Recenzenci

Prof. zw. dr hab. Jacek Gołaczyński

Prof. ALK dr hab. Przemysław Drapała

Redaktor prowadząca

dr Paulina M. Wiśniewska

Korekta

dr Sebastian Surendra

Projekt okładki

Studiu Graficzne SILVA RERUM

Zdjęcie na okładce

depositphotos_24314889-stock-illustration-paragraph-paragraph-sign-symbol-3d

Prawa autorskie

rclassenlayouts

Skład komputerowy

Munda Maciej Torz

© 2020 by Sawarzyński Juliusz

© 2020 by Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM

All rights reserved

ISBN

978–83–66353–71–8 /druk/

978–83–66353–72–5 / ebook/

Wydanie I: Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM

www.wydawnictwo-silvarerum.eu

Poznań 2021

Druk i oprawa

PerfektDruk

Perfekt – Gaul i wspólnicy sp.j.

ul. Skórzewska 63, 60-185 Skórzewo

Skład ukończono w marcu 2021 roku

Spis treści

Wykaz skrótów

Wstęp

Rozdział 1

Status prawny notariusza

1.1 Status prawny notariusza – uwagi ogólne

1.2 Charakter czynności notarialnych

1.2.1 Moc urzędowa czynności

1.2.2 Charakter postępowania notarialnego

1.3 Notariusz jako osoba zaufania publicznego

1.3.1 Uwagi ogólne

1.3.2 Zaufanie publiczne do notariusza

1.3.3 Bezstronność notariusza

1.3.4 Kodeks etyki zawodowej notariusza jako element kształtujący zaufanie publiczne do notariusza

1.4 Notariusz jako przedsiębiorca i osoba wykonująca wolny zawód

1.4.1 Uwagi ogólne

1.4.2 Definicje przedsiębiorcy

1.4.3 Definicje działalności gospodarczej

1.4.4 Cechy działalności notariusza

1.4.5 Notariusz jako podatnik podatku od towarów i usług

1.5 Konkluzje

Rozdział 2

Funkcje odmowy dokonania czynności notarialnej

2.1 Uwagi wstępne

2.2 Funkcja prewencyjna

2.2.1 Funkcja prewencyjna w zakresie zgodności czynności notarialnych z prawem

2.2.2 Funkcja prewencyjna w zakresie prawnej doniosłości czynności notarialnych

2.3 Funkcja ochronna

2.4 Funkcja kontrolno-klaryfikująca

2.4.1 Postępowanie wszczęte na skutek odmowy dokonania czynności notarialnej

2.4.2 Realizacja funkcji kontrolnej w postępowaniu zażaleniowym na odmowę dokonania czynności notarialnej

2.4.3 Realizacja funkcji klaryfikującej w postępowaniu zażaleniowym na odmowę dokonania czynności notarialnej

2.5 Funkcja ograniczająca

2.6 Konkluzje

Rozdział 3

Czynność notarialna sprzeczna z prawem

3.1 Uwagi wstępne

3.2 Czynność notarialna sprzeczna z prawem a czynność prawna sprzeczna z prawem

3.2.1 Czynność prawna

3.2.2 Czynność notarialna

3.2.3 Czynność prawna a czynność notarialna w zakresie sprzeczności z prawem

3.2.4 Konkluzje

3.3 Pojęcie prawa w rozumieniu art. 81 pr.not.

3.3.1 Uwagi wstępne

3.3.2 Źródła prawa powszechnie obowiązującego w Polsce

3.3.2.1 Źródła prawa powszechnie obowiązującego w Polsce w ujęciu konstytucyjnym

3.3.3 Ujęcia prawa w rozumieniu art. 81 pr.not.

3.3.3.1 Uwagi wstępne

3.3.3.2 Pojęcie prawa w kontekście statusu prawnego notariusza i charakteru postępowania notarialnego

3.3.3.3 Historyczna wykładnia pojęcia prawa

3.3.3.4 Wąskie ujęcie prawa

3.3.3.5 Szerokie ujęcie prawa

3.3.4 Konkluzje

3.4 Pojęcie sprzeczności czynności notarialnej z prawem

3.4.1 Uwagi wstępne

3.4.2 Sprzeczność czynności notarialnej z prawem materialnym i z prawem regulującym tryb jej dokonania

3.4.2.1 Rodzaje sprzeczności czynności notarialnej z prawem

3.4.2.2 Sprzeczność z prawem materialnym (merytoryczna)

3.4.2.3 Sprzeczność z trybem dokonywania czynności notarialnej (proceduralna)

Rozdział 4

Sprzeczność czynności notarialnej z prawem materialnym jako podstawa odmowy dokonania czynności notarialnej (art. 81 pr.not.)

