MICHAŁ RÖMER, Miłość z lupanaru. Dziennik intymny wileńskiego adwokata

© by Ośrodek KARTA, 2019

Wybór, opracowanie redakcyjne

AGNIESZKA KNYT

Przypisy

RIMANTAS MIKNYS, JAN SIENKIEWICZ

Korekta

ŁUKASZ BERTRAM, IZA MRZYGŁÓD

Opracowanie graficzne, skład komputerowy

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

ISBN 978-83-65979-59-9

Wydanie I

Warszawa 2019

Ośrodek KARTA

ul. Narbutta 29, 02-536 Warszawa

tel. (48) 22 848-07-12

kontakt do wydawnictwa: ok@karta.org.pl

dystrybucja: kolportaz@karta.org.pl

księgarnia internetowa: ksiegarnia.karta.org.pl

www.karta.org.pl

wstęp

Urodził się i dorastał w szacownej rodzinie ziemiańskiej o wielopokoleniowych tradycjach. Prowadził niewielką praktykę adwokacką, publikował w postępowych pismach, angażował się w życie kulturalne Wilna. Ten wizerunek porządnego obywatela nie przeszkadzał mu, jak wówczas wielu szanowanym panom z wyższych sfer, zostać regularnym bywalcem wileńskich lupanarów.

Na początku XX wieku większe miasta europejskie obfitowały w domy publiczne. Jak pisze Jolanta Sikorska-Kulesza w swojej książce Zło tolerowane (Warszawa 2004): „Domy publiczne oraz uliczne prostytutki stały się integralnym elementem pejzażu kapitalistycznego miasta. […] korzystanie z płatnych usług seksualnych było powszechnym doświadczeniem mężczyzn. […] Ówczesne realia sprzyjały, jak nigdy wcześniej, rozwojowi handlu płatną miłością. Rozległe i szybkie procesy uprzemysłowienia oraz urbanizacji zachodzące w XIX wieku w Europie w niebywałym tempie poszerzały obszary nędzy, której częścią składową była armia kobiet pozbawionych możliwości utrzymania się, skazana niejako na prostytucję”. Wśród mężczyzn korzystających z „płatnej miłości” znalazł się także Michał Pius Paschalis Römer herbu Laski.

Przyszedł na świat w 1880 roku w dworze w Bohdaniszkach i reprezentował dwunaste pokolenie szeroko rozgałęzionego na Litwie rodu Römerów, który w XVII wieku przeniósł się do Rzeczpospolitej z Inflant. Jego przodkowie służyli Koronie i Litwie na rozmaitych polach: jako oficerowie, dyplomaci, uczeni, literaci, malarze, działacze społeczni; jak choćby jego pradziad Michał Józef Römer (1778–1853) – orędownik polskości, marszałek szlachty guberni wileńskiej, prezydent Wilna w 1812 roku, wolnomularz. Rodzice Michała, Konstancja z Tukałłów herbu Śreniawa i Michał Kazimierz, wychowywali go (wraz z pięcioma jego starszymi siostrami) w dostatnim domu, w którym panowała atmosfera patriotyzmu, zaangażowania społecznikowskiego i religijności katolickiej.

Mając świadomość całego tego dziedzictwa, Michał Römer równocześnie był człowiekiem otwartym na nowe prądy. Dostrzegając może wcześniej niż jego środowisko koniec belle époque, działał w licznych postępowych organizacjach i nieformalnych środowiskach politycznych, był wolnomularzem, mistrzem loży masońskiej „Litwa”. Wiosną 1911 roku mieszkał w Wilnie, był w separacji z poślubioną dwa lata wcześniej Reginą Römerówną (daleką kuzynką), z którą miał niespełna roczną córeczkę Celinę.

Mimo że próbował wymykać się konwenansom, to jednak jego życie w znacznym stopniu podporządkowane było normom wyznaczonym przez otaczające go konserwatywne środowisko. Życie to nabrało innego wymiaru z powodu jednego spotkania – z dziewczyną z lupanaru. Michał Römer notuje je z wręcz brutalną szczerością w swoim dzienniku, dzięki czemu po ponad stu latach możemy prześledzić, jak fizyczna fascynacja przeradza się w wyjątkowe uczucie, wykraczające nawet poza śmierć.

AGNIESZKA KNYT

prolog

środa, 19 stycznia (1 lutego)¹, rok 1911

Wieczoremjakiś dziwny stan niepokoju i rozterki mnie ogarnął. Wyszedłem na miasto, zaszedłem do pierwszego lepszego znajomego, którego po drodze przypomniałem sobie, jakby wiedziony instynktem towarzyskości – byle uciec od własnego „ja”, od swego nastroju ciężkiego; tym znajomym był Witold Abramowicz² – alem go nie zastał.

Wyszedłem znów na ulicę, przeszedłem się po prospekcie z jakąś bolesną tęsknotą w sercu, z uczuciem głębokiego osamotnienia. Przyszła mi chęć szalona upicia się, zanurzenia się w orgię rozpusty; szalone pragnienie alkoholu i kobiet ogarnęło mnie jak drapieżne szpony krogulca. Tak nieraz w chwili ciężkiej rozterki, gdy duch słabnie, raptem rozszaleje ciało. Z kryjówek wypełzają najniższe instynkty użycia, podłej lubieżności, która plwa na wszystko, co jest w człowieku harmonią, i chce się upić, chce żeru, chce splugawienia się. Mając mało pieniędzy przy sobie, poszedłem pożyczyć takowych od Janulaitisa³, aby mieć za co orgię wyprawić. Już pożyczyłem, już szedłem z pieniędzmi hen, ale zdołałem się jeszcze zdobyć na wysiłek, przemogłem się i wróciłem do domu.

19 lutego (4 marca), rok 1911, sobota

O godzinie 5.00 poszedłem do kolegi Powołockiego⁴ na proszone bliny. Zebrało się do 20–30 adwokatów (prawie wyłącznie pomocników); ze starych byli tylko Wróblewski⁵ i Andrejewski. Atmosfera była miła, koleżeńska. Męski pijacki charakter tego rodzaju uczt koleżeńskich był złagodzony obecnością żony Powołockiego, teściowej i sióstr; miłe zresztą i niekrępujące, wesołe kobiety, jak miły też bardzo i gościnny był sam gospodarz Powołocki. Piło się dużo, ale specjalnego pijaństwa nie było. Po blinach, przy czarnej kawie w dyskusji pewnego grona kolegów popstrykaliśmy się z Wróblewskim, z którym zawsze tradycyjnie po wypiciu sobie docinamy, choć te nasze podchmielone docinki są zawsze tylko swawolą bez złości. Ujadamy się z nim wtedy, cięte ku sobie rzucamy pociski, ale bez niechęci; właściwie wtedy właśnie zbliżamy się ku sobie, wtedy zaciera się między nami ta niechęć, która na trzeźwo zawsze nas dzieli.

Po tradycyjnej więc szermierce z Wróblewskim wróciłem z blinów do domu z zamiarem bogobojnie położyć się spać, ciesząc się, że się obeszło bez zbytniego nadużycia alkoholu. Tymczasem po przyjściu do domu przypomniałem sobie, że to dziś w „Rūcie”⁶ przedstawienie amatorskie litewskie, na które służąca moja Anuśka miała wielką ochotę się wybrać. Dla zrobienia jej tej przyjemności, ponieważ sama biedaczka iść na wieczorek nie może, a jest to dla niej jedyna przyjemność w mieście, zaprowadziłem ją sam do „Rūty”. Wkrótce przyszedł do „Rūty” Iwan Łuckiewicz⁷, który się dowiedział, że ja tam jestem, i wywołał mnie do „Żorża”⁸.

Zleciłem Anuśkę opiece Janulaitisa i poszedłem z Łuckiewiczem do „Żorża”, gdzie zastaliśmy całą kompanię: Antoniego Łuckiewicza, Jeleńskiego⁹ z siostrą, pomocnika adwokata Wyszyńskiego i Szpakowskiego¹⁰ z Mińska. Od „Żorża” mieliśmy iść do Hamana, ale potem, odprowadziwszy siostrę Jeleńskiego, poszliśmy na czarną kawę na Baksztę¹¹, gdzie spędziliśmy pyszną hulacką noc – Sardanapalowską noc, jak mówi Szpakowski.

3 (16) marca, rok 1911, czwartek

Wieczorem Witold Römer¹² zaprosił mnie do siebie na herbatkę; częstował wódką, przekąską, herbatą. Mieszka w jakichś obskurnych chambres garnies¹³ przy ulicy Wileńskiej; dokoła same kurwy, dość niskiej kategorii; jakieś tam dwie przylazły do jego numeru częstować się wódeczką i przekąską, ale Boże odpuść – co za lafiryndy. Niewarte grzechu!

5 (18) kwietnia, rok 1911, wtorek

Nie umiem się utrzymać na poziomie surowej cnotliwości i wstrzemięźliwości. Mam żyłkę hulacką, która mnie od czasu do czasu gwałtownie wtrąca w odmęt orgii użycia. Na ogół hulaką nie jestem, mam wielką wrażliwość społeczną, kocham życie intelektualne, mam nieprzeparty pociąg do czynnego życia psychicznego, które z wielką miłością wcielam do moich prac literackich, politycznych i społeczno-kulturalnych. To zużywa lwią część mojej energii, zwłaszcza że nie umiem czegoś robić połowicznie, lecz się cały oddaję pracy, która mnie pociąga, ponieważ wrażliwość moja skłania mnie zawsze do przeceniania raczej niż sceptycznego niedoceniania istoty rzeczy.

Jestem urodzonym optymistą i człowiekiem intensywnego życia psychicznego, a jednak... Jednak zawsze wyskakuje we mnie od czasu do czasu żywiołowa iskra użycia fizycznego, tęsknoty do rozkoszy, pożądliwości płciowej, pragnienia ekstazy i narkotyku. Trwa to krótko, ale z taką siłą, że panować nie potrafię. Widocznie – nihil humanum a me alienum esse puto¹⁴.

Taką noc dziś spędziłem, upojony winem i kobietami. A szczyt podrażnienia erotycznego osiągnąłem, gdy wśród kobiet lubieżnych, kobiet do wzięcia była jedna czysta i nieskalana, nietknięta, naiwna, wstydliwa. Ten kontrast doprowadzał mnie do szału, do pożądliwości chorobliwej, tym ostrzejszej, że się zaspokoić nie dawała, bo ta dziewczyna jest cnotliwa i fizycznie nieskalana. A włosy i głos miała przepiękne i biła z niej taka świeżość, taka wstydliwość i skromność, że na tle zepsutego lubieżnego środowiska była ona różowym paluszkiem jutrzniowym i budziła ku sobie ostrą bolesną tęsknotę, budziła – czarodziejka – z najgłębszych tajników duszy jakieś sny nieziszczone i nieziszczalne, subtelne gdzieś het promyki wczesnych marzeń młodości, jakieś przeczucia rozkoszne a smętne, bo strawione świadomością brudu.

Po takiej nocy niespanej, boleśnie przetęsknionej w pozornych ramach użycia – zmęczony, wyjechałem pociągiem południowym z Wilna do Bohdaniszek¹⁵.

6 (19) kwietnia, rok 1911, środa

Pięknie i wesoło na wsi; wiosna dopełnia zwycięstwa nad szczątkami zimy. Resztki śniegu, zwiędłe i brudne, topnieją pod płotami, w cieniu zarośli, po rowach i na północ zwróconych zboczach pagórków. Zwinne raźne strumyki i ruczaje kończą pełnić swą misję wiosenną. Ziemia pachnie, odurza, ciepły wiatr upowszechnia wiosnę, trawka już skromnie kiełkuje, wynurzając zwycięskie młode pędy ponad jednolite szare tło wymarłej flory zeszłorocznej. Na łąkach błękitnieją wielkie tafle wód. Nad tęgim wiośnianym skupieniem natury, nad jej szlachetną powagą twórczą góruje krzykliwy zgiełk licznego ptactwa z melodyjnymi tonami poszczególnych gwizdań, rzeźbiących się na tle mieszanego chóru. Już i żuczki biegają po grudkach ogrzanej słońcem ziemi, bąk przeleci gdzieś het pod nosem, migając w uszach krótkim urwanym brzęczeniem. Dzień dziś słoneczny, przejrzysty, bez chmurki. W cieniu 11 do 13 stopni Réaumura¹⁶.

Kocham wiosnę, kocham Bohdaniszki, toteż mi tu dobrze, radośnie. Wypoczywam, chłonę w siebie woń młodości, wiary w życie, jaką daje wiosna.

9 (22) kwietnia, rok 1911, sobota

Wielka Sobota. Wszyscy zajęci gorączkowo przyrządzaniem święconego na jutro. Papa, znerwowany i zmęczony postem, chodzi i gderze, Mama nawet się rusza i dogląda ustawiania mięsiw i ciast na stole, a poza tym wydaje rozporządzenia i ześrodkowuje całą administrację roboty. Marynia¹⁷ sama piecze, biega, pracuje, Helcia¹⁸ jej pomaga, Stefuś¹⁹ – i ten przejęty doniosłością chwili i stęskniony do przysmaków jutrzejszych kręci się jak fryga po wszystkich kątach, drepcze, coś niby pomaga, coś skubie, słowem – wszyscy i wszystko w ruchu. Służba cała też skierowana do jednego celu – święconego. Kazimierz²⁰, służące Jadzia i Urszula, gospodyni, dziewki na piekarni – wszystko uruchomione w pocie czoła.

Ja tylko jeden najmniej biorę czynnego udziału w tych gorączkowych przygotowaniach, choć też przy okazji zaglądam to do kuchni, to do pokoju gościnnego w nowym domu przy spiżarni, w którym się ustawia święcone.

10 (23) kwietnia, rok 1911, niedziela

I dzień Wielkiejnocy. Symboliczny dzień zmartwychwstania miłości, życia; święto wiosny, święto wieczystego odrodzenia. W świętach chrześcijańskich znajduje pewne potwierdzenie teoria Andrzeja Niemojewskiego²¹ (vide jego książka Bóg Jezus) o astralnym pochodzeniu Chrystusa i mitu chrześcijańskiego. Nawet zabagnienie chrystianizmu specyficznym – że się tak wyrażę – racjonalizmem mistycznym średniowiecza nie zdołało pozbawić go całkowicie jego pierwotnej głębokiej koncepcji kosmicznej. W szczególności kosmiczny i astralny charakter chrystianizmu jako systemu religijno-filozoficznego uwydatnia się znakomicie w kapitalnych świętach chrześcijańskich – Bożym Narodzeniu i Wielkiejnocy. Narodzenie Boże – to moment przesilenia słonecznego, narodziny dnia i słońca, zwycięstwo nad przemocą nocy i cienia. Wielkanoc, Zmartwychwstanie Pańskie – to święto odrodzenia całej natury, święto życia, młodości, rozrostu.

