Ignacy Karpowicz

Balladyny i Romanse

© Copyright by Ignacy Karpowicz

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2010

Wydanie pierwsze

Opieka redakcyjna

Anita Kasperek

Redakcja

Waldemar Popek

Korekta

Weronika Kosińska, Małgorzata Wójcik, Barbara Turnau, Adam Jarzębski

Projekt okładki

Przemysław Dębowski

Zdjęcie na pierwszej stronie okładki „Children Undergoing Light Therapy”

© Wally McNamee / CORBIS / Fotochannels

Redaktor techniczny

Bożena Korbut

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2011

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl

fax: (+48-12) 430 00 96

tel.: (+48-12) 619 27 70

ISBN 978-83-08-04650-0

Konwersja do formatu EPUB:
Legimi Sp z o.o.

CZĘŚĆ PIERWSZA
BALLADYNY

ROZDZIAŁ PIERWSZY

CHIŃSKIE CIASTECZKO

Nazywom się chińskie ciasteczko. Składom się z mąki, cukru, jajek, oleju, waniliowego aromatu, szczypty soli, migdału bez skórki i mądrości. Najpierw należy mnie zagnieść na twarde ciasto, rozwałkować. Potem wyciąć kwadraty, a w środek kwadratu włożyć migdał i karteczkę z sentencją. Rogi zlepić u góry. Piec dwadzieścia minut na blasze wysmarowanej olejem, na złoty kolor, w temperaturze około dwustu stopni Celsjusza. Podawać na zimno. Najlepiej po kaczce (po pekińsku).

Jestem mało pożywne, niezbyt smaczne, lecz to nie ma najmniejszego znaczenia, ponieważ zawierom w sobie mądrość. Mądrość składa się z cienkiego paska, na pasku są litery. Pasek papieru zwykle jest natłuszczony. W przeciwnym razie mógłby spłonąć w piekarniku.

Najpierw występowałom jako ciekawostka w restauracjach i barach. Teraz jestem wszędzie, zatrułom cały świat. Jestem bardzo toksyczne oraz zjadliwe. Przenoszę się kropelkowo, płciowo, w rozmowie, w transfuzji, na spowiedzi – w każdy sposób, jak Duch Święty. Mądrość z mego środka objęła w posiadanie cały świat, jestem w powieściach typu broszurowe i okładka twarda, w przemówieniach polityków, w wystąpieniach przywódców religijnych. Właściwie to nie wiem, czy gdzieś mnie jeszcze nie ma.

Po lekkiej pracy ciężki odpoczynek; Duch jest jak świeca: jej płomień może zgasnąć, ale ona istnieje; Potok, który zmienił bieg, nie powróci więcej do starego łożyska; Jesteś jak zamknięta źrenica, która na próżno łudzi się blaskiem światła wśród ciemności.

To tylko kilka moich odsłon, a jest mnie legion, legion mądrości, już się mnie nie da wytracić, ludzie uwierzyli we mnie, powtarzają mnie, zwyciężyłom. Jestem bestsellerem. Jak gówno zalałom cały świat. Słyszycie ten chlupot? To ja. Nowy potop. Nazywom się chińskie ciasteczko. Do usług.

OLGA

1.

Mieszkała na trzecim piętrze pospolitego bloku z wielkiej płyty. Miasto jak miasto, ulica Broniewskiego, widok z balkonu: na prawo technikum mechaniczne, szkoła z internatem, na lewo przystanek autobusowy.

Niosła dwie plastikowe reklamówki. Odczuwała zmęczenie. Po pracy pojechała do biedronki. Biedronka to był owad, kiedyś, dawno temu, na łąkach. Dziś biedronka to najtańszy supermarket.

Przystawała na każdym półpiętrze, aby złapać oddech. W reklamówkach dwutygodniowy zapas jedzenia. Wszystko co najtańsze. Makaron, ryż i kasze – bez marki, kraju pochodzenia, tylko kod kreskowy. Golonka, kaszanka i ścinki wędlin, podobno wieprzowych, z chemicznym koktajlem zamiast krwi; krew ma zbyt krótki termin przydatności do spożycia. Ziemniaki, główka kapusty i buraki, które odbarwiały się w gotowaniu; nawet kwasek cytrynowy nie utrwalał koloru. Proszek do prania (dosia), płyn do mycia naczyń (ludwik) – (cała rodzina w komplecie) i gazeta telewizyjna („Kropka”).

Przed drzwiami do swojej kawalerki postawiła reklamówki na podłodze, poprawiła przekrzywioną wycieraczkę, pooddychała. Ze skajowej torebki wyciągnęła klucze. Dwa razy obrót w lewo. Potem drugi klucz dwa razy w prawo.

Zapaliła światło, minęła siódma wieczór, ciemno. Wniosła torby do środka. Zamknęła drzwi. Zdjęła czapkę, rękawiczki, szalik i płaszcz. Torebka zawisła na wieszaku. Klucze wylądowały na stoliku rozmiaru drzewka bonsai. Ściągnęła buty i założyła papucie. Spojrzała na plastikowe reklamówki z uśmiechniętym owadem. Usiadła na dywaniku w korytarzu. Płakała nie dłużej niż pięć minut. Otarła łzy, dotknęła dłonią policzka:

– Już dobrze, dobrze, cicho, Olga, już dobrze – powiedziała w imieniu kogoś, kto powinien ją kochać albo chociaż udawać.

Wstała i zaniosła zakupy do kuchni, małej wnęki z jeszcze mniejszym oknem. Porozkładała pudełka w szafkach, otworzyła lodówkę, wszystko na swoje miejsce.

– Taka jestem zmęczona. Nogi brzękną.

Postawiła czajnik na gazie. Zanim zagotowała się woda, zjadła kolację (dwie kanapki z mortadelą i kiszonym ogórkiem). Zmyła talerz, stolniczkę, nóż i widelec. Zaparzyła herbatę. Przeszła do jedynego pokoju. Usiadła w fotelu, herbatę postawiła na stoliku. Obok kubka rozłożyła program telewizyjny. Dziś piątek, jutro – pierwszy z dwóch wolnych dni; do pracy dopiero w poniedziałek. W sobotę posprząta mieszkanie i zrobi pranie, w niedzielę odwiedzi matkę, ale to aż dwa dni; jakkolwiek by liczyć: wte i nazad, z rymem i bez.