4.1 Uwagi wstępne

4.2 Sprzeczność czynności notarialnej z prawem ze względu na skutek wadliwości czynności prawnej

4.2.1 Czynności prawne obarczone sankcją bezskuteczności względnej

4.2.1.1 Uwagi wstępne

4.2.1.2 Bezskuteczność względna z art. 59 k.c.

4.2.1.3 Bezskuteczność względna z art. 527 k.c.

4.2.1.4 Relacja przepisu art. 59 k.c. do przepisu art. 527 k.c.

4.2.1.5 Bezskuteczność względna z art. 916 k.c.

4.2.1.6 Bezskuteczność względna z art. 1024 k.c.

4.2.1.7 Bezskuteczność względna z art. 1036 k.c.

4.2.1.8 Bezskuteczność względna z art. 930 k.p.c.

4.2.1.9 Konkluzje

4.2.2 Czynności prawne obarczone sankcją bezskuteczności zawieszonej

4.2.2.1 Bezskuteczność zawieszona z art. 18 k.c.

4.2.2.2 Bezskuteczność zawieszona z art. 103 k.c.

4.2.2.3 Bezskuteczność zawieszona z art. 248 k.c.

4.2.2.4 Bezskuteczność zawieszona z art. 519 k.c.

4.2.2.5 Bezskuteczność zawieszona z art. 37 k.r.o.

4.2.2.6 Bezskuteczność zawieszona z art. 17 k.s.h.

4.2.2.7 Konkluzje

4.2.3 Czynności prawne obarczone sankcją nieważności względnej

4.2.3.1 Uwagi wstępne

4.2.3.2 Nieważność względna z art. 705 k.c.

4.2.3.3 Nieważność względna z art. 84 i 87 k.c. w zw. z art. 88 k.c.

4.2.3.4 Nieważność względna z art. 388 k.c.

4.2.3.5 Konkluzje

4.2.4 Czynności prawne obarczone sankcją nieważności bezwzględnej

4.2.4.1 Uwagi wstępne

4.2.4.2 Czynność prawna sprzeczna z ustawą

4.2.4.3 Czynność prawna mająca na celu obejście prawa

4.2.4.3.1 Czynność prawna pozorna

4.2.4.3.2 Odmowa dokonania czynności notarialnej dokumentującej pozorną czynność prawną

4.2.4.4 Czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego

4.2.4.5 Wybrane przypadki odmowy dokonania czynności notarialnej ze względu na jej sprzeczność z prawem materialnym

4.2.4.5.1 Prawo pierwokupu

4.2.4.5.1.1 Uwagi wstępne

4.2.4.5.1.2 Rodzaje prawa pierwokupu ze względu na sankcje jego naruszenia

4.2.4.5.1.3 Prawo pierwokupu związane z sankcją bezwzględnej nieważności za jego naruszenie

4.2.4.5.1.4 Prawo pierwokupu związane z sankcją odszkodowawczą za jego naruszenie

4.2.4.5.1.5 Naruszenie prawa pierwokupu a art. 81 pr.not.

4.2.4.5.1.6 Konkluzje

4.2.4.5.2 Nabycie nieruchomości bez zezwolenia/zgody sądu albo organu władzy publicznej

4.2.4.5.2.1 Uwagi wstępne

4.2.4.5.2.2 Nabycie nieruchomości przez cudzoziemca bez zezwolenia właściwego organu

4.2.4.5.2.3 Dokonanie czynności prawnej bez zezwolenia sądu opiekuńczego

4.2.4.5.2.4 Kontrola legalności orzeczeń sądowych i decyzji administracyjnych przez notariusza

4.2.4.5.2.5 Konkluzje

4.2.4.5.3 Umowa o spadek po osobie żyjącej

4.2.4.5.3.1 Darowizna na wypadek śmierci

4.2.4.5.4 Sprzedaż działki powstałej w wyniku podziału

4.2.4.5.5 Zastrzeżenie w treści czynności zakazanego warunku

4.2.4.5.6 Ustanowienie innego prawa rzeczowego niż wskazane w art. 244 k.c.

4.2.4.5.7 Rozporządzenie res extra commercium

4.2.4.5.8 Udokumentowanie czynności prawnej sprzecznej z zasadami współżycia społecznego

4.2.4.5.9 Czynności dotyczące świadczeń alimentacyjnych zmierzające co obejścia prawa

4.2.4.6 Konkluzje

Rozdział 5

Przepis art. 84 pr.not. jako szczególna podstawa odmowy dokonania czynności notarialnej

5.1 Uwagi wstępne

5.2 Ratio legis oraz rys historyczny

5.2.1 Polski notariat jako notariat modelu łacińskiego

5.2.2 Ratio legis

5.2.3 Bezstronność notariusza a bezstronność sędziego w procesie cywilnym

5.2.4 Ewolucja przepisów zabezpieczających bezstronność notariusza

5.3 Zakres zastosowania art. 84 pr.not.

5.3.1 Kryterium pozostawania podmiotem, którego dotyczy czynność notarialna (kryterium przedmiotowe)

5.3.1.1 Czynność dotycząca bezpośrednio podmiotów z art. 84 pr.not.

5.3.1.2 Czynność dotycząca pośrednio podmiotów z art. 84 pr.not. (podmioty złożone)

5.3.1.2.1 Uwagi wstępne

5.3.1.2.2 Osoby prawne

5.3.1.2.3 Fundacja

5.3.1.2.4 Organ państwowe i samorządowe

5.3.1.2.4.1 Organ samorządowy

5.3.1.2.4.2 Organ państwowy

5.3.1.2.5 Spółdzielnia

5.3.1.2.6 Bank, Towarzystwo ubezpieczeniowe, Fundusz inwestycyjny

5.3.1.3 Bezstronność notariusza a pośrednie działanie podmiotu z art. 84 pr.not.

5.3.2 Zastosowanie art. 84 pr.not. w odniesieniu do konkretnych podmiotów (kryterium podmiotowe)

5.3.2.1 Czynność notarialna dotycząca samego notariusza

5.3.2.1.1 Uwagi wstępne

5.3.2.1.2 Notariusz występujący jako strona czynności notarialnej

5.3.2.1.3 Zastępca notariusza sporządzający czynność notarialną dotyczącą zastępowanego notariusza

5.3.2.2 Czynność notarialna dotycząca małżonka notariusza

5.3.2.2.1 Uwagi wstępne

5.3.2.2.2 Małżonek a konkubent notariusza

5.3.2.2.3 Unieważnienie małżeństwa

5.3.2.2.4 Ustalenie nieistnienia małżeństwa

5.3.2.3 Czynność notarialna dotycząca krewnych lub powinowatych notariusza w linii prostej bez ograniczenia stopnia, a w linii bocznej krewnych i powinowatych do trzeciego stopnia włącznie

5.3.2.3.1 Uwagi wstępne

5.3.2.3.2 Rola aktów stanu cywilnego

5.3.2.3.3 Pokrewieństwo a zakaz z art. 84 pr.not.

5.3.2.3.4 Powinowactwo a zakaz z art. 84 pr.not.

5.3.2.4 Czynność notarialna dotycząca osób związanych z notariuszem z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli

5.3.2.4.1 Uwagi wstępne

5.3.2.4.2 Przysposobienie

5.3.2.4.3 Opieka

5.3.2.4.4 Kuratela

5.3.2.5 Czynność notarialna dotycząca osób będących z notariuszem w bliskim stosunku

5.3.2.5.1 Uwagi wstępne

5.3.2.5.2 Pojęcie bliskiego stosunku z art. 84 pr.not. a art. 49 k.p.c.

5.3.2.5.3 Pojęcie bliskiego stosunku a inne okoliczności z art. 84 pr.not.

5.3.2.5.4 Otwarty katalog podmiotów objętych zakazem z art. 84 pr.not.

5.3.2.5.5 Osoba pozostająca w bliskim stosunku z notariuszem

5.3.2.5.6 Konkluzje 3

5.3.3 Świadomość notariusza co do istnienia okoliczności określonych w art. 84 pr.not.

