Wojciech Karpiński

(ur. 11 V 1943 w Warszawie, zm. 18 VIII 2020 w Paryżu)

Pisarz. Współpracownik paryskiej „Kultury”, członek redakcji „Zeszytów Literackich”, wieloletni pracownik Centre national de la recherche scientifique w Paryżu.

KSIĄŻKI WOJCIECHA KARPIŃSKIEGO

Od Mochnackiego do Piłsudskiego. Sylwetki polityczne XIX wieku (wraz z Marcinem Królem), 1974, 1997

Szkice o wolności, 1980

W Central Parku, 1980

Cień Metternicha, 1982

Pamięć Włoch, 1982

Amerykańskie cienie, 1983

Chusteczka imperatora, 1983

Książki zbójeckie, 1988

Herb wygnania, 1989

Polska a Rosja, 1994

Fajka van Gogha, 1994

Portret Czapskiego, 1996

Prywatna historia wolności, 1997

Twarze, 2012

Obrazy Londynu, 2014

Henryk, 2016

Szkice sekretne, 2017

120 dni Kultury, 2021

Bezpłatny fragment

Słowo wstępne

TYDZIEŃ 1. U początków

Wacław Zbyszewski – Zagubieni romantycy

Józef Czapski – Raj utracony (na śmierć Bonnarda)

Józef Czapski – Groby czy skarby

Józef Czapski – Proust w Griazowcu

Józef Czapski – „Ja”

Jerzy Stempowski – Esej dla Kasandry

Konstanty Jeleński – Apokalipsa i perspektywa

TYDZIEŃ 2. Pojawienie się Miłosza i Gombrowicza

Gombrowicz i Miłosz po raz pierwszy, maj 1951

Czesław Miłosz – Zniewolony umysł

Witold Gombrowicz – Dialog z Miłoszem

Witold Gombrowicz – Ewokacja przeszłości

Czesław Miłosz – Mittelbergheim

Czesław Miłosz – Traktat poetycki

Konstanty Jeleński – Bohaterskie niebohaterstwo Gombrowicza

TYDZIEŃ 3. O wygnaniu

Emil Cioran i Witold Gombrowicz – O wygnaniu

Jerzy Stempowski – Talizmany

Józef Wittlin – Blaski i nędze wygnania

Witold Gombrowicz – Mowa na bankiecie do rodaków

Witold Gombrowicz – O Miłoszu

Gustaw Herling-Grudziński – Literatura emigracyjna a Kraj

Wiesław Wohnout – O emigracji. Czytając Dąbrowską i Manna

TYDZIEŃ 4. Czwarta polszczyzna i nowe oczy

Witold Gombrowicz – Program dla literatury polskiej

Czesław Miłosz – Mickiewicz i literatura polska

Jerzy Stempowski – Oddalenie i powrót do języka polskiego

Konstanty Jeleński – Czwórjęzyczne kłopoty

Gustaw Herling-Grudziński – Zagadnienia językowe literatury emigracyjnej

Czesław Miłosz – Nowe oczy

Czesław Miłosz – Mowa noblowska

TYDZIEŃ 5. Moment spełnienia (lato 1963)

Witold Gombrowicz – Dziennik trans-atlantycki

Czesław Miłosz – Gucio zaczarowany

Aleksander Wat – Wiersze i „Klucz i hak”

Konstanty Jeleński – O kilku sprzecznościach sztuki nowoczesnej

Józef Czapski – Mój Londyn

Jerzy Stempowski – Dziewczyna ze stylosem

Wacław Zbyszewski – Establishment londyński

TYDZIEŃ 6. Gwiazdozbiór Witolda Gombrowicza

Witold Gombrowicz – Poniekąd czuję się Mojżeszem…

Witold Gombrowicz – Wieśniak z Sandomierskiego

Witold Gombrowicz – Powietrze wolności

Witold Gombrowicz – W Jocaralu. Uwięzione „ja”. Metafizyczny czajnik

Witold Gombrowicz – Tandil. Nierówność. Wykład o Beethovenie

Witold Gombrowicz – Drugi głos. Tomasz Mann

Witold Gombrowicz – Arystokratyzm sztuki. Podziękowanie za „Dziennik”

TYDZIEŃ 7. Gwiazdozbiór Witolda Gombrowicza (II)

Witold Gombrowicz – O muzyce: Mozart, Chopin – i Gombrowicz

Witold Gombrowicz – Śmierć w Tiergarten. Wróbelki i krew. Na Hansaplatz

Witold Gombrowicz – Program dla współczesnej sztuki

Witold Gombrowicz – Główny problem naszych czasów

Witold Gombrowicz – Styl, idee

Witold Gombrowicz – „Dziennik”, czyli prawo głosu

Witold Gombrowicz – „Historia” i szkic o niej Jeleńskiego

TYDZIEŃ 8. Gwiazdozbiór Czesława Miłosza

Czesław Miłosz – Nie więcej

Czesław Miłosz – Mała pauza

Czesław Miłosz – Dzwony w zimie (Kiedy jechałem…)

Czesław Miłosz – Czarodziejska góra (Aż minęło. Co minęło? Życie…)

Czesław Miłosz – Osobny zeszyt (Jak mówić? Jak rozedrzeć…)

Czesław Miłosz – Ogród Ziemskich Rozkoszy

Czesław Miłosz – Sześć wykładów wierszem

TYDZIEŃ 9. Gwiazdozbiór Józefa Czapskiego

Józef Czapski – O Rozanowie

Józef Czapski – O Brzozowskim

Józef Czapski – O Malraux. „Głosy milczenia”

Józef Czapski – O Remizowie

Józef Czapski – Piłowanie i skok. Rzeczy nieżywe i bez ruchu

Józef Czapski – Sens sztuki. „Jaki on piękny!”