Włączyła telewizor. Obejrzała Wiadomości na TVP. Nic nowego, nic dobrego. Nie spodziewała się zresztą, aby od wczorajszych Wiadomości coś się poprawiło. W skrytości ducha liczyła na jakąś wstrząsającą informację, na przykład śmierć kogoś znanego, niespodziewaną i po długiej walce z chorobą, żeby mu powspółczuć. I rodzinie zmarłego. I sobie samej. Olga nosiła w sercu wiele współczucia.

Po Wiadomościach film. Dziś puszczali Ze śmiercią jej do twarzy. Obejrzała. Głupia komedia, nieśmieszna, za bardzo… za bardzo… – szukała odpowiedniego słowa. A może nie za bardzo, lecz za mało?

Po komedii zaparzyła ziółka, melisa z miętą, na uspokojenie, spokoju nigdy za wiele. Otworzyła tabliczkę czekolady, mleczna z orzechami laskowymi, E. Wedel, Eduardo W. Edel, jak z telenoweli.

Obejrzała maraton kabaretowy na Dwójce. Długi, trudno dobiec mety. Czuła zmęczenie po przepracowanym tygodniu oraz zadowolenie z dwóch nadchodzących dni. Oczy trochę piekły. Najwyraźniej była już za stara, żeby płakać sobie ot tak, po nic, na pusto. Poszła do łazienki, zatknęła korek w wannie, nalała różanego płynu bez marki i producenta i odkręciła kurek z gorącą wodą. Para wypełniła niewielki sześcian pomieszczenia, Olga zastanowiła się chwilę, usiadła na sedesie. Niektóre z włosów łonowych już posiwiały, pierwsze jaskółki starości, gdy latają nisko, latają na deszcz. Sikała wąską strużką.

Przypomniała sobie – to jedno z bardziej upokarzających wspomnień – ostatnią wizytę u ginekologa.

– Pani jest dziewicą – powiedział ginekolog. – W tym wieku! Nie mogę obejrzeć dokładnie.

– Niech pan nie ogląda – odpowiedziała, spalona rumieńcem.

W malutkiej łazience z wanną pełną różanej piany Olga zapaliła świecę zapachową: wanilia za 3,99; wolała lawendę, lawenda rzadko bywała w promocji. Z półki w pokoju zdjęła powieść Danielle Steel Dary losu, w twardej okładce.

Rozebrała się do naga jak kura do rosołu, do filmu zostało pół godziny. Puszczali Trędowatą. Zanurzyła się w gorącej wodzie i pianie, z romansem w dłoniach. Przeczytała pierwszy rozdział, woda ostygła, spuściła trochę ostygłej, dolała wrzątku. Wiedziała, jak skończy się romans, tylko dlatego czytała, że znała koniec, zanim go poznała. Życie jest od niespodzianek. Książki muszą być stabilne, solidne. Dobro do dobra. Kara za zbrodnię. Mężczyzna do kobiety. Za wyrzeczenia – nagroda.

Wyszła na chodniczek niczym Afrodyta z morskiej piany, dość dawno temu. To była skromna wersja, dostosowana do skromnego życia, w atrybucji codzienności. Jedyna dostępna muszla – klozetowa. Zamiast amorków – dwa kinkiety. I lustro zaparowane jak pojedyncza fasetka wielkiego oka. Olga odłożyła książkę na złożoną deskę sedesu. Wytarła się dokładnie. Wklepała balsam w ciało. Na ciało założyła szlafrok. Szlafrok przewiązała paskiem.

Zabrała książkę, weszła do pokoju i włączyła telewizor. Trędowata już się zaczęła. Nic nie szkodzi, znała początek na pamięć. Oraz koniec.

Olga była starą panną, według nowszej nomenklatury: singielką. Macica nietknięta, nerwy na wodzy, lat pięćdziesiąt.

Olga dawno temu pogodziła się z tym, że wielkie uczucia przeżywa wyłącznie na stronach romansów. Tak jest sprawiedliwie, dobrze. W życiu trzeba jechać do pracy, dwie przesiadki, na szóstą rano, sklepik spożywczy w Grabówce, ponad godzina w jedną stronę, pobudka o czwartej. Na wielkie uczucia pozostawałoby bardzo niewiele czasu, w jej życiu wielkie uczucia zmarnowałyby się jak nic, musiałaby poprosić o bezpłatny urlop, żeby mieć czas coś poczuć porządnie. Dobrze, że wielkie uczucia przytrzaśnięto okładkami. Tak jest sprawiedliwie. Każdemu według potrzeb i możliwości. Jakoś tak.

Olga miała siostrę i dwóch braci. Utrzymywali kontakt, może niezbyt bliski, acz regularny, najczęściej telefoniczny, w ramach najniższego abonamentu, naliczanie sekundowe.

Olga rozsiadła się w fotelu, okutana szlafrokiem, w swoim miniaturowym bezpiecznym świecie, z pilotem w dłoni, niby bogini płacy minimalnej. Włosy umyje jutro, z samego rana, żeby sen ich nie skołtunił w jakieś afro (nie żeby była rasistką).

Ktoś zadzwonił do drzwi. Usłyszała dzwonek, mimo to nie zareagowała. Nikt nie dzwonił o tej porze, czasem w lewym uchu. Spojrzała na budzik. Dochodziła północ. Dzwonek rozbrzmiał ponownie. Wstała, ściszywszy telewizor. Na palcach podeszła do drzwi, wyjrzała przez judasza. Na klatce paliło się światło. Żywej duszy. Tylko wycieraczka dziwnie ułożona. To nie wycieraczka, uświadomiła sobie. To ktoś. Ten ktoś leżał na wycieraczce.

Serce Olgi zabiło żywiej. Przestraszyła się. Nie wiedziała, co zrobić. Zadzwonić do szwagra? Na policję? Pogotowie? A jeśli ten ktoś odpełznie, zniknie, nim przyjedzie policja lub szwagier, ewentualnie pogotowie, co wtedy? Wyjdzie na starą, zdziwaczałą pannę. Tego obawiała się najbardziej, że inni zobaczą w niej tę, którą jest naprawdę: starą i zdziwaczałą pannę. Dlatego – rozpięta pomiędzy różnymi rodzajami strachu – przemogła się: z kuchni wzięła największy nóż, wyciągnęła z szuflady ostrzałkę, krawędź noża podostrzyła dla pewności, a potem przeszła niepewnie do przedpokoju i uchyliła drzwi.