Piękny też jest nasz polski symboliczny zwyczaj święconego. Jest on głębszy ponad zwykły instynkt obżarstwa i chciwości; po długim poście jest to uczta pełni użycia, odrodzenia zdobywczej natury, rozpasanie zmysłów po skupionym, wątłym ascetyzmie. To orgia użycia, radosna orgia hulaszcza, jaka ogarnia całą naturę dokoła w dniu wiosny.

Święcone bohdaniskie jest, jak zawsze, okazałe, sute. Indyki, szynki, głowy świńskie, pieczenie wołowe, cietrzewie, ciasta, szpekuchy²², babki, torty, mazurki zapełniają zastawę stołu świątecznego. Oprócz Komorowskich²³ i naszego grona bohdaniskiego nikogo nie było. Zespół ściśle rodzinny.

rozdział I

19 czerwca (2 lipca), rok 1911, niedziela

Muszę tu nadmienić o jednej rzeczy, która mi bardzo na sercu leży. Poznałem biedną młodą dziewczynę, Łotewkę, prostytutkę zamkniętą w domu publicznym u Rozy Gołąbek na Bakszcie. Dziewczyna młoda, ma lat 19–20, nazywa się Walli. W lupanarze jest dopiero od dwóch tygodni; skromna jeszcze, niezepsuta przez szkołę rozpusty. Opowiedziała mi bolesną tragedię swego życia, która ją tu wreszcie wpędziła. Pochodzi z Libawy²⁴, zna język niemiecki i kilkadziesiąt ledwie słów rosyjskich. Zakochana w jakimś Żydku, który ją dziewictwa pozbawił, a teraz mieszka w Rydze; matka ją wyrzuciła z domu za to, że nie chciała zrezygnować ze swej miłości do Żyda; miłość pozbawiała ją niemal przytomności. Wyrzucona z domu, bez miejsca, bez chleba, posłuchała namowy jakiegoś handlarza dziewcząt, który ją tu skierował.

Niedola tego dziewczęcia obeszła mnie żywo; biedaczka płakała; pije dużo i śpiewa rzewne piosenki łotewskie dla ukojenia swej tęsknoty, a o ukochanym swym zapomnieć nie może. Kocha go nadal, szalenie, boleśnie. Prosiła, abym jej książek łotewskich dostarczył. Niezepsuta jeszcze, brzydzi się swej „pracy” i nie uprawia praktyk najgorszych, choć „goście” ją do takowych skłaniają i ostatecznie skłonią. Chciałbym ją uratować; spróbuję zwrócić się do Towarzystwa Ochrony Kobiet²⁵.

20 czerwca (3 lipca), rok 1911, poniedziałek

Dziewczyna z Bakszty, Walli, nie wychodzi mi z pamięci. Biedne, nieszczęśliwe stworzenie, rzucone na grunt obcy do lupanaru, na wyrafinowane praktyki rozpusty. Dziś jeszcze może uratować by się ją dało, bo jest wrażliwa, brzydzi się ekscesami rozpusty, cierpi. Jest jeszcze młoda, świeża, zdrowa. Ale z dnia na dzień w tej atmosferze zmęczenia fizycznego, hańby, pijaństwa, które uprawia dla uśmierzenia cierpień moralnych, będzie się coraz głębiej staczała w kałużę zepsucia. Aby nie stracić „klientów”, przezwycięży wstręt i nagnie się do najobrzydliwszych praktyk, które potem staną się dla niej chlebem powszednim. Znikczemnieje moralnie, stępi zmysły i uczucia oraz wszelką wrażliwość. Wtedy już będzie zgubiona. Wprawdzie zapomni o swej tragicznej miłości, ale wraz z nią wyzbędzie się i wszystkiego, co szlachetne. Boli mnie ta dziewczyna. Chciałbym się przyczynić do jej ratunku, póki czas.

W tym celu poszedłem rano do Towarzystwa Ochrony Kobiet. Niewiele mi się tam wszakże udało dopiąć. Towarzystwo to zajmuje się nie tyle ratowaniem kobiet tak zwanych upadłych, ile raczej stręczeniem pracy dla dziewcząt i kobiet „uczciwych” w celu zapobieżenia ich upadkowi. Kobietami upadłymi zajmuje się tylko o tyle, o ile bądź one same się do Towarzystwa zwrócą, bądź ktoś je tam skieruje i wtedy, jeżeli to są katoliczki, Towarzystwo odsyła je do zakładu magdalenek na Antokolu²⁶, ewentualnie odstawia je swoim kosztem do miejsca ich urodzenia. Własnej wszakże samodzielnej akcji w celu ratowania tych kobiet, wyrywania ich z sideł wyzysku lupanarów, Towarzystwo nie przedsiębierze. Agentów do tej roboty Towarzystwo nie posiada, a bez takowych nic zrobić nie można. W Towarzystwie czynne są właściwie same panie i jeden tylko mężczyzna, dr Marenicz²⁷, ale ten właściwie bierze czynny udział w zarządzie, za ciężki zaś jest i zbyt zajęty, aby mógł się roli agenta podjąć.

Wskazano mi w Towarzystwie niejaką Piątkowską, praczkę z zawodu, kobietę prostą z ludu, która jest osobą ideową i poświęca się energicznie działalności nad ratowaniem „upadłych” kobiet. Sama podobno chodzi do domów publicznych, gdy trzeba stamtąd jakąś dziewczynę wyrwać, zajmuje się następnie ich losem, ma ich zawsze po kilka u siebie. Poszedłem więc pod wieczór do niej za wskazanym adresem. Nie jest to wszakże kobieta, która by odpowiadała wymaganiom w stosunku do mojej Łotewki Walli. Piątkowska to poczciwa kobiecina, istotnie ideowa i szczera, ale traktująca sprawę przeważnie ze stanowiska moralno-religijnego. Ma ona gorące serce dla nieszczęścia ludzkiego zbiorowego, lecz dla indywiduów jest szorstka. A tu właśnie dla takiego wypadku, jak z Walli, trzeba niezmiernie dużo subtelności, trzeba umieć przeniknąć miłością w serce tej właśnie dziewczyny jako żywego osobnika, nie zaś kategorii społeczno-moralnej, trzeba mieć dużo taktu i umieć nie zadrasnąć ambicji i uczuć tej dziewczyny. Zresztą Walli nie katoliczka, więc Piątkowska nie zdoła dla niej nic zrobić. Zaproponowała mi Piątkowska, żeby Walli może do katolicyzmu skłonić, ale odmówiłem, bo geszefty religijne są brudem, który uzdrowić jej nie zdoła.

21 czerwca (4 lipca), rok 1911, wtorek

W sprawie mojej Łotewki Walli, widząc, że Towarzystwo Ochrony Kobiet pomocne być nie może, pomówiłem dziś z Boguszewskim²⁸. Jest to człowiek głębokiej kultury etycznej i człowiek serca. Zainteresował się szczerze losem biednej dziewczyny. Ma on mały mająteczek w Mińszczyźnie, który jest w dzierżawie. Owóż przyrzekł, że jeżeli dziewczynę z domu publicznego wyrwę, on udzieli jej tymczasowo mieszkania w jego mająteczku, gdzie będzie też miała skromne utrzymanie. Oprócz tego, przyrzekł napisać do jakichś swoich znajomych, artystów mieszkających na wsi, zapytując, czy by jej nie przyjęli w charakterze modelki, jeżeli jest tylko dobrze zbudowana. Zaznaczając, że ludzie ci są uczciwi i nie skorzystają z tego, że dziewczyna była chwilowo prostytutką, i nie będą przeto modelkę dla rozpusty używać.

2 (15) lipca, rok 1911, sobota

Widziałem się z Boguszewskim. Mówiłem z nim o Walli. Lękałem się, żeby się Boguszewski nie cofnął. Byłoby to tym cięższe, że już powiedziałem Walli o tych projektach i że już konkretnie na tym z nią budujemy jej ratunek. Poza Boguszewskim zaś nie mam żadnego innego planu, nie wiedziałbym, co przedsięwziąć. Ale gdzież tam. Boguszewski – to człowiek serca, głęboki i niepowodujący się kaprysem przesądów i blagi. Potwierdził wszystko, co mówił. Walli może się zalokować w jego mająteczku pod Mińskiem, a następnie trzeba dla niej otrzymać miejsce modelki u znajomego Boguszewskiego, rzeźbiarza Krasnopolskiego²⁹ z Mińska.

We wtorek mamy pójść z Boguszewskim do Walli. Jakże bym ja chciał tę dziewczynę wyrwać, dopomóc jej w tym ciężkim losie! Biedna to, samotna dziewczyna. Walli właściwie sama przez się nic osobliwego nie przedstawia. Los jej i dzieje – powszednie; tragedia jej nie jest ostatecznie o wiele głębsza niż tragedie setek i tysięcy takich dziewcząt. Można jej sytuację nawet za przeciętną uważać. Niemniej warto jej dopomóc, gdy pomoc ta może jeszcze być skuteczna. Byłoby to życie uratowane.

3 (16) lipca, rok 1911, niedziela

Rozmawiałem z Bagińskim³⁰ o Walli. Poradził mi on bardzo dobrą rzecz, żeby spróbować pomówić z panią Gawrońską³¹, czy nie mogłaby do niej na wieś przyjechać Walli na lato. Byłaby to bodaj lepsza kombinacja niż z Boguszewskim. Z kim będzie Walli w mająteczku Boguszewskiego – nie wiem. Bez opieki, bez ludzi – trudno ją zostawić samotną na wsi po wywiezieniu wprost z domu publicznego. Trudno żądać wielkiej równowagi duchowej w tych warunkach, aby mogła znieść samotność, nie znając ludzi i języka. Rozterka wewnętrzna, znerwowanie, miłość niewygasła, nuda, pewna nabyta może w lupanarze skłonność do alkoholu – to niebezpieczni doradcy. Być zaś potem modelką u rzeźbiarza – to też na dwoje babka wróżyła.

Co zaś do Gawrońskiej, to znam ją, wiem, że to osoba subtelna, mająca dużo serca, taktu, wrażliwości, miękkości, a zarazem dzielna. Dla Walli jej towarzystwo, jej wpływ, jej opieka i ewentualnie przyjaźń byłyby bardzo dobre. Gawrońska zaś miałaby wprawę w języku niemieckim. Trzeba będzie z panią Gawrońską pomówić. Dziś nie zastałem jej w domu.

5 (18) lipca, rok 1911, wtorek

Napisałem długi, gorący list do pani Gawrońskiej w sprawie Walli. Opisałem jej dzieje tej dziewczyny, tragedię jej miłości do Żydka, jej niedolę, cierpienie, upadek, który ją zagnał do tego ohydnego zakładu w Wilnie. Będę czekać odpowiedzi i dopiero wtedy zawiozę do niej dziewczynę.

Wieczorem poszedłem na Baksztę do Walli. Po raz ostatni ją tym imieniem nazywam. Istotne bowiem jej imię – Anna Wolberg. Walli – to tylko pseudonim, który każda dziewczyna w takim domu i takim „zawodzie” przyjmuje. Boguszewskiego ze sobą nie brałem, bo jest już mi niepotrzebny. Stokroć wolę ulokować Annę na lato u pani Gawrońskiej. Będzie miała opiekę, będzie miała życzliwe i subtelne serce kobiece, którego tak potrzebuje.

Spędziłem z Anną noc całą na rozmowie. W takiej atmosferze, jak dom publiczny, rozmowa nasza była zaiste niezwykła. Omówiliśmy z Anną cały plan wyrwania jej stamtąd. Mam to zrobić jutro; zwlekać nie warto, każdy dzień takiego życia zaoszczędzony wart wiele. Do wyrwania jej stamtąd mam użyć pomocy Bagińskiego. Bagiński przyjdzie tam wieczorem, o godzinie 8.00, niby gość; wywoła Annę i na znak umówiony pokaże jej mój bilet wizytowy. Wtedy Bagiński zawoła wicegospodynię zakładu, Bertę, i oświadczy jej, że przyjeżdża z Libawy, że jest dobrym znajomym matki dziewczyny i ma polecenie zabrać ją. Sprawdzi rachunki, zabierze rzeczy Anny i wywiezie ją – na razie do mego mieszkania. Jeżeli Berta nie zechce Anny wypuścić, zagrozi się jej policją, gubernatorem, skandalem.

Anna odżyła z radości. Ta dziewczyna ma naturę głęboką i grunt dzielny, uczciwy, prosty. Nic w niej nie ma zepsucia, pomimo że już miesiąc przeszło tu bawi. Boi się dnia jutrzejszego, boi się awantury, ale sercem rzuca się w lot do odzyskanej swobody, czystości. Jeżeli wszystko dobrze pójdzie i uda mi się ją uratować – będę szczęśliwy i błogosławić będę ten dzień, który mnie skierował na drogę tego czynu. Będzie to jeden z najpiękniejszych i najradośniejszych czynów życia mego. Jestem wieczystym entuzjastą i optymistą, ale błogosławię z całej istoty mojej tę zdolność entuzjastyczną – na niej dźwigać można czyny.

Co za podły wyzysk dziewczyn w tym lupanarze, który przecież do pierwszorzędnych należy i który, zdawałoby się, mógłby dawać dochód dziewczynom. Sprawdziłem dziś z Anną cały jej rachunek. Od dnia 25 maja „zarobiła” ona ogółem od gości 354 ruble; połowa zalicza się dla gospodyni, połowa niby dla niej, to znaczy, że wypada 177 rubli. Długów zaś naliczono jej akurat tyle, ile wypada ogólna suma jej posiadania, a więc za bieliznę 32 ruble, na rzecz agenta, który ją tu skierował – 41 rubli, utrzymanie miesięczne po 37 rubli, jakieś jeszcze drobne naliczone należności, wreszcie, gdy już nie było co naliczać, zmuszono ją do wzięcia sukni za 65 rubli, tak że liczy się, iż jeszcze jest 13 rubli winna. Łajdacki rachunek!

6 (19) lipca, rok 1911, środa

Zamach stanu się udał: Anna Wolberg jest już u mnie w mieszkaniu, swobodna, bezpieczna. Kapitalna część dzieła – wyrwanie jej z tego domu ohydy – została dokonana. Dużo jeszcze wprawdzie zostaje do zrobienia, bo trzeba się dopiero jej losem i ustaleniem jej bytu na przyszłość zająć, ale bądź co bądź najważniejszy jest ten pierwszy zasadniczy krok: wyzwolenie.