Józef Czapski – Sens życia. Wyrwane strony 1965

TYDZIEŃ 10. Gwiazdozbiór Konstantego Jeleńskiego

Konstanty Jeleński – Sielskie, anielskie? O książce Janiny Żółtowskiej

Konstanty Jeleński – Dział wód, o „Europie w rodzinie” Marii Czapskiej

Konstanty Jeleński – Prekursor anachroniczny (o Józefie Retingerze)

Konstanty Jeleński – Zygmunt Hertz, mój przyjaciel

Konstanty Jeleński – Dramat i anty-dramat. Po śmierci Gombrowicza

Konstanty Jeleński – Portret Herlinga (z Jeleńskim w lewym rogu)

Konstanty Jeleński – Duchowy portret Miłosza (i autoportret Jeleńskiego)

TYDZIEŃ 11. Gwiazdozbiór Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Gustaw Herling-Grudziński – Odrodzenie w Paestum

Gustaw Herling-Grudziński – Wenecja jako sen

Gustaw Herling-Grudziński – Śmierć Nicoli Chiaromontego

Gustaw Herling-Grudziński – Depresja

Gustaw Herling-Grudziński – Orvieto i ideał dziennika

Gustaw Herling-Grudziński – Sztuka opowiadania. Karen Blixen

Gustaw Herling-Grudziński – Dzwonnik Świętej Klary

TYDZIEŃ 12. Gwiazdozbiór Jerzego Stempowskiego

Jerzy Stempowski – Cywilizacja: ciągłość i kontrasty

Jerzy Stempowski – Szum rzek domowych

Jerzy Stempowski – Monachium, zagłada miasta

Jerzy Stempowski – Ruiny Monachium

Jerzy Stempowski – Nowe księgozbiory i ich sens

Jerzy Stempowski – Dom Goethego: odbudowa kultury

Jerzy Stempowski – Stempowski–Herling

TYDZIEŃ 13. Gwiazdozbiór Wacława A. Zbyszewskiego

Stefania Kossowska – O Wacławie Zbyszewskim

Wacław Zbyszewski – Dwa okresy powojenne

Wacław Zbyszewski – Polska jako kapuścisko

Wacław Zbyszewski – Wspomnienie o Ksawerym Pruszyńskim

Wacław Zbyszewski – Wspomnienie o Rafale Taubenschlagu

Wacław Zbyszewski – Portret Janusza Ilińskiego

Wacław Zbyszewski – Śladami Wacława Solskiego. Wędrówki po Europie

TYDZIEŃ 14. O malarstwie

Józef Czapski – Jak olśniony troglodyta: o Matissie, Soutinie, de Staëlu

Józef Czapski – Wyrwane strony: o malowaniu

Konstanty Jeleński – Czyste malarstwo czy poetyka

Konstanty Jeleński – Abstrakcja i nieprzedmiotowość

Gustaw Herling-Grudziński – Bonnard. Bacon

Gustaw Herling-Grudziński – Antonello da Messina. Piero della Francesca

Krzysztof Pomian – Kiefer, malarz spalonej ziemi

TYDZIEŃ 15. Poezja

Czesław Miłosz – Po ziemi naszej

Robinson Jeffers – „Kochaj dzikiego łabędzia”, tłum. Czesław Miłosz

Kawafis – Wiersze, tłum. i wprowadzenie Czesław Miłosz

Kazimierz Wierzyński – Przebity światłem

Aleksander Wat – Ewokacja

Zbigniew Herbert – Przemiany Liwiusza

Mychajło Orest – Wiersz, tłum. Józef Łobodowski

TYDZIEŃ 16. Polityka

Witold Gombrowicz – Podróż do Argentyny

Kazimierz Wierzyński – Powtórny pogrom Pasternaka

Aleksander Wat – Klucz i hak

Juliusz Mieroszewski – Doktryna dwóch fortepianów

Leszek Kołakowski – Tezy o nadziei i beznadziejności

Jakub Karpiński – Proces przeciw książkom

„Major” Waldemar Fydrych i Pomarańczowa Alternatywa

TYDZIEŃ 17. Portrety

Józef Czapski – O Stempowskim (i o sobie)

Konstanty Jeleński – O Czapskim

Gustaw Herling-Grudziński – O Gombrowiczu piszącym o Jeleńskim

Czesław Miłosz – O Gombrowiczu

Czesław Miłosz – O Sadziku

Czesław Miłosz – Autoportret

Józef Czapski – O Arthurze (i o sobie)

Dom „Kultury” – Józef Czapski. Witold Gombrowicz

Posłowie. Ogród nauk Wojciecha Karpińskiego

Słowo wstępne

Na początku roku 2020 na świecie wybuchła pandemia koronawirusa. Zastosowano przeciw niej blokadę na nieznaną w dziejach skalę: zatrzaśnięto granice państw, wstrzymano międzynarodową komunikację lotniczą i kolejową, miliardy ludzi zatrzymano w domach, zamknięto kościoły, przychodnie lekarskie, biblioteki, muzea, teatry, księgarnie, restauracje, kawiarnie. Równolegle nastąpiła intensyfikacja komunikacji wirtualnej. Dzięki komputerom, telefonom komórkowym można było uzyskać konsultację lekarską, obejrzeć spektakl operowy, porozmawiać z przyjaciółmi ponad szlabanami granic.

W tej sytuacji spróbowałem podzielić się z innymi tym, co jest mi szczególnie bliskie i cenne. Postanowiłem wykorzystać fakt, że na Portalu Kultura Paryska można, nie wychodząc z domu, przeczytać wszystkie numery „Kultury”. Lektura tego pisma i dzieł „pisarzy zbójeckich” była najważniejszą przygodą duchową mojej młodości i do dzisiaj stanowi wydarzenie formujące o zasadniczym znaczeniu. Zaplanowałem serial o „Kulturze”: na facebooku Instytutu Literackiego codziennie zamieszczać będę wpis prezentujący ważne dla mnie teksty z paryskiego miesięcznika. Ułożyłem materiał w tygodniowe cykle tematyczne. Wyszło mi 17 tygodni (co daje 119 dni) plus jeden dzień zamykający serial, czyli „120 dni Kultury” (erudyta powie, że to o 20 opowieści więcej niż w Dekameronie Boccaccia i dokładnie tyle dni, co w dziele francuskiego markiza – ale buchalteria ma tu niewiele do rzeczy). O takiej antologii marzyłem od lat. Pandemia ukazała mi potrzebę i możliwość szybkiej realizacji tych planów. Mikołaj Nowak-Rogoziński wyraził gotowość pomocy. Zaproponowałem projekt i przesłałem pierwszy gotowy tydzień Annie Bernhardt z Fundacji Kultury Paryskiej. Od 30 marca 2020 przez 120 dni punktualnie o 16.00 ukazywały się codzienne wpisy.