Światło na klatce już zgasło.

Nacisnęła włącznik.

Leżał nieruchomo. Pewnie uczeń technikum mechanicz
nego. Włosy zlepione krwią.

Dotknęła nieznajomego czubkiem kapcia. Nie poruszył się.

Olga przykucnęła, oddychał.

Z szafy wyjęła stare prześcieradło, którym zaścieliła rozkładany do spania fotel. Nie chciała, żeby ten kt oś zabrudził tapicerkę krwią. Ludziom należy pomagać, to prawda, ale równocześnie świat należy utrzymywać w czystości.

Stękając, wciągnęła go do środka. Chłopak starał się współpracować, tak się Oldze wydawało. Wreszcie pokonali korytarzyk i dotarli do fotela. Chłopak skulił się w nim, przyciągając wszystkie członki do tułowia.

Olga spojrzała na własne dłonie, umazane krwią. Jak w Balladynie, tej szkolnej lekturze, która zamieszkała w jej pamięci. Szlafrok również we krwi. Zamknęła wejściowe drzwi. Umyła ręce. Uświadomiła sobie, że jest naga, jeśli nie liczyć szlafroka. Z szafy wyjęła majtki i biustonosz. Potem skarpetki, spodnie i bluzkę. W łazience przebrała się, szlafrok wylądował w koszu z brudnymi ubraniami. Chętnie wyrzuciłaby tam też swoje ręce, ale nie umiała. Z łazienki zabrała samochodową apteczkę, urodzinowy prezent od bratanka, nieszczególnie pierwszej pomocy.

Do plastikowej miski nalała gorącej wody. Wróciła do pokoju i odgiąwszy dłonie chłopaka obejmujące czaszkę, przemyła skrzepłą krew. Dość głębokie rozcięcie na czole. Pewnie należałoby założyć szwy. Wodą utlenioną zdezynfekowała ranę. Chłopak zasyczał, coś mamrotał, jego język pracował na jałowym biegu. Założyła jałowy opatrunek.

Wylała brudną wodę do sedesu. Pociągnęła za spłuczkę. Dwa razy. Wróciła do pokoju. Zdjęła chłopakowi adidasy. Na dużym palcu lewej skarpetki dziura. Zdjęła mu skarpetki. Powąchała i zarumieniła się. Potem wyciągnęła igielnik i zacerowała dziurę. Przykryła chłopaka kocem. Potem usiadła na wersalce. Na meblościance położyła nóż i słuchawkę bezprzewodowego telefonu. Wyłączyła telewizor. Zapaliła lampkę i zgasiła górne światło.

Siedziała na wersalce. Dochodziła pierwsza. Nie czuła senności. Bezpieczny świat kawalerki nagle wydał się niewystarczający, ciasny. Olga złapała się na zdumieniu podobnym do tego, które dopada osobę przymierzającą po dłuższej przerwie ulubione spodnie, na przykład. Spodnie grzęzną już na udach, sprint do talii wykluczony, szwy dostają zadyszki, trzeszczą. Jakże to tak? Przez nieuwagę przybyło kilogramów? Mieszkanie skurczyło się niby wygotowany wełniany sweter?

W końcu zmorzył ją sen. Kiedy się obudziła, po chłopaku nie było śladu. Jak kamfora. Wydało jej się, że to sen. To był sen. Piękny sen. Dar losu. W miękkiej okładce sennych majaków.

Ale jednak nie. Koc złożony w kostkę. Otwarta apteczka na stoliku. Zaplamione prześcieradło. Ich pierwsza wspólna noc.

Poderwała się gwałtownie.

W korytarzu przekręciła zamek. Obeszła mieszkanie. Z lodówki znikły dwie parówki. Z portfela w torbie sto złotych.

Olga przysiadła na brzegu wersalki, trzymając w dłoniach starą portmonetkę. Uśmiechała się. Chłopak ukradł sto złotych, w środku było trzysta, resztę jej zostawił.

2.

Brat podwiózł ją do Białegostoku. Trochę marudził, ponieważ musiał poczekać, aż Olga skończy zmywanie i sprzątanie po urodzinach matki. Marudził, ponieważ jego kac się potęgował, a nie mógł wbić sobie klina: żona czujnie śledziła elipsy i łuki, po których poruszały się butelki wódki, nawet nagłe zmiany kierunku nie myliły żony.

Olga wczłapała na trzecie piętro. W siatce niosła dary od matki: makowiec, jaja, kawałek wędzonej szynki i słoik marynowanych maślaków. Zamknęła za sobą drzwi, przekręciła zamek i odstawiła siatkę. Co za ulga, wreszcie u siebie, sama, jak dobrze.

Minęła siódma wieczór. Olga oddała się bez reszty rytuałowi codziennych czynności: kąpiel, potem krem na twarz i balsam w skórę, potem melisa z miętą i coś słodkiego (dziś matczyny makowiec), potem kilka rozdziałów Darów losu, film, program satyryczny, a pomiędzy Wiadomości albo Panorama, żeby upewnić się, iż inni mają gorzej w świecie niż Olga u siebie w kawalerce.

Olga lubiła swoje życie, zwyczajne czynności, nadające dniom treść i formę, jak szczeble drabiny, po której wspinają się stopy, zanim dotrą na dach. Z dachu łatwo spaść, kark skręcić, nazbyt wiele widać, dlatego Olga miała nadzieję nigdy donikąd nie dotrzeć, nie patrzeć „za” ani „przed”, a jedynie kontynuować codzienną litanię drobnych kroków, odmieniać przez siebie zwyczajne i mało szlachetne bezokoliczniki, stąpające gęsiego od zmierzchu do świtu.

Olga nigdy nie zapamiętywała swoich snów, czasem odnosiła wrażenie, że przychodził do niej ojciec, siadał na brzegu łóżka, materac nie uginał się pod jego ciężarem, ten materac to było ostatnie, co zapamiętywała, albo raczej, co miała wrażenie, że zapamiętała.

Położyła się kwadrans po dziesiątej. Słyszała krople wody rozbryzgujące się o kuchenny zlew: rytm nieregularny, krople uderzały szybkimi seriami po trzy-dwie albo pojedynczo z kilkusekundowym interwałem. Od lat zasypiała do tych kropel: nieregularnie, zrywami i z pauzami pogrążała się we śnie, w którym, może, na materacu przysiądzie jej ojciec.