5.4 Konkluzje

Rozdział 6

Przepis art. 86 pr.not. jako szczególna podstawa odmowy dokonania czynności notarialnej

6.1 Ewolucja regulacji zawartej obecnie w art. 86 pr.not.

6.1.1 Dawne przepisy odpowiadające a meritii art. 86 pr.not.

6.1.2 Wykładnia historyczna art. 86 pr.not.

6.2 Pojęcie „zdolności do czynności prawnych”

6.2.1 Zdolność do czynności prawnych na gruncie Kodeksu cywilnego

6.2.1.1 Uwagi wstępne

6.2.1.2 Zdolność do czynności prawnych osób fizycznych

6.2.1.3 Ubezwłasnowolnienie

6.2.1.4 Ubezwłasnowolnienie a art. 86 pr.not.

6.2.1.5 Zdolność do czynności prawnych osób prawnych

6.2.1.6 Konkluzje

6.2.2 Zdolność do czynności prawnych na gruncie art. 86 pr.not.

6.2.2.1 Uwagi wstępne

6.2.2.2 Możliwe stany faktyczne wyróżnione ze względu na treść art. 86 pr.not.

6.2.2.2.1 Uwagi wstępne

6.2.2.2.2 Osoba okazująca orzeczenie o swoim ubezwłasnowolnieniu

6.2.2.2.3 Osoba z pewnością posiadająca wymaganą zdolność do czynności prawnych

6.2.2.2.4 Osoba nieposiadająca wymaganej zdolności do czynności prawnych, która nie informuje notariusza o tym fakcie

6.2.2.2.5 Osoba posiadająca wymaganą zdolność do czynności prawnych, której zdolność wywołuje u notariusza wątpliwości

6.2.2.3 Zdolność do czynności prawnych a świadome działanie z wymaganym rozeznaniem

6.2.2.4 Wada oświadczenia woli z art. 82 k.c. a zdolność do czynności prawnych

6.2.2.5 Pełna zdolność do czynności prawnych a wymagana zdolność do czynności prawnych

6.2.2.6 Ujęcia zdolności do czynności prawnych z art. 86 pr.not.

6.2.2.6.1 Wąskie ujęcie zdolności do czynności prawnych z art. 86 pr.not.

6.2.2.6.2 Szerokie ujęcie zdolności do czynności prawnych z art. 86 pr.not.

6.2.2.7 Wyłączenie stosowania art. 86 pr.not.

6.2.2.7.1 Czynność obejmująca przebaczenie spadkodawcy z art. 930 k.c.

6.2.2.7.2 Czynności poświadczeniowe

6.2.2.8 Konkluzje

6.3 Rola notariusza w wypełnieniu obowiązku z art. 86 pr.not.

6.3.1 Weryfikacja zdolności stawających do czynności prawnych

6.3.2 Zaburzenia psychiczne i uzależnienia jako podstawa odmowy na podstawie art. 86 pr.not.

6.3.2.1 Uwagi wstępne

6.3.2.2 Zaburzenia psychiczne i uzależnienia a zdolność do czynności prawnych

6.3.3 Obowiązki notariusza w zakresie weryfikacja zdolności stawających do czynności prawnych a jego predyspozycje do ich realizacji

6.3.3.1 Przygotowanie merytoryczne notariuszy do wykonywania obowiązku z art. 86 pr.not.

6.3.3.2 Orzecznictwo dotyczące wykonywania przez notariuszy obowiązku z art. 86 pr.not.

6.4 Konkluzje

Rozdział 7

Inne podstawy odmowy dokonania czynności notarialnej

7.1 Odmowa przyjęcia depozytu notarialnego

7.1.1 Uwagi wstępne

7.1.2 Warunki przyjęcia papierów wartościowych albo pieniędzy na przechowanie

7.1.2.1 Związek depozytu z dokonywaną czynnością notarialną

7.1.2.2 Przyjęcie do depozytu notarialnego w kancelarii notariusza dokonującego czynność główną

7.1.2.3 Przyjęcie do depozytu notarialnego w celu wydania wskazanej osobie lub jej następcy prawnemu

7.1.3 Uprawnienie do przyjęcia do depozytu notarialnego papierów wartościowych albo pieniędzy

7.1.4 Obowiązek przyjęcia do depozytu notarialnego dokumentów albo informatycznych nośników informacji

7.1.5 Sprzeczność czynności notarialnej przyjęcia do depozytu dokumentów albo informatycznych nośników informacji z prawem

7.1.6 Sprzeczność z prawem treści zawartych w dokumentach albo na informatycznych nośnikach informacji

7.1.7 Obowiązek przechowywania informatycznych nośników w odpowiednich warunkach

7.1.8 Konkluzje

7.2 Odmowa dokonania czynności notarialnej poza siedzibą kancelarii

7.2.1 Uwagi wstępne

7.2.2 Charakter czynności notarialnej

7.2.2.1 Czynności notarialne jednopodmiotowe i wielopodmiotowe

7.2.2.2 Czynności notarialne, których istota jest związana z miejscem sporządzenia

7.2.3 Szczególne okoliczności dotyczące czynności notarialnej

7.2.3.1 Szczególne okoliczności a charakter czynności notarialnej

7.2.4 Ocena dopuszczalności dokonania czynności notarialnej poza kancelarią

7.3 Odmowa dokonania czynności notarialnej wobec nieuiszczenia opłaty za wpis w Rejestrze Spadkowym

7.3.1 Uwagi wstępne

7.3.2 Uiszczenie opłaty za zarejestrowanie aktu poświadczenia dziedziczenia w Rejestrze Spadkowym a sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia

7.3.3 Sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia bez uprzedniego uiszczenia opłaty za rejestrację w Rejestrze Spadkowym

7.4 Odmowa dokonania czynności notarialnej wobec nieuiszczenia opłaty sądowej

7.4.1 Uwagi wstępne

7.4.2 Funkcja notariusza w zakresie poboru opłaty sądowej

7.4.3 Uiszczenie opłaty sądowej za wpis w księdze wieczystej a sporządzenie czynności notarialnej obejmującej żądanie wpisu w księdze wieczystej

7.4.4 Sporządzenie czynności notarialnej bez uprzedniego uiszczenia wymaganej opłaty sądowej

7.5 Odmowa dokonania czynności notarialnej wobec niespełnienia obowiązków płatnika

7.5.1 Uwagi wstępne

7.5.2 Notariusz jako płatnik podatków

7.5.2.1 Odmowa dokonania czynności notarialnej objętej regulacją ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych

7.5.2.2 Odmowa dokonania czynności notarialnej objętej regulacją ustawy o podatku od spadków i darowizn

7.6 Odmowa wydania wypisu

7.6.1 Uwagi wstępne

7.6.2 Odmowa wydania wypisu aktu notarialnego

7.6.2.1 Wydanie wypisu aktu notarialnego stronom czynności i podmiotom wymienionym w akcie

7.6.2.2 Wydanie wypisu aktu notarialnego innym osobom, niewymienionym w akcie

7.6.2.2.1 Wydanie wypisu innym osobom za zgodą stron

7.6.2.2.1.1 Pojęcie strony w rozumieniu art. 110 pr.not.

7.6.2.2.1.2 Forma zgody na wydanie wypisu aktu notarialnego

7.6.2.2.2 Wydanie wypisu innym osobom na podstawie postanowienia sądowego

7.6.2.3 Kompetencje notariusza i sądu w zakresie badania dopuszczalności wydania wypisu aktu notarialnego

7.6.3 Odmowa wydania wypisu aktu poświadczenia dziedziczenia i odmowa wydania wypisu aktu powołania zarządcy sukcesyjnego

7.7 Konkluzje

Uwagi końcowe

Wykaz orzecznictwa i stanowisk organów władzy publicznej

Bibliografia

Wykaz skrótów

Akty prawne

k.c. ustawa z dnia 23.04.1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm.)

k.k. ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. z 2018 r. poz. 1600 ze zm.)

k.p. ustawa z dnia 2.06.1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. z 2019 r. poz. 1040)

k.p.a. ustawa z dnia 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096)

k.p.c. ustawa z dnia 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.)

k.p.k. ustawa z dnia 6.06.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 1987 ze zm.)

k.r.o. ustawa z dnia 25.02.964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2017 r. poz. 682 z późn. zm.)

k.s.h. ustawa z dnia 15.09.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2019 r. poz. 505 ze zm.)