Kierowałem się wyraźnym kryterium. Wybierałem te teksty, które przemawiały do mnie w latach młodości, uczyły, jak patrzeć na świat, jak żyć, jak być bogatszym, swobodniejszym, i które po przeszło półwieczu zachowują nadal siłę oddziaływania. Dziękowałem mistrzom mojej młodości za dar, który od nich otrzymałem. Teraz chciałbym przekazać go dalej. Po raz kolejny utwierdziłem się w przekonaniu o bogactwie, które tkwi w polskim piśmiennictwie drugiej połowy XX wieku. Wypisywałem szczególnie cenne dla mnie fragmenty tekstów. Ich sekretna lektura powodowała przyśpieszone bicie serca, gdy zbliżałem się do dwudziestki, zachowują siłę oddziaływania po sześćdziesięciu latach. Powstało kompendium bliskich mi „złotych gwoździ”, po które dzięki internetowi sięgnąć można w dowolnym miejscu na ziemi, biblioteka idealna literatury i wirtualne drzewo genealogiczne kultury. Chciałbym, aby te teksty stały się dla innych tym, czym były dla mnie w młodości i czym pozostają w późnych latach. Gdy młody d’Artagnan wyruszał z rodzinnego domu w świat, dostał na drogę balsam leczniczy i list polecający. Chciałbym, aby te strony były takim darem na drogę, balsamem na rany zadawane przez życie i listem polecającym do wybitnych pisarzy. Z własnego doświadczenia wiem, że mogą pełnić te magiczne funkcje.

Żyjemy w czasach, gdy po raz pierwszy korzystanie ze skarbów kultury nie jest elitarnym przywilejem wąskiej grupy bogatych i nie wymaga niezwykłego wysiłku. Od nas zależy, czym się będziemy interesować, co weźmiemy do czytania. To jest kwestia wolnego wyboru – i siły woli. Możemy budować własny swobodny i suwerenny dom Kultury, dom pamięci i wyobraźni. Powinniśmy zdobyć się na dystans do nieprzyjaciela, strzec się przed złodziejami czasu, zagłuszaczami naszego głosu. Taki mną kierował cel: wsłuchując się w swobodne głosy innych, obronić i wzmocnić własny głos, a przez to dochować wierności mistrzom wybranym za młodu.

Paryż, lipiec 2020

TYDZIEŃ 1

U początków

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 1
Wacław Zbyszewski – Zagubieni romantycy

Wacław Zbyszewski w eseju Zagubieni romantycy. Panegiryk – pamflet – próba nekrologu? naszkicował w 1959 roku wizerunki ludzi skupionych wokół „Kultury”. I jest to, po przeszło półwieczu, nie tylko najbardziej błyskotliwy portret tej niezwykłej formacji, ale też nadal uderzający przenikliwością i rozległością horyzontów.

„Pamiętam, jak dwanaście lat temu Jerzy Giedroyc zainstalował się na nowych śmieciach w Maisons-Laffitte pod Paryżem. Pamiętam pierwszą kwaterę polową «Kultury»: starą ruderę z wieżyczką, balkonem, tarasem, oszkloną werandą, cały zły gust XIX wieku, który, dzięki patynie starości, nabrał romantycznego uroku, wdzięku czasów, które odeszły. Dookoła stary, zapuszczony ogród, cienista aleja, pokrzywy, którymi porosły klomby i trawniki, sczerniałe murki, rozłożyste drzewa, gąszcz krzaków, cień zagajnika, opadające tynki przypominały polskie dwory, przenosiły odwiedzającego w przeszłość, w miniony i bezosobowy czas. Ten dom, ten park były wyzwaniem naszemu stuleciu, były jakby symbolem, że czas wolno zatrzymać; a jest to jedyna niemożliwość na tym naszym świecie. W domu, ubogim i próchniejącym, znajdowała się na prawo od wejścia biblioteka i widok tych książek, pieczołowicie zebranych, ponumerowanych, pokatalogowanych, starannie odkurzonych, poukładanych na długich półkach aż po powałę – w tym domu, w którym nie było mebli, nie było opału, nie było nic – jeszcze zwiększał poczucie wyzwania światu, epoce, życiu, jeszcze pogłębiał wrażenie bezsensowności, jeszcze wyostrzał wrażenie zaczarowanego domostwa.

Mieszkańcy «Domu Kultury» odpowiadali ramom, w których się znaleźli. Żaden z nich zapewne nie był człowiekiem normalnym: wszyscy nigdy nie powinni byli znaleźć się pod jednym dachem, a znalazłszy się nie powinni byli nigdy pod nim wytrzymać. Jednych znałem dawno, innych wcale, sądziłem, że niektórych znałem dobrze, innych mniej. Złudzenia, złudzenia. Zawsze przypominają mi się mądre słowa Jasia Rostworowskiego w przeddzień jego zrzucenia w Polsce jako kuriera Londynu, z której to tragicznej misji nie miał nigdy powrócić. «Mój drogi, mówił mi ten niezwykle uroczy i inteligentny chłopak, najinteligentniejszy z tak utalentowanej rodziny Rostworowskich – i mówił to à propos kogoś zupełnie innego – mój drogi, im dłużej żyjemy, tym bardziej zdajemy sobie sprawę, że nie znamy nikogo, że najbliżsi są dla nas jedną wieczną niespodzianką!»”.

