Giles Waterfield

Długie popołudnie

tłumaczenie

Irena Beaulieu

kle

Mojemu Bratu

Podziękowania

Za zachętę i dobre rady chciałbym podziękować Rupertowi Christiansenowi, Charlotte Gere, Lucy Hughes Hallett, Sarze Lutyens, Hazel Orme, Felicity Rubinstein, Paulowi Ryanowi, Nancy Tennant i Williamowi Waterfieldowi. Jestem bardzo wdzięczny pracownikom Review: Rosowi Elisowi, Davidowi Groganowi, Mary-Anne Harrington, Peterowi Wardowi, a przede wszystkim Geraldine Cooke, za ich przyjazny profesjonalizm.

Do roku 1860 było to malownicze rybackie miasto o kilku, rozrzuconych w pobliskich gajach, willach wynajmowanych obcym przybyszom, i otoczeniu ponad wszelką wątpliwość pięknym i atrakcyjnym. Dziś większą część dwóch pięknych zatok zapełniają szkaradne, zdobione sztukateriami domy w najgorszym guście. Zniszczono interesujące stare mury, pretensjonalne, wyłożone kostką promenady zajęły miejsce ślicznych, wysadzanych tamaryszkami alei nad brzegiem morza. Z punktu widzenia miłośnika sztuki Mentona spospolitowała się i została zepsuta, lecz jej suchy słoneczny klimat pozostaje wyśmienity, kwiaty piękne, a wycieczki — dla dobrych piechurów — są niezbyt męczące i bardzo zajmujące.

Augustus Hare, South-Eastern France , 1890.

Wszystko w tej, cieszącej się powodzeniem, miejscowości odpowiada potrzebom osób chorych i o delikatnym zdrowiu. Tutejszy klimat jest najłagodniejszy na całym wybrzeżu. Nigdzie na północnym wybrzeżu Morza Śródziemnego drzewa cytrynowe nie rosną tak bujnie. Mgieł i rosy tu nie ma, niebo jest bezchmurne. Miasto otaczają góry, tak że mistral ledwie daje się odczuć, a temperatura bardzo rzadko spada poniżej punktu zamarzania. Osoby cierpiące na choroby płuc, zarówno w ich początkach jak i w zaawansowanym stadium, wiele zyskują, spędzając tu zimę.

Przybyszowi Mentona wydaje się miejscem raczej nudnym. Przenika ją nastrój spokojnego wypoczynku, wiatr nie bywa tu ostry, a tchnienie morza rześkie. Czy zawdzięcza to wyniosłym górom, pogrążającym w cieniu jej wąski skrawek lądu, czy obecności na ulicach — wtedy gdy świeci słońce — tak wielu twarzy naznaczonych pieczęcią śmierci, nie ulega wątpliwości, że przenika ją pewnego rodzaju mrok, który jest raczej przygnębiający. Znany pisarz, któremu przeznaczone było tu umrzeć i tu zostać pochowanym, mówił o niej „»Mentona« ta duszna kostnica”.

Thomas Cook and Son, The Travellers’ Handbook for the Riviera / Marseilles to Leghorn / and the Pyrenées / Biarritz to Marseilles, 1912.

LISTOPAD 1912

Tak, podobał jej się dom.

„Zbudowany z kamienia — oznajmiał w imieniu licytatorów, panów Hampton z Cockspur Street, London SW, pośrednik, pan Achille Isnard z Mentony — przebudowany przez obecnego właściciela zaledwie przed kilku laty, bez względu na koszty, wszystko do najdrobniejszych detali jest doskonale wykończone...”.

Jak wyraził się czarujący i uprzejmy młody agent, tak usilnie starający się zrozumieć jej niezbyt płynną francuszczyznę, jest on fort bien située.¹ Posiada piękny widok na morze i stare miasto dzięki temu że, jak ujęli to sprzedający, „został wzniesiony w jednym z najpiękniejszych i wysoko położonych miejsc tej zachwycającej okolicy”. Nawet jeśli odległość pomiędzy ogrodem a wybrzeżem wynosi co najmniej dwieście jardów — czy metrów, jak sądziła, że powinna nauczyć się mówić, choć z pewnością nie była w stanie wyobrazić sobie francuskiego odpowiednika słowa „jard” — z wyższego tarasu ma się wrażenie, że morze sięga aż do krańca ogrodu. Woda była nierealnie błękitna; kiedy umierała dwadzieścia osiem lat później, ostatnim wspomnieniem, jakie pojawiło się wraz z nagłym przypływem siły, zapowiadającym chwilę ostateczną, której zawsze tak bardzo się obawiała, było lśniące Morze Śródziemne, połyskujące u jej stóp. Morze Śródziemne, sama ta nazwa, nasuwająca tyle skojarzeń (co prawda Henry lepiej niż ona znał jego klasyczne odniesienia), zdawało się do niej uśmiechać, obiecując wytchnienie i szczęście. Może wytchnienie i szczęście przyniesie sam dom.

Dom, jak przypuszczała, był całkiem zwykły, choć odznaczał się „niezwykle imponującym charakterem w stylu włoskim” na podobieństwo wielu, wznoszonych w ciągu ubiegłych dwudziestu lat willi, stojących w gajach oliwnych, górujących nad wybrzeżem dawnej republiki Mentony. Bez wątpienia pan Hare (którego zajmującą książkę o południowej Francji czytała w hotelu) miał rację, krytykując takie domy. Lecz czy naprawdę tak niewłaściwą rzeczą było poddanie się urokowi budowli o ścianach w kolorze ochry, z werandą ocienioną czymś, co musiało być glicynią rosnącą wzdłuż frontowej elewacji, z pięknym balkonem pierwszego piętra i podwójnymi oknami z wielkimi zielonymi żaluzjami na wszystkich trzech kondygnacjach (nazywano je persiennes — czy to istotnie Persowie wynaleźli coś tak pożytecznego?). Miała wrażenie, że budowniczy nie powinien był zastępować starej zagrody nowoczesnym domem, ale nie była jednak całkowicie o tym przekonana.

Pośrednik z uśmiechem poinformował ją, że sklepiony sufit sieni należał do dawnego budynku, który stał się podwaliną nowego domu przed dwudziestu laty. Miałaby z niego zrezygnować tylko dlatego, że panu Hare nie podobały się takie domy? Zapytałaby Henry’ego, co o tym myśli, gdyby był tutaj — gdzie on może się podziewać — zapytałaby go, czy ten dom może się podobać z estetycznego punktu widzenia, by tak rzec, a także co myśli o jego położeniu i przydatności. A gdyby, ze względów zasadniczych, nie kupili tego domu, to jaki by kupili? Gdyby wybrali coś starszego w samym mieście raczej niż na tych, jak sądziła, śródziemnomorskich peryferiach — okropne słowo — wtedy kupiłby go ktoś inny i nie docenił zalet ogrodu, co ona, sam Bóg to widzi, doceniła i w tym momencie dostrzegła oliwne drzewko, które, jakże stosownie, rosło tuż koło niej. Popatrzyła na nie z podziwem, położyła na nim rękę i przybrała, w sposób, jak sądziła, naturalny, poetyczną pozę, na pół pochylona, na pół wyprostowana jak klasyczna nimfa na Olimpie. Poczuła chęć ogarnięcia oceanu spojrzeniem, które, jak sądziła, było pełne uczucia. Wtedy przypomniała sobie, że pośrednik stoi obok. Odwróciła się do niego. On także patrzył w dal.

—Ravissante²— powiedziała, odwracając głowę z wiele mówiącym, choć ledwo dostrzegalnym ożywieniem, gdyż większość jej członków trwała nadal w pozycji pochylonej. Ravissante to było dobre słowo, dające zastosować się niemal do wszystkiego, choć może nie do wszystkiego, co jest rodzaju męskiego.

W chwilę później:

— Enfin, il vous plaît, le jardin, Madame?³ — zapytał z wdziękiem, który nie był typowy dla Francuzów. Sądziła jednak, że tu w Mentonie byli daleko od Paryża, a bliżej Włoch, i ludzie mogli stawać się bardziej naturalni. Tak, podobał jej się ogród, odpowiedziała, choć opis zleceniodawców pośrednika brzmiał nieciekawie i nie oddawał całego uroku położenia domu, w pół drogi pomiędzy górami i morzem:

„POSESJA — Drzewa palmowe dające chłodne i wonne zacisze. Piękna grota, ogród skalny, staw z liliami wodnymi. Liczne krzewy i rośliny tropikalne. Cenny ogród sukulentów z wyszukanym wyborem rzadkich roślin. Otoczona heliotropami i goździkami. Garaż zbudowany z kamienia…”.

Jakże mógłby się jej nie podobać ten ogród, założony na sześciu długich tarasach, wznoszących się na wzgórzu, gdzie tylko palmy i wczesna mimoza — niewyrażalnie wiotka, a jednak wyniosła, radosna i mocno pachnąca mimoza, pyszniąca się na tle nieba — mogły sugerować, że nie jest to naturalna roślinność Riwiery?

C’est ravissant — miała właśnie znów powiedzieć, lecz przypomniała sobie, że określenie to mogło coś sugerować i brzmiało nieco monotonnie, wpadło jej więc na myśl słowo merveilleux.⁴ Miała nadzieję, że uznał jej znajomość francuskiego za całkiem dobrą i na pewno było mu przyjemnie, że zadaje sobie trud posługiwania się nim, gdy większość Anglików nigdy tego nawet nie próbuje. Czy Francuzi używają superlatywów tak jak my? Zastanawiała się przez chwilę.

Młody człowiek wydawał się zadowolony i zapytał z nadzieją w głosie, czy podoba jej się Mentona.

— Tak — odparła, bo tak wypadało odpowiedzieć, skoro ten mężczyzna pochodził z tego miasta. Co prawda wyrażał nadzieję, że kiedyś pojedzie do Londynu, który ponoć jest formidable .

— Tak, Londyn jest formidable — zapewniła z ironią, wzdrygnąwszy się na samą myśl o tym surowym i brudnym miejscu, siedzibie imperialnej władzy.

Zaproponował, by weszli do domu.

— Alors qu’est-ce que c’est que Madame voudrait voir?⁵ — zapytał uprzejmy młody człowiek, którego nazwiska nie zapamiętała, choć oczywiście, jeśli o to chodzi, we Francji było łatwiej, bo nie obowiązywało tam używanie nazwiska rozmówcy. Ach, wszystko, chciała zobaczyć wszystko, nawet pomieszczenie na węgiel. Ostatecznie, przypomniała, pozwalając sobie na uśmiech, gdyż tak mało mówiła o swym pochodzeniu — po części dlatego, że ludzie rzadko pytali, choć musieli się zastanawiać, skąd pochodziły pieniądze — była przecież córką fabrykanta spinek do kołnierzyków, który spędził całe swoje zawodowe życie, aż do ukończenia siedemdziesięciu jeden lat, tworząc fabrykę w Derby i kierując nią. Nie może — choć wielką odczuwa pokusę — zapominać, że jest córką swego ojca. Papa obejrzałby każdy szczegół domu, który chciałby kupić. Pamiętała, jak robił to w Staffordshire i choć nie miała pewności, czy sama byłaby zdolna zrozumieć takie rzeczy jak system ogrzewania, zrobi to, co powinna.