Jej mieszkanie, jak każde mieszkanie samotnej osoby, stało się ostoją dźwięków; dźwięków nikomu niepotrzebnych i zazwyczaj skrupulatnie usuwanych. Kapanie z kranu, skrzypienie zawiasów i klepek podłogi. Bulgotanie wody w kalo ryferach, wiatr pogwizdujący w szczelinach okien, buczenie prądu w kontaktach.

Olga myślała o urodzinach matki, kap-kap-kap-pauza-kap-kap, o Ani, swojej bratanicy, o chłopaku z bandażem, kap-kap-pauza-kap-kap-kap, o tym, czy jutro do sklepu przyjedzie dostawa nabiału, o Panu Tadeuszu czytanym w liceum pielęgniarskim, o tym, jak wygląda brama Raju, czy przypomina kocią źrenicę, o – pauza.

Prawdę mówiąc, nie wiemy, o czym Olga myślała (jeśli w ogóle), zasypiając, mamy jednak wgląd w to, co śniła:

Podchodzi do ołtarza w nieokreślonym, pustym kościele, pada na kolana, zaczyna się modlić, zapomina słów modlitwy. Traci głos.

Sen ów powtarza się raz po raz w bardzo zbliżonych wariantach, jak gdyby w poszukiwaniu wariantu, który boleśnie ugodzi nosicielkę snu po to, żeby wydostać się na jawę, niby jakaś pasożytnicza larwa.

Gdy o czwartej rano dzwoni budzik, Olga zapomina, że zapomniała słów modlitwy. Włącza światło i półśpiąca wykonuje wszystkie poranne czynności: od sikania i ablucji przez śniadanie po przekręcenie kluczy w zamkach.

W czasie jazdy prawie pustymi autobusami nie myśli o niczym. Możemy to stwierdzić z całą odpowiedzialnością: umysł Olgi jest przezroczysty i gładki jak okienna szyba, niewielkie zabrudzenia to odciski poprzednich dni, starczy przejechać ścierką.

Z torby wyciąga klucze i otwiera sklep. Włącza światło i chłodziarki, elektroniczną wagę i kasę fiskalną. Układa wędliny i warzywa. Z wybiciem szóstej otwiera drzwi. Właśnie przyjechał pan Gienek z piekarni. Pan Gienek jest pod sześćdziesiątkę, grubawy i łysawy, bardzo miły, zawsze znajdzie ciepłe słowo albo pączka. Olga lubi pana Gienka. Pan Gienek bardzo lubi Olgę. Pan Gienek owdowiał pięć lat temu. Trochę flirtują, od trzech lat, mimo to pan Gienek nie zaprosił dotąd Olgi na dancing lub – jak młodzi – do kina. Całe szczęście. Olga nie wiedziałaby, co odpowiedzieć ani jak się ubrać.

Szefowa przychodzi dopiero około południa. Wcześniej przyjeżdżają warzywa. Młody gnojek próbuje wcisnąć worek nadgniłej cebuli. Pewnie Żyd, myśli Olga. Olga nie ma nic przeciwko Żydom, nigdy nie poznała żadnego Żyda. Wyniosła z domu głęboko zakorzenione w jej stronach przekonanie, że jeśli ktoś próbuje zarobić nie do końca uczciwie na handlu, to pewnie jest Żydem. Polacy, Rosjanie, Niemcy byli od wyżynania całych wiosek, od wojen i grzechów ciężkich. Żydom pozostał tylko ten pociąg, trochę śmieszny, trochę uciążliwy, do handlu. Może dlatego, myślała Olga, że oni nie wierzą w Chrystusa. Według Olgi przed czasami Chrystusa nie istniały grzechy ciężkie. Bo gdyby istniały, myślała Olga, Chrystus pojawiłby się wcześniej, żeby je odkupić.

Olga wierzyła w Boga, ponieważ wierzyli jej rodzice i wierzyłyby jej dzieci. Olga wierzyła w Boga, ponieważ On jest wszechmogący i niepojęty, a przecież człowiek nie zdoła pojąć jedności w Trójcy: skoro Olga nie pojmuje, to znaczy, że Bóg istnieje. Olga wierzyła w Boga, ponieważ każdy płacił rachunki, a tylko Bóg gwarantował, że wszystko zostanie uczciwie podliczone: nadpłaty zwrócone, zaległości ściągnięte. To jest Boża ekonomia. I wreszcie – Olga wierzyła w Boga, ponieważ bez Boga byłoby wszystko wolno, bez Boga nie byłoby dobra ani zła.

Po warzywach przyjechali z cukierni, potem nabiał i mrożonki. W poniedziałki zawsze była zajęta. Dostawa za dostawą i klienci. Olga znała prawie wszystkich klientów. Prawie wszyscy klienci znali Olgę. Rozmawiali o dzieciach, o psach, o tym, że źle się dzieje w Polsce. Spożywcza demokracja. Wszystko jest względne, pomyślała Olga, nawet marża: dla klientów za wysoka, dla szefowej za niska.

Po dziesięciu godzinach spędzonych na układaniu, ważeniu i pakowaniu do reklamówek, nabijaniu na kasę, wydawaniu reszty i rozmawianiu Olga wydostała się z mikroświata spożywczego sklepiku.

Przesiadła się w centrum, poszła do apteki (najtańsza w mieście), kupiła rutinoscorbin, coś ją drapało w gardle oraz płucach, a także – bandaże i jałowe opatrunki. Do domu dotarła przed siódmą.

Odniosła niejasne wrażenie, że coś się zmieniło. Wszystkie przedmioty wyglądały tak, jak przed wyjściem, ale szczegóły, nie zapominajmy o tym, były pasją Olgi. Oto kapa na wersalce jakby przekrzywiona o milimetr. Oto obicie fotela jak gdyby bardziej ugięte pod ciężarem obcego dotyku. Oto klamka zbyt ciepła, zlew zbyt suchy, nawet wiatr fałszował w szczelinach okien.

Olga obeszła i obejrzała uważnie całe mieszkanie. Nie miała wątpliwości, wszystko pozostało takie samo, a jednocześnie zupełnie inne, co może oznaczać tylko jedno – jest przemęczona i powinna wziąć zaległy, bardzo zaległy urlop, wyjechać do matki na tydzień. Matka się ucieszy, Olga odpocznie, w skrócie.