„Na pewno Czapski oddał i oddaje nadal «Kulturze» wielkie usługi jako sui generis minister spraw zagranicznych; ma on podwójną łatwość do nawiązywania stosunków i przyjaźni, i jako artysta, i jako hrabia, bo właśnie te dwie grupy społeczne – arystokracja i cyganeria – są najbardziej międzynarodowe, najmniej sztywne, najmniej zaściankowe w obcowaniu z cudzoziemcami. Ale te realne, konkretne usługi Czapskiego są nieważne w porównaniu z jego wkładem w życie duchowe, osobiste, towarzyskie, wewnętrzne du petit cercle Laffitte’u. Giedroyc daje poczucie Misji. Zygmunt sprowadza idealistów na twardy grunt rzeczywistości. Zosia daje motor wściekłej energii i ciepło rodzinnego gniazda. A Józio Czapski dodaje całości pocałunku fantazji”.

Wacław Zbyszewski, Zagubieni romantycy. Panegiryk – pamflet – próba nekrologu?, „Kultura” 1959, nr 10.

DZIEŃ 2
Józef Czapski – Raj utracony (na śmierć Bonnarda)

Józef Czapski na wiadomość o śmierci Pierre’a Bonnarda, malarskiego bożyszcza swojej młodości, napisał do pierwszego numeru „Kultury”, wydanego w Rzymie w 1947 roku, artykuł, będący wyznaniem i wyzwaniem: Raj utracony – jaki jest dziś, po kataklizmie lat wojny, sens sztuki?

„Bonnard wyraził jak nikt świat przeżyć i olśnień szczęśliwych. Na tej drodze dalej niż ktokolwiek poszedł w odkryciach «matematyki barwnej», tkwił korzeniami w szczęśliwej dla Francuzów drugiej połowie XIX wieku. Co mają robić dzisiaj malarze, którzy chcą być wierni pamięci Bonnarda? Malować to co on i malować jak on?

W jednej ze swych kronik cytuje Proust pochwały krytyka o jakimś współczesnym pisarzu: «On pisze równie dobrze jak Voltaire».

«Nie, na to, żeby pisać równie dobrze jak Voltaire, odpowiada Proust, trzeba by zacząć od tego, by pisać inaczej».

Te uwagi w związku ze śmiercią największego malarza doby obecnej są jedynie postawieniem wobec malarzy malujących problemu, którego artysta reagujący na ludzką rzeczywistość nie powinien by zbyt łatwo i z lekceważeniem odrzucać.

Między światem Bonnarda, który wzbogacił widzenie nasze i zaraził nas mądrą miłością życia i sztuki, między tym Bonnardem a rzeczywistością dzisiejszą jest przepaść, której tylko struś może nie widzieć. Ta przepaść niejednego z polskich malarzy  r o z d a r ł a”. 

Józef Czapski, Raj utracony, „Kultura” 1947, nr 1.

DZIEŃ 3
Józef Czapski – Groby czy skarby

Niezwykły portret powojennego Paryża i wyzwanie powtórzone za Pawłem Valérym: od nas zależy, czy odkryjemy dokoła nas martwe groby, czy żywe skarby.

„Szedłem przez Pont Neuf. Była mgła, nie niebieska, jak często bywa w Paryżu, ale szara, prawie londyńska. Ciężka kopuła Instytutu koloru sadzy wynurzała się znad starych, szarych domów na tle szarego nieba. Domy na wyspie były także szare, jeden z nich najeżony cienkimi żelaznymi rusztowaniami wyglądał jak odrutowany garnek. Przecież przez ten sam most – przypomniałem sobie – wyjeżdżał Sułkowski do Egiptu razem z Venturą, wyjeżdżał karetą tuż stąd, z domu Bréguetów na 39, Quai de l’Horloge. […] Szedłem mostem zmęczony, bez myśli. Ostatni skrawek Cité, ogród pod mostem, wrzynający się ostrym szpicem w Sekwanę, był prawie zatopiony. Drzewa ogrodu dotykały wody, konary ich miały kolor kopuły Instytutu, stała tam również stara, niska, o połamanym pniu, podparta kijami wierzba płacząca. «Wierzba płacząca na brzegach Sekwany»…

Stała nad falą gęstą, nieprzezroczystą, barwy matowej, szarozielonej. Krótkie, ciężkie fale szły szybko i burzliwie. Patrzałem na miasto odruchowo, półświadomie notując zestawienie czerni, szarości i odbijającą od tych szarości głuchą zieleń szybkich fal narastającej Sekwany […].

Innego dnia śpieszyłem po moście de la Tournelle z Biblioteki Polskiej z Wyspy św. Ludwika. […] Na tle niebieskiego nieba, w świetle ciepłego, prawie wiosennego dnia styczniowego, w delikatnie niebieskim i mglistym oparze wyrastała znad ciemnych konarów drzew Notre Dame, liliowa koronka. Tylko wysoki szpic, zbudowany dopiero przez Viollet-le-Duca w połowie XIX wieku, gdy restaurował świątynię zmasakrowaną podczas Rewolucji, był ciemnoszary”.

Józef Czapski (pod pseudonimem Marek Sienny), Groby czy skarby, „Kultura” 1948, nr 5.

DZIEŃ 4
Józef Czapski – Proust w Griazowcu

Jeńcy polscy w sowieckim obozie usiłowali ratować swoje życie umysłowe i jego fundament – pamięć, opowiadając o tym, co najlepiej zapamiętali z życia na wolności. Czapski w ramach konwersacji francuskiej odtwarzał z pamięci powieść Prousta, fundamentalne dzieło o mechanizmach pamięci w kulturze Zachodu. Jego wykłady zostały opublikowane w przekładzie Teresy Skórzewskiej w „Kulturze” w 1948 roku. Zapadła o nich cisza na dziesięciolecia. Oryginał francuski wykładów ukazał się w 1987 roku. Ale to dopiero od publikacji nowego wydania po francusku w 2011, a zwłaszcza od wydania po angielsku w 2018 zaczęto coraz szerzej dostrzegać w tej małej książeczce jedno z najpiękniejszych dzieł europejskiego humanizmu.