— O tak, wszystko — powiedziała — a z pewnością wszystkie pomieszczenia dla służby, ponieważ nie potrafiłaby mieszkać w domu, w którym służący nie mieliby dobrych pokoi.

Wydawał się zdziwiony, choć nie powiedział tego, otworzył tylko szeroko oczy, patrząc na nią jak na kogoś niezwykłego. Może pomyślał, że kieruje się współczuciem, albo może sądził, że była nierozsądna. Ale ponieważ wydawał się tak sympatycznym młodym człowiekiem, wyjaśniła:

— Wychowano mnie w poczuciu, że nasi służący, choć postawieni w pozycji służebnej, są w oczach Boga w równym stopniu ludźmi jak my i jeśli mieszkają w naszym domu, stają się częścią naszej rodziny. Pomimo różnic majątku i pozycji, musimy być pewni, że są szczęśliwi i żyją w zgodzie (choć Bóg wie, jak trudno to czasem osiągnąć, wydaje się, że natura ludzka skłania ich do kłótni, szczególnie kobiety) i że mają ładne pokoje i wszelkie wygody, dość światła i powietrza.

I wtedy uświadomiła sobie, że nie zniosłaby wokół siebie niezadowolonych twarzy i że odczuwała niepokój, gdy ktoś ze służby wydawał jej się chłodny lub wrogo usposobiony. Musiała zawsze się dowiedzieć, co go niepokoi, jeżeli chciał jej to wyjawić. Czasem, dając do zrozumienia, że chce zachować swą prywatność, nie mówił.

Snuła dalej te myśli, ze wzrastającym poczuciem, że był to dom, w którym mogłaby mieszkać cały czas, podziwiając sklepienie holu z żeliwną lampą i rzeźbiony drewniany kominek, chłód i nastrój pokoju, po wejściu z zalanego światłem ogrodu.

Wybór odpowiedniego domu, który mógłby stać się ich domem, i w którym mogliby przeżyć długie lata, miał niezwykłe znaczenie. Podobała jej się myśl, że byłoby to miejsce, w którym radowaliby się popołudniem swego życia. Miała nadzieję, że będzie to długie popołudnie, które powoli, stopniowo przejdzie w wieczór, i wreszcie w noc.

(„Hol wejściowy” — anonsowała broszura — „ze sklepionym sufitem i bardzo pięknymi oszklonymi drzwiami z kutego żelaza, 19 stóp na 14, mozaikową podłogą, oświetlony dwoma oknami o kryształowych szybach, z dwoma głębokimi marmurowymi parapetami, francuskie okna otwierające się na werandę wspartą na dwóch korynckich kolumnach, które zdobią fronton”).

— Et voici le salon⁶ — powiedział pośrednik.

Pokój był duży, odpowiednie miejsce do wielkich przyjęć i podejmowania tutejszej śmietanki towarzyskiej, kto by do niej nie należał. Były tu dwa kominki, nad jednym z nich lustro, dwa francuskie okna (jak one się po francusku nazywają?) otwierające się na werandę, i wykusz z widokiem na ogród. Pozbawiony mebli, pokój nie wyglądał zachęcająco. Zapytała, kto przedtem mieszkał w tym domu.

— Angielska dama — odpowiedział. — Madame Groves, która żyła raczej skromnie, ale lubiła mieć wokół siebie dużo przestrzeni i miała siostrzeńca, który bardzo często tu bywał.

Nigdy nie słyszała o bogatej pani Groves, lecz jakie to intrygujące. Co ten siostrzeniec mógł robić? Czy był łowcą fortun? Czy naprawdę był jej siostrzeńcem?

Widok jadalni, po drugiej stronie holu, naprzeciw salonu, przerwał te myśli. Tak samo wychodziła na werandę i, choć ciemna, uderzała dostojeństwem, ozdobiona „wielkim kominkiem z rzeźbionego orzecha włoskiego” w stylu baroku, jaki w Anglii rozpowszechnił się w pokojach do palenia tytoniu. Kuchnia, wielka i wesoła, wyłożona ośmiokątnymi czerwonymi płytami i mały pokój dla służby (nazywał go l’office), i tylne drzwi jeszcze bardziej obrośnięte glicynią, to było wszystko, czego tylko można zapragnąć. Z zapałem wbiegła po stromych schodach prowadzących do sypialni dla służby nad kuchnią, z których rozpościerał się olśniewający widok miasta.

— Ach, mogłabym mieszkać w tych małych pokojach — zawołała do młodego człowieka. —Mais ça ne sera pas nécessaire⁷ — odpowiedział z powagą. — Je pense que le premier étage plaira à Madame.⁸

Miał rację. Jak mogłyby się jej nie spodobać te wysokie pokoje, wszystkie z widokiem na morze, kwadratowa sypialnia w rogu nad jadalnią, mała garderoba, środkowy pokój nad holem? To jak książęcy apartament, pomyślała. Próbowała nie myśleć o tym, że jest trochę podobny do domu, który ona i Henry zajmowali podczas pobytu na ostatniej ponurej placówce w Delhi, podczas tych strasznych tygodni, gdy zabrano od niej dziecko, gdy ohydny klimat Indii zabił jej najdroższą córeczkę. Stłumiła te myśli nie do zniesienia, wzdrygając się lekko. Potem przeszli jeszcze kilka schodów i młody człowiek powiedział:

— Le petit salon⁹ — jakby oczekiwał, że będzie wiedziała, co to za pokój, otworzył drzwi i przepuścił ją w progu, patrząc na nią przez chwilę wyczekująco. I wtedy zrozumiała, bez cienia wątpliwości, że jest to idealny dom dla niej, dla Henry’ego i dla chłopców, choć tak niewiele domów obejrzeli i trudno było cokolwiek porównywać, i że ona musi go kupić, a raczej, że oni muszą go kupić. Wiedziała, że Henry’emu (gdzie on był, dlaczego jego tu nie ma, co on może robić w tak ważnej chwili w mieście?) też będzie się podobał.

Stała przez chwilę w progu, z ręką na futrynie drzwi, patrząc na pokój. Światło kierowało jej wzrok w stronę balkonu. Tu będzie szczęśliwa, wiedziała o tym, tu stanie się osobą pewną siebie, pełną erudycji atrakcyjną rozmówczynią, panią domu, matką i żoną, jaką zawsze chciała być. Gdyby tylko Indie nie zraniły jej tak boleśnie. Stojący za nią pośrednik przesunął się nieco. Musi wejść do środka.

Pokój był pusty i ciemny, w zestawieniu z blaskiem wiosennego słońca. Jej spojrzenie przyciągał rozpościerający się za oknami widok morza. Te okna prowadziły ją ku światłu, tak że salon i balkon stały się jedną wielką, ale na ludzką miarę, zamkniętą przestrzenią, stworzoną dla swobodnej konwersacji pomiędzy znajdującymi się tam osobami. Sam pokój — jakże on go nazwał: petit salon? — ogołocony z mebli, ze ścianami noszącymi ich ślady, już wydawał się przyjazny ze swymi zielonymi pasiastymi tapetami i lustrem nad kominkiem. Jej meble, od razu zdała sobie z tego sprawę, będą tu na swoim miejscu. Portret ojca (oczywiście bez portretu matki jako jego pendant) będzie wisiał z prawej strony. Jej własny portret zawiśnie naprzeciwko kominka — choć możliwe, że Henry miał rację mówiąc, że portret całopostaciowy jest za duży do większości pokojów. Czy jej podobizna, sielankowa, przedstawiająca ją w długiej białej sukni, na tle krajobrazu, z łagodną zadumą spoglądającą na krzew, nie zaciąży nad wnętrzem pokoju? Jaka szkoda, że nie mają portretu Henry’ego. To było bez sensu, co mówił, że nie ma żadnego powodu, by go malować, że jest kimś bez znaczenia; przecież portret upamiętnia osobowość, a nie pozycję człowieka. A Henry w każdym razie był naprawdę bardzo dystyngowany. Przeszli w kierunku balkonu i młody człowiek, chyba nazywał się Monsieur Étienne, pochylił się, by otworzyć okno. I oto zobaczyła doskonały balkon, balkon nad balkonami, pięcioboczny z balustradą. Stąd może obserwować ogród, wznoszące się powyżej cyprysy, stare miasto Mentony, nowe wille i hotele rozciągające się wzdłuż promenady Garavan, w kierunku pomnika królowej Wiktorii. Uśmiechnął się widząc, jaką przyjemność jej to sprawia, gestem ukazał widok za ich plecami, jak artysta pokazujący obraz. Odwróciła się, by podziwiać zbocze wzgórza, ze starymi, starannie pielęgnowanymi tarasami, które od czasu do czasu przerywały masywne wille podobne do tej. Za zboczami, ciężki, szary lecz nie budzący uczucia zagrożenia, wznosił się potężny masyw góry. Spojrzała pytająco na Monsieur Étienne, on zaś powiedział:

— Le Berceau, Madame, plus que mille mètres de hauteur.¹⁰

Uśmiechnęła się do niego, wdzięczna, że nie będzie musiała wspinać się na taką wysokość.

Gdy podziwiali widok, na zewnątrz dał się słyszeć jakiś hałas. Był to powóz, ciągnięty przez dwa konie (co za ekstrawagancja z jego strony, brać dwukonny pojazd, pomyślała z pewnym zachwytem). Posuwał się ostrożnie, jakby woźnica nie znał drogi, aleją, aż do kolistego żwirowego podjazdu z drzewami palmowymi i mimozą przed domem. Powóz zatrzymał się przed frontowymi drzwiami i wysiadł z niego Henry, przesadnie uprzejmy, wysoki, lekko zaróżowiony od słońca, doskonały w każdym calu. Ach, był doskonały, jakże była szczęśliwa, i gdy wychyliła się, by go zawołać, zobaczyła, że patrzy w górę, jak zrobiłby to każdy, widząc tak piękny balkon. Zauważył ją wśród liści i pomachał ręką. To była chwila szczęścia, czystego, niczym nie zmąconego uczucia, przywoływana w późniejszych latach, gdy radość będzie już skażona niepokojem i chorobą. Uśmiechnął się tak czule, pomachał do niej, wysiadł z powozu i zawołał:

— Przepiękne miejsce, kochana!

Łatwo było z tego balkonu porozumiewać się z kimś na dole, bez względu na to, jak wielka wydawała się odległość.

— Kochanie, myślę, że jest piękny — odparła Helen. A potem, pamiętając, że pośrednik, choć twierdził, że nie zna angielskiego, z pewnością musiał to zrozumieć, dodała:

— Myślę, że jest parę problemów, lecz dom jest dość przyjemny — i poczuła, jak nie na miejscu było użycie tak przyziemnych angielskich słów. Nie tylko przyjemny, ale zachwycający, bezpieczny, czysty…

Poprosiła, żeby wszedł na górę, a Monsieur Étienne uprzejmie zaproponował, że odszuka Monsieur i przyprowadzi go na balkon. Gdy Henry nadszedł, w żartobliwym nastroju, podniecony i jak zwykle stroskany, nie zapytała, dlaczego tak późno przyjechał i czy coś mu dolegało, lecz powiedziała:

— Kochany, myślę, że jest odpowiedni — i dodając — kochany, myślę, że jest idealny. Jestem pewna, że będziemy tu bardzo szczęśliwi — jak ci się zdaje?