Po południu rozmówiłem się z Bagińskim, uprosiłem go o pomoc w tej sprawie. Bagiński, choć mu to oczywiście przykre było, zgodził się. Wieczorem więc o godzinie 8.00 Bagiński udał się na Baksztę do lupanaru, ja zaś siadłem w cukierni Sztralla³² na Wielkiej, gdzie był punkt umówiony. Przewidywaliśmy, że może gospodyni nie zechce Anny wypuścić. Jest to bowiem dziewczyna młoda, świeża, nader powabna, dająca lupanarowi dochód znakomity. Na wypadek więc, gdyby gospodyni zechciała zatrzymywać ją przymusem, musielibyśmy użyć także drogi gwałtu przez policję, ewentualnie przez gubernatora nawet. Dla Bagińskiego oczywiście skandal z policją, protokołami itd. byłby nader ciężki. Figurować w tych protokołach, potem gawędy po mieście, przesądzanie faktów, obmowa, brud.

Wobec tego postanowiliśmy tak: jeżeli Anny nie wypuszczą, pomimo najgroźniejszej postawy Bagińskiego, Bagiński zaraz przybiega do mnie do cukierni. Zwlekać w takich razach nie można, bo spłoszony, ale chciwy lupanar niełatwo wypuszcza z rąk ofiarę; mogą ją ukryć, sprzedać i wywieźć do innego lupanaru albo nawet do innego miasta i tak ślad zatrzeć, że się odnaleźć nie da. Mają one tysiące środków na dziewczęta samotne, bezbronne, sterroryzowane. Wobec tego, w razie zatrzymywania Anny, Bagiński poleca, aby pod żadnym pretekstem nie dawała się nigdzie wyprowadzać, a sam przybiega do mnie. Wtedy ja zaraz biegnę do praczki Piątkowskiej, która mi na ten wypadek pomoc obiecała. Piątkowska, która już niejednokrotnie takiej roli się podejmowała i która, jako członek Towarzystwa Ochrony Kobiet, ma poparcie wszelkich władz do gubernatora włącznie, bierze policję, idzie do lupanaru i wyprowadza dziewczynę. Taki był nasz plan ewentualny.

Przesiedziałem u Sztralla przeszło godzinę, wzruszony, zaniepokojony, czekając na rezultat działań Bagińskiego. Wreszcie Bagiński przyjechał z Anną i jej rzeczami. Powiodło się dobrze. Bagiński, przyszedłszy do lupanaru, kazał sobie przyprowadzić Walli. Gdy Walli-Anna weszła, Bagiński pokazał jej mój bilet jako znak umówiony. Anna, która już się tego spodziewała i była niezwykle wzruszona, omalże spazmów nie dostała. Bagiński zawołał gospodynię, oświadczył, że jest znajomym rodziców Anny i że ją zabiera. Gospodyni w pierwszej chwili chciała protestować, ale na skutek groźnej i stanowczej postawy Bagińskiego uwolniła ją. Żadnych rachunków z Bagińskim nie przeglądała, paszport zaś Anny, jej bieliznę od praczki i jej nową suknię u szwaczki obiecała zwrócić nazajutrz. Anna zabrała swój koszyczek z rzeczami i wyjechała z Bagińskim.

Wnet zawiozłem ją do mego mieszkania. Zalokowałem ją w Maryni pokoju sypialnym. W mieszkaniu mam teraz pusto, nikogo oprócz służącej Anusi nie ma. Anna jeszcze się nie uspokoiła; jest bardzo poruszona, podrażniona, ale serdecznie szczęśliwa.

7 (20) lipca, rok 1911, czwartek

Szczęśliwy i radosny jestem, bo bądź co bądź Anna jest uratowana. Wprawdzie to początek tylko, ale już sam fakt wyrwania jej z lupanaru jest wielką, jest kapitalną rzeczą.

O godzinie 9.00 rano Anna już wstała. Wyspała się dobrze, spokojnie po raz pierwszy od długiego czasu. Cicho, bezpiecznie jej, zdrowo. Do obiadu siedziała przeważnie sama. Ja wychodziłem z domu, potem pracowałem, od czasu do czasu tylko z nią pogawędziłem. Czytała sobie książki łotewskie, pisała swój dziennik. Dziennik niedoli i przygód tej dziewczyny, pisany zapewne z właściwą jej tragiczną prostotą, musi być niepospolitą skarbnicą serca ludzkiego. Po łotewsku pisany, więc nic oczywiście zrozumieć bym nie mógł.

Co za podłość, co za łajdactwo w lupanarze. Dziewczyna codziennie w brudzie się pławi, oddana na pastwę chuci pijanej, cynicznej; ileż to kosztuje zdrowia, ile męki fizycznej i nade wszystko moralnej, ile upokorzenia, aby przez miesiąc i dziesięć dni „zarobić” 354 rubli od „gości”. Przez ten czas tylko trzy noce ma w rachunku niezapełnione. I w rezultacie, po takim psim życiu nie ma nic, nawet jeszcze z długiem zostaje. Zmuszają ją do picia, do palenia, bo gospodyni każe, aby zachęcała gości do obstalowywania trunków i papierosów, a w tym celu oczywiście i sama pić musi. A w rachunku powyższym alkohol, który ona z „gośćmi” wypiła, bynajmniej niepoliczony; te 354 ruble – to tylko czysty rachunek tego, co „goście” jej gotówką do rąk zapłacili. Połowę czystą tej gotówki bierze gospodyni, a oprócz tego na pozostałą sumę nalicza wszystkie koszty po jak najbardziej słonej cenie. Gdy zaś pomimo wszystko zostaje nadwyżka na korzyść dziewczyny, zmusza się ją do szycia sukni, ale tylko oczywiście u szwaczki nadwornej i za cenę dowolną, a tak wyliczoną, aby przewyższyła jej dochód i jeszcze w długu ją utrzymała.

W ten sposób dziewczyna nie tylko że nic nie ma, ale wieczyście ma dług i nie może przeto się wyrwać; prawnie jej zatrzymać nie wolno, ale jakże wyjść może bez grosza? A w dodatku handel dziewczętami jest tak zorganizowany, że sprowadzane są zawsze dziewczęta z daleka – jak w Wilnie przeważnie Łotewki, które i znajomych tu żadnych nie mają, i często nawet językami krajowymi nie władają wcale, więc są już całkiem bez wyjścia.

Pod wieczór poszedłem z Anną na miasto. W księgarni Syrkina³³ jest subiekt Łotysz; do niego zaprowadziłem Annę, aby sobie z katalogu łotewskiego wybrała książki dla sprowadzenia dla niej takowych z Rygi. Potem poszliśmy z nią do cukierni Torwirta i stamtąd posłaliśmy posłańca na Baksztę do zakładu Rozy po paszport Anny, po resztę jej bielizny od praczki i po suknię nową, którą ją brać zmuszono, a za którą wypadło dopłacić jeszcze do rachunku rubli około 15. Posłaniec poszedł z listem od Anny. Z lupanaru wydano wszystko za dopłatą 15 rubli.

Oczywiście, gospodyni jest wystraszona wczorajszym rezolutnym wywiezieniem Anny. Że się obawia – rozumiem. Z paszportu się okazało, że Anna skończyła w styczniu dopiero lat 20, jest więc niepełnoletnia. Utrzymywanie dziewcząt niepełnoletnich w domu rozpusty jest zbrodnią przez prawo karaną. Toteż w paszporcie Anny zameldowano, że mieszkała rzekomo przy ulicy Popławskiej, nie zaś na Bakszcie, aby śladu nie było. Toteż teraz gospodyni drży, aby sprawy nie podejmowano. Policja oczywiście była przekupiona; wprawdzie dla Anny to jest lepiej, bo za to w paszporcie nie ma wzmianki o jej „fachu”.

8 (21) lipca, rok 1911, piątek

Źle jest, że Anna kocha jeszcze swego Żydka. Miłość ta jest u niej uparta, głęboko utkwiona w całej psychologii tej dziewczyny. Z miłością tą pójdzie zapewne najciężej – tego sobie z głowy nie wybije z łatwością; przeciwnie raczej – tym goręcej i uparciej się do niej przywiąże, im większą u nas spostrzeże chęć oderwania jej od tego uczucia. Miłość to przekorna, zacięta, boleśnie podejrzliwa. Z tego źródła mogą jeszcze wypłynąć nieobliczalne przeszkody na drodze do jej uratowania całkowitego. Nie można przewidzieć, do jakich ekscesów, do jakich przeskoków w równowadze doprowadzi ją ta miłość szalona. Jest to tym niebezpieczniejsze, że Anna ma charakter nierówny, impulsywny, wrażliwy i że już przecież wykolejona bądź co bądź została.

Wczoraj, gdy mi Anna pokazała fotografię swego ukochanego Żydka, poradziłem ją zniszczyć i zrobiłem ruch odpowiedni, trzymając fotografię w ręku. Krzyknęła tak przeraźliwym i dzikim głosem, że chyba służąca Anusia, która obok w kuchni spała, pomyślała, że chcę Annę zgwałcić. Fotografię tę pieści, stawia przed sobą podczas pisania dziennika.

Anna jest osobą godną zaiste lepszego życia i piękniejszej doli. Charakter ma bujny, żywiołowy. W żywiołowości tej tkwi tragizm. Trudno się nagina do miernego bytu, nie umie się zadowalać wegetacją życia, pragnie afektu, kocha się we wrażeniach intensywnych. Jest to typowy charakter łotewski. Ile znałem Łotewek – a znałem ich dużo – wszystkie w tym lub innym stopniu, w tej lub innej kombinacji miały te same zasadnicze rysy bujnego charakteru z wrażliwością intensywną. Dziwny lud Północy! Łotysze muszą mieć w sobie coś z rasy Skandynawów, z tej rasy tragicznych Norwegów z ich indywidualizmem głębokim i prostotą twardą i konsekwentną. Ma Anna wielką wrażliwość poetycką, wybitny zmysł piękna, ostrą tęsknotę do prawdy, lubowanie się w nastrojach.

Chodziłem dziś z nią na spacer na Zwierzyniec. Wieczorem była tęskna, rzewna, serdeczna. Ma ona gorącą wdzięczność dla mnie i przecenia chyba moją zasługę względem niej, bo choć ją z tego gniazda rozpusty wyrwałem, ale poprzednio sam w stosunku do niej zawiniłem, bo przecież moja pierwsza znajomość z nią była w charakterze „gościa” lunaparowego, czyli byłem sam też względem niej świnią. Teraz żyjemy z nią jak brat z siostrą.

9 (22) lipca, rok 1911, sobota

Jednak ciągłe obcowanie z kobietą, młodą i piękną, musi doprowadzić, o ile mężczyzna jest wrażliwy – a jestem nim w najwyższym stopniu – do zawiązku miłości. Mam wrażliwość niesłychanie czułą i jednocześnie mam umysł wybitnie analityczny. Zbyt dobrym analitykiem jestem, abym się nie spostrzegł, że zaczynam się w Annie Wolberg kochać. Dopóki ją znałem w domu, niestety, publicznym jako jedną z dziewcząt do użytku, dopóty nie było cienia miłości we właściwym słowa znaczeniu. Z pierwszego poznania zapaliłem się gorąco, dzięki wrażliwości mojej, do wyrwania jej stamtąd i do ocalenia jej życia. Jej łzy, jej opowieść męki, jej niedola tragiczna – porwały mnie. Spostrzegłem, że dziewczyna ta jest cenną perłą, która dzięki li tylko warunkom – i to zwłaszcza warunkom społecznym – wpadła do tego śmietniska.

Warunki bytu społecznego sprawiają, że na tory hańby i rozpusty trafiają nader często właśnie najcenniejsze natury, najbujniejsze charaktery dziewczęce, które mogłyby się stać ozdobą społeczeństwa i być zużytkowane jako najświetniejszy materiał życiowy. W lupanarach rozpusty są one towarem zbytkownym i wyszukanym; w nich stapiają mężczyźni swoje najgłębsze żądze, w nich zdobywają posiadanie swych najpierwotniejszych, najgłębszych i zarazem najgenialniejszych tęsknot – wartość i głębia tych tęsknot zależy wprawdzie od głębi i natury samego mężczyzny. Błędem jest, jakoby mężczyzna w posiadaniu kobiety szukał jeno piękna fizycznego; charakter, temperament kobiety, jej urok – słowem to, co się w niej odzwierciedla z kosmosu psychicznie, jest głębszą jej wartością od wartości li tylko ciała. W domach rozpusty nie mniej to się ceni niż w powszednim, unormowanym życiu w stosunkach międzypłciowych.

Bądź co bądź, po tej pierwszej nocy, spędzonej z Anną w rozkoszy użycia, gdym poznał i ocenił jej wartość psychiczną, postanowiłem ją ocalić. Działałem jak entuzjasta – i tylko. I dopiero gdy rzecz doprowadziłem do skutku, gdy ją z domu publicznego wyrwałem, gdy z nią żadnych nie tylko stosunków płciowych, ale nawet żadnego flirtu erotycznego nie mam, dopiero teraz zaczynam się w niej kochać.

Nie mogę słuchać, gdy mi ona coś mówi o Bakszcie, o tamecznych „gościach”, którzy ją posiadali; nie jestem też w stanie znosić jej miłości do Żydka, którego nienawidzę z duszy. Nie daję tego wprawdzie poznać po sobie i z całą mocą utrzymuję stosunek li tylko koleżeński i przyjacielski, nie dopuszczając cienia erotyki, lecz gdyby Anna była pod tym względem przenikliwsza i sama coś więcej prócz wdzięczności dla mnie czuła, to niewątpliwie by uczucie moje zgadła.

