótce potem powóz zatrzymał się przed ciastkarnią, a jadący wysiedli – akurat w chwili, gdy właścicielka sklepu ustawiała na oknie wystawowym tackę z dymiącymi ciastkami.

Gdy Sara weszła do sklepu, kobieta zostawiła ciastka na oknie i podeszła do lady. Przez dłuższą chwilę wpatrywała się uważnie w Sarę. Nagle jej dobroduszna twarz rozpromieniła się.

– Dałabym głowę, że sobie panią skądciś przypominam – bąknęła. – Ale…

– Owszem – wyręczyła ją Sara. – Pani raz dała mi sześć ciastek za cztery pensy, a…

– A pani dała pięć ciastek małej żebraczce – przerwała kobieta. – Pamiętam o tym zawsze… tylko że zrazu nie pomiarkowałam wszystkiego…

Dalszy ciąg przemówienia skierowała już w stronę pana Carrisforda.

– Pan szanowny wybaczy, ale niełatwo znaleźć młodą osobę, która od razu zauważyłaby głodnego człowieka. Nieraz sobie o tym rozmyślałam. Niech mi panienka szanowna tego za złe nie weźmie – zwróciła się do Sary – ale pani teraz jakby bardziej rumiana… i lepiej wygląda, niż… niż wtedy… wtedy…

– Dziękuję pani, istotnie, lepiej się teraz czuję… i… i lepiej mi się powodzi – odpowiedziała Sara. – A przybywam tu do pani z wielką prośbą…

– Do mnie, panienko szanowna?! – zawołała sklepikarka, uśmiechając się dobrotliwie. – Owszem, daj Boże szczęście, niech panienka mówi. Czym mogę służyć?

Wówczas Sara, oparłszy się o ladę, przedstawiła swój projekt co do ciepłych ciastek i zgłodniałych sierot. Kobieta słuchała, wpatrując się w nią osłupiałym wzrokiem.

– Ależ, daj Boże szczęście! – powtórzyła, wysłuchawszy do końca. – Uczynię to z całą przyjemnością! Sama pracuję ciężko i własnymi środkami zdziałać wiele nie potrafię… ale z pani pozwoleniem czuję się w obowiązku powiedzieć, że od owego dżdżystego dnia dałam już niejeden kęs chleba ubogim, zawsze przy tym myśląc o pani… Jak pani była wówczas zziębnięta i przemoczona… i jaki głód wyzierał z jej oczu… A jednak pani tak hojnie ofiarowała swe ciastka, jak gdyby była co najmniej księżniczką.

Pan Carrisford mimo woli uśmiechnął się na te słowa. Sara również się uśmiechnęła, przypominając sobie, jakie to wyrzekła słowa, kładąc ciastka na okrytych łachmanami kolanach dziewczynki.

– Ona wydała mi się straszliwie zgłodniała – odpowiedziała – bardziej zgłodniała ode mnie.

– Tak, zamorzona głodem – rzekła kobieta. – Nieraz potem mi opowiadała, że gdy tam siedziała na zimnie, zdawało jej się, jakoby jakiś wilk wydzierał z niej wnętrzności.

– To pani widywała ją później? – zawołała Sara. – A może pani wiadomo, gdzie ona teraz przebywa?

– Owszem, wiem – odpowiedziała kobieta, uśmiechając się dobrodusznie. – Przebywa już od miesiąca u mnie, a mieszka… oto w tym pokoiku. A jaka z niej porządna i uczciwa dziewczyna! Jaka pomocna w kuchni i w sklepie! Aniby ją pani teraz poznała!

Zawołała coś przez drzwi, prowadzące do małego pokoiku, a w chwilę później za ladą stanęła młoda dziewczyna, czysto i schludnie ubrana, w której Sara poznała dawną żebraczkę. Wygląd jej świadczył, że nie głodowała już od dawna. Była jeszcze nieśmiała, ale miała miłą i szczerą twarzyczkę, a z oczu jej znikł strach i wyraz dzikości. Poznała Sarę od razu. Stanęła, wlepiając w nią oczy, jakby nie mogąc się jej napatrzeć.

– Otóż, proszę pani – wyjaśniła kobieta – powiedziałam jej, żeby przychodziła do mnie, gdy będzie głodna, a gdy przychodziła, dawałam jej zawsze jakąś robotę. Przekonałam się, że jest chętna do pracy, i polubiłam ją. W końcu dałam jej tu kącik; ona pomaga mi, sprawuje się dobrze i zawsze okazuje mi ogromną wdzięczność. Na imię ma Anna. Nazwiska nie pamięta.

Dziewczynki stały jakiś czas, przyglądając się sobie wzajemnie; potem Sara wyciągnęła rękę do Anny. Uścisnęły sobie ręce i spojrzały w oczy.

– Bardzo się cieszę – rzekła Sara. – Właśnie coś przyszło mi na myśl. Może pani Brownowa nie będzie miała nic przeciw temu, żebyś dawała chleb i bułeczki biednym dzieciom… a i tobie może sprawi to przyjemność, bo przecież wiesz, co to znaczy być głodną.

– Tak jest, panienko – odpowiedziała dziewczynka.

A Sara czuła, że Anna dobrze zrozumiała jej słowa, choć mówiła tak mało. Nie ruszając się z miejsca, patrzyła za Sarą, póki dziewczynka wraz z panem Carrisfordem nie wyszła ze sklepu i nie wsiadła do powozu.

Za chwilę powóz ruszył i zaczął się szybko oddalać.