„Wspominam z wdzięcznością kolegów, bywało ich, o ile sobie przypominam, na tych odczytach francuskich o literaturze około 40, przychodzili o zmierzchu w fufajkach, mokrych butach, nieraz po długiej pracy w śniegu w dotkliwy mróz, do tej izby. Zamiast dawnych ikon i żarzącej pod nimi łampady wisiały w kącie izby portrety Marksa, Lenina i Stalina, w czerwonych tekturkach. Krasnyj ugołok – czerwony kącik, obowiązkowa czerwona «kapliczka» w każdym obozie, każdym kołchozie sowieckim. Koledzy siedzieli na wąskich i chwiejnych ławkach, słuchali w półmroku izby o przygodach księżnej Guermantes, o śmierci Bergotte’a, o mękach zazdrości Swanna.

Potem w wielkim refektarzu klasztornym – naszej stołówce (cuchnęło tam zwykle brudnymi statkami i kapustą), dyktowałem część tych odczytów najlepszym kolegom, którym strony te poświęcam”.

Józef Czapski, Proust w Griazowcu, „Kultura” 1948, nr 12 i nr 13.

DZIEŃ 5
Józef Czapski – „Ja”

Czapski zastanawia się nad dziennikami jako formą literacką. Była to przecież dla niego, prowadzącego dziennik przez całe życie, sprawa dosłownie podstawowa. W tym błyskotliwym szkicu buduje przestrzeń duchową literatury polskiej drugiej połowy XX wieku.

„Chcę dziś mówić o tej formie literackiej, gdzie «ja» jest nie do uniknięcia, o pisarzach, dla których ta […] mieszanina problemów najbardziej generalnych z przeżyciami najbardziej intymnymi była stylem ich myślenia i odczuwania. Chciałbym tu zastosować w zwężonym zakresie zdanie z pamiętnika Brzozowskiego: «co nie jest biografią – nie jest w ogóle». Dla tych pisarzy ich myśli o świecie były ich biografią na równi z ich trawieniem, troskami materialnymi czy analizą swoich osobistych uczuć czy potknięć. I nie warto ich czytać, jeżeli się ich również nie zasymiluje jako części  w ł a s n e j  biografii.

O bajkach z tysiąca i jednej nocy, o Mémoires Saint-Simona pisał Proust, że był do nich supersticieusement attaché comme à mes amours. Do tych paru książek-wyznań, rozrzuconych na przestrzeni stu kilkudziesięciu lat, jestem również supersticieusement attaché comme à mes amours, odczuwam je również jak część własnej biografii. Te dzienniki, te kartki z notatników, francuskie, polskie, rosyjskie,  k a r m i ł y  mnie, uczyły, towarzyszyły wewnętrznie, upokarzały czy dodawały otuchy. Kiedyś chciałbym o tym świecie napisać szerzej: od Amiela aż po ostatnią genialną Simone Weil (bo i jej notatki dla druku nie przeznaczone, to jeszcze «ja», ale «ja» skazane na zniszczenie, na zagładę na drodze mistyki i zupełnego całopalenia).

Nie umiałem nigdy się gorszyć, odwrotnie, pociągała mnie ta mieszanina dziennika, drobnej osobistej przygody i wielkich zagadnień, ta bliskość fizjologii i metafizyki. Ze znanej mi tylko częściowo ogromnej literatury «intymnej» dziewiętnastego i dwudziestego wieku wybieram parę książek tak bardzo różnych światopoglądem, klimatem, a tak bliskich w czymś najważniejszym, w widzeniu najbardziej generalnych zagadnień, w przełamaniu poprzez swój intymny świat wewnętrzny”.

Józef Czapski, „Ja”, „Kultura” 1949, nr 15 (styczeń).

DZIEŃ 6
Jerzy Stempowski – Esej dla Kasandry

Jerzy Stempowski, piszący na emigracji pod pseudonimem Paweł Hostowiec, w Eseju dla Kasandry, zastanawia się, dlaczego zaczynając od Jakuba Burckhardta wszyscy, którzy widzieli jasno rzeczy przyszłe, dręczeni byli poczuciem bezużyteczności swej wiedzy. Mieszkańcy współczesnej Europy powinni lepiej nauczyć się przewidywać skutki swych czynów, jeżeli chcą uniknąć kolejnych katastrof.

Stempowski w Eseju dla Kasandry kreśli sylwetki tych, którzy mieli wzrok przenikliwy i dostrzegali zagrożenia rysujące się przed Europą. Najmocniej zapamiętałem jego spotkania z Szymonem Askenazym.

„Askenazy był jak gdyby żywym świadectwem głębokich zmian, jakie zaszły w owych czasach, zmian, których nikt nie chciał widzieć. Był wysoki, koszmarnie chudy, z wielką głową, bardzo długim nosem i parą ciemnych, bystrych i nieżyczliwych oczu. Język i sąd jego były tnące jak nóż. Z biegiem czasu odwiedzano go coraz rzadziej. W ostatnich latach życia był zupełnie samotny.

Być może dlatego, że moje myśli nie odbiegały wówczas zbytnio od jego własnych, Askenazy znosił mnie lepiej niż innych. Przychodziłem doń zwykle wczesnym popołudniem. Przez godzinę lub dwie opowiadał anegdoty z życia Adama Czartoryskiego, czytał czasami jakiś fragment porzuconego rękopisu. Potem około 5-tej ubierał melonik koloru brązowego zimą, perłowego latem i razem wychodziliśmy na miasto. Droga nasza prowadziła zazwyczaj przez Krakowskie Przedmieście, Miodową, plac Bankowy. Przed każdym starym domem Askenazy zatrzymywał się i opowiadał, co się w tym domu działo w Noc Listopadową, jakie osoby były tam zebrane i o czym mówiono.

Wersja słowna tej historii odbiegała nieraz znacznie od tej, jaką zostawił w Łukasińskim. Z opowiadanych przezeń fragmentów wyłaniał się powoli obraz chaosu, rozbieżnych i bezwstydnych interesów, nieporadności. Bohaterstwo sąsiadowało z bezmyślnym egoizmem i prowokacją”.

Jerzy Stempowski, Esej dla Kassandry, „Kultura” 1950, nr 6.