Erotyki i flirtu wszelkiego, a nawet wszelkiego cienia możliwości jakichś uczuć pozabraterskich między nami unikam z całą stanowczością; primo dlatego, że gdy kocham, to się brzydzę lubieżnością (mam to zawsze w mej naturze i miłość traktuję głęboko; choć związku płciowego nie wykluczam bynajmniej z miłości, ale erotyzm wykluczam stanowczo); secundo dlatego, że chcę być do końca w ocaleniu tej dziewczyny i wyrwaniu jej z brudów – uczciwy (brzydziłbym się, gdybym miał z tego czynu mojego korzystać na rzecz połechtania miłości, która ostatecznie zapewne się nie utrzyma); tertio dlatego, że jestem zbyt dumny, aby ryzykować brak wzajemności, a wiem, że w tych warunkach wzajemności w miłości (nie w spółkowaniu) mieć nie mogę; niestety – dla miłości dziewcząt dwudziestoletnich wiek mój jest może za stary. Trzeba iść w cień i nie tentować³⁴.

rozdział II

10 (23) lipca, rok 1911, niedziela

Sam nie wiem, co za uczucie mam dla Anny. Czy to miłość – nie wiem. Podoba mi się jej twarz z wielkimi oczyma i brwiami, z pięknymi zębami i bujnymi włosami, a nade wszystko podoba mi się jej bujny, tragiczny charakter, tęsknoty, uporu, niezwykłej wrażliwości pełny. Charakter ten – to falująca poezja. Anna jest niezwykle wrażliwa, nierówna; nie znosi monotonnej szarugi powszednich dni, rwie się do wrażeń, do ekstazy, do piękna. Jest w niej potęga żywiołu i zarazem tkliwa, głęboka tęsknota. Jest to natura zdolna, wydatna, świetny materiał ludzki. Cechy te wszakże sprawiają, że ocalenie jej całkowite i skierowanie na tory życia pracowitego i unormowanego staje się zadaniem bardzo trudnym. W każdym razie, nie należy przeciągać struny ustatkowania. Wszelkie moralizatorstwo wpłynęłoby na nią jeno ujemnie; nuda, zbytek monotonii w nowych warunkach jej życia, wyłączna pruderia i brak rozrywek, brak podniet wrażliwości mogłyby spowodować niepożądaną reakcję w kierunku właśnie powrotu na poprzednią drogę, która choć jest ciężką, hańbiącą, podłą (ona to rozumie dobrze), ale przecież daje upojenie alkoholem, daje jakiś hałas, jakieś odurzenie, jakiś ciągły krzyk pijany, w którym się głuszą najboleśniejsze męki i cierpienia samotności.

Chcąc zrozumieć, co się w duszy Anny dzieje – ponieważ ona, czując szczerą i głęboką wdzięczność dla mnie, przez samą delikatność nie powie mi całej obecnej prawdy o swych nastrojach – popełniłem rzecz z punktu surowej etyki naganną, ale w tych warunkach, moim zdaniem, konieczną, mianowicie w czasie jej nieobecności, gdy poszła z faktorką³⁵ Ryfką po sprawunki, przepisałem z jej dziennika kartki, napisane przez nią w ciągu tych kilku dni ostatnich, tj. po wywiezieniu jej z lupanaru. Z tekstem tym, pisanym po łotewsku, pojechałem do Litwina Elisona³⁶, umiejącego trochę po łotewsku. Ten mi piąte przez dziesiąte przetłumaczył. Główne tony nastroju Anny bądź co bądź z tłumaczenia tego zrozumieć zdołałem. Daleka jest od zrównoważenia zupełnego. Boi się nudy, samotności. Do takich rzeczy, jak alkohol, rozpusta, lupanar, nie tylko że nie tęskni, ale ma szczere i głębokie obrzydzenie. Tęskni natomiast do wrażeń uczucia, pragnęłaby serca, odrobiny miłości młodej, gorącej, tkliwej.

Dziennik ten potwierdził moje przewidywania. Toteż w najlepszej wierze, aby jej dać na wieczór ostatni tych nieco wrażeń, których jej w zbytku ciszy brak i których znów na wsi przez czas dłuższy nie zazna, zaproponowałem jej wieczorem pójść do Szumana³⁷. Chodzi mi o to, aby Anna miała w tych nowych warunkach życia przecież pewne urozmaicenie, odpowiednie jej wrażliwości i temperamentowi. Poszliśmy więc z nią do Szumana, do loży. Piliśmy trochę, patrzyliśmy na scenę, bawiliśmy się dobrze. Po powrocie do domu spędziliśmy z nią luksusową, bajeczną noc miłości. Anna była szczęśliwa i ja byłem szczęśliwy. Anna była przepiękna i przepyszna, uwydatniła całą moc swego temperamentu nerwowego i swego niepospolicie wrażliwego charakteru. Faktu tego nie uważam za zły. Nie była to rozpusta lupanarowa, jeno swobodna, szczęśliwa pełnia wrażliwości i uczucia. To było piękne.

11 (24) lipca, rok 1911, poniedziałek

Zmęczeni i wyczerpani po nocy podniet niezwykłych, ale bez wrażenia niesmaku, wyjechaliśmy z Anną o godzinie 2.00 po południu koleją z Wilna do Puzel³⁸, do pani Bronisławy Gawrońskiej. Wspomnienie nocy poprzedniej nie krępowało nas wcale. Czuliśmy oboje, że ta ekstaza miłości, która nas na chwilę połączyła, nie miała w sobie żadnych cech brudu. Co do mnie, to się wstydzę wspomnienia li tylko pierwszej mej znajomości z Anną na Bakszcie. Wtedy przyszedłem do niej jako do dziewczyny publicznej, w charakterze „gościa” lupanarowego. Tego się wstydzę rzetelnie, bo to była li tylko rozpusta, li tylko brudna żądza użycia. To była krzywda, to była zniewaga biednej Anny.

Wczorajsza noc natomiast była przepięknym hymnem miłosnym, była wcieleniem najczystszych i najgłębszych tęsknot naszych do szczęścia. Nie wstydzę się jej – owszem, wielbię i błogosławię ją. Przesądem jest potępienie najczystszych wyrazów miłości dlatego tylko, że nie są one dokonane w formach społecznie ulegalizowanych. Związek swobodny nie przestaje być piękny przez to, że mu sankcji społecznej odmawiają. Przyjdzie czas, że on królować będzie, jak to się coraz bardziej w społeczeństwach zachodnich, zwłaszcza francuskim, realizuje. Związek swobodny jest daleki od rozpusty, o wiele dalszy niż powszechnie tolerowane małżeństwo z interesu. Oczywiście, że warunkiem jego piękna i czystości jest swoboda istotna obustronna.

Rano otrzymałem list od pani Gawrońskiej, w którym zaprasza ona Annę do siebie serdecznie i dodaje, że czeka przyjazdu naszego na dziś wieczór. List ten wręczył mi Stach Sadkowski³⁹, który wczoraj z Puzel od pani Gawrońskiej przyjechał. O godzinie więc 2.00 wyjechaliśmy. W pociągu gorąco było i duszno. O godzinie 6.00 przyjechaliśmy do Mołodeczna⁴⁰, skąd dalej końmi jechać trzeba w kierunku Lebiedziewa⁴¹. Koni nam pani Gawrońska przysłać nie mogła, bo mająteczek jej jest w dzierżawie i końmi dzierżawcy ona swobodnie rozporządzać nie może. Jechaliśmy więc z Anną najętą furmaneczką. Anna była pogodna i dość wesoła. Cieszyła się wsią, zbożem, bydłem – wszystkim, co po drodze spotykaliśmy. Dziesięć wiorst drogi prędko, niestety, minęło.

Przyjechaliśmy wreszcie do Puzel. Tu biedna Anna poczuła się stropiona, onieśmielona, upokorzona. Jedzie bowiem do obcych ludzi, ona, dziewczyna biedna, mało wykształcona, dopiero co wyrwana z brudnego lupanaru. Ludzie, do których jedzie, są wykształceni i nie mają na sobie żadnego piętna uznanej skazy. W dodatku Anna zna język niemiecki nie dość dobrze, a ci, do których jedzie, znają go jeszcze mniej. Wszystko więc razem wzięte usposabiało Annę smutnie, boleśnie. Po przyjeździe do Puzel wpadła biedaczka w przygnębienie, z którego się przez cały wieczór wyrwać nie zdołała. Okropnie mi jej żal. Miałem dziś jeszcze z Puzel wyjechać, ale zostałem jeszcze do jutra.

12 (25) lipca, rok 1911, wtorek

Większą część dnia spędziłem jeszcze w Puzelach. Biedna Anna wciąż jest przygnębiona. Nie czuje się tu zupełnie swobodna, brak jej równowagi wewnętrznej. Dziewczyna ta, będąc bardzo wrażliwą, bardzo łatwo ulega nastrojom, które nią zawładają całkowicie. Czuje się ona tu bądź co bądź obco, jest onieśmielona, ma niewątpliwie pewne uczucie upokorzenia. Choć bowiem pani Gawrońska stara się być dla niej dobra i traktować ją zupełnie na równi ze sobą, jednak Anna wie, że pani Gawrońska wie o jej przeszłości; to działa na Annę bardzo źle. Nie chce wierzyć, żeby pani Gawrońska nie czuła dla niej gdzieś w głębi serca jakiejś pogardy. Nie przywykła Anna i nie zdaje sobie sprawy, że można jej przeszłość traktować jako li tylko nieszczęście i mieć z tego tytułu dla niej szacunek i gorące współczucie. Zresztą psychologia takiej dziewczyny musi w tych warunkach usposabiać ją do smutku i upokorzenia, zwłaszcza gdy jest to dziewczyna szczera i niezepsuta. Płakała dziś Anna i parokrotnie rzewnie się przed panią Gawrońską uskarżała.

Żal mi jej z całego serca. Trapi mnie niepokój bolesny, jak Anna ten miesiąc u pani Gawrońskiej przebędzie i co z nią nadal po powrocie do Wilna będzie. Sytuacja nie jest wcale łatwa. Bądź co bądź, Annie niezbędna będzie, prócz pracy, jakaś rozrywka, jakieś otoczenie przyjazne, jakieś urozmaicenie dla jej wrażliwości. Tego potrzebuje koniecznie jej młoda wrażliwa natura, jej temperament; nie chce ona powrotu do rozpusty lupanarów, którą się brzydzi, ale nie zniesie życia szarego bez odrobiny uczucia, wrażeń, poezji.

Nie wiem, czy dobrą obrała metodę pani Gawrońska, unikając z nią wszelkich rozmów na temat jej przeszłości. Przeszłość ta jest zbyt dla Anny żywa, zbyt bolesna, aby można było jej nie dotknąć, jeżeli stosunek ma być serdeczny i poufny. Jeżeli przeszłość ta będzie z góry i stanowczo poza nawias stosunku wyrzucona, to zawsze pozostanie coś niedopowiedzianego i stosunek mimo woli utrzyma się na stopie konwenansu. Tak mi się zdaje. Mam też nadzieję, że wkrótce pani Gawrońska, obcując z Anną i dotykając z bliska jej duszy, jej trosk i cierpień, zboczy z drogi tych zastrzeżeń, które sobie przez zbytni skrupuł taktu nakreśliła.

Pociągiem wieczorem o godzinie 6.00, z ciężką troską w sercu, wyjechałem przez stację Połoczany do Bobrujska. Gdym pociągiem z Połoczan przejeżdżał mimo Puzel, spostrzegłem jeszcze na plancie kolejowym panią Gawrońską i Annę, które przyszły mnie raz jeszcze pożegnać. Machaliśmy sobie chustkami na pożegnanie. Tęskno mi i smutno. Niepokój o Annę mnie trapi.

25 lipca (7 sierpnia), rok 1911, poniedziałek, Wilno

Przed paru dniami otrzymałem list od Anny Wolberg z Puzel. List ten wszakże nie zadowolił mnie. Anna pisze krótko, ogólnikowo i bezbarwnie. Powiada, że używa spacerów, że czuje się zdrowa, że jest jej u pani Gawrońskiej dobrze, że czeka mego przyjazdu, wreszcie znów powtarza o swej wdzięczności dla mnie. Z listu tego widoczne, że Anna pisze raczej z poczucia pewnego obowiązku niż z wolnego popędu. Wiem, że w istocie spokojna nie jest, że ma w sobie pełno wątpliwości, sprzecznych uczuć, tęsknot nieokreślonych i smutku. Tego w liście nie ma.

W ogóle list ten nie odzwierciedla wcale jej duszy, jej istotnego stanu. Pragnąłbym od niej listu, który by był urywkiem z jej prawdziwego dziennika; wtedy dopiero wiedziałbym, co myśleć i jak ją ratować, i prowadzić nadal. Niestety – rozumiem, że tej szczerości zupełnej, tej prawdy uczuć i myśli wymagać od niej nie mogę. To jej własność, której się wyświadczaniem usług nie kupuje. […]

Dziś wszakże otrzymałem kartkę od pani Gawrońskiej, która mnie trochę pocieszyła. Pani Gawrońska pisze, że polubiła szczerze Annę i że się z nią dobrze porozumiewa. Jeżeli tylko pani Gawrońska się nie myli i jeżeli Anna nie maskuje się przed nią zbytnio, to wieść ta jest dobra. Serdeczny i przyjazny stosunek Anny z panią Gawrońską byłby bardzo dodatnim czynnikiem na przyszłość. Nie wątpię, że Anna całkowicie swych stanów wewnętrznych przed panią Gawrońską nie otwiera; chodzi tylko o to, w jakiej mierze się kryje.

31 lipca (13 sierpnia), rok 1911, niedziela

Z Mołodeczna południowym pociągiem wyjechałem przez Połoczany do Puzel. Anna Wolberg zobaczyła mnie z daleka i wybiegła na spotkanie. Nie jestem zadowolony ze stanu Anny, w jakim ją zastałem. Jest bardzo znudzona, samotna, onieśmielona. Pani Gawrońska nie zdołała jej zbliżyć do siebie, otoczyć sercem, pojąć. Zapewne Anna pod względem poziomu inteligencji i kultury stoi o wiele niżej od pani Gawrońskiej. Jest to dziewczyna z ludu, dziczka, ale natury bujnej, bogatej, z której dużo zrobić można i która w sobie ciekawą treść zawiera. Pani Gawrońska tego dostrzec nie zdołała; stosowała się do niej przez pryzmat umysłowości inteligenckiej i nie potrafiła wyrwać jej z samotności i onieśmielenia i zrównać ze sobą. To działało na Annę przygnębiająco, pozbawiało ją energii, inicjatywy, pewności siebie. Na skutek tego Anna przebyła cały ten czas w Puzelach jakby w odrętwieniu, nie mogąc uwydatnić swej treści najgłębszej, swych uczuć, tęsknot i myśli. Zamykała się w swym dzienniku i na zewnątrz wcale się nie ujawniała. Stała się wobec mieszkańców i gości puzelskich mumią bezbarwną.