– Wszystko takie samo – powtórzyła na głos Olga – a niepodobne.

3.

Tygodniowy rytm: pobudka o czwartej, praca, zakupy, dom, telewizja i Dary losu, sen, pobudka: uspokajające następstwo oswojonych godzin, hipnotyzująca monotonia życia, stabilna płyta poniedziałku i niedzieli. W środę zadzwoniła do Anki, swojej bratanicy:

– Upiekłam biszkopt, może przyjdziesz? A jak tata i mama?

– Bez zmian.

– To dobrze.

– Mów za siebie, ciocia – odpowiedziała bratanica.

Olga lubiła gotować i piec. Preferowała potrawy tanie i trwałe, na przykład bigos lub piernik. Można jeść przez tydzień, zajadać się, a człowiek nie tyje, portfel nie chudnie.

Ten tydzień, choć tak podobny do poprzednich jak wydma do wydmy, nie przypominał żadnego tygodnia z pracowitego życia Olgi. No, może jakoś tam, w nieoczywisty i niewypowiadalny sposób, kojarzył się z dwoma niezwykłymi tygodniami z odległych lat, które zaważyły na jej życiu, tak dawno temu, że wstyd pamiętać. Olga była pielęgniarką, w poprzednim systemie, którego włodarze obrali sobie, cynicznie lub daltonistycznie, czerwień za kolor przewodni. Jej ręce były wtedy delikatne i sprawne, uśmiech szeroki, skóra biała, krucze włosy. Pacjenci lubili Olgę, Olga lubiła pacjentów. Świat wydawał się grać fair względem Olgi, Olga również nie łamała reguł gry, nawet prześcieradła nie wyniosła ze szpitala, chociaż nikt nie patrzył nikomu na ręce, ponieważ każdy spoglądał pod swoje nogi. Gdyby zastosować dziwną logikę obowiązującą w tamtym systemie, doszłoby się do wniosku, że Olga – zachowując się uczciwie – zachowywała się skandalicznie: robiła to, o czym każdy mówił, aby czynem zaprzeczyć własnym słowom. Słowa Olgi pozostawały w doskonałej harmonii z jej uczynkami, na jej oddziale nie gubiły się poszwy ani piżamy, nie znikały strzykawki, lekarstwa ni igły, dlatego koleżanki Olgi nie przepadały za Olgą. Nie lubiły jej, lecz nigdy nie zdobyły się na szykany lub otwartą wrogość. Według jednych Olga zwariowała, a z wariatką nie idzie dojść do ładu czy składu. Według drugich Olga miała wysoko postawionych przyjaciół, bardzo szerokie plecy, mimo że szczupła.

Pracowała na oddziale neurochirurgii. Pacjenci w jej wieku, skończyła była trzydzieści dwa lata, rzadko się przytrafiali, je śli już, to najczęściej po wypadkach drogowych. Niektóre wypadki drogowe przydarzały się na posterunkach lub w trakcie przesłuchań. W tamtym systemie ruch drogowy nie należał do najlepiej zorganizowanych.

Pacjenci nie przypominali ludzi, przypominali gałgany z otworami w różnych miejscach ciała. Praca Olgi polegała na obsługiwaniu tych otworów: z niektórych wydobywał się jęk i ten jęk należało ukoić, z innych ciekła strużka moczu i ten mocz należało uprzątnąć.

W poniedziałek Oldze przypadł nocny dyżur. Zadzwonił sam ordynator i nakazał przygotować salę zarezerwowaną dla specjalnych gości: dygnitarzy partyjnych lub ich ofiar; ci pierwsi woleli nie stykać się bezpośrednio z elementem robotniczo-chłopskim, ci drudzy (według tych pierwszych) – nie powinni. Owo zrównanie oprawców i ofiar, przybierające w wymiarze przestrzennym kształt izolatki, niektórym wydawało się zabawne: system wypaczał ludzi, ludzie wypaczali system, poczucie humoru utraciło najlżejszą styczność z godnością czy przyzwoitością.

Olga zastanawiała się, kogo przywiozą: członka miłościwie panującej PZPR, pieszego, który wpadł pod ciężarówkę, gdy szedł do toalety więziennym korytarzem? (czy to w ogóle możliwe?) Kogo by nie przywieźli, Olga zachowałaby się tak samo: skurwysyn i święty cierpi podobnie. Tak sądziła, po objawach.

Przywieźli ofiarę wypadku. Oficer Służby Bezpieczeństwa poinformował Olgę z drwiącym uśmieszkiem na ustach, że jego „młodszy brat” potknął się w łazience, co doprowadziło do wielu złamań, uszkodzenia rdzenia kręgowego i odwodnienia. Musieli operować. Operacja się udała, ale pacjent nie zmarł, ci z opozycji bywają nieuleczalnie oporni, pomyślał.

– Powinna pani bardzo uważać, biorąc prysznic – poradził oficer.

Oldze przez myśl nie przeszło, że usłyszała właśnie groźbę, całkiem zgrabnie opakowaną.

– Zawsze uważam – odpowiedziała. – A teraz proszę wyjść. Nic tu po panu.

Oficer burknął coś pod nosem i wyszedł. Olga znała tego oficera, widziała go już wcześniej trzy razy, zawsze w cywilu.

„Młodszy brat” leżał na łóżku. Wodził oczyma po suficie i ścianach, jeszcze niezbyt przytomnie, dopiero co wybudzony z anestezjologicznego snu. Olga spojrzała na kartę pacjenta, Jerzy bez nazwiska, wiek 28, waga 58, zawyżona. Olga westchnęła.

Zaglądała do Jerzego wiele razy. Tamta noc przeszła bardzo spokojnie. Gdyby istniała jednostka bólu, nazwana, powiedzmy, dol (od łacińskiego dolor), to Oldze przypadłaby tamtej nocy najwyższa liczba doli; jej dola.

Już dniało, Olga siedziała przy łóżku Jerzego jak ktoś z rodziny, żona lub siostra. „Starszy brat” pewnie już napisał raport i smacznie zasnął. Oczy Olgi sklejały się: trzy wypite kawy to nie zapałki, które można między powieki wetknąć, ot tak sobie, żeby odegnać sen.

– Boję się.