KEZN uchwała nr 19 Krajowej Rady Notarialnej z dnia 12.12.1997 r. – Kodeks Etyki Zawodowej Notariusza (z późn. zm.)

Konstytucja RP Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2.04.1997 r. (Dz.U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483)

o.p. ustawa z dnia 29.08.1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2019 r. poz. 900 z późn. zm.)

p.a.s.c. ustawa z dnia 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2018 r., poz. 2224 ze zm.)

p.p. ustawa z dnia 6.03.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2019 r. poz. 1292 z późn. zm.)

p.p.m. ustawa z dnia 4.02.2011 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. z 2015 r. poz. 1792)

p.p.m.1965 ustawa z dnia 12.11.1965 r. – Prawo prywatne międzynarodowe (Dz.U. poz. 290 ze zm.) – nieobowiązująca

pr.not. ustawa z dnia 14.02.1991 r. – Prawo o notariacie (Dz.U. z 2019 r. poz. 540 ze zm.)

pr.not.1951 ustawa z dnia 25.05.1951 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn.: Dz.U. z 1963 r. Nr 19, poz. 106 z późn. zm.) – uchylona

pr.not.1989 ustawa z dnia 24.05.1989 r. – Prawo o notariacie (Dz.U. Nr 33, poz. 176 z późn. zm.) – uchylona

pr.wod. ustawa z dnia 20.07.2017 r. – Prawo wodne (Dz.U. z 2018 r., poz. 2268)

rozp.650/2012 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/12 z dnia 4.07.2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia dziedziczenia (Dz. Urz. UE L 201 z 27.07.2012 r., s. 107 z późn. zm.)

rozp.1215/2012 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (wersja przekształcona) (Dz. Urz. UE L 351 z 20.12.2012 r., s. 1)

rozp. 2016/679 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27.04.2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz.Urz.UE.L, Nr 119, s. 1)

rozp.1933 rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27.10.1933 r. – Prawo o notarjacie (Dz.U. Nr 84, poz. 609 z późn. zm.) – uchylone

TFUE Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.)

u.g.n. ustawa z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm.)

u.k.s.c. ustawa z dnia 28.07.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 785 z późn. zm.)

u.k.u.r. ustawa z dnia 11.04.2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz.U. z 2019 r. poz. 1362 ze zm.)

u.k.w.h. ustawa z dnia 6.07.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. z 2018 r. poz. 1916)

u.l. ustawa z dnia 28.09.1991 r. o lasach (Dz.U. z 2018 r. poz. 2129)

u.o.g.r.l. ustawa z dnia 3.02.1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1161)

u.n.n.c. ustawa z dnia 24.03.1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz.U. z 2017 r., poz. 2278 ze zm.)

u.o.k.s. ustawa z dnia 2.03. 2018 r. o komornikach sądowych (Dz.U. z 2018 r. poz. 771 ze zm.)

u.p.c.c. ustawa z dnia 9.09.200 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych (Dz.U. z 2019. poz. 1519 ze zm.)

u.p.m. ustawa z dnia 10.07.1985 r. o przedsiębiorstwach mieszanych (Dz.U. z 1985 r., Nr 32, poz. 142 ze zm.)

u.p.p.p. ustawa z dnia 19.12.2008 r. o partnerstwie publiczno-prywatnym (Dz.U. z 2019 r. poz. 1445 ze zm.)

u.p.r. ustawa z dnia 15.05.2015 r. Prawo restrukturyzacyjne (Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm.)

u.p.s. ustawa z dnia 16.09.1982 r. – Prawo spółdzielcze (Dz.U. z 2018. poz. 1285 ze zm.)

u.p.s.d. ustawa z dnia 28.07.1983 r. o podatku od spadków i darowizn (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r. poz. 644 z późn. zm.)

u.p.s.p. ustawa z dnia 27.07.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2019. poz. 52 ze zm.)

u.p.u. ustawa z dnia 28.02.2003 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2019 r. poz. 498 ze zm.)

u.p.t.u. ustawa z dnia 11.03. 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. z 2018 r. poz. 2174 ze zm.)

u.p.z.p. ustawa z dnia 27.03.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. 2018 r. poz. 1945 ze zm.)

u.rew. ustawa z dnia 9.10.2015 r. o rewitalizacji (Dz.U. z 2018 r. poz. 1398 ze zm.)

u.r.p. ustawa z dnia 11.04.2001 r. o Rzecznikach patentowych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2106 ze zm.)

u.s.d.g. ustawa z dnia 2.07.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2168 ze zm.) – nieobowiązujący

u.s.g. ustawa z dnia 8.03.1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2019 r. poz. 506 ze zm.)

u.s.m. ustawa z dnia 15.12.2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2018 r. poz. 845 ze zm.)

u.s.s.e. ustawa z dnia 20.10.1994 r. o specjalnych strefach ekonomicznych (Dz.U. z 2019 r. poz. 482 ze zm.)

u.s.w. ustawa z dnia 5.06.1998 r. o samorządzie województwa (Dz.U. z 2019 r. poz. 512 ze zm.)

u.w.l. ustawa z dnia 24.06.1994 r. o własności lokali (Dz.U. z 2019 r. poz. 737 ze zm.)

u.w.s.n. ustawa z dnia 14.04.2016 r. o wstrzymaniu sprzedaży nieruchomości Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 869 ze zm.)

u.z.s. ustawa z dnia 5.07.2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej (Dz.U. z 2018 r. poz. 1629 ze zm.)

Czasopisma

ADR „Arbitraż i Mediacja”

Dor. Restr. „Doradca Restrukturyzacyjny”

Eur. Przeg. Sąd „Europejski Przegląd Sądowy”

GSP „Gdańskie Studia Prawnicze – Przegląd Orzecznictwa”

KiP „Kościół i Prawo”

KPN „Krakowski Przegląd Notarialny”

KPP „Kwartalnik Prawa Prywatnego”

KZS „Krakowskie Zeszyty Sądowe”

MMR „Modern Management Review”

MOP „Monitor Prawniczy”

NP „Nowe Prawo”

NPN „Nowy Przegląd Notarialny”

OSNA „Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego”

OSA „Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych”

OSNC „Orzecznictwo Sądu Najwyższego”

OSNCP „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Cywilna, Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych” (od 1963 r. do 1994 r.)