Ten czas pobytu w Puzelach był dla Anny męką. Próbowała kilkakrotnie przemówić serdeczniej do pani Gawrońskiej, nawiązać stosunek poufniejszy, ale oddźwięku trwałego nie znalazła. W pierwszym tygodniu pobytu, gdy w Puzelach gości nie było, stosunek pani Gawrońskiej do Anny był serdeczniejszy, potem wszakże, zwłaszcza od czasu przyjazdu doktorowej Szwengrubenowej⁴², pani Gawrońska stała się oschlejsza dla Anny. Z obserwacji mojej dzisiejszej sam się przekonałem, że pani Gawrońska istotnie nie jest taka, jaka byłaby dla Anny do opieki potrzebna. W końcu tego tygodnia pani Gawrońska wraca już do Wilna i Annę zabiera. Będę się starał znaleźć dla Anny w Wilnie zajęcie w kapelusznictwie.

2 (15) sierpnia, rok 1911, wtorek, Wilno

Wieczorem rozmówiłem się z panią Felicją Bortkiewiczową⁴³ w sprawie Anny Wolberg. Chodzi o znalezienie dla niej zajęcia po przyjeździe do Wilna. Anna ma wrócić do Wilna z panią Gawrońską w ten piątek lub sobotę. Mnie w tym czasie w Wilnie nie będzie. Anna zamieszka na razie w moim mieszkaniu do mego powrotu z Bohdaniszek. Wrócę w poniedziałek lub wtorek. Ponieważ jednocześnie i Marynia wraca do Wilna ze Stefusiem, więc zaraz po przyjeździe będę musiał zalokować Annę gdzieśkolwiek indziej. Trzeba też będzie zaraz znaleźć dla niej zajęcie. Zostawiać ją samotną, bez zajęcia – nie można.

Po takich przejściach, jakie miała Anna, samotność i nadmiar wolnego czasu są niebezpieczne. Niepożądane jest, aby się zbytnio grzebała w rozpamiętywaniu przeszłości. Uważam, że nawet ten dziennik, nad którym Anna ciągle ślęczy, jest niepotrzebny. Za dużo przeszłości i wspomnień – zwłaszcza takich! Chciałbym dać Annie zajęcie w fachu kapelusznictwa. Jest to praca miła, oparta na pomysłowości i poczuciu piękna. Nie jest to nudna, mechaniczna robota. Annie zaś właśnie trzeba pracy takiej, która by się z jej wrażliwością dobrze kojarzyła. W pracy tej miałaby też towarzyszki i nie nudziłaby się przeto. Pani Bortkiewiczowa ma się zwrócić do pani Sapkowskiej⁴⁴, Litwinki, która ma w Wilnie piękny magazyn i pracownię kapeluszy. Bardzo bym pragnął, żeby się udało ulokować tam Annę w charakterze uczennicy. Zresztą dużo będzie zależało od wrodzonych zdolności Anny. Ponieważ Anna ma dość dużo zmysłu piękna, więc mam nadzieję, że może się okaże zdolna do tego fachu.

9 (22) sierpnia, rok 1911, wtorek

Po nocy spędzonej w wagonie stanąłem koło godziny 9.00 w Wilnie. W mieszkaniu moim zastałem Annę Wolberg, która już w piątek z Puzel od pani Gawrońskiej wróciła. […]

Przede wszystkim poszedłem do pani Felicji Bortkiewiczowej, od której się dowiedziałem, że pani Sapkowska, właścicielka magazynu mód, zgadza się przyjąć Annę w charakterze uczennicy w dziale kapelusznictwa. Za naukę w ciągu roku pobiera 100 rubli, płatne w dwóch ratach. Choć to ciężka ofiara dla mnie, ale będę musiał koszt ten ponieść. Skoro się podjąłem opieki nad Anną, nie mogę się cofnąć w pół drogi. Zresztą, pani Sapkowska powiada, że w ciągu tygodnia potrafi określić, czy Anna ma zdolności do kapelusznictwa, czy nie. Jeżeli ich mieć nie będzie, to trzeba będzie ją stamtąd wycofać i coś innego znaleźć, a wtedy pani Sapkowska zapłaty nie weźmie. Gdyby wszakże odpowiednie zdolności u Anny się znalazły, to koszt ten sowicie się Annie opłaci, bo fach ten przy zdolnościach jest bardzo zyskowny i zarazem miły oraz dla wrażliwej natury Anny bardzo odpowiedni.

W kwestii zalokowania Anny byłem zafrasowany, co robić. Myślałem ulokować ją tymczasem w jakichś przyzwoitych pokojach umeblowanych, ale gdybym ja ją tam wprowadzał, pomyślano by zaraz, że to moja utrzymanka. Pani Bortkiewiczowa poradziła, żebym się w tej sprawie zwrócił do praczki Piątkowskiej. Tak też zrobiłem. Piątkowska przyjęła Annę tymczasem do mieszkania państwa Platerów w domu cioci Kasi Tyszkiewiczowej⁴⁵ na Nadbrzeżnej. Mieszkanie to jest puste z powodu wyjazdu państwa Platerów na wieś. Piątkowska ma to mieszkanie pod swym dozorem. Piątkowska zaproponowała mi, abym potem zalokował Annę w jej mieszkaniu na Antokolu, gdzie ona ma pokoiczek do wynajęcia; gdy wszakże Piątkowska zobaczyła Annę dobrze ubraną, to osądziła, że pokoik ten będzie za mały i za ubogo dla Anny umeblowany; my z Anną postanowiliśmy jednak pokoik ten u Piątkowskiej obejrzeć i ewentualnie wynająć, co zrobimy jutro.

Na obiad zaprowadziłem Annę do restauracji Myśliwskiej i potem na spacer na Górę Zamkową⁴⁶. Przy obiedzie wypiliśmy z Anną kawy z koniakiem. Anna się ożywiła. Jest to natura ciekawa, bardzo wrażliwa, skupiona zazwyczaj w sobie, uważna, rozwijająca się w pełni i blasku dopiero za jakąś podnietą. Podniecenie jest dla Anny zawsze momentem krytycznym. Biedactwo wynudziło się w Puzelach i serdecznie się garnie do mnie; Anna jest szczera i bardzo miła ze mną. Myliłem się, gdym sądził przed miesiącem, że się w Annie kochać zaczynam. Nie kocham się w niej, lecz gdy jestem przy niej, ulegam jej urokowi.

10 (23) sierpnia, rok 1911, środa

Obejrzałem pokoik dla Anny u Piątkowskiej na Antokolu; jest istotnie maleńki, na salce na poddaszu w małym parterowym domeczku nad samą Wilią. Zdecydowałem się go wszakże wziąć tymczasem na próbę; cena za pokoik bardzo niedroga – 3 ruble miesięcznie. Wątpię wszakże, czy tam na stałe Anna zostanie; spróbujemy tymczasem. Dziś jeszcze Anna zanocuje w mieszkaniu Platerów, a jutro się tam przeniesie.

Znów byłem z Anną na obiedzie w restauracji Myśliwskiej, gdzie spędziliśmy z nią parę godzin, popijając po obiedzie kawę z benedyktynem⁴⁷. Te parę godzin, które Anna spędza ze mną, są dla biedaczki jedyną osłodą nudnego i samotnego dnia. Zajęcia jeszcze nie ma, cały dzień spędza samotnie, z Piątkowską prawie że się rozmówić nie może. Daję jej przy obiedzie trochę likieru, bo to ją ożywia i daje jej kilka chwil intensywniejszych. A tak biedaczka ma mało wrażeń teraz, tak jest stęskniona, tak opuszczona.

Anna ma w sobie dużo zmysłu kontemplacyjnego, lubi myśleć, kombinować, zestawiać swoje wrażenia. Przypomina mi ona trochę mój własny charakter, moją siostrę Marynię; brak jej tylko wykształcenia, ale natura bogata. Ciekawe jest też w jej charakterze to, że z bardzo subtelną i giętką wrażliwością kojarzy się w niej wybitna i szczera samodzielność. Anna nie ulega autorytetowi opinii, jest wolna całkowicie od przesądów, w ogóle analizuje wszystko i rządzi się wyłącznie własnym poczuciem. Obdarzona jest zmysłem spostrzegawczości i jest zupełnie w sądach swych i uczuciach niezależna. Piękny to charakter, który by w odpowiednich warunkach kultury mógł wydać kwiat prześliczny. Wywiera ona na mnie urok nie tylko przez swą powierzchowność, ale i przez ten swój charakter, który w młodym zwłaszcza wieku promienieje czasem na zewnątrz.

Anna kocha na przykład Żydów, bo się jej tak podoba wbrew uprzedzeniom środowiska, z którego wyszła; nie wyznaje żadnych formuł religijnych, choć musi mieć w naturze dużo zmysłu religijnego; kocha pieśni, lubi się przyglądać życiu, namiętnie pożąda nie tyle samych wrażeń, ile kontemplacji takowych. Błaga mnie, abym we wszelkich zabawach moich brał ją ze sobą – powiada, że chce po prostu być w tych zabawach spektatorem, ot tak, abym ją brał ze sobą, jak biorę mój kij. Przy tym jest bardzo delikatna i subtelna pod względem pieniężnym i bynajmniej nie zepsuta.

11 (24) sierpnia, rok 1911, czwartek

Pod wieczór znów, jak zwykle, zaprowadziłem Annę na obiad. Przy obiedzie wypiliśmy trochę koniaku i przyszła nam chęć spędzenia wieczoru we dwoje. Przewieźliśmy rzeczy Anny z mieszkania Platerów do pokoiku na Antokolu, najętego od Piątkowskiej. W pokoiku tym nie było jeszcze wcale łóżka, więc tym bardziej Anna zostać w domu na noc nie mogła. Poszliśmy z nią do hotelu, gdzie na szalonej zabawie noc spędziliśmy.

Trochę wszakże nierad jestem z tego, czuję się winny; lepiej było tego nie robić. Cóż wszakże poradzę, gdy temperament mnie unosi, a obcowanie częste z Anną działa na mnie podniecająco. Zaczynam spostrzegać, że Anna się po trochu podkochuje we mnie, pożąda mnie, tęskni, zazdrości. Dobrze, że już wkrótce Anna do pracy stanie. Próżniactwo nie może w tych warunkach być dobre.

13 (26) sierpnia, rok 1911, sobota

O południu zaprowadziłem dziś Annę do pani Felicji Bortkiewiczowej, która ją zaprowadziła do pracowni kapeluszy pani Sapkowskiej. Od dziś więc Anna staje do pracy. O godzinie 4.00 poszedłem po Annę na Antokol, ale jej jeszcze nie zastałem; pochodziłem po Antokolu i dopiero o godzinie 5.00, gdym już z Antokolu wracał, spotkałem Annę. Była głodna, bo od rana na czczo, więc ją zaraz do restauracji Myśliwskiej na obiad zaprowadziłem.

Ucieszyłem się serdecznie, gdy mi Anna powiedziała, że zadowolona jest ze swej pracy. Pani Sapkowska zrobiła na niej, jako chlebodawczyni, bardzo dobre wrażenie, była bowiem dla Anny uprzejma i nawet serdeczna. Pani Bortkiewiczowa nie powiedziała pani Sapkowskiej o przeszłości Anny i zmyśliła, że Anna niby została z Libawy przez policję ze względów politycznych wydalona. Sama praca w kapelusznictwie też się Annie podoba; atmosfera w pracowni miła. Oby nadal Anna zadowolona była i oby się nie zniechęciła, bo ma charakter trochę przekorny i nie lubi, żeby ją strofować, a pani Sapkowska bywa podobno porywcza.

14 (27) sierpnia, rok 1911, niedziela

Anna mnie kocha.

Przekonałem się dziś o tym i posiadam pewność. Anna, pomimo że przez czas jakiś była na drodze upadku, nie straciła nic na wrażliwości i kobiecości. Indywidualność jej zbyt wybitna, aby się łatwo zetrzeć na szablon dała, nawet w tych warunkach, w jakich była. Wstydliwość kobieca jest w niej zachowana całkowicie. Zmysłowa jest bardzo, ale nie rozpustnica. Przez tę wstydliwość i przez tę dumę, której ma dużo, nie wyzna nigdy wprost w oczy, że mnie kocha; nie zrobi tego wyznania pierwsza, bo czuje, że to ją upokorzy, nie wierzy, abym ja mógł ją kochać i wstydzi się wyznania. Ale nie jest w stanie zataić miłości, która cała z niej bucha, to bezwiednie naiwna, to prowokująca, to zdobywcza. Miłość zresztą jest takim uczuciem, które z siłą żywiołową pcha do wyznania i do ujawnienia się. Toteż Anna jest ciągle miotana między dwoma krańcowymi popędami – żywiołowym intuicyjnym popędem do wyznania a świadomym hamulcem wstydu i dumy.

Stąd trudno Annie ukryć przede mną jej istotny stan uczuć. Zbyt doświadczony jestem i zbyt dobrą posiadam wiedzę serca kobiecego, abym nie przejrzał na wskroś serca Anny. Z półsłówek, z niedomówień, z hamowanych siłą woli porywów i wybuchów, zresztą z wyrazu, z czynów, z oczu Anny, z jej głosu i śpiewu czytam jej piękną duszę, badam, poznaję i piję. Bujna to i bogata natura kobieca; poznanie jej jest ciekawe samo przez się, a tym bardziej, gdy się przez miłość otwiera w całej krasie, w swej pełni mistycznej – dla mnie. Nie umiem wyrazić piękna jej rozkochanej twarzy.

15 (28) sierpnia, rok 1911, poniedziałek

Że Anna mnie kocha, poznałem to z całego szeregu szczegółów w ciągłym obcowaniu naszym, a zwłaszcza potwierdziły mi to niektóre wybitniejsze przejawy w jej zachowaniu się ze mną. We czwartek, gdyśmy z nią byli w nocy w hotelu, ja, po wypiciu wielkiej dozy alkoholu, byłem przez czas jakiś mocno upojony; bywają wtedy chwile, gdy człowiek stacza się do zbydlęcenia; toteż wezwałem faktora i poleciłem mu sprowadzić dziewczynę, nic o tym Annie nie mówiąc.

Wtem wchodzi do pokoju wysoka brunetka, młoda i piękna. Anna, która siedziała w negliżu na kanapie, spostrzega dziewczynę, którą sadzam na łóżku i pieszcząc ją, rozpinam jej stanik. Anna zaczyna płakać, wpierw cicho, potem szlochać; zaczyna drżeć na całym ciele jak na mrozie, tak że ząb na ząb nie trafia. Wołam Annę do łóżka i kładę ją przy sobie, zbiedzoną, struchlałą, a tak pokorną i tak bolesną, że mi się serce kraje i że, odzyskując ludzkość, wydalam czym prędzej przybyłą dziewczynę. Co się wtedy w sercu Anny działo – aż mi ciężko wyrazić. Świnią byłem i świętokradcą serca Anny, tego serca, które się dla mnie całe wraz z przepiękną powłoką i całym strumieniem uczuć otwiera. Scena ta jest dla mnie przygnębiającym wspomnieniem, pali mnie wstydem i tęsknotą.