Gdy zwrócił uwagę, że dopiero wszedł i prawie niczego jeszcze nie zdążył zobaczyć, przynagliła go:

— Nie widziałeś wszystkiego, ale zobaczysz. Każdy pokój. Monsieur Étienne jest tak uprzejmy, że pokaże nam wszystko.

Obejrzeli razem pozostałą część domu, a przede wszystkim inne pokoje na pierwszym piętrze. Boczna sypialnia z oknem wychodzącym w stronę granicy włoskiej miała piękny malowany plafon z girlandami kwiatów tworzącymi baldachim wokół krawędzi sufitu i niebo z puszystymi, błękitnymi chmurami.

— Kto to malował? — zapytał Henry, jak zawsze pragnąc uzyskać informację o budowlach i malowidłach.

„Jakie to w nim miłe i interesujące”, pomyślała Helen. Monsieur Étienne odparł, że malowidła na sufitach to specjalność Mentony i że najlepsze wykonywała, jak sądzi, rodzina Cerrutich. Jest też pewien, że to właśnie ta rodzina musiała pracować w tak imponującym domu, jak Lou Paradou.

— Nasza sypialnia? — zauważył Henry, spoglądając na sufit. — To znaczy, twoja sypialnia?

Wiedziała, że w domu są wspanialsze pokoje niż ten, odrzekła więc: — Nie, musimy obejrzeć jeszcze całe drugie piętro.

Poszli zatem na górę, pośrednik pierwszy, teraz bardziej milczący i pełen szacunku, od chwili przybycia tego angielskiego dżentelmena, tak imponującego, tak poprawnego, choć często uśmiechającego się. Szła za nim szybko, ciągle jednak oglądając się, by stwierdzić, czy Henry jest zadowolony. Henry wchodził po schodach w sposób bardziej powściągliwy, podziwiając namalowane niebo (które zdobiło także sufit klatki schodowej) i widok góry.

Na górnym piętrze pokoje położone były wysoko ponad ogrodem, tak że z okien widać było tylko wierzchołki drzew palmowych. Ze szczytu wieży, dzięki której dom uzyskał malowniczą nieregularną sylwetkę na tle nieba, okna wychodziły na zatokę i stare miasto. Czy to będzie nasz pokój, zastanawiała się, czy pokój gościnny, może nawet Charlesa, gdy będzie starszy. Od frontu znajdowały się trzy główne pokoje.

— Ach, to wprost doskonałe — powiedziała — tak dobrze rozplanowane i urządzone. Tu musi być pokój gościnny, bo myślę, że będziemy mieli dużo gości, a to musi być nasza sypialnia, pewnie należała do pani… do kobiety, która tu mieszkała przedtem… z tym małym cabinet de toilette, a to na pewno będzie twój pokój albo pokój szkolny, chociaż może jest zbyt ładny jak na pokój szkolny, a gdybym była obok i chciała wypocząć, to dzieci przeszkadzałyby, no to może twój pokój, mam na myśli twoją garderobę, gdzie byś pracował i pisał swoje książki, kochany, czy jednak jest dość duży, żeby do tego służyć? Ale ważne, żebyś miał swój własny kącik, teraz pewnie brakuje ci takiego biura.

— Ależ wcale nie brakuje mi biura, ani jako miejsca do pracy, ani pozycji urzędnika, więc to nie problem.

Umilkli, patrząc wokół, na pokój, na widok i na siebie, uświadamiając sobie w ciszy, że być może podejmują jedną z najważniejszych decyzji w życiu. O tylu rzeczach musieli ostatnio zadecydować, pomyślała Helen. Najważniejsze było porzucenie Indian Civil Service przez Henry’ego. Podał się do dymisji mając trzydzieści lat i stojąc przed błyskotliwą, jak sądzili jego koledzy, karierą. Zdobył z najwyższą oceną stopień naukowy w Oksfordzie i jako pierwszy z roku trafił do Indian Civil Service, do której, jak to było powszechnie wiadomo, przyjmowano najlepszych, lepszych niż do Civil Service w kraju. Otwierało się przed nim tyle możliwości, niestety, służba w administracji państwowej w Indiach, bez względu na to jak chwalebna i jak ważnym obowiązkiem patriotycznym by nie była, oznaczała poświęcenie nie tylko siebie, ale swojej rodziny, ofiarę, która mogła skończyć się śmiercią. Oczywiście jego decyzja o rezygnacji nie mogła była być kwestionowana; człowiek tak delikatnego zdrowia i tak bardzo zagrożony astmą nie mógł kontynuować niebezpiecznej dla zdrowia kariery, która narażała jego delikatne płuca na okropności klimatu Indii, okrutne słońce i bezlitosne, zabójcze dla dzieci i dorosłych upały. Ale nie było to łatwe. Nie wszyscy okazywali zrozumienie, napomykano, że to ona skłoniła go do rezygnacji, ponieważ sama nie znosiła Indii. To były tylko drobne aluzje, po większej części robione przez żony jego kolegów, być może spowodowane tym, że same nie mogły sobie pozwolić na ucieczkę z Indii, ale nawet sugerowanie czegoś takiego było okrucieństwem. Zdała sobie sprawę, że zmarszczyła brwi z niezadowolenia i szybko zmieniła ten przykry wyraz twarzy.

Potem trzeba było zdecydować się, gdzie się udać. Próbowali zamieszkać w Staffordshire, gdzie się wychowała i chociaż kochała tamten dom, bardzo piękny i prawdopodobnie zaprojektowany przez Adamów, jej ciotka nadal tam mieszkała a klimat środkowych hrabstw Anglii, choć różniący się od klimatu Indii, nie był jednak odpowiedni dla osób tak delikatnych jak oni dwoje. Przenieśli się więc do Kornwalii, gdzie cieszyli się domem w Marazion, z widokiem na morze, wiecznie spienionymi falami i cudownym spokojem, ale jednak było tu zbyt chłodno i wilgotno w zimie, a towarzystwo — trzeba to powiedzieć — nie było zbyt atrakcyjne.

Postanowili więc w końcu opuścić Anglię i poszukać domu na południu Francji, albo może na włoskiej Riwierze (choć to było mniej modne, a nie dawało się tak zupełnie nie brać tego pod uwagę), gdzie mogliby spędzać większą część roku. Wiele osób, szczególnie lekarze, mówili o Mentonie jako o najcieplejszym, najbardziej zacisznym miejscu w cywilizowanej Europie i jedynym możliwym miejscu, w miarę blisko położonym Anglii, dla ludzi mających słabe płuca lub zagrożonych astmą. Od czasu do czasu zadawała sobie pytanie, czy to posunięcie było właśnie tym, czego chciał Henry, skoro, jak raz czy drugi półgłosem napomknął, miał nadzieję podjąć jakąś urzędową pracę, gdyby został w Anglii. Ale ona rozumiała diagnozę lekarzy, niewątpliwie zasmucającą, i wytłumaczyła mu, że taka decyzja mogłaby być fatalna. Zdawała sobie sprawę z tego, że choć był tak mądrym człowiekiem, nie zawsze bywał praktyczny i to jej obowiązkiem było przekonanie go, że muszą podjąć decyzje praktyczne.

Gdy kilka dni wcześniej przybyli do Mentony, tak kuszącej, tak niezobowiązującej, pełnej pomarańczowych i cytrynowych drzew, miasta, które zdawało się uśmiechać nad zatoką, obiecując swoje przyjemności, wszystkie te trudne decyzje stały się o wiele łatwiejsze do podjęcia.

Młody pośrednik obserwował tych uroczych choć cichych ludzi: ona taka ładna, ciepła, tak bardzo świadoma siebie, owładnięta uczuciem, którego nie sposób odgadnąć, lecz które musi być związane z domem, on taki uprzejmy i układny i tak trudny do rozszyfrowania. Wyczuwając wspomnienia, nadzieje i niepokoje, które ich nurtowały, wyszedł dyskretnie z pokoju na korytarz, mamrocząc słowa przeprosin. Tam się zatrzymał, właściwie nie podsłuchując, lecz pozostając pod ręką, na wypadek gdyby go potrzebowali.

— To bardzo piękny dom — powiedział Henry — i bardzo dobrze rozplanowany. I to położenie… Ale trudno decydować, czy zamieszkamy tutaj, gdy zobaczyliśmy tak niewiele innych. Czy myślisz, że będziesz tu szczęśliwa, najdroższa?

— Tak, myślę, że tak, naprawdę podoba mi się — odparła — jest nie tylko piękny, ale tak zaciszny; jestem pewna, że zawsze będzie w nim ciepło i jest tu akurat tyle przestrzeni, ile nam potrzeba, nawet gdybyśmy mieli więcej dzieci, co raczej nie jest prawdopodobne — powiedziała to, wstrzymując oddech i patrząc w ziemię. — I nadaje się do podejmowania gości i dla służby. Ale czy tobie się podoba, najdroższy? To jest najważniejsze.

— O tak, podoba mi się. Uważam, że jest doskonały. Tylko czy możemy sobie na to pozwolić? — zastanawiał się, z łobuzerskim wyrazem twarzy, jak to było w jego zwyczaju, gdy mówili o pieniądzach, przede wszystkim o dużych pieniądzach. Tak, odpowiedziała, przemyślała to dokładnie. Na pewno stać ich na kupienie tego domu.

Poprosili na powrót Monsieur Étienne’a, który wydawał się zdumiony i zachwycony, że tak szybko się zdecydowali i zapewnił ich, że jest to jeden z najpiękniejszych domów w mieście i że jest pewien, że będą tu szczęśliwi. Taktownie wręczył im klucz i powiedział, że mogą pozostać w domu jak długo zechcą, lecz powinni zwrócić go przed szóstą, chyba że chcą, by się po niego zgłosił. Pożegnał ich ciepłym uściskiem dłoni (co za dziwny zwyczaj, pomyślała, i nie za bardzo higieniczny przy tych wszystkich zarazkach wokół, szczególnie we Francji i, choć Monsieur Étienne miał schludny wygląd, będzie musiała starannie umyć ręce. To nie jego wina, jeśli był nosicielem zarazków, najprzyzwoitsi ludzie przecież mogą coś roznosić). Potem zostawił ich samych.

Spoglądali na siebie w cudownej ciszy, wciąż w tym pokoju, który mógłby być gabinetem Henry’ego, a może pokojem szkolnym. Zauważyła wzorzyste tapety na ścianach, ukazujące ślady po meblach poprzednich właścicieli i stwierdziła, że już zastanawia się, czy pokryją podłogi dywanami. Potem spojrzała na niego. A on patrzył na nią tym swoim osobliwym spojrzeniem łączącym nieśmiałość i jakieś inne uczucie — co to było? Czy to mogła być namiętność i jaka namiętność? Widziała przedtem u niego to spojrzenie, ale od pewnego czasu już tak nie patrzył. Czy ją kochał? — zadała sobie jednak znów pytanie. Czy zmuszała go do zaakceptowania sposobu życia, który jemu nie odpowiadał? I gdy patrzyła na niego i już miała coś powiedzieć, on odpowiedział na jej pytanie, nie słowami, lecz podchodząc do niej, ujmując jej rękę i całując ją. Następnie uniósł głowę i spojrzał jej w oczy, mocno przycisnął jej usta do swoich. A potem zapytał:

— Czy chcesz mieć ten dom? — i zanim zdążyła odpowiedzieć, czy nawet zrozumieć, co miał na myśli, znów ją pocałował. — Obejrzyjmy dom — zawołał — pokaż mi swój dom, pani Williamson, pokaż mi swój nowy piękny dom.