OSNP „Orzecznictwo Sądu Najwyższego. Izba Pracy, Ubezpieczeń „Społecznych i Spraw Publicznych” (od 2003 r.)

OSP „Orzecznictwo Sądów Polskich”

OTK „Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy”

PiP „Państwo i Prawo”

PN „Przegląd Notarialny”

PoP „Przegląd Orzecznictwa Podatkowego”

PP „Przegląd Podatkowy”

PPC „Polski Proces Cywilny”

PPE „Przegląd Prawa Egzekucyjnego”

PPH „Przegląd Prawa Handlowego”

PPiA „Przegląd Prawa i Administracji”

Prok. i Pr. „Prokuratura i Prawo”

PUG „Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego”

RP „Radca Prawny”

RPEiS „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny”

SP „Studia Prawnoustrojowe”

SPE „Studia Prawno-Ekonomiczne”

ZNSA „Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego”

Inne

ANR Agencja Nieruchomości Rolnych

APD Akt poświadczenia dziedziczenia

CEIDG Centralna Ewidencja Informacji o Działalności Gospodarczej

EPS Europejskie poświadczenie spadkowe

ETPC Europejski Trybunał Praw Człowieka

GIIF Główny Inspektor Informacji Finansowej

IS Izba Skarbowa

IWS Instytut Wymiaru Sprawiedliwości

KOWR Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa

KRN Krajowa Rada Notarialna

NORT Notarialny Rejestr Testamentów

NSA Naczelny Sąd Administracyjny

PBN Państwowe Biuro Notarialne

RIN Rada Izby Notarialnej

SA Sąd Apelacyjny

SD Sąd Dyscyplinarny

SN Sąd Najwyższy

SO Sąd Okręgowy

SR Sąd Rejonowy

SPC System Prawa Cywilnego

SPP System Prawa Prywatnego

TK Trybunał Konstytucyjny

TSUE Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UE Unia Europejska

UOKiK Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

WSA Wojewódzki Sąd Apelacyjny

WSD Wyższy Sąd Dyscyplinarny

ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Wstęp

Odmowa dokonania czynności notarialnej wraz z generalnym obowiązkiem dokonania czynności notarialnej na żądanie klienta wyznacza pozycję prawną notariusza. Musi on dokonać czynności notarialnej zawsze, kiedy nie zachodzą podstawy do odmowy jej sporządzenia. Z tego względu instytucja odmowy dokonania czynności notarialnej ma istotne znaczenie dla zapewnienia bezpieczeństwa obrotu prawnego i współkształtuje status prawny zawodu notariusza.

Historycznie przepisy dotyczące odmowy dokonania czynności notarialnej w badanym zakresie nie ulegały rewolucyjnym zmianom, lecz ewoluowały zgodnie z przemianami ustrojowymi i wymogami obrotu. Z tego powodu literatura przedmiotu dotycząca aktów prawnych poprzedzających obecnie obowiązującą ustawę pozostaje aktualna.

Obowiązek odmowy dokonania czynności notarialnej wynika przede wszystkim z art. 81 pr.not., jednak nie tylko. Oprócz tego notariusz odmawia dokonania czynności notarialnej także na podstawie art. 84, 86, 95e, 95s, 95ze oraz 95zh pr.not. Przedmiotem rozważań kolejnej publikacji będą regulacje związane z szeroko pojętymi sprawami spadkowymi, w których uczestniczy notariusz oraz z zarządem sukcesyjnym. Niniejsza praca zawiera szczegółową analizę statusu prawnego notariusza, różnic pomiędzy czynnością prawną i czynnością notarialną, funkcji odmowy dokonania czynności notarialnej, a także obejmuje badania poszczególnych podstaw odmowy sporządzenia czynności notarialnej.

Książka została podzielona na siedem rozdziałów. Pierwszy dotyczy statusu prawnego notariusza, którego ustalenie jest konieczne dla zrozumienia funkcji odmowy dokonania czynności notarialnej, które są rozważane w drugim rozdziale. Trzeci rozdział przedstawia wyniki badań nad pojęciem sprzeczności czynności notarialnej z prawem jako podstawy odmowy. Zaproponowane zostaje rozumienie pojęcie czynności notarialnej (sensu stricto i sensu largo) oraz wyróżnienie czynności prawnej głównej. Dalej prezentowane są różne rozumienia pojęcia prawa, do którego odnosi się art. 81 pr.not. i określony zostaje zakres sprzeczności czynności notarialnej z prawem (ze względu na skutki wadliwości czynności prawnej) oraz na charakter nieprzestrzeganego przepisu. Rozdział czwarty stanowi wykaz (wraz z komentarzem) wybranych okoliczności uzasadniających odmowę dokonania czynności notarialnych na podstawie art. 81 pr.not. Okoliczności zostały podzielone na wynikające z materialnej oraz formalnej sprzeczności z prawem. W rozdziale piątym przedstawiono przepis art. 84 pr.not. jako zawierający szczególną podstawę odmowy dokonania czynności notarialnej. Rozdział szósty dotyczy art. 86 pr.not. w zakresie podstaw odmowy dokonania czynności notarialnej. W siódmym rozdziale omówione zostały inne podstawy odmowy dokonania czynności notarialnej, w szczególności odmowa przyjęcia depozytu notarialnego, odmowa dokonania czynności wobec nieuiszczenia właściwych opłat sądowych oraz wobec naruszenia przepisów prawa podatkowego.

Niniejsza praca powstała na bazie napisanej przez autora pod kierunkiem prof. UAM dr. hab. Marcina Walasika rozprawy doktorskiej pt. Podstawy odmowy dokonania czynności notarialnej (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, rok 2020).

W tym miejscu autor pragnie wyrazić ogromną wdzięczność Profesorowi Marcinowi Walasikowi za pomoc i wsparcie okazywane w całym toku pisania pracy. Autor dziękuje za wielkie zaangażowanie i czas poświęcony przez Promotora, będąc świadomym, że bez Niego i Jego wysiłków praca z pewnością by nie powstała.

Autor chciałby także złożyć na ręce Recenzentów rozprawy doktorskiej – prof. dr. hab. Jacka Gołaczyńskiego oraz prof. ALK dr. hab. Przemysława Drapały – podziękowania za wszelkie uwagi, wartościowe wskazówki i serdeczne przyjęcie rozprawy.