Wczorajszej zaś nocy kochaliśmy się z Anną pogodną pełnią wrażeń, bez tych brudów rozpusty, jakimi przez sprowadzenie tamtej czarnej dziewczyny skalałem mój z Anną stosunek. Anna była teraz radosna, promienista, rozkwitła li tylko dla mnie jak kwiat dla swego słońca, pachnąca, rozkochana, z ogniem w oku, z głosem śpiewnym, z drgającą podnieceniem jak u konia rasowego nozdrzą, z ustami do ust moich tęsknymi, z przepięknym wyrazem życia, w którym się szczyt radości miesza ogniście-łzawo z tęsknotą rojeń i marzeń oraz przeczuć bolesnych. W chwili największego rozkwitu Anna kilkakrotnie rwała się do wyznania miłości, a wtedy sięgała przełomowych zenitów wyrazistości, stawała się cała wyrazem, promieniem. Jest w niej tragiczna moc ekspresji, jaka tylko bywa w bajkach Wschodu i w rozkochanej młodości.

16 (29) sierpnia, rok 1911, wtorek

Wieczorem poszedłem odwiedzić Annę w jej mieszkanku na Antokolu. Anna spędziła już dziś cały dzień przy pracy w pracowni Sapkowskiej. Bardzo jest z tej pracy zadowolona; powiada, że się wcale nie nudzi i że jest wesoło. Pani Sapkowska dobra dla niej i przyjazna, towarzyszki pracy wesołe; choć Anna nie bardzo się z nimi może rozmówić, bo te mało umieją po rosyjsku, nie więcej od Anny, a po niemiecku nie umieją wcale, ale jakoś tam wcale dobrze do ładu dochodzą. Robota Annie się dobrze udaje, ma nadzieję, że zdoła się nauczyć. Od dziś Anna się zaczęła stołować u niejakiej Litwinki naprzeciwko kościoła św. Mikołaja, gdzie z porady pani Felicji Bortkiewiczowej umówiłem wczoraj dla niej stałe obiady za rubli 7 miesięcznie. Obiady są tam skromne, ale zdrowe. Słowem, Anna już całkowicie zainstalowana. Przyniosłem jej wieczorem trochę kwiatów i cukierków. […]

Anna jest okropnie drażliwa na punkcie, abym jej nie posądzał o interesowność w stosunku do mnie. Zakochana jest we mnie na zabój; chciałaby mi to wyrazić i zarazem się wstydzi; chciałaby, żebym się sam domyślił, ale ja rozmyślnie udaję, że nie domyślam się i że biorę jej stosunek do mnie za wdzięczność i przyjaźń; robię to nie tylko dlatego, by ją drażnić, lecz też dlatego, aby się nie dać tej miłości wypalić i wyczerpać. Rosnąca bowiem miłość Anny do mnie jest znakomitym czynnikiem pomocniczym w moim dziele uratowania jej.

Przez tę miłość Anna czuje się obecnie szczęśliwa; wyznała mi, że czuje się teraz tak szczęśliwa, jak nigdy; ma dostatek, ma pracę miłą, ma mnie. Powiada, że w jednym tylko względzie jest nieszczęśliwa; domyśliłem się, że tym quasi-nieszczęściem jest to, że nie zdoła pozyskać wzajemności mojej; gdym ją, niby nie rozumiejąc, spytał, co to za nieszczęście, nie chciała mi wyznać. Powiedziałem, że więcej dla niej zrobić nie mogę i nic jej ponadto dać nie jestem w stanie; z rezygnacją i smutkiem odrzekła, że wie, iż tego, czego jej brakuje, mieć nie może i nigdy nie będzie, potem zaś tak mi to wytłumaczyła, iż nieszczęściem jej jest, iż mi się niczym wywdzięczyć nie może, bo to, co dać może, wartości mieć dla mnie nie będzie. O żadnym innym mężczyźnie, o żadnych zabawach i uciechach beze mnie Anna nie myśli; tęskni li tylko do mnie, mnie się cała oddaje i przeze mnie jest na tej nowej drodze szczęśliwa.

Umiejętnie i starannie wyhodowałem w niej to uczucie, ale się z tego cieszę, bo bez takowego nie dokonałbym mego dzieła. Skoro się zaś zabrałem do ratowania jej, to powinienem i chcę do skutku rzecz doprowadzić. Miłość ta daje Annie pełnię życia i wyczerpuje intensywnie jej wrażliwość, jej emanację życiową. Dopóki miłość ta trwa, dopóty dzieło moje jest mocne i dopóty życie Anny pozostanie niewątpliwie na obecnych torach. A że ta miłość wlewa radosny promyk szczęścia i w jej, i w moje życie – to jeno dobrze. Ascetyzm bynajmniej ani piękny, ani dodatni nigdy nie jest. Życie, piękno i szczęście – to kwiat święty, którego kult winien być dewizą człowieka.

Wspominałem dziś umyślnie Annie po kilkakroć o jej Augustchen, tym Żydku, którego tak niedawno jeszcze pamięcią kochała. Odrzuca go z obrzydzeniem, nie chce słyszeć o nim. Biedne dziecko, męczy się moją mniemaną niedomyślnością, ale to dobrze i tak być powinno.

18 (31) sierpnia, rok 1911, czwartek

Jeden dzień spędzony bez widzenia się z Anną taką mnie przejął tęsknotą, że choć dziś spotkanie nie było między nami umówione, jednak nie wytrzymałem i poszedłem do niej. Sam nie wiem, co za uczucie żywię do niej i czy to jest miłość, czy pragnienie jej miłości? W każdym razie, trudno mi się bez niej obejść; stała się ona perłą ozdobną mego życia, mych wrażeń i tęsknot.

Chciałem ją spotkać na ulicy, gdy będzie wracała z pracy do domu. W tym celu o godzinie 8.00 poszedłem na Antokol i zacząłem chodzić tam i z powrotem wzdłuż rzeki od Cielętnika⁴⁸ do więzienia. Godzinę całą tak chodziłem – na próżno. Zacząłem tracić nadzieję spotkania jej, a podrażniona fantazja zaczęła mi snuć najczarniejsze domysły na temat tego, gdzie Anna być może. Zirytowany, przygnębiony, usiadłem na ławeczce nad Wilią i znów czekałem. Anna nie przychodzi. Ponure męty zazdrości i posądzeń zaczęły się kłębić w mym sercu, mimo że tłumiłem je wysiłkiem woli, rozsądkiem i słonecznym czystym wspomnieniem tej Anny, rozkochanej we mnie, rozmodlonej, dumnej i prawej nawet w nieszczęściu upadku, a tak subtelnej, tak wstydliwie prostej i głębokiej w uczuciu.

Wreszcie poszedłem na Antokol do jej mieszkania. Zastałem ją w jej maleńkim pokoiku przy czytaniu książki łotewskiej. Ucieszyła się, radosna i promienista. Wstyd mnie ogarnął za moje poprzednie posądzenia krzywdzące, za tę podłą i próżną zazdrość męską, która jak gadzina wiecznie z jakiejś kryjówki ducha wyłazi, kalając świętą miłość i czyste ofiarne serce kochanki. Okazuje się, że Anna wróciła do domu już o godzinie 2.30, bo się dziś praca wcześniej skończyła. Spędziłem z Anną z półtorej godziny w jej małym pokoiku.

19 sierpnia (1 września), rok 1911, piątek

Mówiła mi dziś pani Bortkiewiczowa, że właścicielka magazynu mód, w którym pracuje Anna, pani Sapkowska, jest bardzo z Anny zadowolona i uważa ją za uczennicę zdolną. Cieszy mnie to bardzo, bo i Anna pracę tę upodobała. Los Anny jest na dobrej drodze. Miłość jej do mnie, jeżeli tylko potrwa, będzie najpotężniejszą dźwignią jej ratunku. Miłość ta wiąże ją do obecnego życia i opromienia jej byt.

Niestety – Anna ma tragiczną niewiarę do siebie. Nie może się pozbyć myśli, że jest istotą zgubioną i że ktokolwiek, który wie o jej przeszłości, nie może ją za inną uważać. Ma ona wprawdzie poczucie swej krzywdy, rozumie, że winą jej nieszczęścia i upadku są warunki społeczne w związku z jej naturą zbyt wrażliwą, a jednak nie umie się otrząsnąć z poczucia hańby i winy moralnej. Na punkcie tym jest niesłychanie drażliwa i za lada moim nieostrożnym słówkiem wpada w przygnębienie i smutek straszliwy. Posądza mnie, a nawet bodajże przekonana jest, że ja ją nadal traktuję jako dziewczynę upadłą, sprostytuowaną, której tylko o rozpustę z byle mężczyzną chodzi.

Gdyby wiedziała, jak mi jest droga i jak daleki jestem od takich myśli. Czytam w jej sercu jak w księdze otwartej, miłość jej przez emanację, którą jej nadaje, otwiera mi każde drgnienie jej uczucia, każdy skurcz jej wrażeń, każdy błysk jej myśli lub tęsknoty. Widzę ją czystą, nieskalaną, jaką jest. Upadek jej był li tylko epizodem nie zbrodni i rozpusty, lecz głębokiego nieszczęścia. Nasz obecny z nią związek, na miłości oparty, już w żadnym razie rozpustą nie jest. Jest on li tylko emanacją miłości, ostatnim kresowym wyrazem naszej tęsknoty wzajemnej, naszej woli do posiadania się. Jest to związek przeczysty, związek piękna i prawdy.

20 sierpnia (2 września), rok 1911, sobota

Cały dzień mi upłynął w nerwowym oczekiwaniu wieczora, kiedy mamy iść z Anną do Szumana. […] Po godzinie 9.00 wieczorem poszedłem po Annę na Antokol. Zastałem ją już gotową, ubraną, czekającą na mnie. Wyszliśmy razem, pospacerowaliśmy po mieście, posiedzieliśmy na ławeczce na skwerze Świętojerskim i wreszcie, gdy już nadeszła pora, poszliśmy do Szumana. Zabawa szła tam wesoło. Siedzieliśmy w jednej z lóż górnych, tak, aby nikt nas z dołu widzieć nie mógł, bo nie chcę oczywiście, aby widywano Annę u Szumana i w innych miejscach lekkiej zabawy. Wobec gawęd ludzkich należy pilnie strzec pozorów, zwłaszcza ze względu na skompromitowaną przeszłość Anny. Z loży górnej widać scenę, ale za to można tam tak siedzieć, że nikt z parteru nie zobaczy siedzących w loży. Zresztą małośmy się z Anną przyglądali scenie, zajęci byliśmy przeważnie rozmową ze sobą. Zjedliśmy kolację, wypiliśmy wina, kupiłem dla Anny kwiatów, które ona tak kocha.

Od Szumana pojechaliśmy do hotelu. Noc nam zeszła na ekstazie miłości, syconej śpiewem łotewskich pieśni Anny oraz wdziękiem jej uczucia, które, jak zawsze, tryskało z niej tysiącem migotliwych wyrazów, niedających się w słowie utrwalić. Anna jest szczęśliwa. Rada ze swej pracy i ze swego trybu życia. Ma pracę odpowiadającą jej wrażliwości i jej poczuciu piękna, ma wesołe towarzyszki przy pracy, a poza tym ma moją wzajemność w miłości. Dziwne jest to moje szczęście do kobiet. Ilekroć bywałem kochany – zawsze miłością bezwzględną, głęboką, tragiczną. A jakie są moje tytuły do miłości – sam nie wiem, bo wszak piękny fizycznie nie jestem.

21 sierpnia (3 września), rok 1911, niedziela

Cały dzień do godziny 9.00 wieczorem spędziłem z Anną. Rano wypiliśmy kawę i do godziny 6.00 po południu nie wychodziliśmy z hotelu. Zmęczeni byliśmy, a dobrze nam było we dwoje. Miłość dodaje rozmowie naszej niewyczerpany wątek tematów. Znam wszystkie już niemal szczegóły z życia Anny, a Anna z mojego, a jednak zawsze mamy sobie wiele do opowiedzenia i do pogłębienia naszej wiedzy o sobie. Rozmowa, przeplatana pieszczotami i śpiewem Anny, wypełniła nam tak czas, żeśmy się ani obejrzeli, jak wieczór nadszedł. Poszliśmy na obiad do restauracji Myśliwskiej.

Po obiedzie poczułem się nagle bardzo osłabiony; zrobiło mi się źle, serce zaczęło nie dopisywać. Anna się przeraziła i ze łzami mnie błagać zaczęła, abym z nią pojechał do hotelu i wypoczął, nie chciała się rozstawać ze mną, roztkliwiła się i przejęła moją słabością. Chciała być pielęgniarką moją, usiąść w hotelu przy moim łóżku i czuwać jeno nade mną. Bała się, abym jej nie posądził o chęć zażywania nowych uciech i pieszczot zmysłowych ze mną. Zbudziły się w niej te same kobiece instynkty czystej ofiarności i pielęgniarstwa. W ogóle Anna, choć jest zmysłowa, nie utożsamia bynajmniej miłości z li tylko rozkoszą zmysłową. Przeciwnie – wciąż mnie w niej podnosi protest i bunt przeciwko takiemu utożsamianiu; jak we wszystkim, tak i tu jest ona dwoista: pragnęłaby przekopać rów głęboki między miłością a użyciem fizycznym, a znów natura namiętna i zmysłowa, zwłaszcza przy lada podnieceniu, pcha ją w moje ramiona i każe się oddawać bez zastrzeżeń.

Ze złością wspomina Anna swego zeszłorocznego kochanka Żydka Augustchena, który ją odarł z dziewictwa, przez co została ona pozbawiona „czystości” w uczuciach i zyskała świadomość owocu zakazanego w miłości.

23 sierpnia (5 września), rok 1911, wtorek

Wieczorem dziś miałem się spotkać z Anną w cukierni Torwirta, aby ją zaprowadzić do lokalu „Rūty”, gdzie we wtorki bibliotekarz łotewskiego towarzystwa wileńskiego wypożycza książki. Po godzinie 8.00 Anna przyszła. Powiedziała mi, że wczoraj do magazynu Sapkowskiej przychodziła do niej pani Gawrońska i zaprosiła ją wieczorem do siebie i dała jej poduszkę, nawleczki i kołdrę, tj. akurat to, czego jej brakowało i co trzeba było kupić. Bardzo to poczciwe i uprzejme ze strony pani Gawrońskiej. Dziś znowu była u Anny pani Gawrońska z doktorową Szwengrube, która ma dawać Annie po dwa razy na tydzień wieczorami po godzinie lekcji języka rosyjskiego, z czego się Anna bardzo cieszy. Anna jest bardzo wdzięczna pani Gawrońskiej za jej serdeczność i troskliwość.

