Program
profilaktyczno-terapeutyczny
dla dzieci z zespołem
nadpobudliwości
psychoruchowej

Piotr Pawlak

Kraków 2015

Spis treści

Wstęp

Kim jest dziecko z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej

Określenie definicji

Etiologia zespołu hiperkinetycznego

Symptomy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej

Wpływ ADHD na funkcjonowanie dziecka

Występowanie objawów ADHD w zależności od wieku

Formy terapii dzieci z ADHD

Założenia i cele programu

Cele zajęć grupowych

Cele zajęć indywidualnych

Struktura zajęć

Ewaluacja skuteczności terapii opartej na programie profilaktyczno-terapeutycznym dla dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej

Podstawowe założenia metodologiczne

Wyniki badań

Wpływ czynnika eksperymentalnego na wybrane elementy funkcjonowania poznawczego dzieci z ADHD

Wpływ eksperymentu na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci z ADHD

Motywacja do nauki szkolnej dzieci z ADHD

Podsumowanie i wnioski z badań

Propozycja zajęć grupowych

Zajęcia I

Zajęcia II

Zajęcia III

Zajęcia IV

Zajęcia V

Zajęcia VI

Zajęcia VII

Zajęcia VIII

Zajęcia IX

Zajęcia X

Zajęcia XI

Zajęcia XII

Zajęcia XIII

Zajęcia XIV

Zajęcia XV

Propozycja zajęć indywidualnych

Zajęcia I

Zajęcia II

Zajęcia III

Zajęcia IV

Zajęcia V

Zajęcia VI

Zajęcia VII

Zajęcia VIII

Zakończenie

Bibliografia

Aneks

Kryteria DSM-IV

Kryteria ICD-10

Materiały dla dziecka

Strona redakcyjna

Wstęp

Pomóż mi samemu zorganizować mój świat...

Życiowa aktywność człowieka jest związana z odgrywaniem różnych ról społecznych, takich jak rola dziecka, ucznia, pracownika czy kolegi. Nabywanie umiejętności ich pełnienia odbywa się w toku socjalizacji, począwszy od najmłodszych lat życia. Jej rezultatem jest przystosowanie się jednostki do wymogów danej kultury.

W przypadku dzieci nadpobudliwych psychoruchowo proces ten jest znacznie utrudniony. Aby zakończył się on powodzeniem, należy zrozumieć, że dziecko nadpobudliwe nie jest złośliwe ani nieznośne, lecz ma poważne trudności z kierowaniem swoim postępowaniem, spełnianiem wymogów rodziny i szkoły. Zrozumienie tego faktu pozwala uniknąć sytuacji, w których w reakcji na symptomy zaburzenia stosuje się wobec dziecka represje czy kary. Wpływa ono ponadto na budowanie jego poczucia własnej wartości oraz kształtowanie odpowiednich postaw wobec społeczeństwa i obowiązujących w nim norm.

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest rozpoznaniem medycznym, orzekanym przez lekarza psychiatrę lub neurologa. Wiąże się on z określonymi zmianami w mózgu, czego konsekwencją jest specyficzna osobowość dziecka. Należy jednak mieć na uwadze, że psychologiczne i pedagogiczne formy pomocy są bardzo istotnym elementem korekcji większości zaburzeń psychicznych, a w zespole hiperkinetycznym mają szczególne znaczenie. Odpowiednio dobrana terapia pozwala dziecku lepiej radzić sobie z pobudzeniem ruchowym i emocjonalnym oraz przezwyciężać trudności w sferze poznawczej.

Wychowanie i nauczanie dziecka nadpobudliwego to stworzenie zarówno konsekwentnego systemu wymagań, jak i odpowiedniej atmosfery, której nie towarzyszy lęk ani frustracja. Dziecko musi się czuć aprobowane, otoczone przyjaźnią i miłością. Zapewnia mu to równowagę psychiczną i chroni przed negatywnymi bodźcami emocjonalnymi. Często jednak sytuacja taka pozostaje w sferze postulatów. Ponadto brak sukcesów szkolnych i niepowodzenia w kontaktach interpersonalnych, zarówno z dorosłymi, jak i z rówieśnikami, mogą prowadzić do wystąpienia wtórnych objawów nadpobudliwości – symptomów nerwicy, zachowań agresywnych czy nawet niedostosowania społecznego. Dlatego warto zapobiegać tym zagrożeniom. Próbę taką stanowi niniejszy program, który łącząc oczekiwania współczesnej szkoły z koniecznością kształtowania u dzieci z ADHD postaw społecznych, staje się narzędziem pomocnym w pracy wychowawczej, dydaktycznej i terapeutycznej.