Rozdział 1

Status prawny notariusza

1.1 Status prawny notariusza – uwagi ogólne

Ustawodawca nie określił wprost statusu prawnego notariusza1. Podstawowym aktem prawnym normującym funkcjonowanie notariatu jest ustawa z dnia 14.02.1991 r. Prawo o notariacie. Zgodnie z art. 2 § 1 pr.not. notariusz w zakresie swoich uprawnień działa jako osoba zaufania publicznego, korzystając z ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym. Jednocześnie art. 2 § 2 pr.not. stanowi, że czynności notarialne, dokonane przez notariusza zgodnie z prawem, mają charakter dokumentu urzędowego.

1.2 Charakter czynności notarialnych

Art. 2 §2 pr.not. stanowi, że czynności notarialne dokonane przez notariusza zgodnie z prawem mają charakter dokumentu urzędowego2. Jego interpretacja prowadzi do wniosku, że zawiera się w nim wewnętrzna sprzeczność. Z jednej strony notariusz zostaje wyposażony w kompetencję do sporządzania czynności, które mają charakter urzędowy. Jednocześnie jednak ustawodawca dopuszcza możliwość dokonywania przez notariuszy czynności sprzecznych z prawem, co wynika z wprowadzenia zastrzeżenia, że tylko czynności notarialne dokonane zgodne z prawem mają taki charakter.

1.2.1 Moc urzędowa czynności notarialnych

Niejasne jest wskazanie, że określone czynności notarialne mają charakter dokumentu urzędowego, a nie są dokumentem urzędowym. Rozważenia wymaga kwestia skuteczności czynności dokonanych przez notariusza w kontekście posiadania przez nie charakteru dokumentu urzędowego3.

Pojęcie dokumentu urzędowego, do którego odnosi się komentowany przepis Prawa o notariacie, zostało zastosowane w art. 244 k.p.c. Zgodnie z nim dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy władzy publicznej i inne organy państwowe w zakresie ich działania, stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone (art. 244 § 1 k.p.c.). Notariusz nie jest żadnym z wymienionych podmiotów4. Do czynności notarialnych nie ma również zastosowania art. 244 § 2 k.p.c., który nakazuje stosować przepis § 1 odpowiednio do dokumentów urzędowych sporządzonych przez inne osoby, w zakresie zleconych im przez ustawę zadań z dziedziny administracji publicznej. Wyłącznie na mocy przepisu szczególnego, tj. art. 2 § 2 pr.not., czynności notarialne niepochodzące od jakiegokolwiek podmiotu wymienionego w art. 244 k.p.c. mają charakter dokumentów urzędowych5.

Poprzez charakter dokumentu urzędowego należy rozumieć moc dowodową dokumentu urzędowego6. Użyte przez ustawodawcę stwierdzenie odnoszące się do charakteru dokumentu urzędowego jest nietrafne7. Czynności notarialne przybierające postać dokumentów są dokumentami urzędowymi i wprost stosuje się do nich odpowiednie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego8. Czynności dokonane z udziałem notariusza mające formę dokumentów zyskują najwyższy stopień pewności prawnej – zastrzeżony dla dokumentów urzędowych9.

Przyznanie czynnościom notarialnym mocy dokumentów urzędowych na podstawie przepisu szczególnego prowadzi do dwóch konkluzji. Po pierwsze, notariusz nie jest organem państwowym ani innym podmiotem z art. 244 k.p.c.10 Nie należy również do żadnej z konstytucyjnych władz publicznych, tylko jest wyodrębnionym organem o własnych kompetencjach – wynikających z poszczególnych ustaw11. Po drugie, notariusz, nie będąc organem władzy publicznej, wykonuje zadania publiczne12 ze skutkiem właściwym dla takich organów13. Państwo przyznaje zatem notariuszom kompetencję do działania w jego imieniu i wykonywania elementów jego władzy14. Notariusz, który sporządza czynność notarialną jako podmiot ustawowo powołany do tworzenia dokumentów urzędowych, realizuje zadania publiczne państwa, objęte jego władztwem15.

1.2.2 Charakter postępowania notarialnego

Czynnościom notarialnym została nadana moc urzędowa ze względu na charakter ogółu czynności podejmowanych przez notariusza16. Postępowanie związane zarówno z ogólnymi zasadami funkcjonowania notariatu, jak i działania w odniesieniu do poszczególnych rodzajów czynności są ściśle uregulowane przepisami Prawa o notariacie i ustaw odrębnych. Zawsze postępowanie przed notariuszem charakteryzuje się nieistnieniem sporu o prawo pomiędzy stronami czynności notarialnej. Rozumieć przez to należy, że między wszystkimi uczestnikami takiej czynności panuje zgoda co do sporządzenia czynności notarialnej o określonej treści, zaś granicą braku sporu jest zgodność czynności notarialnej z prawem17. Pojęcie postępowania notarialnego obejmuje całokształt działań podjętych przez notariusza w celu dokonania przewidzianej ustawą czynności notarialnej18. Postępowanie notarialne nie stanowi jednak rodzaju postępowania cywilnego19. Postępowanie przed notariuszem nie ma na celu rozpoznawania spraw cywilnych (jak ma to miejsce w postępowaniu cywilnym), zmierza przede wszystkim do sporządzenia dokumentów o charakterze urzędowym20.

Notariusz musi wykazać się szczególną starannością, która powinna przejawiać się m.in. w wynikającym z art. 80 pr.not. obowiązku pouczenia stron o skutkach prawnych dokonywanej czynności. Objaśnienia i pouczenia o skutkach dokonywanej czynności należą do zadań notariusza, który musi uczynić im zadość i zawrzeć stosowną wzmiankę w sformułowanym akcie notarialnym21. Obowiązek ten stanowi wyraz biurokratyzmu przy wykonywaniu jurysdykcji prewencyjnej, jednak jest to zjawisko pozytywne, polegające na zachowaniu ścisłych reguł sporządzania czynności notarialnych, które pozwalają stronom na podjęcie rozważnej decyzji22. Jednocześnie notariusz nie może wpływać przy pomocy pouczeń na klienta w taki sposób, by namówić go do zawarcia danej czynności prawnej, bądź do zawarcia takiej go zniechęcać23. Nie stoi to w sprzeczności z dyspozycją art. 80 § 2 pr.not., zgodnie z którym notariusz czuwa na należytym zabezpieczeniem praw i słusznych interesów stron oraz innych osób, dla których czynność może powodować skutki prawne.