Olga drgnęła. Niekiedy rozmawiała z własnym sumieniem, najczęściej sobie potakiwali, nigdy dotąd jednak sumienie nie przemówiło tak bezpośrednio.

– Boję się. Siku, proszę.

Olga wybudziła się z drzemki. W pierwszej chwili pomyślała, że sumienie nie ma pęcherza, w drugiej – wstała z pielęgniarskim automatyzmem, żeby sięgnąć po kaczkę.

Olgi nie krępowało dotykanie męskiego członka. Członek to nie jest coś, co sprawia rozkosz. Olga znała członek, powiedzmy, z drugiej strony, od podszewki. Członek to kawałek ciała, udręczonego i niedomagającego ciała, przez który wydostaje się mocz. Mocz należy sprzątnąć. Ciału współczuć.

Jerzy zamknął oczy. Olga przytrzymywała jego członek, czekając, aż zacznie sikać.

– Pomóż mi, proszę.

– Pomagam. Proszę sikać śmiało.

– Nie tak, inaczej.

– Jak?

– Zabijesz mnie?

Olga znieruchomiała.

– Jerzy, lat dwadzieścia osiem, bez nazwiska, sikaj, proszę. Majaczysz po anestezji.

– Ty nie rozumiesz.

– Zrozumiem, co zechcesz. Teraz sikaj.

– Obiecujesz?

– Tak.

Wróciła do domu. Nie umiała zasnąć. Przez dwa tygodnie brała nocne dyżury. Siadała przy łóżku Jerzego. Słuchała. Najczęściej nic nie mówił; wenflonem spadały krople soli fizjologicznej. Nie dotknęła go ani razu bez wyraźnej konieczności. Jej obecność przy łóżku chorego była aseptyczna, rzeczowa, tak jak jej dotyk, bardzo praktyczny, suchy.

– Jutro – poprosił.

Skinęła głową. Nie protestowała.

– Potrzymaj mnie za rękę.

Olga dotknęła opuszkami grzbietu dłoni Jerzego, spierzchniętej skóry, wysuszonej na wiór.

– Nie tak. Zrób to jak ona. Jak moja żona.

W domu zasnęła kamiennym snem. Nawet nie umyła zębów. Zadzwonił budzik. Wypiła kawę, wzięła kąpiel, starannie ułożyła włosy, umalowała się, wyciągnęła najlepszą sukienkę, z szafy – buty na wysokim obcasie.

Kwadrans po północy weszła do szpitalnej izolatki. W jednej ręce trzymała szpilki, w drugiej ptasie mleczko – Temida realnego socjalizmu. Zamknęła drzwi. Zdjęła fartuch i szpitalne papucie. Założyła szpilki i poprawiła włosy. Podeszła do łóżka. Ptasie mleczko odłożyła na szafkę.

– Czekałem na ciebie.

Położyła mu palec na ustach. Czubkiem języka dotknął jej skóry. Miał suchy język. Jego dotyk przypominał dotyk papieru, dotyk gazety.

– Boję się.

Takie były ostatnie słowa Jerzego. Olga cofnęła palec z jego warg, sparzony słowami, strachem i zaimkiem zwrotnym. Potem go pocałowała. Starła szminkę z jego ust dopiero, gdy umarł. To była ogniście czerwona szminka średniej jakości. Pasowała do życia Olgi i śmierci Jerzego.

Założyła pielęgniarski fartuch. Zdjęła szpilki. Wsunęła nogi w papucie. Zabrała nierozpakowane ptasie mleczko. Wyszła z pokoju tak, jak weszła.

Rano złożyła wymówienie.

Dwa razy wezwano ją na przesłuchanie. „Starszy brat” wypytywał o to, co robiła tamtej nocy, gdy groźny przestępca zmarł. Czy miała rodzinę. Z kim utrzymywała stosunki płciowe. Setki drobnych, obrzydliwych pytań. „Brat” Jerzego był znacznie inteligentniejszy od Olgi. Olga zdawała sobie z tego sprawę. I to właśnie dotykało ją do żywego, że ludzie inteligentni, znacznie inteligentniejsi od niej, zaciągają się na służbę po stronie zła.

– Pani go zabiła – stwierdził „brat”. – My wiemy wszystko.

– To wy go zabiliście – odparła.

Oficer roześmiał się jak z dobrego dowcipu.

Nie wróciła do wyuczonego zawodu. Wykonywała najmniej popłatne prace: sprzątaczka, recepcjonistka, kuchenna pomoc. Gdyby nie rodzina, nie miałaby z czego wyżyć.

Upadek komunizmu ucieszył Olgę. Była posłuszna staremu systemowi, będzie posłuszna nowemu. Zastanawiała się czasem, na marginesie, jakie plagi przyniesie nowy ustrój. Nie wierzyła, że będzie lepiej, cokolwiek miałoby to oznaczać. Uczciwości od zmiany konstytucji nie przybędzie. Przed Okrągłym Stołem również można było być uczciwym człowiekiem, uczciwością okrojoną, pojedynczą, trudną, ale jednak – uczciwością.

Zaparzyła melisę z miętą. Ukroiła dwa plasterki makowca, dwa czarne wiry w drożdżowym cieście, leżące na talerzyku nieruchomo jak mysz pod wzrokiem węża; brawurowe porównanie, pojedyncza samotność.

4.

Ania, bratanica Olgi, zjadła biszkopta i wyszła, Olga zaś nie potrafiła znaleźć sobie miejsca w oswojonych i nielicznych metrach kwadratowych swojej kawalerki. Ktoś wszystko poprzestawiał i pozmieniał, choć nic się nie zmieniło. Najbardziej obce stają się rzeczy znajome (Epiktet) (czyżby?).

Bratanica obiecała wrócić o dziesiątej wieczór. Miała się z kimś spotkać, no i musiała zabrać jakieś drobiazgi z domu.

– Ciocia, rodzicom powiem, że nocuję u koleżanki.

Olga nawet nie skinęła głową w odpowiedzi. Nienawidziła tajemnic i niedomówień. Przyznała jednak Ance rację. Lepiej nie niepokoić rodziny informacjami o dziwacznych przeczuciach, o lęku, nagłym wyobcowaniu i wyszorowanym piekarniku. Po co rodzina ma się zamartwiać tym, że u Olgi coś się poprzestawiało: w jej mieszkaniu albo głowie? Poza tym w pewnym sensie była przecież koleżanką Anki.