Pochwyciwszy jej wyciągniętą dłoń, tak że ich wyprostowane ręce były złączone razem, poprowadził ją do ogromnego pustego pokoju i powtórzył łagodniej:

— Pokaż mi dom.

Cisza była coraz większa, a słońce w samo południe doskwierało mocniej, gdy przechodzili z pokoju do pokoju, ręka w rękę, on ją prowadził, ona zaś od czasu do czasu opierała się lekko na nim, była zadowolona, że żaluzje były w większości opuszczone i w pokojach panował mrok. Tu i tam zatrzymywał się i patrząc na nią pytająco, mówił coś, na przykład: „Pokój dziecinny?”, a potem przechodzili dalej. Łatwo było odgadnąć przyszłe przeznaczenie każdego pokoju, choć Henry przekomarzając się dodał:

— Czy jest dość pokoi dla służby w wielkim gospodarstwie, które pewnie tutaj planujesz?

Zeszli wreszcie na dół do salonu i tam, porwany uczuciem i szczęściem, wziął ją w ramiona i całował tak, jak nie robił tego od wielu miesięcy i szeptał jej do ucha, że ją kocha, a ona martwiła się, że mogą nadejść inni klienci i zdziwić się, że dom wywarł na nich taki wpływ, albo że zjawi się ogrodnik, albo że dorożkarz wciąż czeka przed domem…

Spośród osób cierpiących na każdą możliwą chorobę i trafiających na Riwierę największy odsetek z pewnością stanowią suchotnicy. Przez suchoty rozumiem w mniejszym lub większym stopniu postępujące atakowanie pęcherzyków płucnych przez rozmnażające się komórki śródbłonka (desquamative pneumonica Buhla), zaczynające się zwykle w jednym szczycie i zstępujące coraz niżej. Wytworzona w ten sposób „konsolidacja” zmierza, przez zanik odżywczych naczyń krwionośnych, a także przez nacisk nowych komórek na otaczające tkanki, do utworzenia martwiczych części i owrzodzenia, i w ten sposób do powstania jam. Choroba może być zlokalizowana w jednym płucu, lub może zaatakować szczyt drugiego i w ten sposób szybko opanować duże części obu płuc. W innych, chronicznych przypadkach, postępuje wzrost tkanki łącznej w przestrzeniach międzypęcherzykowych i zwłóknienia przechodzą przez chore płuco… Wydaje mi się bardzo ważne, by nie używać wyrażenia „tuberculosis” w odniesieniu do przewlekłej choroby płuc…

Co do liczby zim, które pacjent zaczynający korzystać z dobrodziejstw klimatu, powinien spędzać na Riwierze, trudno orzekać z całkowitą pewnością, lecz nie bacząc na koszty i patrząc na sprawę z całkowicie abstrakcyjnego punktu widzenia, nie jestem pewien, czy nie należałoby brać pod uwagę co najmniej trzech zim…

Edward Sparks, The Riviera-Sketches in the Health Resorts of the North Mediterranean Coast of France and Italy from Hyéres to Spezia, 1879.

znakomicie położony↩

Zachwycająca.↩

A więc podoba się pani ogród, Madame?↩

cudowne↩

A więc co chciałaby pani zobaczyć?↩

A oto salon.↩

Ale to nie będzie konieczne.↩

Myślę, że pierwsze piętro spodoba się pani.↩

Salonik.↩

Le Berceau, ponad tysiąc metrów wysokości.↩

STYCZEŃ 1914

— Co o tym myślisz, ciociu Susan? — zapytała Helen. To było pytanie, które jako dziecko często zadawała swej wspaniałej, mądrej, przystojnej i dowcipnej ciotce. Nie miała matki, której mogłaby stawiać pytania, a ojca rzadko widywała i raczej nie bardzo się nią interesował, więc ciotka Susan została jej opiekunką i mentorką. A ponieważ była także jej nauczycielką, ciotka ukształtowała osobowość Helen. Niewielu miała przyjaciół w swoim wieku w Staffordshire. Nikt nie trudził się, by ich odwiedzić: rodziny ziemiańskie nie udzielały się zbytnio, a jej ojciec nie dążył do związków z ludźmi zajmującymi się handlem, czy uprawiającymi jakiś zawód, szczególnie z lekarzami. Żadnej pociechy nie przyniosło życie w szkole z internatem, którą chciała porzucić, od chwili gdy się w niej znalazła; gdy ją opuściła, nikogo stamtąd nie pragnęła więcej widzieć. Zanim poznała Henry’ego latem 1901 roku i spędziła z nim sielankowe tygodnie w Blithbury, była niemal zupełnie pozbawiona przyjaciół.

Było bardzo miłe ze strony ciotki, że przyjechała z panną Gordon, młodą kobietą poleconą jako guwernantka, którą Helen spotkała w Londynie. Przyjechały dzień wcześniej, najwyraźniej już zaprzyjaźnione. Panna Gordon zdawała się czuć jak u siebie w domu — była tak naturalna i spokojna, dobrze wychowana, tak bardzo uosabiała wszystko co najlepsze w Szkocji (Helen, co prawda, nie wiedziała dobrze, co to oznacza, bo nigdy nie była w Szkocji, ale wydawało jej się, że tak właśnie jest). Zaproponowali jej przyzwoite wynagrodzenie i możliwość odwiedzania latem każdego roku rodziny w Szkocji. Wydawało się, że była zadowolona, zachwycała się ogrodem, na który patrzyła tak, jakby chciała go wchłonąć. A poprzedniego wieczoru przy kolacji (której Helen dość się obawiała, wiedząc, że odtąd codziennie będą musieli jadać z guwernantką) panna Gordon odpowiadała doskonale na wszystkie pytania dotyczące jej dotychczasowego życia i wykształcenia.

— Uważam, że podjęliście bardzo dobrą decyzję, Helen — powiedziała ciotka. — To czarująca dziewczyna. Nie chcielibyście przecież francuskiej guwernantki, przy której dorastające dzieci szczebiotałyby po francusku i bawiły się kółkiem w parku publicznym, czy co tam francuskie dzieci robią. Panna Gordon wydaje mi się ideałem.

— Tak — odparła Helen. — Mam nadzieję, że będzie się tu dobrze czuła, oczywiście, jeśli podejmie tę pracę. Zastanawiam się, czy zostawiła w kraju jakiegoś młodego człowieka.

— Nie wspominała o nikim podczas naszej podróży — powiedziała ciotka. — Myślę, że doskonale sobie bez niego poradzi. Tutaj niebezpieczeństwem może być raczej jakiś starszy pan, który doceni jej wspaniałe walory. Ale chyba nie powinnaś sobie na razie zaprzątać tym głowy.

— A czy myślisz, że spodoba się dzieciom?

— W tej chwili nie o to chodzi. Nauczą się ją lubić — oświadczyła ciotka. Jej stanowczość wzbudziła w siostrzenicy znajome uczucie zaniepokojenia. — To będzie wspaniały nabytek dla domu, i wniesie w wychowanie dzieci element dyscypliny, o czym ty, moja droga, i Henry, często zapominacie.

Helen zagryzła wargi, by nie pokazać kwaśnej miny lub czegoś gorszego, gdy zasiadły do herbaty. Five o’clock był zwyczajem, którego Williamsonowie nie porzucili po przyjeździe do Francji. Zdumiewało ich to, jak bardzo mocno zwyczaj popołudniowej herbaty bywał przestrzegany w hotelach i kawiarniach Mentony, a ciotka Susan znalazła ustęp w „Menton and Monte Carlo News”, gdzie zwracano uwagę, że „nigdzie popołudniowa herbata nie jest bardziej modna niż w Nicei”. Ciotce Susan wydawało się to całkiem banalne: nawet Staffordshire potrafi zaoferować bardziej ożywione przyjemności. Ale podwieczorki odpowiadały jej siostrzenicy. Helen nadal uważała, że kanapka, bardzo cienko krojona i kawałek lub dwa kawałki ciasta, są nieodzowne dla podtrzymania sił. Wpatrywała się usilnie w wybrany przez siebie serwis do herbaty Royal Worcester, który dopiero przed tygodniem nadesłano z Army and Navy Stores i było to uważane za wielki sukces. Miała nadzieję, że skupiając na nim uwagę rozproszy panikę, jaką wywoływały w niej słowa ciotki. Nie, mogła prowadzić dom i mogła wychowywać dzieci — spędzała z nimi dużo więcej czasu niż większość matek. Nie można negować jej osiągnięć tylko dlatego, że ciotka Susan dawała do zrozumienia, że jest pobłażliwą matką, a Henry pobłażliwym ojcem. Zresztą ciotka nie miała nic do roboty, tkwiąca w olbrzymim domu w Straffordshire, gdzie nie było z kim porozmawiać z wyjątkiem jej brata i kaczek, chociaż mówiono, że stała się osobą bardzo pożądaną w miejscowym towarzystwie…

— Kiedy Charles i Francis tu przyjdą? — zapytała ciotka Susan. — Charles to taki ładny chłopczyk, i tak inteligentny, i bardzo rozwinięty jak na swoje pięć lat. Ale przypuszczam, że tu, we Francji, nie miałby żadnych szans na jakąkolwiek naukę bez guwernantki.

Ciotka Susan należała do szkoły utrzymującej, że Anglia, a co za tym idzie Wielka Brytania, była najlepszym na świecie krajem i że inne narody były o tyle szczęśliwe, o ile mogły naśladować to źródło wszelkich cnót. Trudno było to powiedzieć o Francuzach, choć zdawało się, że ostatnio nieco bardziej usiłowali stać się odrobinę brytyjscy.

Helen, znów z trudem powstrzymując oburzenie, powiedziała, że robiła, co tylko było w jej mocy, i że Charles już sam zaczął czytać. Nie było całkowicie zgodne z prawdą, że robiła, co tylko mogła, ponieważ jej starszy syn napełniał ją niepokojem. Przypominał jej pierwsze dziecko, Phoebe, która byłaby w tym samym prawie wieku co on teraz, to wspomnienie nie było wcale miłe. A on był niezwykłym chłopcem, skłonnym do stawiania dociekliwych pytań, jakie nie zawsze chciałoby się usłyszeć. W chwilę później zjawiła się niańka, niosąc w ramionach dwuipółletniego Francisa, uwolnił się jednak i podbiegł do matki. Objęła go mocno. Zaraz jednak jego uwagę pochłonął stos klocków, z których z zajęciem zaczął budować zamki i mosty.

Charles przyszedł za nim nieco się ociągając. Był ubrany w marynarskie ubranko i miał przyczesane włosy. Niósł włochatego misia i uśmiechał się do pań. Podszedł do ciotki Susan i wspiął się na palce, by ją pocałować. A potem, jakby przypominając sobie o dobrych manierach, pomyślała Helen, podszedł do matki, by też ją ucałować.

— Czy chcesz, żebym ci poczytała na głos? — zapytała Helen. — Albo może poprosisz ciocię Susan, żeby ci poczytała, jeśli zechce. Ona bardzo dobrze czyta. Kiedy byłam dzieckiem, czytała mi co wieczór.

Charles spojrzał na nią badawczo, jak zazwyczaj, gdy zamierzał zadać jedno ze swoich krępujących pytań.