Zakończenie

Wychowanie dziecka nadpobudliwego psychoruchowo przypomina syzyfową pracę. Często niesie porażki, a od osób biorących udział w kształtowaniu jego osobowości wymaga zaangażowania i wyrozumiałości. Jednakże dzięki cierpliwemu i konsekwentnemu oddziaływaniu dziecko nadpobudliwe psychoruchowo może bez kompleksów wejść w dorosłe życie, osiągać sukcesy, czerpać zadowolenie z pracy zawodowej, funkcjonowania społecznego i życia osobistego.

Mam nadzieję, że niniejszy program pomoże dziecku, które dopiero zaczyna poznawać świat istniejący poza ogniskiem domowym, stać się w przyszłości osobą świadomą własnej wartości, mającą szacunek dla innych oraz przestrzegającą obowiązujących norm społecznych.

Piotr Pawlak

Bibliografia

Anderson J.R., Uczenie się i pamięć. Integracja zagadnień, tłum. E. Czerniawska, WSiP, Warszawa 1998.

Baczyńska E., Borowiec-Janczak B., Kuchciak A., Praca z dzieckiem nadpobudliwym psychoruchowo, „Życie Szkoły” 2002, nr 1, s. 10–14.

Barkley R.A., Dzieci nadpobudliwe i roztargnione, tłum. H. Grzegołowska-Klarkowska, „Świat Nauki” 1998, nr 11.

Bartkowicz Z., Terapia nieletnich nadpobudliwych psychoruchowo, „Opieka, Wychowanie, Terapia” 1998, nr 2.

Berner H., Współczesne kierunki pedagogiczne [w:] B. Śliwerski (red.), Pedagogika, t. 1, Podstawy nauk o wychowaniu, GWP, Gdańsk 2006, s. 195–273.

Bogdanowicz M., Integracja percepcyjno-motoryczna. Teoria, diagnoza, terapia, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej Ministerstwa Edukacji Narodowej, Warszawa 1997.

Bogdanowicz M., Kisiel B., Przasnyska M., Metoda Weroniki Sherborne w terapii i wspomaganiu rozwoju dziecka, WSiP, Warszawa 1998.

Bogdanowicz M., Barańska M., Jakacka E., Od piosenki do literki. Metoda Dobrego Startu, cz. 1, „Fokus”, Gdańsk 2000.

Bogdanowicz M., Ryzyko dysleksji. Problem i diagnozowanie, „Harmonia”, Gdańsk 2002.

Bomba J., Psychoterapia [w:] A. Popielarska (red.), Psychiatria wieku rozwojowego, PZWL, Warszawa 1989.

Brejnak W., Zabłocki K.J., Dysleksja w teorii i praktyce, Warszawski Odział Polskiego Towarzystwa Dysleksji, Oddział Terenowy nr 1, Warszawa 1999.

Brett D., Bajki, które leczą, cz. 1: tłum. M. Trzebiatowska, cz. 2: tłum. H. Dankiewicz, GWP, Gdańsk 2003.

Brzezińska A.J., Jak myślimy o rozwoju człowieka? [w:] A.J. Brzezińska (red.), Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, GWP, Gdańsk 2005.

Carson R.C., Butcher J.N., Mineka S., Psychologia zaburzeń, vol. 2, tłum. W. Dietrich i in., GWP, Gdańsk 2003.

Coie J.D., Dodge K.A., Continuities and Changes in Children’s Social Status: A Five – Year Longitudinal Study, „Merril – Palmer Quartely” 1983, 29 (3), p. 262–282.

Cooper P., Ideus K., Zrozumieć dziecko z nadpobudliwością psychoruchową. Poradnik dla rodziców i nauczycieli, tłum. O. Licholet, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 2001.

Craig S.Y. et al., Zdrowie dzięki witaminom. Stosowanie witamin i minerałów w zapobieganiu dolegliwościom i leczeniu chorób, tłum. P. Stokłosa, „Diogenes”, Warszawa 2001.