Na przyznanie czynnościom notarialnym charakteru dokumentów urzędowych wpływa również ustanowiony w art. 1 § 1 pr.not. generalny obowiązek dokonania czynności notarialnej. Notariusz musi sporządzić czynność notarialną, gdy strony są prawnie zobligowane do jej dokonania albo mają taką wolę. Skonfrontowanie art. 1 § 1 pr.not. z pozostałymi regulacjami tej ustawy pozwala stwierdzić, że ogólna zasada zobligowania notariusza do dokonania czynności notarialnej doznaje ograniczeń. Najdalej idące ograniczenie wynika z przywołanego wcześniej art. 81 pr.not. Skonstruowany w nim nakaz odmowy dokonania czynności, która byłaby sprzeczna z prawem, oznacza, że na notariuszu spoczywa jednocześnie pozytywny obowiązek dokonania czynności i negatywny obowiązek – odmowy sporządzenia czynności, która byłaby sprzeczna z prawem. W ten sposób notariusz staje się podmiotem, który ma za zadanie niedopuszczenie do powstania czynności notarialnych sprzecznych z prawem.

Notariusz nie tylko dokonuje czynności notarialnych, ale wykonuje także czynności urzędowe, które są odmienne od szeroko pojmowanych usług prawniczych24. Na notariuszy nałożone są obowiązki o charakterze publicznoprawnym, które sprawiają, że notariusz działa w imieniu państwa i na jego rzecz25. Należą do nich w pierwszym rzędzie zadania fiskalne, polegające na pozostawaniu przez notariusza płatnikiem podatku od czynności cywilnoprawnych oraz od spadków i darowizn, a także na obowiązku poboru opłat sądowych26. Na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu27 zostały na notariusza nałożone kolejne obowiązki wynikające z ustanowieniem go instytucją obowiązaną28. Przyznanie dokumentom sporządzonym przy udziale notariusza mocy urzędowej wynika również z tego, że poprzez czynność notarialną rozumie się ogół czynności podejmowanych przez notariusza jako osoby urzędowej, których rezultatem jest sporządzony dokument29. Oznacza to, że czynność notarialna powstaje tylko w przypadku, gdy notariusz spełnił swoje ustawowe obowiązki i w sposób prawidłowy przeprowadził całą procedurę prowadzącą do sporządzenia czynności. Ma się przez to rozumieć postępowanie zgodnie z ustalonym trybem, w szczególności w zakresie obowiązku odmowy dokonania czynności notarialnej w konkretnych przypadkach (m.in. na podstawie art. 81, 84, 86 pr.not.) oraz ustalenia tożsamości stron i posiadania przez nie wymaganej zdolności do czynności prawnych.

Reasumując, rządzące postępowaniem notarialnym podstawowe zasady: biurokratyzmu, oceny zgodności planowanej czynności z prawem, odmowy dokonania czynności sprzecznej z prawem i sporządzenia czynności notarialnej zgodnej z prawem30 sprawiają, że notariusza uznać należy za podmiot o wyjątkowym statusie. Wyjątkowość zawodu notariusza polega w tym przypadku na tym, że nie pozostając organem państwowym jest jednocześnie silnie uzależniony od państwa31. Ustawodawca przekazuje konkretne czynności z zakresu ochrony prawnej notariuszom, jednak pod warunkiem istnienia właściwej kontroli ich działania32. O takiej relacji świadczy złożona procedura powołania na notariusza oparta na istnieniu restrykcyjnych wymogów co do osoby jak i posiadanych kwalifikacji (art. 10–12 pr.not.). Notariusze pozostają nadzorowani przez państwo (w szczególności przez Ministra Sprawiedliwości, ale również przez sądy) przez cały czas pełnienia swojej funkcji33. Istnienie przymusu notarialnego dotyka uczestników obrotu, którzy muszą zachować odpowiednią formę zamierzonej czynności prawnej, ale także samego notariusza, którego obowiązkiem jest dokonanie takiej czynności – o ile nie zachodzą podstawy do odmowy jej sporządzenia34. Czynności notarialne nie są zadaniami własnymi notariusza, lecz zadaniami państwa, które wynikają z obowiązującego prawa35. W rezultacie notariusz pozostaje osobą fizyczną (prywatną), która w zakresie, w jakim dokonuje czynności notarialnych, otrzymuje część uprawnień zarezerwowanych dla państwa36. Notariusz pełni urząd publiczny, pozostając jednocześnie poza hierarchią administracji państwowej i organów publicznych37.

1 Status ustrojowo-prawny notariusza pozostaje nieokreślony już od unifikacji prawa notarialnego, która nastąpiła na podstawie Rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 27.10.1933 r. – Prawo o notariacie (Dz.U. nr 84, poz. 69 ze zm.). Tak trafnie: A. Oleszko, R. Pastuszko, Ustrój polskiego notariatu w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, „Studia Iuridica Lubliniensa” 2014, nr 22, s. 551; A.J. Szereda, Czynności notarialne. Komentarz do art. 79–112 Prawa o notariacie, Warszawa 2018, s. 18; por. M. Iżykowski, Notarialne poświadczenie dziedziczenia jako rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, [w:] P. Grzegorczyk, K. Knoppek, M. Walasik (red.), Proces cywilny. Nauka – Kodyfikacja – Praktyka. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Feliksowi Zedlerowi, Warszawa 2012, s. 173–175. Tamże syntetycznie o roli notariusza w społeczeństwie i w systemie prawnym. Patrz także: W. Boć, Status prawny notariusza, Wrocław 2010, s. 18 i n. Tamże ogólnie o notariacie w Polsce i jego pozycji. O statusie notariusza również: J. Biernat, [w:] A. Rataj, A.J. Szereda (red.), Ustrój notariatu. Komentarz do art. 1–78d Prawa o notariacie, Warszawa 2019, s. 4–5; P. Blajer, [w:] A. Rataj, A.J. Szereda (red.), Ustrój notariatu…, s. 23–25. Tamże rys historyczny statusu ustrojowego notariusza oraz ujęcie prawnoporównawcze.

2 Krytycznie na temat redakcji komentowanego przepisu: P. Blajer, [w:] A. Rataj, A.J. Szereda (red.), Ustrój notariatu…, s. 77–78. Autor wskazuje m.in. na problem zakwalifikowania projektów sporządzanych na żądanie stron jako dokumentów urzędowych.

3 Por. A. Oleszko, Z cywilnoprawnej problematyki czynności notarialnych, „Rejent” 1991, nr 1, s. 20–21; J. Florkowski, B. Tymecki, Prawo o notariacie…, s. 6. Tamże wyróżniono pojęcia dokumentu notarialnego i czynności notarialnej.

4 Por. M. Walasik, Poddanie…, s. 147. Tamże autor odnosi się jednak do art. 785 k.p.c.

5 M. Sieńko, [w:] M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. T. I, Warszawa 2015 s. 695; por. K. Knoppek, [w:] H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. T. I, Warszawa 2013, s. 881; J. Florkowski, B. Tymecki, Prawo o notariacie…, s. 6; B. Tymecki, Notariat i czynności notarialne, Białystok 1988, s. 78; por. A. Oleszko, Prawo o notariacie. Księgi wieczyste. Postępowanie wieczystoksięgowe, Warszawa 2014, s. 25; tenże, Akty notarialne, Warszawa 2015, s. 102–103; H. Nowara-Bacz, Przesłanki wyłączenia…, s. 85.