Olga rozumiała, że niepowiedzenie prawdy to pierwszy krok w grzęzawiska kłamstwa. Po pierwszym kroku przyjdą następne, coraz szybsze, coraz bardziej chaotyczne i bezradne. Trudno będzie się zatrzymać. Wreszcie się potknie i upadnie. Po łokcie i szyję zanurzy. Utonie. Powyżej dziurek w nosie. Bez brzytwy na horyzoncie.

Zmyła naczynia. Naszykowała czystą pościel dla Ani. Próbowała coś obejrzeć w telewizji. W ramach oszczędności zrezygnowała z kablówki. Miała tylko Jedynkę i Dwójkę. Telewizja publiczna realizowała tak zwaną misję publiczną, to znaczy ochronę narodowej kultury i świata wartości, w sposób dość przewrotny, acz Olgę satysfakcjonujący. Olga lubiła filmy na podstawie powieści Danielle Steel, kabaretony i gwiazdy na lodzie czy gdziekolwiek bądź. To była rozrywka niewysokich lotów, czasem komuś udawało się skoczyć pojedynczego loopa, gnuśna i łatwa. Zdawała sobie z tego sprawę, jednak po przepracowanym dniu nie oczekiwała niczego wyrafinowanego lub, co gorsza, prawdziwego. Między dziewiętnastą a północą pragnęła świata, w którym nie pojawiał się sklep spożywczy, w którym nie było miejsca na nie otarte łzy, a rozterki udawało się zamknąć w krótkim zdaniu z prostych słów i jednego westchnienia.

Olga dokonała precyzyjnego rozdziału między życiem a sztuką. Im mniej prawdziwego życia w sztuce, tym lepiej dla obojga. Życia ma człowiek w nadmiarze na co dzień. Po co katować się jeszcze wieczorami?

Anka wróciła punkt dziesiąta. Wypiły herbatę. Porozmawiały chwilę. Umyły się i poszły do łóżek. Przed snem Anka ucałowała ciotkę w policzek. Olga zapamiętywała wszystkie takie czułości. Rzadko się przytrafiały. Należało je gromadzić i – w wolnym czasie – przeglądać jak strony klasera, pocałunek po pocałunku, uściśnięcie po uściśnięciu, objęcie, dotknięcie. Blade i delikatne wzruszenia.

Olga leżała z otwartymi oczyma. Za cicho. Woda nie kapała. Spokojny rytm oddechu bratanicy: zbyt regularny, aby nabrać mocy sprowadzenia na Olgę snu.

Olga nie opowiedziała Ance o chłopaku, któremu pomogła. Anka spała teraz na j ego miejscu. Było w tym coś niestosownego.

Myśli Olgi obracały się jałowo dokoła tej niestosowności, próbując dojść jej istoty, ale później myśli, coraz bardziej zmęczone gonitwą, zaczęły mieszać się z nabijanymi na kasę kodami produktów spożywczych, z cenami. Dawniej przed oczyma wirowały ogniste plamy, teraz – kod kreskowy i termin przydatności do spożycia; człowiek się starzeje nieco szybciej niż świat, pomyślała w osobnym trybie.

Rankiem wstała dziwnie wyspana, na kilka minut przed budzikiem. Starała się wykonać wszystkie czynności możliwie najciszej i przy jak najmniejszym udziale światła, żeby nie obudzić Anki.

Już wyszykowana do wyjścia, spojrzała po raz ostatni na bratanicę: na jej dziecinną twarz z narzuconą plamą ciepłego światła z lampki i trupim, bladoszarym prostokątem okna, za którym wstawał do pracy nowy styczniowy dzień. Olga zgasiła lampkę.

Wyszła z pokoju niezdecydowanym krokiem.

W autobusie zastanawiała się, czy postąpiła właściwie, zostawiając Ankę i narażając ją na – w najlepszym razie – swoje własne fobie i niepokoje. Myśli stawiały opór, gładkie i ciężkie jak kamienie w potoku. Olga stawiała pytanie, lecz nie potrafiła udzielić odpowiedzi. Odzwyczaiła się od trudnych rozstrzygnięć, pod prąd.

Nie znajdowała w nikim oparcia, w nikim z krwi i kości, czy choćby z papieru. Nawet nie umiała utożsamić się z bohaterką którejś z czytanych przez siebie książek. Bohaterki cierpiały z powodu odrzuconej miłości, nie cieknący kran i wyszorowany piekarnik nie występowały w tamtym świecie.

5.

Przez cały dzień nie mogła wygonić z siebie niepokoju. Nie chodziło tylko o bratanicę. Niepokój sięgał głębiej, przykrywał wszystko delikatną nieostrością jak para łazienkowe kafelki.

– Siedem pięćdziesiąt – powiedziała Olga.

Klientka, pani Basia, wdowa, wygięła usta w obrażoną podkówkę. Ta podkówka nie przynosiła szczęścia. Olga brutalnie przerwała dłuższą wypowiedź na temat wnuków. Pani Basia nie wiedziała, czy wypada kontynuować. Że kochane, zawsze pamiętają, a pamięta pani, jak mówiłam, co dali na moje urodziny mi, schab z wczoraj zaś wcale nie był taki świeży, raczej przedwczorajszy?

Pani Basia, chociaż nie wiedziała, czy wypada kontynuować, wiedziała, że nie może tak stać przed kasą z ustami wygiętymi w podkówkę. Mogłoby to skompromitować ją – i jej wnuków – w oczach ekspedientki.

– Coraz drożej u was – stwierdziła.

– Takie czasy – odpowiedziała Olga.

Zawsze odpowiadała w ten sposób na zaczepki klientów. Nie czuła się odpowiedzialna za gospodarczą kondycję kraju ani sklepową marżę, ani za wysokość rent i emerytur. Gdy strajkowali górnicy, stoczniowcy, lekarze, nauczyciele, rolnicy, to mówiliście: Mają rację, trzeba im więcej płacić – myślała Olga – no to teraz macie: oni rację, a wy chudsze portfele; jak człowiek daje, to od dawania nie staje się bogatszy, chyba że wewnętrznie. Wewnętrzne są na przykład także krwotok i dusza, podobno.

Pani Basia ponarzekała chwilę, aby zapytać na zgodę:

– A kiedy przyjedzie kawa?

– Może jutro. Rano nie dowieźli.