Czabała J.C., Czynniki leczące w psychoterapii, WN PWN, Warszawa 2010.

Czajkowska I., Herda K., Zajęcia korekcyjno-kompensacyjne w szkole. Poradnik dla nauczycieli, WSiP, Warszawa 1999.

Dąbkowska M., Borkowska A., Neuropsychologiczna ocena dysfunkcji czołowej u dzieci i młodzieży z ADHD [w:] I. Namysłowska (red.), Zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży. Wybrane zagadnienia, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, Kraków 2000.

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, American Psychiatric Association, Washington 1994.

Filus M., Przejawy ekspresji twórczej dzieci nadpobudliwych psychoruchowo, „Annales UMCS. Sectio J Pedagogia – Psychologia” 2000, vol. 13.

Flemming I., Fritz J., Zabawy ruchowe, tłum. R. Malcher, „Jedność”, Kielce 1998.

Frostig M., Horne D., Wzory i obrazki. Program rozwijający percepcję wzrokową, Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego, Warszawa 1989.

Gruszczyk-Kolczyńska E., Dzieci ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się matematyki, WSiP, Warszawa 1997.

Gurycka A., Rozwój i kształtowanie zainteresowań, WSiP, Warszawa 1989.

Hallowell E.M., Ratey J.J., W świecie ADHD. Nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi u dzieci i dorosłych, tłum. I. Sowa, „Media Rodzina”, Poznań 2004.

Hołyst B., Samobójstwo – ucieczka od życia [w:] B. Hołyst (red.), Człowiek w sytuacji trudnej, Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej, Warszawa 1991.

Ignatowicz Ł., Wybrane problemy psychiatryczne [w:] R. Michałowicz, S. Jóźwiak (red.), Neurologia dziecięca, „Urban & Partner”, Wrocław 2000.

Jachimska M. (red.), Grupa bawi się i pracuje. Zbiór grupowych gier i ćwiczeń psychologicznych, „Unus”, Wałbrzych 1994.

Jaworska J., Test Bender–Koppitz. Podręcznik, Wydawnictwo ZSL, Warszawa 1990.

Kołodziejczyk A., Profilaktyka uzależnień – program edukacyjny dla klas I–III, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Warszawa 1991.

Kopczyński K., Zainteresowania i system wartości u nieletnich zagrożonych samobójstwem, Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej, Warszawa 1994.

Kottler J.A., Skuteczny terapeuta, tłum. E. Jusewicz-Kalter, GWP, Gdańsk 2005.

Krajewski W., Pojęcia rozwoju i postępu [w:] J. Kmita (red.), Założenia teoretyczne badań nad rozwojem historycznym, PWN, Warszawa 1977.

Łobocki M., Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych, „Impuls”, Kraków 1999.

Markowska B., Szafraniec H., Podręcznik do „Arkusza Zachowania się Ucznia” [w:] M. Choynowski i in., Testy psychologiczne w poradnictwie wychowawczo-zawodowym. Poszerzone podręczniki dla badającego, PWN, Warszawa 1980.

Molicka M., Bajki terapeutyczne dla dzieci, „Media Rodzina”, Poznań 1999.

Nadder T.S. et al., Genetic Effects on ADHD Symptomatology in 7- to 13- Year-Old Twins: Results from a Telephone Survey, „Behavior Genetics” 1998, 28 (2).

Namysłowska I., Miejsce leczenia farmakologicznego w terapii dzieci i młodzieży – możliwości i ograniczenia [w:] I. Namysłowska (red.), Zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży. Wybrane zagadnienia, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, Kraków 2000.

Nartowska H., Wychowanie dziecka nadpobudliwego, „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1986.

Odell J.D. et al., Association of Genes Within the Major Histocompatibility Complex with Attention Deficit Hyperactivity Disorder, „Neuropsychobiology” 1997, 35 (4).

Opolska T., Potempska E., Dziecko nadpobudliwe. Program korekcji zachowań, Centrum Metodyczne Pomocy Psychologiczno-Pedagogicznej Ministerstwa Edukacji Narodowej, Warszawa 1999.

Orwid M., Pietruszewski K., Psychiatria dzieci i młodzieży, Collegium Medicum UJ, Kraków 1996.