DZIEŃ 7
Konstanty Jeleński – Apokalipsa i perspektywa

Konstanty Jeleński zadebiutował w „Kulturze” esejem Apokalipsa i perspektywa. Był już autorem świetnych artykułów dotyczących literatury czy socjologii, drukowanych w polskiej prasie wojskowej zaraz po wojnie, stanie się wkrótce najbardziej przenikliwym propagatorem pisarzy zbójeckich. Ten szkic dobrze oddaje apokaliptyczną atmosferę Europy tego czasu: „Smutek wynikający z pewności, że Ateny nie mogą trwać wiecznie, zrównoważony jest może świadomością, że kiedyś musi runąć również i perska tyrania”.

„Pisząc o wizjach przyszłości, porównałem ten ich gatunek, który w moim przekonaniu jest zgodny z myśleniem historycznym, do wizji wergiliuszowskiej Sybilli, przepowiadającej założenie Rzymu przez Eneasza.

Chciałbym dalej wyjaśnić cel tego krótkiego eseju, nawiązując do odczytu wypowiedzianego przez Gide’a w Oxfordzie w 1947 roku. Gide cytuje tam ustęp z Eneidy, w którym Wergiliusz opisuje ucieczkę Eneasza z płonącej Troi ze swym sędziwym ojcem Anchizesem na barkach. Zdaniem Gide’a ustęp ten posiada głębokie symboliczne znaczenie: Eneasz niósł na swych ramionach nie tylko swego ojca, ale również cały ciężar przeszłości i tradycji. W ten sam sposób, mówi Gide, uciekamy obecnie z płonącego grodu naszej cywilizacji, z ciężarem naszej chrześcijańskiej przeszłości na barkach, chrześcijańskiej cywilizacji opartej na poszanowaniu jednostki”.

„A jednak, chociaż bolesna wydaje się nam myśl, że nasza cywilizacja może nie być wieczna i że na jej miejsce przyjdzie może nowa, poczęta nie nad Morzem Śródziemnym, lecz nad Mississipi czy na stokach Uralu, obraz Eneasza, który z płonącej Troi wynosił starego ojca, bardziej jest zgodny z wiarą w wartość i wagę człowieka niż obraz bramy z napisem: Lasciate ogni speranza…”

Konstanty Jeleński, Apokalipsa i perspektywa, „Kultura” 1950, nr 12.

TYDZIEŃ 2

Pojawienie się Miłosza i Gombrowicza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 8
Gombrowicz i Miłosz po raz pierwszy, maj 1951

Numer majowy „Kultury” z 1951 roku może być uznany za przełomowe wydarzenie w literaturze polskiej XX wieku: po raz pierwszy ukazały się tam nazwiska Miłosza i Gombrowicza. To jest spojrzenie dzisiejsze. Wówczas widziano w tych tekstach sensacje. Pojawienie się Miłosza było międzynarodową sensacją polityczną: dyplomata Polski Ludowej „wybrał wolność” na Zachodzie. Mniej interesowano się tym, że Miłosz był już wtedy uznawany za najwybitniejszego poetę swego pokolenia. Sam zresztą rozpoczynał programowy artykuł Nie słowami: „To, o czym opowiem, można nazwać historią pewnego samobójstwa”. Dalsze lata dopisały tej historii wspaniały happy end. Publikacja Trans-Atlantyku była sensacją czy też prowokacją literacką: jak autor śmie tak prześmiewczo opowiadać o bolesnej przeszłości i jak śmie używać nieparlamentarnego słowa. Niektórzy dostrzegli językową wirtuozerię tej opowieści. Wkrótce publikacja Fragmentów z dziennika przyniesie inny ton i zapowie dzieło wyznaczające nowe drogi literaturze polskiej.

Czesław Miłosz, Nie, „Kultura” 1950, nr 5.
Witold Gombrowicz, Trans-Atlantyk, „Kultura” 1950, nr 5.

DZIEŃ 9
Czesław Miłosz – Zniewolony umysł

Ogłoszony w letnim numerze „Kultury” z 1951 roku Ketman Czesława Miłosza to rozdział Zniewolonego umysłu. To była pierwsza książka Biblioteki „Kultury”, która wpadła mi w ręce, a precyzyjniej mówiąc, mojemu starszemu bratu Jakubowi. Było to wiosną 1956 roku. Pożyczył ją na jeden dzień od szkolnego kolegi. Czytałem Jakubowi przez ramię, szybciej przerzucał kartki. Opuszczałem więc ostatnie linijki… A jednak ta lektura pozostała w pamięci na zawsze. Następny raz dostałem Zniewolony umysł do ręki jesienią 1960. W ramach pedagogicznych eksperymentów odbywaliśmy w maturalnej klasie wycieczki. Byliśmy w piekarni, oglądaliśmy tartak, zaprowadzono nas do Biblioteki Narodowej. Zapytałem, czy są ograniczenia w dostępie do zbiorów. Każdy może korzystać na miejscu. Następnego dnia po lekcjach zjawiłem się w gmachu Biblioteki, jeszcze na Rakowieckiej. Chodziłem tam codziennie, sięgając po coraz bardziej nieprawomyślne tytuły, wśród nich był Zniewolony umysł. Po dwóch tygodniach powiedziano mi, że nie są to książki dla uczniów. Tak skończyło się moje indywidualne seminarium miłoszowskie.

Czesław Miłosz, Ketman, „Kultura” 1951, nr 7–8.

DZIEŃ 10
Witold Gombrowicz – Dialog z Miłoszem

Gombrowicz w Dzienniku prowadził dialog z Miłoszem, widział w nim pierwszorzędną siłę literatury współczesnej, ale rozróżniał między Miłoszem pisarzem „absolutnym” a Miłoszem porażonym przez Historię, przez deterministyczną wizję polityki. Pisarz powinien iść własnym tropem, mówić o swoim świecie, ale w nim zdobyć się na „wolę rzeczywistości”, odwagę spojrzenia. Takie wyzwolenie twórcy będzie wyzwalającym przykładem dla czytelników. Swoboda duchowa, otwarcie na rzeczywistość i lojalność wobec niej, odarta ze złudzeń samotność – oto potencjalne atuty wygnańca. Jak jednak uzyskać kontakt z rzeczywistością za granicami ojczyzny? Schodząc w głąb siebie, odpowiada Gombrowicz, mówiąc o własnej wolności i jej zagrożeniach. „Gdyż komunizm to coś, co podporządkowuje człowieka zbiorowości ludzkiej, z czego wniosek, że najesencjonalniejszym sposobem walki z komunizmem jest wzmocnienie jednostki przeciw masie. […] W tym sensie jedna strona Montaigne’a, jeden wiersz Verlaine’a, jedno zdanie Prousta są bardziej «antykomunistyczne» niż oskarżający chór, jaki stanowicie. Są swobodne – są wyzwalające”.