6 T. Demendecki, [w:] A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Komentarz. T. I, Warszawa 2017, s. 440 i n.; H. Nowara-Bacz, Przesłanki wyłączenia…, s. 89.

7 R. Wrzecionek, Czynności notarialne w prawie spółek, Warszawa 2008, s. 140; W. Boć, Status…, s. 72.

8 K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993, s. 78.

9 H. Nowara-Bacz, Przesłanki…, s. 84–85; K. Knoppek, Dokument…, s. 84–85. Tamże autor wprost stwierdza, że każdy dokument notarialny jest dokumentem urzędowym. W szczególności zaznacza, że akt notarialny to dokument urzędowy, który ucieleśnia i wyraża konkretną czynność notarialną.

10 H. Nowara-Bacz, Przesłanki…, s. 85–86.

11 J. Bodio, Status…, s. 26.

12 Por. R. Kapkowski, Odmowa dokonania czynności przez notariusza w aspekcie proceduralnym, „Rejent” 2008, nr 7/8, s. 46.

13 R. Wrzecionek, Czynności notarialne…, s. 139.

14 A. Oleszko, Prawo o notariacie. Komentarz. T. I. Ustrój notariatu…, s. 182–183; wyrok TK z dnia 17.12.2008 r., Ts 255/07, LEX nr 493088. Por. J. Bodio, Status…, s. 9 i n., która twierdzi, że notariusz jest w zasadzie osobą prywatną, która sprawuje wybrane funkcje państwowa, jednak nigdy nie wykonuje władzy publicznej.

15 A. Oleszko, R. Pastuszko, Ustrój polskiego notariatu…, s. 555–557; por. A. Oleszko, Konsekwencje usytuowania notariusza jako przedsiębiorcy, [w:] R. Sztyk (red.), III Kongres Notariuszy RP. Nowoczesny notariat w bezpiecznym państwie, Warszawa–Kluczbork 2006, s. 247; R. Sztyk, Rola notariatu w przeobrażeniach gospodarczych jako gwarancja bezpieczeństwa obrotu cywilnego, „Rejent” 1995, nr 4, s 83–84.

16 Por. H. Nowara-Bacz, Przesłanki wyłączenia…, s. 85.

17 A. Oleszko, Znaczenie i charakter braku sporu w postępowaniu notarialnym, „Rejent” 2015, nr 4, s. 11 i n.

18 B. Tymecki, Notariat…, s. 21; por. A. Oleszko, Prawo o notariacie. Księgi wieczyste…, s. 19–20. Pojęcie postępowania notarialnego nie jest powszechnie stosowane. Posłużył się nim jednak SN w uchwale z dnia 29.05.1990 r., stwierdzając, że postępowanie notarialne jest rodzajem postępowania cywilnego – unormowanego przepisami Prawa o notariacie: uchwała SN z dnia 29.05.1990 r., III CZP 29/90, Legalis nr 26977; R. Wrzecionek, Bezstronność notariusza w postępowaniu notarialnym, publikacje elektroniczne ABC, LEX. Szerzej na temat postępowania notarialnego, jego zasad i dających się w nim wyróżnić etapów wypowiada się M.A. Nowocień. Patrz: taż, Odmowa…, s. 105 i n.; por. A.J. Szereda, Czynności notarialne…, s. 14–16.

19 Odmiennie: A. Oleszko, Akty notarialne…, s. 601–602; B. Tymecki, Notariat…, s. 94; por. uchwała SN z dnia 15.12.2017 r., III CZP 83/17, LEX nr 2409065.

20 M. Walasik, Analogia w prawie procesowym cywilnym, Warszawa 2013, s. 54–57. Tamże autor szeroko przedstawia argumenty, z uwagi na które postępowanie notarialne nie powinno być kwalifikowane jako postępowanie cywilne.

21 A. Oleszko, Odmowa sporządzenia czynności notarialnej, „Rejent” 1996, nr 4/5, s. 56; tenże, Czynność notarialna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Zagadnienia konstrukcyjne, NPN 2014, nr 4, s. 8.

22 R. Sztyk, Funkcja publiczna notariatu, „Rejent” 1994, nr 12, s. 68.

23 A. Oleszko, Staranność zawodowa notariusza w świetle art. 80 Prawa o Notariacie, „Rejent” 1997, nr 9, s. 16.

24 A. Oleszko, Status prawny notariusza w systemie ustroju państwowego, „Rejent” 2005, nr 12, s. 18; por. J. Florkowski, B. Tymecki, Prawo o notariacie…, s. 5–7; B. Tymecki, Notariat…, s. 96.

25 Por. A. Oleszko, Z zagadnień ustrojowych notariatu, „Rejent” 1993, nr 9, s. 13–15.

26 Wyrok TK z dnia 10.12.2003 r., K 49/01, LEX nr 82405; wyrok TK z dnia 7.07.2011 r., U 8/08, LEX nr 963600. Szeroko na temat obowiązków fiskalnych notariusza w rozdziale 10 niniejszej pracy.

27 Ustawa z dnia 1.03.2018 r. o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (Dz.U. z 2018, poz. 7230). Szerzej o obowiązkach notariusza, także w takim zakresie: W. Boć, Status…, s. 59–63.

28 Należy jednak zauważyć, że na gruncie ustawy o przeciwdziałaniu praniu brudnych pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, notariusz jest tylko jedną z wielu instytucji obowiązanych, do których należą także podmioty nie będące funkcjonariuszami publicznymi.

29 Por. A. Oleszko, Status prawny notariusza w systemie…, s. 21.

30 Por. M.A. Nowocień, Odmowa…, s. 109–111.

31 Por. M. Iżykowski, Notarialne poświadczenie…, s. 183.

32 Uchwała SN z dnia 7.12.2010 r., III CZP 86/10, Legalis nr 265623.

33 R. Wrzecionek, Czynności notarialne, s. 139; H. Nowara-Bacz, Przesłanki…, s. 85.

34 Por. A. Oleszko, Przymus notarialny, „Rejent” 1994, nr 5, s. 26.

35 A. Oleszko, Z zagadnień…, s. 14.

36 R. Wrzecionek, Czynności notarialne…, s. 139; A. Oleszko, Status prawny notariusza w systemie…, s. 21; W. Szwajdler, Status prawny notariusza, [w:] 70 lat zunifikowanego polskiego prawa o notariacie. Materiały z sesji naukowej. 1933–2003, Warszawa 2003, s. 74.

37 A. Oleszko, Notariusz jako ustawowy pełnomocnik zainteresowanych w postępowaniu wieczystoksięgowym…, „Rejent” 2000, nr 9, s. 20; A.J. Szereda, Czynności notarialne…, s. 18.