— Dlaczego ciocia Susan czytała ci, mamusiu? — zapytał. — Czy nie miałaś swojej własnej mamy?

Nie, nie miała mamy. Pamiętała lub wydawało jej się, że pamięta, kobietę o długich rudych włosach, na której kolanach podskakiwała przed kominkiem. I była prawie pewna, że ma przed oczami pewien wieczór, gdy ta kobieta, ubrana w długi płaszcz i kapelusz, wbiega do pokoju dziecinnego, chwyta ją w objęcia, przytula do siebie i patrząc jej w oczy, mówi „Do widzenia, kochanie”, a potem jeszcze coś, czego nie zrozumiała, dławiąc się w sposób, jakiego nie widziała nigdy u dorosłej osoby. Później nie widziała już więcej tej kobiety, a po kilku dniach przybyła ciotka Susan i już pozostała.

Ciotka Susan odpowiedziała za nią:

— Każdy ma matkę, Charles. Ale matka twojej mamusi musiała wyjechać, gdy mama była bardzo mała. To się czasem zdarza. I lepiej nie rozmawiać o takich sprawach, bo to zasmuca. Byłbyś smutny, gdyby twoja mama odeszła, prawda?

— O tak — odparł, ale nie wydawał się przekonany. — Ale to zależy od tego, gdzie by była, chodzi mi o nią. Jeśli by pojechała gdzieś do jakiegoś bardzo przyjemnego miejsca, mogłaby być contente,¹ że ma mały repos!²

Miał zwyczaj mieszać słowa francuskie i angielskie. To dlatego, że tak dużo czasu spędzał na rozmowach ze służbą. Martwiło to Helen, ale Henry zapewniał ją, że Charles nauczy się doskonale mówić po francusku, tak jak mówi po angielsku i że nie będzie miał kłopotu z rozdzieleniem tych dwóch języków, gdy dorośnie.

Potem zadał kolejne ze swoich pytań:

— Mamma, czy panna Gordon będzie z nami mieszkać? Co to znaczy, że będzie guwernantką?

— To oznacza ciężką pracę — odparła ciotka Susan i dorośli wybuchnęli śmiechem.

— To znaczy — wyjaśniła jego matka — że będzie się tobą opiekowała i będzie ci dawała lekcje i odpowiednio cię przygotuje, gdy będziesz musiał jechać do szkoły w Anglii, wtedy gdy będziesz miał osiem albo dziewięć lat.

— Elle est très gentille, Miss Gordon³ — powiedział poważnie. — Je l’aime bien. Je préférerais rester ici, Maman, qu’être obligé…⁴

— Mów po angielsku, kochanie — przykazano mu. — Jesteś angielskim chłopcem, nie francuskim.

— Tak, muszę ćwiczyć mój angielski — powiedział i znów wszyscy się roześmiali. — Czy to było śmieszne? Co było w tym śmiesznego? — zapytał, ale nie chcieli mu powiedzieć.

A potem zadał inne pytanie:

— Mamusiu, czy ty jesteś starsza niż tata? Myślałem, że matki są przeważnie młodsze od ojców.

Była starsza, ale tylko o trzy lata. Co miała odpowiedzieć swojemu rezolutnemu synkowi? Dlaczego musi zadawać takie krępujące pytania? Skąd wiedział, że była starsza od Henry’ego? Czy dowiedział się od służących, czy wyglądała na starszą? Ile osób wiedziało, ile odgadywało? Na pewno wyglądała młodziej niż on. Chyba nikt nie widział jej paszportu… Zawsze uważali w trakcie rozmowy, by nie zdradzać zbyt wielu szczegółów z czasów jej młodości, nie żeby było w tym coś podejrzanego…

— Tak, kochanie — powiedziała. — Trochę.

Ciągle patrzył na nią w ten swój dociekliwy sposób, gdy ciotka Susan odezwała się ze swoją zwykłą stanowczością:

— W ogóle niedobrze pytać kogoś o wiek, chyba że bardzo młodych ludzi. A już nigdy nie pytaj kobiety o jej wiek.

— Nawet własnej matki? — zdziwił się. — Po to, żeby znać prawdę?

— Nawet własnej matki.

— Przepraszam, mamusiu, jeśli byłem impoli⁵ — oświadczył. — Nie chciałem. Ale myślałem, że to ważne, żeby znać prawdę.

Nie odpowiadając, wzięła do ręki książkę, którą teraz czytali. Małą księżniczkę. Choć zaczęła czytać od strony, którą skończyła poprzedniego dnia, Charles uznał, że lepiej jej o tym nie mówić. Po chwili do pokoju weszła panna Gordon i zatrzymała się tuż przy drzwiach.

— Proszę usiąść, panno Gordon, chcielibyśmy żeby się pani czuła tutaj, jak u siebie w domu — powiedziała, przerywając lekturę.

A potem czytała dalej:

— Gdyby Sara była innego rodzaju dzieckiem, życie, które pędziła przez następne cztery lata w Pierwszorzędnym Zakładzie panny Minchin, bez wątpienia nie wyszłoby jej na korzyść. Traktowano ją raczej jako dostojnego gościa aniżeli jako zwykłą małą dziewczynkę. Gdyby była dzieckiem upartym, samolubnym, mogłaby po tych olbrzymich porcjach pochlebstw i obłudy stać się rzeczywiście nieznośna dla otoczenia. Gdyby była leniwa, niczego by się nie nauczyła…⁶

Nie dotarło do niej, gdy czytała, że słowa te bardzo dobrze pasowały do jedynego dziecka bogatego fabrykanta w Staffordshire, którego opuściła żona i który z daleka hojnie obsypywał córkę bogactwem.

Czytała, pomyśleli wszyscy, doskonale. Lampa obok rzucała światło na jej, jak je nazywano, tycjanowskie włosy i na białą suknię, gdy siedziała wciśnięta w błękitny fotel. Poza lampą tylko migocące światło od ognia w kominku rozjaśniało pokój, rzucając błyski na dywanik przed kominkiem i turecki dywan przed sofą. Charles, znów zaabsorbowany, gdy dotarli do nieznanej partii opowieści, wtulił głowę w poduszkę, na której miał siedzieć, podczas gdy jego brat, z niewzruszonym dobrym humorem, tworzył wysokie, chwiejne konstrukcje z klocków, które co jakiś czas zwalały się na podłogę.

Z drugiej strony kominka ciotka Susan, z wyprostowanymi plecami, przypatrywała się kobiecie, którą wychowała. Jej niemal własne dziecko, teraz wyraźnie oddające się macierzyństwu i rodzinnej atmosferze, było bardziej pewne siebie niż w dzieciństwie, ale ciągle niezdecydowane, wymagające ukierunkowania i dodawania mu otuchy. Mimo że Helen wydawała się ciotce szczęśliwa, jaka szkoda, że wciąż była tak pełna niepokoju, że tak łatwo wytrącały ją z równowagi błahe sprawy. Ale z drugiej strony Helen robiła wrażenie zachwyconej życiem w Mentonie, choć zbyt naznaczonym chorobami, i z zadowoleniem planowała już swoje dni przyjęć oraz inne rozrywki.

W cieniu, przy drzwiach, milcząc panna Gordon przyglądała się im wszystkim podziwiając elegancką, pozbawiona ostentacji wygodę, którą się otoczyli. Nie upłynęły jeszcze dwa dni, odkąd tu przybyła, lecz nie oglądała się wstecz, prawie nie myślała o spokojnym życiu w Aberdeen, które porzuciła. Zastanawiała się raczej nad tym, czy to w tym domu i z tą rodziną będzie żyć i pracować, i czy osiedli się na południu Francji. Wydawało się, że to dość nieoczekiwane miejsce dla dziecka z Aberdeen, ale czyż wielu jej rodaków i rodaczek nie żyło dobrze z dala od rodzinnego kraju? Czy Williamsonowie staną się jej drugą rodziną, a miała taką nadzieję? Czy może, ujrzany w przelocie obraz spokoju i ładu przy kominku, miał być synonimem szczęścia, do którego będzie dopuszczona tylko jako pracownik i ktoś obcy — i może tylko na krótko, dopóki rodzina ta nie będzie potrzebowała kogoś innego? z drugiej strony, byli tak mili i tak pragnęli ją serdecznie przyjąć, traktując ją jak osobę, której zdanie jest ważne, troszcząc się o zakres jej oczytania, tak by zyskać pewność, że zagwarantuje najlepszy początek edukacji ich dzieciom. Obraz czułej matki, czytającej synowi, tak wrażliwemu i dobremu z natury, zdawał się pannie Gordon uosabiać doskonałość rodzinnego życia. Mogłaby być szczęśliwa wśród tych ludzi, była tego pewna.

W trakcie czytania Henry wszedł do pokoju. Widząc kobiety i dziecko, niemal nieporuszone w świetle lampy i ognia, gdy tylko jego żona poruszała się lekko czytając i uniosła dłoń ostrzegając, by się nie odzywał, miał przez chwilę wrażenie, że patrzy na rodzajowy obraz we wnętrzu domowym, namalowany przez holenderskiego mistrza, może Vermeera, albo przez innego artystę, na przykład tego zdolnego Wilsona Steera. Na szczęście wnętrze, na które patrzył, nie było fikcją ujętą w ramy, lecz obrazem, który istniał w przestrzeni, nie oderwany od niej, w którym on także grał ważną rolę. Będzie szczęśliwym domatorem, miał nadzieję; choć porzucił swe zawodowe ambicje, które tyle dla niego znaczyły w młodości, może przynajmniej oczekiwać, że będzie dobrym mężem i ojcem.

Wiele lat później Charles próbował namalować z pamięci taką scenę, jeden z wielu wieczorów, gdy wyłaniał się z pokoju dziecinnego, by posłuchać czytania matki. Żywo przypominał sobie łagodnie rozświetlone płonącym na kominku ogniem kolory w pokoju, światło wokół matki, jej łagodny, wyraźny głos, aurę, która zdawała się ją otaczać. Ale nie mógł odtworzyć tego, co pamiętał, obraz nigdy się nie udawał. Gdy próbował malować, obraz, który początkowo miał przed oczami, zawsze rozpadał się — z powodu łez, pamięci niepokojów czy rozczarowań późniejszych lat?

zadowolona↩

odpoczynek↩

Panna Gordon jest bardzo miła.↩

Bardzo ją lubię. Wolałbym zostać tutaj, niż być zmuszony…↩

niegrzeczny↩

Frances Hodgson Burnett, Mała księżniczka, tłum. Wacława Komarnicka, Warszawa 1973.↩

8 LUTEGO 1914

List panny Betty Gordon do jej młodszej siostry,

pani Abercrombie z Aberdeen

Lou Paradou

Mentona

8 lutego 1914

Droga Bobbie,

Muszę cię przeprosić za to, że taki marny ze mnie sprawozdawca, lecz zdenerwowanie związane z przyjęciem nowego zatrudnienia sprawiło, że nie mogłam znaleźć ani chwili, by usiąść i napisać list. Chciałam też być pewna tego, co myślę o tym miejscu i ludziach, zanim napiszę. No tak, zawsze mówiłam, że chciałabym poznać świat poza kochanym starym Aberdeen. Tu na pewno znalazłam coś zupełnie innego. Mam wrażenie — a wiesz, że nie wyciągam wniosków pochopnie — że trafiłam w dziesiątkę. To najmilsi i najlepsi ludzie, jakich można spotkać. Pan Williamson musiał wycofać się wcześnie ze swej pracy w Indian Civil Service. Na pierwszy rzut oka wydaje się zamknięty, może nawet nieśmiały, ale jest niezwykle inteligentny i oczytany, z jakiegoś powodu bardzo zainteresowany moimi lekturami (których nie było wiele, choć zrobiło na nim wrażenie, że znam powieści Balzaka i Flauberta!). Ma wielkie poczucie humoru, lubi kalambury i zabawne wiersze oraz wszelkiego rodzaju śmieszne rzeczy, godzinami bawi się z dziećmi. Zdarza mu się często droczyć z żoną, choć nie jestem pewna, czy ona zawsze zdaje sobie z tego sprawę, i czy podobałoby jej się to, gdyby uświadamiała sobie, że z niej żartuje. Wydaje się, że są bardzo do siebie przywiązani i troszczą się o siebie wyolbrzymiając swą delikatną kondycję, bez przerwy zażywają pigułki i martwią się, żeby się nie przemęczać. Myślę, że muszą żyć w ten sposób. Mają przy tym wiele radości, płatają sobie figle, bawią się i prowadzą ożywione życie towarzyskie. Ich dni przyjęć przypadające w niedzielę to bardzo ważne wydarzenia w życiu brytyjskiej Mentony.