Polemizując z jednym z wcieleń Miłosza, Gombrowicz podejmuje na poziomie fundamentalnym dyskusję o roli wolnego słowa. „Nie domagam się ani sztuki stosowanej, ani czystej – domagam się twórczości «naturalnej», takiej, która jest niepremedytowanym urzeczywistnieniem się człowieka. Lecz on mówi: – Lękam się… i lękam się tego, że gdy oddalę się od Historii (to znaczy od truizmów doby obecnej), będę samotny. Na co ja powiem: – Ten lęk jest nieprzyzwoity, co gorzej, urojony. Nieprzyzwoity, gdyż jest rezygnacją z jedynego – chyba – heroizmu, który stanowi dumę, siłę, żywotność literatury. Ten, kto się boi ludzkiej wzgardy i osamotnienia wśród ludzi, niech milczy. Ale lęk ten jest także urojony – albowiem popularność, którą zdobywa się na służbie czytelnika i prądów epoki, oznacza jedynie duże nakłady – i nic, nic więcej, a tylko ten, kto zdołał wyodrębnić się z ludzi i zaistnieć jako człowiek osobny, a dopiero potem zdobywa sobie dwóch, trzech, dziesięciu wyznawców, braci, ten tylko wydobył się z samotności w granicach sztuce dozwolonych”.

Witold Gombrowicz, Fragmenty dziennika, „Kultura” 1953, nr 9.

DZIEŃ 11
Witold Gombrowicz – Ewokacja przeszłości

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 12
Czesław Miłosz – Mittelbergheim

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 13
Czesław Miłosz – Traktat poetycki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 14
Konstanty Jeleński – Bohaterskie niebohaterstwo Gombrowicza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 3

O wygnaniu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 15
Emil Cioran i Witold Gombrowicz – O wygnaniu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 16
Jerzy Stempowski – Talizmany

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 17
Józef Wittlin – Blaski i nędze wygnania

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 18
Witold Gombrowicz – Mowa na bankiecie do rodaków

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 19
Witold Gombrowicz – O Miłoszu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 20
Gustaw Herling-Grudziński – Literatura emigracyjna a Kraj

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 21
Wiesław Wohnout – O emigracji. Czytając Dąbrowską i Manna

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 4

Czwarta polszczyzna i nowe oczy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 22
Witold Gombrowicz – Program dla literatury polskiej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 23
Czesław Miłosz – Mickiewicz i literatura polska

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 24
Jerzy Stempowski – Oddalenie i powrót do języka polskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 25
Konstanty Jeleński – Czwórjęzyczne kłopoty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 26
Gustaw Herling-Grudziński – Zagadnienia językowe literatury emigracyjnej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 27
Czesław Miłosz – Nowe oczy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 28
Czesław Miłosz – Mowa noblowska

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 5

Moment spełnienia (lato 1963)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 29
Witold Gombrowicz – Dziennik trans-atlantycki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 30
Czesław Miłosz – Gucio zaczarowany

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 31
Aleksander Wat – Wiersze i „Klucz i hak”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 32
Konstanty Jeleński – O kilku sprzecznościach sztuki nowoczesnej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 33
Józef Czapski – Mój Londyn

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 34
Jerzy Stempowski – Dziewczyna ze stylosem

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 35
Wacław Zbyszewski – Establishment londyński

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 6

Gwiazdozbiór Witolda Gombrowicza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 36
Witold Gombrowicz – Poniekąd czuję się Mojżeszem…

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 37
Witold Gombrowicz – Wieśniak z Sandomierskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 38
Witold Gombrowicz – Powietrze wolności

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 39
Witold Gombrowicz – W Jocaralu. Uwięzione „ja”. Metafizyczny czajnik

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 40
Witold Gombrowicz – Tandil. Nierówność. Wykład o Beethovenie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 41
Witold Gombrowicz – Drugi głos. Tomasz Mann

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 42
Witold Gombrowicz – Arystokratyzm sztuki. Podziękowanie za „Dziennik”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 7

Gwiazdozbiór Witolda Gombrowicza (II)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 43
Witold Gombrowicz – O muzyce: Mozart, Chopin – i Gombrowicz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 44
Witold Gombrowicz – Śmierć w Tiergarten. Wróbelki i krew. Na Hansaplatz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 45
Witold Gombrowicz – Program dla współczesnej sztuki

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 46
Witold Gombrowicz – Główny problem naszych czasów

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 47
Witold Gombrowicz – Styl, idee

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 48
Witold Gombrowicz – „Dziennik”, czyli prawo głosu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 49
Witold Gombrowicz – „Historia” i szkic o niej Jeleńskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 8

Gwiazdozbiór Czesława Miłosza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 50
Czesław Miłosz – Nie więcej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 51
Czesław Miłosz – Mała pauza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 52
Czesław Miłosz – Dzwony w zimie (Kiedy jechałem…)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 53
Czesław Miłosz – Czarodziejska góra (Aż minęło. Co minęło? Życie…)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 54
Czesław Miłosz – Osobny zeszyt (Jak mówić? Jak rozedrzeć…)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 55
Czesław Miłosz – Ogród Ziemskich Rozkoszy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 56
Czesław Miłosz – Sześć wykładów wierszem

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 9

Gwiazdozbiór Józefa Czapskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 57
Józef Czapski – O Rozanowie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 58
Józef Czapski – O Brzozowskim

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 59
Józef Czapski – O Malraux. „Głosy milczenia”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 60
Józef Czapski – O Remizowie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 61
Józef Czapski – Piłowanie i skok. Rzeczy nieżywe i bez ruchu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 62
Józef Czapski – Sens sztuki. „Jaki on piękny!”