Zaprowadziłem Annę do „Rūty” i skierowałem do zebranych tam Łotyszów, sam zaś poszedłem do skweru Świętojerskiego, gdzie miałem na nią czekać. Anna okropnie się wypraszała od pójścia do „Rūty”, wstydziła się rozmowy z Łotyszami, a tymczasem jak poszła, to przez całą godzinę tam siedziała. Czekałem bez końca, aż wreszcie zły byłem i chciałem już wychodzić, gdy nadeszła Anna. Zacząłem jej robić wymówki za to, że sobie tak mało robi z mego czekania i byłem trochę zły. Anna chciała mnie przepraszać, brała mnie za rękę, ale ja rękę cofałem, aż wreszcie i Anna się zirytowała. Powiedziała mi, że obiecała zebranym tam Łotyszom, iż we czwartek weźmie udział w wycieczce grona Łotyszów za miasto po kwiaty polne na sobotni łotewski wieczorek kwiatowy. Zwróciłem jej uwagę, że nie powinna tak samodzielnie rozporządzać swym czasem, gdy pracuje u Sapkowskiej.

Na tle naszego zirytowania wynikła stąd między nami sprzeczka. Anna nie znosi wymówek i uwag, jest z natury uparta i samowolna. Wobec zebranych Łotyszów czuła się onieśmielona, toteż gdy oni zaczęli nalegać i prosić ją o współudział, wstydziła się wciąż odmawiać i obiecała pomóc, nie mając, wskutek onieśmielenia, spokoju rozwagi, a teraz wobec mnie uparcie obstawała, że zrobiła dobrze.

Jest ona jak małe dziecko – impulsywna, kapryśna, a serce ma złote i zawsze może być wyzyskana. W toku tej sprzeczki odprowadziłem ją na Antokol. Będąc zirytowany, chciałem odejść. Anna się rozpłakała, zła i na siebie, i na mnie za całe to niepotrzebne zajście i za nasz wieczór zmarnowany. Zaczęła się skarżyć, że ja ją do wariacji doprowadzam, że ona sama nie wie, co z miłości do mnie popełni, gdy ja dla niej taki twardy będę. Nie umie biedactwo panować nad sobą, jest cała otwarta jak na dłoni. Pogodziliśmy się prędko. Wstąpiłem do jej pokoiczku i pół godzinki spędziłem, aż lampa zgasła, więc już wyjść musiałem.

30 sierpnia (12 września), rok 19l1, wtorek

Wieczorem poszedłem na Antokol do Anny dla pożegnania jej, bo jutro na dni kilka wyjeżdżam. Anna była bardzo poruszona, wciąż płakać zaczynała, tuliła się do mnie, nie chciała się rozstawać. Byłbym ją na wieczór dzisiejszy wziął ze sobą. Biedna dziewczyna. Zdobyłem dziś znów pewność, że mnie kocha; ekspresja jej twarzy, zespołu oczu, nozdrzy i ust jest tak wymowna w chwili wystąpienia uczucia, że zwątpień być nie mogło. Poszedłem z nią do hotelu, gdzie spędziliśmy ze sobą parę pięknych godzin.

4 (17) września, rok 1911, niedziela

Rano przed godziną 9.00 przyjechałem do Wilna […]. Zastałem wszystkich poruszonych zamachem na Stołypina⁴⁹. Radość i – śmiało rzec można – entuzjazm – powszechne. Zamach, dokonany w tak świetnej inscenizacji, zelektryzował wszystkich. W podnieceniu opinii przypominają się czasy z roku 1905; bądź co bądź żywie rewolucja quand même⁵⁰ i bynajmniej zdławiona nie jest, skoro takie akty terroryzmu są możliwe; bo wszyscy wiedzą, że to zamach ukartowany i planowy, dokonany organizacyjnie. Samo wrażenie i podniecenie opinii, wywołane tym zamachem – to już rezultat wielki jak na czasy obecne. Zamach, dokonany w teatrze, w obecności i pod okiem monarchy, w pełnym blasku wielkiej uroczystości, w samym, że tak powiem, łonie najprawowitszego środowiska sfer urzędowych i dworskich, jak najdokładniej przefiltrowanych przez ochranę – to rzecz wprost bajeczna. Jest to nie tylko zamach na Stołypina, ale też rękawica carowi, któremu rewolucja w osobie Bogrowa zdawała się wyraźnie nakreślić memento, że oto, Carze, nas tłumisz i wieszasz, i otaczasz się całym ogromem aparatu ochrany, a stoję przy tobie i mam cię w ręku, i ode mnie zależy kierunek wymierzonego ciosu.

Nie spotkałem ani jednej osoby, od dzieci do starców i od lewicy do konserwatystów i klerykałów, która by się w szczerości i prostocie serca nie cieszyła z tego zamachu. Dewotki nawet, piorunujące przecież z zasady na terror – i te nie tają radości. Jedna dewotka w taki oto charakterystyczny sposób określiła mi swój stosunek do zamachu: jako chrześcijanka, miłująca bliźnich, nie może źle życzyć nawet wrogom; toteż, ciesząc się z zamachu, życzy, aby jak najlepiej było Stołypinowi... na tamtym świecie. Aby sobie trafił do nieba na wieczyste szczęście, gdy mu to Bóg pozwoli; w każdym razie ona mu tego życzy, a przez to pobożne życzenie rozgrzesza siebie za cieszenie się z zamachu na tym świecie, padole łez, i życzy gorąco, bez szkodzenia mu w niebie, aby stąd jak najprędzej przez śmierć się ulotnił.

Wieczorem poszedłem do Anny, z którą poszliśmy na kolację, a stamtąd na noc do hotelu. Anna była już bardzo stęskniona do mnie. Samotność jest dla niej klęską największą, nastraja ją na ton rozpaczy i myśli tragicznych; traci równowagę, zaczyna się czuć nieszczęśliwa. Dopiero przy kimś serdecznym, kochanym – żyć może.

6 (19) września, rok 1911, wtorek

Choć nie widziałem dziś Anny, ale nie mogę nie myśleć o niej. Tak się wplotła w me życie, tak się przez swą miłość zespoliła ze mną, że wciąż ją czuję przy sobie. Jest ona dla mnie odpoczynkiem i uciechą, tęsknotą i weselem. W niej, przynajmniej tak jest obecnie, żonę znalazłem. Jest ona istotnie mą żoną, bo ją w siebie wcieliłem i rozszerzyłem me życie psychiczne na nią. Nie jestem kawalerem, samcem samotnym; przestałem nim być. Stanowimy z nią obecnie parę scałkowaną, uzupełniając się i warunkując wzajemnie. W stosunku tym zyskałem całe skarby serca ludzkiego, niewyczerpane bogactwo wzruszeń. Dopiero tu, w Annie, zdobyłem pełnię tej wielkiej miłości, która dwoje ludzi oddaje sobie wzajemnie w zespół całkowity, mieszając w sposób cudowny dwie indywidualności. Stosunek, a raczej związek ten nie przeszkadza mi bynajmniej czy to w pracy, czy w jakiejkolwiek działalności ideowej. Przeciwnie – rozwija i gruntuje mą energię, wzbogaca i gimnastykuje funkcje psychiczne, daje mi przejrzystość świadomości, wytępia natomiast radykalnie głuche instynkty rozpusty, które się zawsze w samotniku kawalerze budzą i nurzają go w bagnach jałowej a wyczerpującej lubieżności lupanarów lub jakichś uciech pijackich etc.

Telegramy ranne przyniosły wiadomość, że Stołypin umarł. Śmierć ludzka ma jednak wielką powagę i grozę w sobie. Choć człowiek ten był wrogiem, choć się z zamachu cieszę, to lakoniczna wieść o śmierci wywołała we mnie bądź co bądź uczucie smutku. Umarł człowiek. Nie mogę odmówić Stołypinowi ani miana i godności człowieka, ani szacunku dla samej jego osoby. Działalność Stołypina była ujemna, szkodliwa i podła; ale człowiek ten jako taki miał niewątpliwe zalety moralne: wielką siłę woli, odwagę, stanowczość niezłomną, dokładną świadomość dróg i celów – i wiarę w swe dzieło. Potępiając działacza i dzieło, szanuję w nim człowieka. Oceniając doniosłość zamachu tego, nie przywiązuję specjalnej wagi dodatniej do samego momentu śmierci. Ten zamach udał się i miał wagę w każdym razie, niezależnie nawet od późniejszej śmierci Stołypina. Wśród szerokiej publiczności wileńskiej wieść o śmierci wywołała radość. Wszyscy rozpromienieni, radośni. Widziałem panienki, które wyciąwszy z dodatków gazet porannych portret Stołypina, przypięły go sobie na piersiach z podpisem grubymi czcionkami u dołu: „Śmierć Stołypina”. Podniecenie w mieście wielkie.

10 (23) września, rok 1911, sobota

Wieczorem o godzinie 8.00 spotkałem się z Anną, którą zaprowadziłem do wanny⁵¹, bo już dawno nie używała kąpieli. Anna mi powiedziała, że w towarzystwie łotewskim namówiono ją do brania udziału w teatrze amatorskim łotewskim, który ma się odbyć 2 października w lokalu „Rūty”. Anna się z początku wahała, bała się podjąć trudnej roli na pierwszy występ, ale Łotysze tak nastawali, że się zgodzić musiała; w Wilnie bowiem w kolonii łotewskiej jest zupełny brak kobiet i ról kobiecych niepodobna obsadzić. Rola, którą w tym teatrze ma grać Anna, jest wydatna i odpowiedzialna. Ciekaw jestem, jak się Anna z niej wywiąże. Boi się trochę tej gry, ale zdaje się, że się też cieszy.

21 września (4 października), rok 1911, środa

Kilkakrotnie dziś w ciągu dnia ogarniała mnie tęsknota za Anną, której już od paru dni nie widziałem i z którą się dopiero za dni kilka zobaczę po powrocie z Bohdaniszek, dokąd jutro jadę. Posłałem jej pod wieczór przez posłańca w upominku bukiecik róż z listem serdecznym. Późnym zaś wieczorem, gdym wracał z kilku osobami z pewnego zebrania, spotkałem na prospekcie Annę, wracającą do domu z repetycji amatorskiego teatru łotewskiego, w którym udział bierze. Szła w towarzystwie jakiegoś młokosa – Łotysza, rozprawiając z nim po łotewsku i gestykulując żywo. Nie spostrzegła mnie wcale i minęła.

We mnie zaś serce zabiło na jej widok i zalało się tęsknotą gorącą. Była chwila, że chciałem pożegnać moich towarzyszy drogi, zawrócić i gonić za Anną. Ale było późno, nie chciałem Anny męczyć, nie znałem też tego Łotysza, który ją odprowadzał. Bałem się też, żeby Anna nie wytłumaczyła sobie mojego kroku posądzeniem jej czy chęcią sprawdzenia, kto ją odprowadza. Toteż nie poszedłem za nią. Ale z tego wrażenia, które sprawiło na mnie spotkanie Anny, pojąłem, jak droga jest ona dla mnie.

22 września (5 października), rok 1911, czwartek

Tak wczorajszym spotkaniem się z Anną na ulicy w związku z kilkudniowym niewidzeniem jej byłem poruszony, że postanowiłem odwiedzić ją dziś rano przed moim wyjazdem do Bohdaniszek. Annę mogłem zastać tylko do jakiejś godziny 9.00–9.30 rano, bo potem idzie ona do pracy, do magazynu Sapkowskiej. Toteż choć położyłem się wczoraj późno, kazałem się dziś obudzić, aby w czas zdążyć. Tęsknota rozsadzała mi uczucia.

O godzinie 9.00 byłem już u Anny. Zastałem ją dopiero wychodzącą z łóżka, w koszuli. Na dźwięk mego głosu otworzyła drzwi i uściskała mnie serdecznie, dziękując za kwiaty wczorajsze. Ciepła jeszcze z rannego snu, świeża i tchnąca subtelną słodyczą poranku, a garnąca się do mnie wdzięcznie, rada z niespodzianych odwiedzin i wzruszona tym dowodem tęsknoty mojej, Anna była prześliczna. Ucałowałem ją, zaczekałem, aż się ubrała i uczesała, porozmawiałem pogodnie i serdecznie, następnie odprowadziłem ją do placu Katedralnego. Byłem wzruszony i nie taiłem mej tęsknoty, nie bawiłem się w dyplomację. Dziękowałem jej za serdeczność i za to uczucie, które mi daje, dopóki ono trwa – a czy potrwa nadal i jak długo, gdy już ma tylu znajomych spośród Łotyszów, i młodszych, i piękniejszych, i bliżej z nią węzłami, czy to pochodzenia i mowy, czy kultury, czy wreszcie wspólnych zabiegów w sprawach tutejszej kolonii łotewskiej zespolonych – to się dopiero okaże. Bądź co bądź, dopóki ten węzeł uczucia między nami trwa, dobrze mi jest i wdzięczny zań Annie jestem. Dużo i ja dla niej wyświadczyłem, ale uczuć ludzkich się nie kupuje.

Południowym pociągiem wyjechałem z Wilna do Bohdaniszek.

23 września (6 października), rok 1911, piątek

Spędziłem cały dzień w Bohdaniszkach, sam z Mamą. Mama tak jest znerwowana sprawami dzielczymi⁵², głównie tym, że dział ten do skutku nie dochodzi, oraz niepokojem, aby nie być oszukaną przez Mieczysia Bohdanowicza⁵³, że aż żal biedaczki. Gryzie się, płacze, całą noc bezsennie spędziła, postarzała się, zgrzybiała. Ciągle wraca do tego samego tematu, gorączkuje się, a nie chce i nie jest w stanie wejrzeć w rzeczową ocenę, wysłuchać obiektywnego stanu rzeczy. Ma teraz strach paniczny przed Starzynkami, za żadną cenę nie chce stracić nadziei usadowienia swej schedy na Mamyłach, a widzi wszystko w najczarniejszych kolorach, jak gdyby już była nad straszliwą przepaścią klęski.

Pod wieczór Mama się niby trochę uspokoiła, ale do zupełnej równowagi wrócić nie zdołała. Nie byłem przeto w stanie omówić z nią sytuacji oraz wszelkich ewentualności dalszego przebiegu sprawy dzielczej. Spadek ten, który spadł na Mamę po Babuni, zamiast osłodzić starość Mamy, od dwóch lat wciąż zatruwa spokój i nerwy biedaczki.