Pani Williamson przyjęła mnie tak serdecznie, że zastanawiam się, czy nie tęskniła za kobiecym towarzystwem. Powiedziała mi kilka dni temu: „Mam uczucie, że znalazłam w pani siostrę, której nigdy nie miałam”. To było bardzo miłe, choć byłam lekko zdziwiona, znając ją zaledwie od miesiąca. Wyraźnie dawali do zrozumienia, że dobrze się ze mną czują, jakbym była członkiem rodziny. Płacą mi też raczej dobrze, nie jak członkowi rodziny, choć pieniądze można tu wydawać najwyżej na pocztówki i suknie, a jedno i drugie nie bardzo mnie interesuje. Myślę, że mogłabym sporo grać w Monte Carlo albo wysyłać ci olbrzymie pudła francuskich czekoladek — na pewno ożywiłoby to w dużej mierze twoje dobrze prowadzone gospodarstwo i być może skłoniło pana Abercrombie do dywagacji na temat powstrzymywania się od pokus ciała. Mówią, że mają wielką nadzieję, że zostanę z nimi, choć są zbyt roztropni, by przesądzać to z góry. Ale ja jestem pewna, że zostanę, przynajmniej dopóki chłopcy nie podrosną na tyle, by pójść do szkół, a wtedy z pewnością spakuję manatki i podejmę obowiązki w jakimś ponurym domu w Anglii czy w Szkocji.

Chłopcy mają, jeden pięć lat, a drugi dwa i pół roku i są cudowni. Starszy ma na imię Charles, jest bardzo inteligentny, spokojny, potrafi zadziwić. Był raczej zamknięty w sobie, jak mi się zdaje, i nieśmiały w stosunku do mnie, gdy przyjechałam. Ale na szczęście lody szybko zostały przełamane — to istne zrządzenie losu, skoro wybrałam ten zawód (choć można by tu zapytać, jaki miałam wybór?), że lubię małych chłopców, a myślę, że dziewczynki także. Młodszy to Francis, słodki i beztroski, od pierwszej chwili gotowy do zabawy. Jest trochę za mały, by pozostawać pod opieką guwernantki! Ale staramy się dobrze spędzać czas.

Dom i ogród są bardzo ładne i chciałabym, żebyś mogła je zobaczyć, są jak raj, z rozległym widokiem morza po jednej i potężnymi górami po drugiej stronie. Pani W. jest bardzo zajęta w ogrodzie, który ją ciągle bawi. A służący (z którymi ćwiczę moją zaniedbaną francuszczyznę) są tak mili, jak tylko można sobie wyobrazić. Wydaje mi się, że to bardzo szczególny dom (niewiarygodnie luksusowy, zupełnie pod tym względem nie przypomina domu!). Jestem pewna, że będę tu szczęśliwa. Ucieszy cię wiadomość, że jest tu kościół szkocki, w którym od lutego będę co tydzień pojawiać się w ładnej sukience, którą późnym latem nosiłam w Aberdeen, pogrążona w modlitwie i zupełnie nie zwracająca uwagi na podstarzałych dżentelmenów, którzy uśmiechają się do mnie, gdy żegnamy się z pastorem.

Tęsknię za moją ukochaną rodziną, a najbardziej za Tobą, moja najdroższa siostro i często myślę o naszych rozmowach i Twoich dobrych radach, i o tym jak mnie podtrzymywałaś na duchu w chwilach zwątpienia. Pod bardzo wieloma względami brak mi Aberdeen, choć tak uskarżałam się na nie, że jest ciemne i zimne. Nie można jednak kurczowo trzymać się przeszłości i jestem pewna, że słusznie zrobiłam przyjeżdżając tutaj, by zdobyć nowe doświadczenia i mam nadzieję, że wkrótce przyjadę i zobaczę Was wszystkich. Państwo Williamson zamykają dom na lato i jadą do Anglii, może więc będę miała jakiś wolny dzień!

Chyba skłonni są tu na mnie polegać… „Ach, Betty będzie wiedziała… Betty to załatwi”. Nie wiem, co sprawia, że uważają, że jestem tak godna zaufania, sama wiesz, jaką lekkomyślną dziewczyną byłam jeszcze niedawno, ale przyjemnie czuć się pożyteczną i mądrą teraz, gdy jestem poważną dwudziestoośmioletnią matroną.

Bardzo wiele serdeczności dla Was wszystkich

Od kochającej siostry — francuskiej guwernantki

(mam nadzieję, że zabrzmi to choć trochę frywolnie)

Betty

8 WRZEŚNIA 1914

— Henry, tak bardzo się tego wszystkiego boję.

— Nie musisz bać się o siebie, kochanie. Ciebie nie powołają. Ani tym bardziej mnie.

— Wszystko będzie przewrócone do góry nogami. Myślisz, że to się skończy, jak mówią, w ciągu kilku tygodni, wspaniałym zwycięstwem?

— Nie wiem, czy to ma trwać kilka tygodni, ani czy skończy się wspaniałym zwycięstwie. Niemcy są bardzo silne i dobrze uzbrojone, i równie bogate jak my. Myślę, że wiele będzie zależało od tego, czy Amerykanie przystąpią do wojny. Miejmy nadzieję, że będą po naszej stronie. Nie wydaje mi się, skarbie kochany, żebyś musiała się obawiać bardziej niż inni powinni sobie na to pozwolić w takich czasach.

— Przypuśćmy, że Niemcy wygrają wojnę, co wtedy? Czy dla takich jak my życie stanie się nie do zniesienia? Czy tu będzie rewolucja? Czy będziemy musieli wrócić do kraju?

— Moja droga, nikt tego nie wie, chyba nawet sam Pan Bóg. Myślę, że On sam musi czuć się tym wszystkim mocno zakłopotany.

— Powinniśmy wrócić do Anglii? Wcale nie chcę wracać, szczególnie teraz, gdy tak się wygodnie tu urządziliśmy. W zimie to byłoby straszne dla twego zdrowia. Ale czy mogą nas aresztować, jeśli zostaniemy we Francji? A co z naszymi pieniędzmi — czy będzie można wypłacać pieniądze?

— Nie ma powodu przypuszczać, że nie. Sądzę, że powinniśmy zostać na miejscu. Jesteśmy tu tak samo bezpieczni jak gdzie indziej. Gdybyśmy byli w Strasburgu, to byłoby co innego. Ale nie jesteśmy!

— Henry, nie powinieneś myśleć, że masz obowiązek wrócić do Anglii i zgłosić się na ochotnika do jakichś prac podczas wojny. Pewnie chciałbyś tego, ale pamiętaj, że nie jesteś dość silny. Musisz myśleć przede wszystkim o sobie, wiesz o tym.

Milczenie.

— Henry!

— Tak, kochanie, oczywiście. Ale siedzenie tutaj i popijanie herbaty podczas tych wszystkich wydarzeń będzie dość bezużyteczne. Rozumiem, że w Londynie wszyscy szaleją z podniecenia, szczególnie młodzi. Zresztą my też nie jesteśmy tacy starzy.

— Oni nie wiedzą, co to znaczy stracić kogoś, kogo się kocha. Henry, czy możesz obiecać, że zostaniesz w Mentonie? Ja ciebie tu potrzebuję, najdroższy, i chłopcy tak samo. Nie możesz ryzykować wszystkiego, by być w Londynie i zniszczyć sobie płuca. Twój obowiązek to zostać tutaj. Jestem pewna, że moglibyśmy zrobić coś pożytecznego w Mentonie. Henry?

— Tak, kochana, wiem, że masz rację. Zawsze masz rację.

— Czy myślisz, że Betty zostanie z nami? Załamię się, jeśli wyjedzie. Będziemy mogli zatrzymać służbę?

— Nie mamy wśród służby mężczyzn w wieku poborowym. Nie sądzę, żeby był z tym jakiś problem.

— Ale obiecasz mi, że zostaniesz tutaj, Henry, i nie zmusisz mnie do powrotu do Anglii zimą, chyba że Niemcy napadną na Francję i zdobędą Paryż.

— Tak, tak, myślę, że zostanę. Że zostaniemy tu wszyscy. Myślę, że będzie nam tu wszystkim bardzo wygodnie.

STYCZEŃ 1915

Tak, to będzie spotkanie przy herbacie, zdecydowała, raczej popołudniowa herbata niż lunch, jak proponował Henry. Zaletą herbaty było to, że wszyscy wiedzieli, ile będzie miała trwać. Oficerowie przyjdą o czwartej i po spacerze w ogrodzie oraz partii krokieta, jeżeli ci biedni młodzi ludzie będą mieli na to dość siły, o szóstej zorientują się (taką miała przynajmniej nadzieję), że czas już iść. Ktoś zaproszony na herbatę nie zostaje po godzinie szóstej, ponieważ gospodarze muszą się zająć innymi sprawami a potem przebrać się do kolacji. Nie żeby oni przebierali się do kolacji, ale musieli się doprowadzić do porządku, a ona zawsze zmieniała ubiór. A lunch był dużo bardziej skomplikowany, wszyscy siedzieli przy stole, a ona mogłaby rozmawiać tylko z jednym lub dwoma gośćmi i oficerowie mogliby nie być pewni, o której powinni wyjść. Zresztą kucharce, która miała tyle zajęć, łatwiej było przygotować poczęstunek do herbaty niż wyszukane menu obiadowe, o które byłoby niezmiernie trudno przy tak źle zaopatrzonym rynku.

Przez jakić czas Henry twierdził, że zaproszenie na lunch miałoby charakter bardziej przyjacielski i to ją zmartwiło, ale zrozumiał jej zastrzeżenia, gdy wyjaśniła, że w takich sytuacjach trzeba unikać ceremonialności.