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 63
Józef Czapski – Sens życia. Wyrwane strony 1965

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 10

Gwiazdozbiór Konstantego Jeleńskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 64
Konstanty Jeleński – Sielskie, anielskie? O książce Janiny Żółtowskiej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 65
Konstanty Jeleński – Dział wód, o „Europie w rodzinie” Marii Czapskiej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 66
Konstanty Jeleński – Prekursor anachroniczny (o Józefie Retingerze)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 67
Konstanty Jeleński – Zygmunt Hertz, mój przyjaciel

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 68
Konstanty Jeleński – Dramat i anty-dramat. Po śmierci Gombrowicza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 69
Konstanty Jeleński – Portret Herlinga (z Jeleńskim w lewym rogu)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 70
Konstanty Jeleński – Duchowy portret Miłosza (i autoportret Jeleńskiego)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 11

Gwiazdozbiór Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 71
Gustaw Herling-Grudziński – Odrodzenie w Paestum

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 72
Gustaw Herling-Grudziński – Wenecja jako sen

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 73
Gustaw Herling-Grudziński – Śmierć Nicoli Chiaromontego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 74
Gustaw Herling-Grudziński – Depresja

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 75
Gustaw Herling-Grudziński – Orvieto i ideał dziennika

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 76
Gustaw Herling-Grudziński – Sztuka opowiadania. Karen Blixen

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 77
Gustaw Herling-Grudziński – Dzwonnik Świętej Klary

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 12

Gwiazdozbiór Jerzego Stempowskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 78
Jerzy Stempowski – Cywilizacja: ciągłość i kontrasty

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 79
Jerzy Stempowski – Szum rzek domowych

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 80
Jerzy Stempowski – Monachium, zagłada miasta

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 81
Jerzy Stempowski – Ruiny Monachium

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 82
Jerzy Stempowski – Nowe księgozbiory i ich sens

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 83
Jerzy Stempowski – Dom Goethego: odbudowa kultury

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 84
Jerzy Stempowski – Stempowski–Herling

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 13

Gwiazdozbiór Wacława A. Zbyszewskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 85
Stefania Kossowska – O Wacławie Zbyszewskim

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 86
Wacław Zbyszewski – Dwa okresy powojenne

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 87
Wacław Zbyszewski – Polska jako kapuścisko

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 88
Wacław Zbyszewski – Wspomnienie o Ksawerym Pruszyńskim

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 89
Wacław Zbyszewski – Wspomnienie o Rafale Taubenschlagu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 90
Wacław Zbyszewski – Portret Janusza Ilińskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 91
Wacław Zbyszewski – Śladami Wacława Solskiego. Wędrówki po Europie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 14

O malarstwie

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 92
Józef Czapski – Jak olśniony troglodyta: o Matissie, Soutinie, de Staëlu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 93
Józef Czapski – Wyrwane strony: o malowaniu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 94
Konstanty Jeleński – Czyste malarstwo czy poetyka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 95
Konstanty Jeleński – Abstrakcja i nieprzedmiotowość

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 96
Gustaw Herling-Grudziński – Bonnard. Bacon

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 97
Gustaw Herling-Grudziński – Antonello da Messina. Piero della Francesca

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 98
Krzysztof Pomian – Kiefer, malarz spalonej ziemi

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 15

Poezja

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 99
Czesław Miłosz – Po ziemi naszej

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 100
Robinson Jeffers – „Kochaj dzikiego łabędzia”, tłum. Czesław Miłosz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 101
Kawafis – Wiersze, tłum. i wprowadzenie Czesław Miłosz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 102
Kazimierz Wierzyński – Przebity światłem

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 103
Aleksander Wat – Ewokacja

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 104
Zbigniew Herbert – Przemiany Liwiusza

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 105
Mychajło Orest – Wiersz, tłum. Józef Łobodowski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 16

Polityka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 106
Witold Gombrowicz – Podróż do Argentyny

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 107
Kazimierz Wierzyński – Powtórny pogrom Pasternaka

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 108
Aleksander Wat – Klucz i hak

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 109
Juliusz Mieroszewski – Doktryna dwóch fortepianów

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 110
Leszek Kołakowski – Tezy o nadziei i beznadziejności

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 111
Jakub Karpiński – Proces przeciw książkom

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 112
„Major” Waldemar Fydrych i Pomarańczowa Alternatywa

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

TYDZIEŃ 17

Portrety

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 113
Józef Czapski – O Stempowskim (i o sobie)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 114
Konstanty Jeleński – O Czapskim

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 115
Gustaw Herling-Grudziński – O Gombrowiczu piszącym o Jeleńskim

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 116
Czesław Miłosz – O Gombrowiczu

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 117
Czesław Miłosz – O Sadziku

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 118
Czesław Miłosz – Autoportret

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 119
Józef Czapski – O Arthurze (i o sobie)

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

DZIEŃ 120
Dom „Kultury” – Józef Czapski. Witold Gombrowicz

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Posłowie

Ogród nauk Wojciecha Karpińskiego

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

NA FRONTYSPISIE Wojciech Karpiński, Paryż 2008.

Fot. Bohdan Paczowski

OPIEKA REDAKCYJNA Małgorzata Groth

KOREKTA Piotr Sitkiewicz

WSPÓŁPRACA REDAKCYJNA Martyna Hanulak, Olga Wierzbicka

© for this edition by Fundacja Terytoria Książki, 2021

© by Mikołaj Nowak-Rogoziński

Sygnet i koncepcję układu typograficznego Biblioteki Mnemosyne zaprojektował Janusz Górski

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego

Fundacja Terytoria Książki

ul. Pniewskiego 4/1, 80-246 Gdańsk

tel.: (58) 341 44 13, fax: (58) 520 80 63

e-mail: fundacja@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2021

ISBN 978-83-7908-231-5