Między dwunastą a czternastą prawie nie miała klientów. Wpadło tylko dziecko po gumy do żucia i mężczyzna w garniturze po apap. Apapu nie prowadzili, wziął ibuprom. Pomyliła się przy wydawaniu mu reszty, na swoją korzyść, o pięć złotych, co ją zirytowało albo nawet rozzłościło. Taka pomyłka była prawie nie do odróżnienia od oszustwa.

Na domiar złego – choć nic złego jeszcze się nie wydarzyło – szefowa spóźniła się godzinę. Olga nie zdążyła na autobus. Nie chciała czekać na przystanku czterdziestu pięciu minut. Postanowiła się przejść.

Kroczyła wąskim, krzywym chodnikiem. Szare styczniowe powietrze, brak światła wymieszany ze spalinami – dostała kolki. Zupełnie jak w czasach dzieciństwa, gdy bawiła się z braćmi w wojnę. Bracia najczęściej wyznaczali Oldze rolę piechoty. Dlatego Olga sporo biegała i często ginęła. Czasem bracia litowali się nad swoją siostrzyczką i brali ją do niewoli. Jako piechota wzięta do niewoli, Olga siedziała zamknięta na skobel w parniku i czekała, aż jej oddech się uspokoi, a kolka zniknie. Niekiedy przez malutkie okienko bracia podawali jej kubek zimnej wody. Jeniec też rodzina.

6.

Nadwerężając własny budżet, i tak przetrącony setką, która poszła w ślady kamfory, znikając z portfela jednocześnie z dwiema parówkami (z lodówki), Olga nabyła ćwierć kilo jabłecznika oraz – w sklepie obok cukierni – butelkę alkoholu. Wybrała białe martini, ponieważ sądziła, że to modny i elegancki alkohol, w sam raz dla młodzieży, tej od lat osiemnastu, nietrzeźwym sprzedaży się nie prowadzi. Ponadto był w promocji. Litr soku pomarańczowego gratis.

Po drodze do domu zastanawiała się, co przygotować na obiad. W zamrażalniku powinny jeszcze być kurki, może więc zupa grzybowa? Grzyby smażone z cebulą plus bonus – odrobina tłustej śmietany? Naleśniki z grzybowym farszem?

Potencjalne menu zajęło jej myśli wystarczająco skutecznie, żeby nie myśleć, co się stało, co mogłoby się stać w mieszkaniu pod jej nieobecność. Właściwie nie znajdowała dobrego rozwiązania. Jeśli nic się nie stało, Anka po prostu czeka – niedobrze, Olga powinna udać się do doktora od gło wy; czas wypędzić to, co w niej siedziało. Jeśli coś się stało, ktoś próbował dostać się do mieszkania, jak Olga przypuszczała lub sobie roiła – niedobrze, trzeba wymienić zamki, poprosić sąsiadów o zwrócenie baczniejszej uwagi, policję może nawet? Tylko o co? Jak lęki starej panny przełożyć na zrozumiały i nie wzbudzający podejrzeń język?

Z ciężkim sercem nacisnęła guzik domofonu:

– Słucham?

– To ja, ciocia – odpowiedziała.

Zatem wszystko w porządku, pomyślała. Czyli jednak nie, pomyślała.

Anka czekała w uchylonych drzwiach. Przepuściła ciotkę, całując ją w policzek, a potem zamknęła drzwi.

Olga zdjęła płaszcz:

– Jadłaś coś?

– Nie, tylko jogurt. Ciocia, jestem na diecie. Tak jakby.

– Zrobię zupę grzybową. Zjesz?

– Pewnie.

Olga poszła do kuchni. Do kuchni, w której kran nie kapał, piekarnik lśnił, jednym słowem, w której działało bez zarzutu wszystko to, co powinno niedomagać.

Olga, kolekcjonerka szczegółów, zauważyła, że bratanica nie jest taka sama: niby taka sama, a niepodobna do siebie jak dwie krople wody. Jakaś zmiana się w niej dokonała i utrwalała, podobnie jak w mieszkaniu: takim samym, a zupełnie innym.

Gdybyż przedmioty można było podłączyć do wariografu, zadać im pytanie, żądając prostej odpowiedzi tak/nie, może wtedy Olga poczułaby ulgę, wpatrując się w nieruchomy wykres, w prostą jak drut wizualizację tak zwanego śladu emocjonalno-pamięciowego.

Olga pomyślała o wariografie i przedmiotach. O krześle podłączonym do wykrywacza kłamstw: Czy ktoś obcy na to bie siedział?. Bała się myśleć o podłączaniu ludzi. Ludzie nie są tak niezłomni i prawdomówni jak przedmioty. Ludzie mają problemy z tak/nie. Popełniają błędy. Żałują. Błądzą. Etece.

Nie wyszła z kuchni, dopóki grzybowa nie była gotowa. Pokroiła chleb. Rozlała zupę do dwóch talerzy. W garnku jeszcze zostało. Na jutro albo na dokładkę.

Anka słuchała radia. W radiu piosenki, które bardzo się rymowały: noc-koc, ciebie-niebie, smutek-skutek, dotyk-erotyk. Za czasów młodości Olgi świat mniej się rymował, ze szkodą dla rymów i wielkim zyskiem dla świata.

Skończywszy zupę, zjadły po kawałku jabłecznika. Olga sięgnęła po butelkę martini i dwie szklaneczki. Nie miała kieliszków do martini; nie wiedziała nawet, że coś takiego wymyślono, że istnieje zasada decorum: zgodność treści z formą, alkoholu z naczyniem.

– No i? – zapytała Olga, wpatrując się uważnie, niemal agresywnie w twarz bratanicy, gotowa wychwycić najlżejszy fałsz.

– Ciociu – powiedziała Anka – nie martw się.

– Więc jednak coś się dzieje.

– Daj mi jeszcze kilka dni.

– Na co?

Anka nie wiedziała chyba, co odpowiedzieć. Nawet kłamstewka i wykręty, zwykle tak łatwe, tym razem nie przychodziły Ance do głowy. Aby zyskać kilka sekund, wzięła głęboki łyk martini.

– Nie wiem – przyznała. – Nie wiem na co. Ale proszę cię o kilka dni.

– Dziecko…

Niedokończone zdanie zawisło w powietrzu, całkiem materialne. Wydawało się nawet, że można je uchwycić za kropkę.