Sześciu oficerów, sami Anglicy, przybyli na tę pierwszą wizytę punktualnie o czwartej. Przyszli piechotą, podwiezieni do końca podjazdu. Nie odnieśli poważniejszych ran, zauważyła z zadowoleniem, choć jeden miał rękę na temblaku, a inny kulał. Wydawali się bardzo sympatyczni, prezentowali się doskonale, i przyszła jej do głowy myśl, by wychyliwszy się z balkonu, pomachać im na powitanie. Z pojawianiem się gości składających wizytę (choć nie było ich teraz wielu, bo nie wypadało się bawić, najwyżej w jak najskromniejszy sposób, wyjątek stanowił zawsze angielski kapelan, szkocki także, gdyby nie był taki nieznośny) związany był pewien domowy zwyczaj. Polegał on na tym, że Helen machała ręką gościom, gdy nadchodzili, z balkonu petit salon. Gdy wchodzili do hallu, Victorine, pokojówka, prowadziła ich do cabinet de toilette, gdzie proszono ich o umycie rąk specjalnym mydłem lawendowym, co do którego jej lekarz, najbardziej godna zaufania osoba, zapewniał, że jest absolutnie niezawodne jako środek dezynfekujący. Potem proszono ich o przepłukanie gardła; każdemu gościowi wręczano szklankę i nalewano z butelki niewielką miarkę mikstury do płukania. Victorine wyjaśniała, że Madame była delikatnego zdrowia i wyrażała nadzieję, że goście nie będą mieli nic przeciwko temu. Według słów Victorine, którą na początku o to zapytała, nikt nie zgłaszał sprzeciwu. (W przypadku gości, którzy przez rezolutną służącą od razu zakwalifikowani byli jako szczególnie ważni lub potencjalnie kłopotliwi, rezygnowano z mycia rąk, przy czym pani Williamson nigdy się o tym nie dowiadywała). Natychmiast, gdy goście pozbyli się brudu i zarazków zewnętrznego świata, prowadzono ich na górę.

Przy tej okazji nastąpiła przerwa, ponieważ mycie trwało pewien czas, a oficerowie chcieli wejść na górę całą grupą. Śmiali się przy myciu rąk, gdyż zdawali sobie sprawę, że gdyby pani domu zobaczyła, w jakim stanie byli przed miesiącem oni lub ich rzeczy, w ogóle nie zechciałaby ich przyjąć. Nareszcie gotowi, weszli na górę, bezwiednie ustawiając się według rangi.

Pani Williamson ubrała się z dbałością, nie chcąc rozczarować gości, którzy przy okazji podwieczorku mogli przypomnieć sobie świat pełen wdzięku i urody kobiecej, czego przez tak długi czas byli pozbawieni. Włożyła białą suknię z błękitną szarfą, całkiem stary strój, gdyż niełatwo było w tym czasie kupić coś nowego (choć niektóre Francuzki nie miały przesadnych skrupułów pod tym względem, może obawiając się o stałość mężów, gdy malała liczba pożądanych mężczyzn). Suknia wydawała się trochę za ciasna, gdy przymierzała ją dzień czy dwa wcześniej, ale Emma, pokojówka, zaradziła temu. Miała przy sobie parasolkę od słońca, która może się przydać, i naprawdę będzie wyglądać pięknie podczas spaceru po ogrodzie, który miał stanowić część spotkania. Gdy niemal w milczeniu czekali na gości, Henry siedział naprzeciw niej wyglądając, jak jej się zdawało, trochę nieswojo. Dlaczego miałby czuć się nieswojo, gdy okazywali taką uprzejmość oficerom sił zbrojnych Jego Królewskiej Mości, których prawie nie znali i czynili wysiłek w walce, choć w sposób stosunkowo skromny i przyjemny, o przyszłość cywilizacji? A poza tym, ona i Henry mieli właśnie podjąć własną wojenną służbę.

Wreszcie drzwi otworzyły się i weszła Victorine, bardzo poważna, potem uśmiechnęła się we właściwy dla siebie sposób, pełen szacunku i uczucia.

— Madame, les invités¹ — zaanonsowała, wahając się, jak przedstawić rekonwalescentów w jej rodzinnym kraju, sześciu oficerów Armii Brytyjskiej, których nazwiska i twarze znała w nie większym stopniu niż jej chlebodawcy. Williamsonowie wstali, by powitać gości i melancholijny niepokój, który wisiał w powietrzu na chwilę zniknął. Przyjęcie z miejsca okazało się udane. Któż mógłby być nieśmiały, gdy państwo domu okazywali tyle ciepła, patrząc z uśmiechem w oczy każdemu z gości? Williamsonowie tak entuzjastycznie powtarzali, że w ich domu goście mają czuć się jak w jakimś zakątku Anglii, że goście, i tak skłonni do tego, by się dobrze bawić, wkrótce pozbyli się jakiejkolwiek rezerwy.

Major Pearson jako najstarszy, trzydziestopięcioletni i najwyższy stopniem oficer, był z natury zainteresowany ludźmi i otoczeniem, które sobie wybrali. Dla niego, tęskniącego do żony i przypominającego sobie w zbyt wielu słodko-gorzkich momentach jej uśmiechnięte spojrzenie, Williamsonowie i pokój, w którym się znajdowali, stali się esencją szczęśliwego domowego ogniska, którego on i jego koledzy — oficerowie od wielu miesięcy byli pozbawieni. Pokój, który gospodarze domu urządzili dla siebie, był piękny, z obrazami w złotych ramach na tle tapety w pasy, z ozdobionym malowidłami sufitem, zasłonami z płowożółtego lnu sięgającymi niemal podłogi, wschodnimi dywanami na wyfroterowanej drewnianej podłodze. Wybrali wygodne meble, wyglądajace na angielskie. Fotele i sofy obite były tkaniną w roślinne wzory. Tu i ówdzie znajdowały się przedmioty, które musieli kupić we Francji, jak na przykład para małych lichtarzy przed lustrem. Zatrzymał się w tyle, gdy inni witali panią i pana domu i przyglądał się dyskretnie parze zajętej powitaniem (w ciągu długiego pobytu w wojsku nauczył się, jak nie zwracać uwagi swoim zachowaniem). Mężczyzna był w tym samym mniej więcej wieku co on, przystojny, bardzo angielski, inteligentny, dobrze wychowany. Nosił dość niemodny ale dobrze skrojony szary garnitur. Powiedziano im, że był astmatykiem, ale wyglądał na zupełnie zdrowego. Co do kobiety, była chyba nieco starsza od męża, nie piękna, lecz sympatyczna, o różowawej karnacji, uśmiechnięta, doskonała pani domu, świetnie umiejąca sprostać tym nieco niezwykłym okolicznościom, okazująca zainteresowanie gościom.

— John Pearson — przedstawił się, gdy nadeszła jego kolej.

— Podoba mi się, że nie trzaskacie obcasami jak Niemcy — powiedziała do niego.

— Tak, wie pani — odparł — nasze maniery rzeczywiście nie są wzorowane na Niemcach.

— Nigdy nie podawałam ręki tak wielu oficerom w szeregu — powiedziała.

— Nie maszerujemy także krokiem defiladowym. Kiedyś próbowałem, ale się przewróciłem — powiedział jeden z bardzo młodych ludzi. — Właściwie niektórzy z nas nie bardzo umieją dotrzymać kroku podczas apelu. Ja na pewno nie umiem, nie mogę zapamiętać, która jest lewa noga, a która prawa.

Wyglądał jak uczeń, jasnowłosy o młodej twarzy, wokół oczu miał jednak niezwykłe bruzdy.

— Masz dwie lewe nogi, więc nie ma kłopotu — pomógł mu jeden z kolegów.

— Bardzo miło, że panowie nas odwiedzili — powiedziała. — Pomyśleliśmy, że zechcecie zobaczyć widok z tarasu, zanim zejdziemy na herbatę.

Widok okazał się nie do pobicia, gdy weszli na balkon i odkryli — namierzone na celowniku — jak to określili, osobliwości miasta. Po stosownie długich okrzykach zachwytu towarzystwo zeszło do salonu. Tam herbatę podano na tacach i na małych piętrowych paterach, na których trzech lub czterech talerzach mieściły się („Nazywamy je u nas w rodzinie curates — rzuciła pani domu — czy panowie także je tak nazywają?”): najlepsza porcelana Royal Worcester (rzadko używana w tych dniach z powodu wojny) i chińska herbata, i herbata indyjska, kanapki z ogórkiem, i ciasto cytrynowe, i nieco uboższa wersja placka z owocami, i eklery, które, jak zapewniała pani Williamson, zostały zrobione specjalnie dla nich. Goście zostali niemal całkiem zjednani. Jedzenie szpitalne, mówili, jest bardzo pożywne, o wiele lepsze niż wszystko, co dostawali w trakcie czynnej służby — gospodarze nie chcą pewnie o tym słyszeć, oczywiście — ale naprawdę nie jest zbyt przyjemne. A tutaj wszystko jest wyśmienite, tak jakby się było w domu. Pomyślała, że jeden z nich wygląda tak, jakby miał się rozpłakać na widok bułeczek, które — mimo trudności ze zdobyciem odpowiedniej mąki — udało się jednak upiec pannie Gordon. Dwaj oficerowie mieli nie więcej niż po dziewiętnaście lat i pani Williamson zdała sobie sprawę, nie widywała bowiem teraz wielu osób w tym wieku, o ile jest od nich starsza. Zatroszczyła się o nich szczególnie, napełniając im talerze bezmięsnymi przysmakami swojej kuchni i dopytywała się, skąd pochodzili i kiedy ostatnio widzieli swoje matki, usilnie chcąc dodać im otuchy i promieniejąc radością na myśl o tym, że mogła choć przez chwilę przywrócić im wspomnienie kobiecego uczucia.

Kiedy przyjęcie już się ożywiło, panna Gordon przyprowadziła obu chłopców. Pani Williamson przedstawiła ją gościom, stwierdzając, że zapamiętała nazwiska prawie wszystkich żołnierzy.

— To jest panna Gordon — powiedziała — guwernantka naszych dzieci, ale i nasza także, naprawdę, wszystkich nas utrzymuje w dyscyplinie. Nie wyobrażam sobie życia bez panny Gordon. To jej dziełem są również te bułeczki.

Panna Gordon uśmiechnęła się i powiedziała, sprowadzając pochwały do właściwego poziomu:

— Mam nadzieję, że bułeczki panom smakują. Nie ma nic trudniejszego do zrobienia we Francji — zawsze — a szczególnie teraz. Ale panom takie problemy muszą wydawać się bez znaczenia.

Na chwilę zapadła cisza, każdy myślał o tym, jaki wstrząs wojna wywołała w jego własnym życiu (na szczęście nie w życiu Henry’ego, pomyślała jego żona). Oficerowie przestali jeść, jakby łapczywe jedzenie ciastek mogło odebrać wagę tym problemom. Na koniec major Pearson zauważył:

— Gdy byłem w najgorszym położeniu, jedynym co podtrzymywało mnie na duchu w tych dniach była myśl o dobrym posiłku i o gorącej kąpieli. I to znacznie bardziej niż patriotyzm.

Powiedział to ze śmiechem, by pokazać, że ironizuje („To zdumiewające, powiedzieć coś takiego” — pomyślała Helen) i ciągnął dalej:

— A myśl, że bułeczki, nawet jeśli niełatwo je teraz zrobić, są wciąż dostępne, działa niezmiernie uspokajająco.

Wszyscy się roześmiali, a panna Gordon i pani Williamson zaproponowały dodatkową porcję ciastek gościom, lecz dwaj najmłodsi z nich — w końcu to Armia Brytyjska ich odwiedzała — podnieśli się pospiesznie i powstrzymali je.