25 września (8 października), rok 1911, niedziela

Wstałem o godzinie 4.00 rano i pojechałem na ranny pociąg do Abel. O godzinie 2.00 po południu byłem już w Wilnie. Spieszyłem do Wilna wyłącznie dla Anny. Mogłem zostać w Bohdaniszkach jeszcze śmiało do jutra i żal mi było opuszczać biedną Mamę, samotną i niezupełnie jeszcze uspokojoną. Ale taka mnie tęsknota za Anną ogarniała, że nie byłem w stanie wytrzymać. Moje częste w ostatnich czasach wyjazdy do Bohdaniszek, do Starzynek sprawiły, że widywanie się nasze z Anną stało się jakieś dorywcze, nieścisłe. I właśnie tak jakoś wypadało, że w soboty i niedziele nie byłem obecny, to znaczy wtedy właśnie, gdy oboje z Anną mamy więcej czasu i możemy swobodnie naszym dniem rozporządzać. Widywanie się późnymi wieczorami ma o wiele mniej uroku. Anna jest zmęczona, wraca z lekcji rosyjskiej od pani Szwengrubenowej albo z próby teatralnej łotewskiej. Dziś zaś święto, toteż liczyłem dzień cały z nią spędzić, pójść razem pochodzić, zjeść obiad, może też zaprowadzić Annę do kinematografu – byle być razem.

Tęskno mi do tej serdecznej zażyłości z Anną, która się ulatnia przez widywanie się dorywcze, zaprawione w dodatku często jakimś głupim drobnym nieporozumieniem, sprzeczką humorów itd. Jakieś ledwie dostrzegalne rozpraszanie się naszej zażyłości niepokoi mnie i smuci boleśnie. Tymczasem zaś wzrasta z natury rzeczy zażyłość Anny z Łotyszami, z którymi się teraz często spotyka, gra z nimi wspólnie w teatrze amatorskim, a teraz już i obiady razem jada.

Zażyłość ta budzi we mnie tęskne refleksje, czy z niej bowiem nie wypłynie wyrok śmierci na miłość do mnie? Posiadanie fizyczne Anny nie koi mnie bynajmniej i nie daje pełni zadowolenia. Nie o posiadanie martwego ciała mi chodzi, lecz o duszę tej dziewczyny. Boję się stracić posiadanie jej duszy, zobczenia⁵⁴, a przeto i upadku miłości. Wytworzyła się już cała obszerna sfera życia Anny, jej stosunki z kolonią łotewską, która jest poza sferą mego udziału i mej bezpośredniej wiedzy. Wiem, że w tamtej sferze są młodzi mężczyźni, a jak się ich stosunki z Anną układają – wiedzieć tego nie mogę. Kocham zaś Annę coraz bardziej, coraz wyłączniej. Miłość moja jest taka, że chcę wyłączności Anny dla siebie, chcę ją mieć całą w sobie, w uczuciu i zespole naszym; nie jestem w stanie się nią dzielić, zazdrosny jestem o każdy jej cal, o każde tchnienie. Każda myśl Anny, każdy jej stosunek, który jest poza mną, boli mnie i rani mą miłość. Toteż śpieszyłem dziś do niej, aby z nią wyłącznie dzień spędzić.

Przed godziną 5.00 byłem u Anny, lecz jej nie zastałem. Na drzwiach była tylko jakaś kartka do niej po łotewsku pisana, z której wszakże to zrozumieć zdołałem, że jacyś Łotysze zapraszają ją do siebie. Wyszedłem i zaraz na ulicy spotkałem Annę, idącą w towarzystwie młodego człowieka, Łotysza. Gdy mnie zobaczyła, chciała się z nim rozstać i pójść ze mną. Ale gdym się dowiedział, że grono Łotyszów się zbiera dla pożegnania i odprowadzenia wieczorem na kolej jakiegoś Łotysza, wyjeżdżającego do Rygi, sam namówiłem Annę, aby nie odrywała się od tej zabawy dla mnie i aby tam poszła. Chciałem zapanować nad egoizmem mej miłości. Anna postanowiła pójść do Łotyszów, mnie zaś wyznaczyła, abym przyszedł do niej o godzinie 11.00 wieczór. Serce mnie bolało nieskończenie, miłość się raniła.

Doczekałem się godziny 11.00, przyjechałem, Anny nie ma. Wyszedłem i po jakimś czasie wróciłem – znów nie ma. Była godzina 11.30. Poszedłem do restauracji Myśliwskiej i pić zacząłem. Postanowiłem zabić w sobie tę miłość. Alkoholem, zapomnieniem, miłostkami i to już od jutra. O godzinie 1.00 jeszcze raz pojechałem do Anny. Była w domu i już spała. Dzwonek mój ją obudził.

Byłem znerwowany, na poły przytomny. Przedstawiłem jej mój plan stłumienia mej miłości. Mówiłem, że tak być musi, że miłość moja ani jej, ani mnie szczęścia nie da, że stosunek nasz powinien się stać li tylko stosunkiem serdecznej przyjaźni. Jeżeli dziś serce mnie boli, to ból ten stłumić potrafię przez użycie lekkich rozkoszy, które wyjaławiają głębsze uczucie. Anna się rozpłakała, rozszlochała spazmatycznie, zapewniała o swej miłości. Pół nocy z nią spędziłem, ją i siebie zmęczyłem. Ukojenia całkowitego wszakże nie zyskałem.

¹ Autor podaje daty według tzw. starego stylu, czyli kalendarza juliańskiego, który obowiązywał w Rosji do 1918 roku, i kalendarza gregoriańskiego (tzw. nowego stylu).

² Witold Abramowicz (1874–1941?) – adwokat, wolnomularz, przyjaciel Autora. Organizator Polskiej Partii Socjalistycznej w Litwie, w czasie I wojny światowej tworzył w Wilnie straż obywatelską i stał na czele komendy milicji miejskiej, współdziałał z Polską Organizacją Wojskową. Uczestnik wyzwolenia Wilna w 1919 roku, pierwszy prezydent miasta. Współorganizator władz Litwy Środkowej. Senator RP w latach 1928–35. Redaktor „Kuriera Wileńskiego”. W 1939 roku aresztowany przez NKWD, skazany na 5 lat łagrów, ostatni raz widziany w 1941 roku.

³ Augustinas Janulaitis (1878–1950) – prawnik, historyk, działacz polityczny, profesor Uniwersytetu Kowieńskiego.

⁴ Jerzy Powołocki – prawnik, adwokat; pochodził ze spolszczonej rodziny rosyjskiej.

⁵ Tadeusz Stanisław Wróblewski (1858–1925) – adwokat, kolekcjoner, założyciel biblioteki (obecnie Biblioteka Litewskiej Akademii Nauk im. Wróblewskich, w której jest przechowywana część rękopisów Autora), jeden z czołowych działaczy krajowców wileńskich.

⁶ Właśc. Towarzystwo Kulturalne Litwinów w Wilnie „Rūta” – powołane przez Michała Ślażewicza (Mykolasa Sleževičiusa), działało w latach 1909–14.

⁷ Iwan Łuckiewicz (1881–1919) – archeolog, publicysta, krajozawca, inicjator białoruskiego ruchu narodowego. Wraz z bratem Antonim działacz masonerii, współzałożyciel loży „Jedność” (1910).

⁸ Hotel Georges, znany też pod spolszczoną nazwą „Żorż” – najbardziej ekskluzywny hotel w Wilnie, zbudowany w latach 1893–95 według projektu architekta Tadeusza Rostworowskiego przy ulicy Świętojerskiej 20 (w okresie międzywojennym ulica Mickiewicza, obecnie Giedymina). Pełnił rolę hotelu do 1940 roku, został wysadzony przez Niemców w lipcu 1944. Odbudowany w 1950 roku. Przeszedł do historii głównie dzięki eleganckiej restauracji i sali balowej, które były miejscem wielu spektakularnych wydarzeń.

⁹ Jan Jeleński (właśc. Witold Czyż, 1884–1952) – inżynier, właściciel majątku w Oszmiańskiem. W latach 1908–13 związany z białoruskim ruchem narodowym. Następnie wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej-Frakcji Rewolucyjnej. Członek Milicji Obywatelskiej utworzonej w 1915 roku po opuszczeniu Wilna przez Rosjan. W 1916 aresztowany przez Niemców, osadzony w więzieniu w Czersku do jesieni 1918. W niepodległej Polsce działał w wileńskiej PPS, będąc z jej ramienia wiceprezydentem Wilna (1927–34). W latach 1940–42 przebywał na zesłaniu na Syberii, następnie na emigracji w Anglii, skąd przyjechał do Polski w 1947 roku.

¹⁰ Mieczysław Szpakowski – adwokat.

¹¹ Bakszta – ulica w Wilnie, wówczas słynąca z domów publicznych.

¹² Witold Römer (1866–1918) – właściciel Ikażni, w 1898 roku poślubił najmłodszą siostrę Autora Marię Römer (1878–1937), która po stracie majątku wróciła do rodziców, a Witold wyjechał do Rosji. Zmarł na tyfus w Samarze w marcu 1918.

¹³ Fr.: pokoje umeblowane.

¹⁴ Łac.: nic co ludzkie nie jest mi obce.

¹⁵ W rodzinnym majątku Bohdaniszki (lit. Bagdoniškis) w powiecie jezioroskim (Zarasai) guberni kowieńskiej, na etnograficznej Litwie (obecnie rejon rakiski, Rokiškis) 17 maja 1880 urodził się Autor. Tam też mieszkali jego rodzice – Michał Kazimierz (1845–1920) i Konstancja z Tukałłów (1847–1914).

¹⁶ Skala Réaumura – jedna ze skal termometrycznych, często używana w Europie Środkowej do początku XX wieku (1 stopień Celsjusza odpowiada 0,8 stopnia w skali Réaumura).

¹⁷ Maria Römerowa z Römerów – najmłodsza z sióstr Autora.

¹⁸ Ewa Helena Römerówna (1898–1951) – córka Marii i Witolda Römerów, w 1920 roku poślubiła majora Wojska Polskiego Konstantego Mejera. Wiosną 1945 repatriowała się do Polski.

¹⁹ Stefan Römer (1900–1951) – syn Marii i Witolda Römerów, artysta malarz. Studiował w Akademii Sztuk Pięknych w Pradze (1928–29). W styczniu 1925 poślubił Marię Narbutt. Mieszkał i tworzył w majątku Szaszewicze pod Kownem.

²⁰ Kazimierz Jankowski – przez wiele lat lokaj w domu Römerów.

²¹ Andrzej Niemojewski (1864–1921) – poeta i pisarz okresu Młodej Polski, religioznawca, społecznik.

²² Szpekuchy – pierożki lub placki ze słoniną.

²³ Eliza Komorowska z Römerów (1871–1961) – siostra Autora, w 1891 roku wyszła za hr. Zygmunta Komorowskiego (Zyś, 1865–1920, pradziadek byłego prezydenta RP Bronisława Komorowskiego), właściciela Kowaliszek (lit. Kavoliškis) w powiecie rakiskim.

²⁴ Libawa (Lipawa, łot. Liepaja) – miasto portowe nad Bałtykiem w Kurlandii (Łotwa).

²⁵ Oddział wileński Towarzystwa Ochrony Kobiet powstał 14 lipca 1904 (centrala działała w Petersburgu). Głównym zadaniem towarzystwa na obszarze guberni wileńskiej, jak deklarowano oficjalnie, było „współdziałanie w ochronie dziewcząt i kobiet przed niebezpieczeństwem wciągnięcia ich do rozpusty oraz przywrócenie już upadłych do życia uczciwego”. Prezeską towarzystwa była hr. Klementyna Tyszkiewiczowa, członkiem komitetu – Michał Węsławski.

²⁶ Dzielnica Antokol (lit. Antakalnis) powstała w XV wieku pomiędzy wzgórzami Sapieżynek a brzegiem Wilii, jest jedną z najstarszych dzielnic Wilna. Obejmowała dawniej dzisiejszy Park Górny (lit. Kalnų parkas), dwór Słuszków, ziemie pałacu Paców oraz posiadłości Sapiehów.

²⁷ Stanisław Karol Marenicz (1856–1913) – lekarz dermatolog, wenerolog. Od 1880 roku członek Towarzystwa Lekarskiego Wileńskiego, działał w Oddziale Wileńskim Ligi Przeciwgruźliczej i w Towarzystwie Ochrony Kobiet.

²⁸ Jan Witold Mikołaj Boguszewski (1881–1918) – lekarz, działacz społeczny i niepodległościowy, wolnomularz. W 1914 roku wstąpił do wileńskiego oddziału POW i został przewodniczącym Towarzystwa Pomocy dla Ofiar Wojny w Wilnie. W 1916 roku zaciągnął się do Legionów Polskich. W 1917 roku, zagrożony aresztowaniem przez Niemców, zbiegł do Krakowa, gdzie pracował w Krajowym Stowarzyszeniu Czerwonego Krzyża. Zmarł z powodu zarażenia durem plamistym podczas zwalczania jego epidemii w powiecie miechowskim.

²⁹ Otton Krasnopolski (1877–1971) – rzeźbiarz, architekt w Mińsku, Wilnie i Gdańsku.

³⁰ Stanisław Bagiński (1881–1939?) – adwokat, działacz PPS, w czasie I wojny światowej członek Naczelnego Komitetu Narodowego w Wilnie, a w latach 1920–22 – władz Litwy Środkowej. W 1939 roku aresztowany przez Sowietów, okoliczności jego śmierci nie są znane.

³¹ Bronisława Gawrońska – autorka zbioru 16 pieśni (Wilno 1933) oraz śpiewnika Pieśni ludowe ziemi wileńskiej i nowogródzkiej (Wilno 1935).

³² Sztrall – popularne kawiarnie i cukiernie w Wilnie: Biały, Zielony i Czerwony Sztrall (od dominujących w wystroju wnętrz kolorów), należące do braci Bolesława i Kazimierza Sztrallów. Biały Sztrall mieścił się przy ulicy Wielkiej 26, bywała w nim wileńska inteligencja, a w latach 1917–18 odbywały się tam obrady Taryby (Litewskiej Rady Państwowej), 16 lutego 1918 w budynku tym podpisano Akt Niepodległości Litwy.

³³ Abel Syrkin (1825–1886) – wileński drukarz i wydawca.

³⁴ Przestarz.: kusić, nęcić, pociągać.