Paszkiewicz A., Kariera szkolna uczniów z ADHD, „Difin”, Warszawa 2012.

Pawlak P., Dzieci z ADHD i ich rodzeństwo. Teoria i badania, „Impuls”, Kraków 2013.

Pilch T., Bauman T., Zasady badań pedagogicznych. Strategie ilościowe i jakościowe, „Żak”, Warszawa 2001.

Pilikiewicz M., Szczegółowy program zajęć z psychologii dla słuchaczy wszystkich kierunków studiów stacjonarnych w zakładach kształcenia nauczycieli, maszynopis powielony, Kielce 1972.

Popielarska A. (red.), Psychiatria wieku rozwojowego, PZWL, Warszawa 1989.

Popielarska A., Popielarska M. (red.), Psychiatria wieku rozwojowego, PZWL, Warszawa 2000.

Pospiszyl K., Resocjalizacja. Teoretyczne podstawy oraz przykłady programów oddziaływań, „Żak”, Warszawa 1998.

Pużyński S., Wciórka J. (red.), Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne, „Vesalius” – Instytut Psychiatrii i Neurologii, Kraków – Warszawa 1997.

Radochoński M., Podstawy psychopatologii dla pedagogów, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów 2001.

Rentflejsz-Kuczyk A., Jak pomóc dzieciom dyslektycznym? Poradnik dla nauczycieli i rodziców, „Juka”, Warszawa 1999.

Richards P.S., Bergin A.E. (eds.), Handbook of Psychotherapy and Religious Diversity, American Psychological Association, Washington 2000.

Rodak H., Nawrocka D., Od obrazka do słowa. Poradnik dla pedagogów, logopedów i rodziców dzieci z trudnościami w porozumiewaniu się, WSiP, Warszawa 1993.

Rogers C.R., Freitheit und Engagement. Personenzentriertes Lehren und Lernem, Fischer, Frankfurt a. M. 1989.

Selikowitz M., Dysleksja i inne trudności w uczeniu się, tłum. A. Wierzejska, „Prószyński i S-ka”, Warszawa 1999.

Serfontein G., Twoje nadpobudliwe dziecko. Poradnik dla rodziców, „Prószyński i S-ka”, Warszawa 1999.

Sękowska Z., Wprowadzenie do pedagogiki specjalnej, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej, Warszawa 1998.

Sherborne W., Ruch rozwijający dla dzieci, tłum. M. Bogdanowicz, PWN, Warszawa 1997.

Spionek H., Psychologiczna analiza trudności i niepowodzeń szkolnych, PZWS, Warszawa 1970.

Spionek H., Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka. Zagadnienia wybrane, PWN, Warszawa 1965.

Szmyd-Skórzewska M., Propozycja programu pracy z dziećmi nadpobudliwymi psychoruchowo oparta na doświadczeniach amerykańskich pedagogów, „Nauczanie Początkowe” 2002/2003, nr 1.

Szpilkowska K. (red.), Bajki przydrożne, Wydawnictwo WSH-E, Łódź 2002.

Świst J., Zajęcia terapeutyczno-wychowawcze z uczniami nadpobudliwymi jako forma profilaktyki alkoholowej, „Problemy Poradnictwa Psychologiczno-Pedagogicznego” 1999, nr 2.

Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M., Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci, „BiFolium”, Lublin 1999.

Wolańczyk T., Kołakowski A., Pisula A., Skotnicka M., Praca z dzieckiem z zachowaniami problemowymi – zespołem nadpobudliwości psychoruchowej, opozycyjno-buntowniczymi zaburzeniami zachowania, Centrum CTB, Warszawa 2003.

Wolańczyk T., Kołakowski A., Pisula A., Skotnicka M., Dziecko z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Objawy i sposoby pomocy, Centrum Psychoterapii Poznawczo Behawioralnej, Warszawa 2004.

Wolfram W.-W., Nadpobudliwe i niespokojne dzieci w przedszkolu. Poradnik dla wychowawców i rodziców, tłum. M. Jałowiec, „Jedność”, Kielce 2002.

Zakrzewska B., Trudności w czytaniu i pisaniu. Modele ćwiczeń, WSiP, Warszawa 1996.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2005

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Anna M. Damasiewicz

Rysunki:
Agata Fuks

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-763-5

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-852-6

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015