Tymczasem obaj mali chłopcy, ubrani na tę okazję w marynarskie ubranka, stanęli przy drzwiach przyglądając się gościom.

— To Charles i Francis — powiedział ich ojciec. — Podejdźcie i przywitajcie się z naszymi gośćmi.

Obaj malcy uczynili to uroczyście jeden po drugim, któryś z oficerów wyjął zaś z kieszeni chusteczkę i zrobił z niej królika. Było to bardziej zaskakujące i zabawne ze strony tak ważnej osoby, niż gdyby zrobił to ktoś zwyczajny. Spotkanie żołnierzy, z których każdy był z pewnością bohaterem, okazało się najbardziej emocjonującą rzeczą, jaka kiedykolwiek mogła im się przydarzyć.

Williamsonowie nie pytali o wojnę. Jakżeby mogli? Nie dopytywali się także o pobyt żołnierzy w Mentonie, o to jak długo spodziewają się tu pozostać, takie pytania przypomniałyby im, że nie są w pełni zdrowi i może nigdy już nie staną do walki. Henry chciał mówić o wojnie, o doświadczeniach walki, o okopach i o tym, jak długo może to wszystko trwać, lecz trudno mu było wciągać tych rannych ludzi w rozmowę o ich przeżyciach wojennych. Okrucieństwem byłoby, uważał, przypominać im o ich cierpieniach, choć nikt nie oczekiwał, by ktoś myślał w tych kategoriach. Ograniczali więc rozmowę do domu, ogrodu i pracy Patriotic League of Britons Overseas,² do której miejscowego komitetu Henry należał, albo czy któryś z nich chciałby grać w tenisa podczas pobytu na Riwierze, co można z łatwością zorganizować, ponieważ Henry jest prezesem tutejszego Klubu Tenisa na Trawie i Krokieta. Pytali o ich życie w kraju. Major Pearson był zawodowym oficerem, o krok od przejścia w stan spoczynku, aby zająć się swym majątkiem, gdy wybuchła wojna; inny był, czy jest, dyrektorem szkoły w Harrow, jeszcze inny był bankierem, a któryś z bardzo młodych ludzi jeszcze nie zdążył się niczym zająć przed powołaniem do wojska. Był wśród nich kompozytor, autor sporej liczby pieśni i utworów na orkiestrę, z których wiele wykonywano przed wojną.

— Czynna służba niewiele daje szans na komponowanie — powiedział — a nie sądzę, żebym daleko zaszedł, komponując muzykę dla orkiestry wojskowej.

Helen i Henry, których zawsze interesowali ludzie poświęcający się sztuce, poczuli sympatię do tego cichego, przykuwającego uwagę mężczyzny.

Helen powiedziała oficerom, że ona i jej mąż mieli niebawem zacząć pracować — pomagać, jak szybko poprawił ją Henry — w Szpitalu Ententy, urządzonym niedawno w dużym hotelu Imperial.

— Lżej nam będzie na sercu — stwierdziła — jeżeli będziemy mogli choć w tak niewielkim stopniu uczestniczyć w wojennym trudzie.

— Uczestniczą w nim państwo także, zapraszając nas na podwieczorek — stwierdził major Pearson. — Uwierzcie mi, to też jest prawdziwy udział. Nie umiem wyrazić tego, jak wielkiej otuchy dodaje nam wizyta w prawdziwym angielskim domu i ta gościnność.

Pragnął, żeby ci ludzie stali się jego przyjaciółmi, prawdziwymi przyjaciółmi, a nie przyjaciółmi w powierzchownym rozumieniu tego słowa, narzucanym przez te szczególne okoliczności. Gdy wróci do okopów, czy kiedykolwiek spotka jeszcze takich ludzi — chyba że będzie miał jeszcze jedną okazję powrotu do domu i przypomnienia sobie o możliwości szczęścia? Ten człowiek był szczególnie sympatyczny, choć wydawał się trochę skrępowany. Czy to jego żona sprawiała, że czuł się nieswojo? A może to goście swoją obecnością przypominali mu o wojnie i cierpieniu, od którego w tak niezwykły sposób był uwolniony?

Gdy minęła przyzwoita pora picia herbaty, przeszli do ogrodu. Styczeń może być w Mentonie pięknym miesiącem, i tego roku tak właśnie było. Ogród był troskliwie pielęgnowany w ostatnich miesiącach przez starego ogrodnika i jego syna, Lukę, zaledwie czternastoletniego, dopiero co zatrudnionego (i który, jak miała nadzieję pani Williamson, nigdy nie będzie musiał iść na wojnę). Choć nie dało się w trakcie wojny wprowadzać wielu gruntownych zmian, uporządkowano tarasy i obsadzono je na nowo roślinnością, a najniższy poziom obsiano trawą. Daleko mu było do prawdziwego angielskiego trawnika, ale dzięki właściwym staraniom wyglądał zadowalająco. Wykonano nowy prostokątny basen, Helen zasadziła wielkie ilości irysów, białe na jednym tarasie, a szkarłatne na drugim poniżej, ale na ich kwitnienie trzeba było jeszcze poczekać. Podziwiali mimozę, zachwycali się budleją. Cieszyła się, że uśmiechnięci młodzi ludzie spacerują po ścieżkach, przez chwilę prawie się nie odzywając. Nie mówiła dużo, sądząc że nie byliby tym zachwyceni.

— Każdy zmysł ma się tu czym rozkoszować — powiedział z pewnym smutkiem major, jakby myślą przebywał gdzie indziej. — Przypomina to trochę dom, choć mój ogród nie jest tak wspaniały. Moja żona z zapałem w nim pracuje, tak że wygląda miło w czerwcu, gdy nie pada deszcz. Ale to jest cudowne — stworzyli państwo angielski ogród we Francji. To bardzo pomysłowo z pani strony, pani Williamson.

Dwaj podporucznicy, jeden jasnowłosy, drugi o nieco ciemniejszych włosach, obaj z ledwo dostrzegalnym wyrazem napięcia na twarzach. Obaj mieli jeszcze bardzo chłopięcy wygląd. Jeden z podnieceniem pokazał basen, wołając:

— Spójrzcie, złote rybki, takie jak w domu. Nie skacz za nimi, Charles.

Wszyscy stali i patrzyli na morze i górę, dwaj z nich zastanawiali się, ile czasu zajęłaby wspinaczka na nią. Ktoś żartobliwie stwierdził, że pani domu pewnie sama często się na nią wspinała i wie, ile czasu to trwa. Helen była zadowolona, że uważali, że mogą sobie pozwolić na takie przekomarzanie się z nią.

Przez jakiś czas Henry niewiele mówił, a gdy popatrzyła nań uważniej, zobaczyła, że był roztargniony, niemal zasmucony, bliski prawie — umiała na ogół, choć nie zawsze nieomylnie, odczytywać jego uczucia — cichego nieszczęścia, które czasem opanowywało go z powodów, których nigdy nie rozumiała. Zauważył jej spojrzenie i szybko zmienił wyraz twarzy. Uśmiechnął się do niej, zmarszczył brwi i zwrócił się z jakimś pytaniem do stojącego obok oficera.

Mężczyźni pozostali długo, aż do chwili gdy słońce znikło za horyzontem, dużo rozmawiając, nalegając by im pokazać każdy zakątek ogrodu i dopytując o plany jego ulepszenia. Wyjaśniła, że chciała w miarę możliwości stworzyć nad Morzem Śródziemnym ogród angielski lub przynajmniej ogród, który łączyłby w sobie najlepsze tradycje angielskie i południowe. Henry, stwierdziła z ulgą, wciągnął majora w rozmowę na temat dalszych posunięć Niemców.

— Czy mogą się przedrzeć? — zapytał, na co major odparł: — Wszystko jest możliwe, sir.

Tylko dlaczego sir, skoro Henry był od niego niewiele starszy… Może przez uprzejmość. Jak to możliwe, żeby Niemcy przedarli się przez angielskie i francuskie umocnienia?

— Chciałbym tu przychodzić i malować — powiedział jeden z gości; zaczęła go więc namawiać, by przychodził, kiedy tylko zechce, próbując pozbyć się myśli o wojnie. Nie było tu miejsca na wojnę; to był jej hortus conclusus, zamknięty dla świata, lecz otwarty dla przyjaciół. To było jej zaczarowane schronienie, wzbogacone widokiem morza, miasta i góry, a jednak szczęśliwe w swym wyizolowaniu; to było miejsce, którego nikt nie mógł szpiegować. Czyż mogła mieć przeczucie — tego wiosennego dnia, gdy słońce świeciło wśród drzew palmowych — ostatecznego, rozszarpującego wstrząsu, który narzuci jej inna wojna, odległa o tyle dni, tyle godzin spotkań przy herbacie, wygody i książek, tenisa i amatorskich przedstawień, planów towarzyskich i śmiechu — lęku, o którym się nie mówi, frustracji i nieszczęścia?

Wyszli, gdy się ściemniło, przepraszając w nieskończoność za to, że tak długo tu pozostali i wyrażając zaniepokojenie tym, jak surowo potraktuje ich siostra przełożona po powrocie i pośle do łóżek bez kolacji.

— Za to należałaby jej się wdzięczność — powiedział jeden z najmłodszych mężczyzn, i wszyscy się roześmieli. Muszą jak najprędzej przyjść tu znowu, nalegali Williamsonowie, o ile się da, to w przyszłym tygodniu; jeśli kiedykolwiek chcieliby pospacerować lub posiedzieć w ogrodzie, będą jak najmilej widziani. Będą jeszcze w Mentonie w przyszłym tygodniu, prawda? Odeszli machając i śmiejąc się ze swobodą, jakże odmienną od pełnego szacunku zachowania, z którym przybyli, a pani Williamson odwróciła się do męża, mówiąc:

— Byli czarujący, prawda?

— Tak — odparł. — Cieszę się, że przyszli. Z chęcią zadałbym im więcej pytań na temat wojny. Myślę jednak, że nie należy tego robić.

— Nie — odpowiedziała. — Nie można, okazując gościnność, rozmawiać o nieprzyjemnych sprawach.

W spokoju zjedli kolację i położyli się spać, nie czytając ani nie grając w karty, jak to zazwyczaj robili. Helen była zadowolona, że dzień minął dobrze i że już za kilka dni ona i Henry rozpoczną swą wojenną pracę we francuskim szpitalu.

Madame, goście.↩

Zamorska Liga Patriotyczna Obywateli Wielkiej Brytanii↩

Tytuł oryginału: The Long Afternoon

Projekt okładki: Tomasz Lec

Redakcja: Maria Bogobowicz, Ewa Walasek

Skład: Piotr Kopszak

Copyright © Giles Waterfield 2015

Copyright © Tomasz Lec 2015

Copyright © kle 2015

ISBN 978-83-926389-9-5

Książki Wydawnictwa Kle dostępne na stronie okle.pl:

Philippe Beaussant
Barokowa melokuchnia nie tuczy

Piotr Orawski
Lekcje muzyki:
Średniowiecze i Renesans
Rozkwit Baroku
Barok · Sacrum i profanum
Klasycyzm · Prolog i rozwój
Dojrzały klasycyzm · Muzyka sakralna · Opera klasyczna
Romantyczny przewrót · Weber · Schubert · Mendelssohn

Anna Manicka
Czuła trucizna

Giles Waterfield
Długie popołudnie