„I w śmierci swojej nie są rozłączeni”.

Księga pierwsza

CHŁOPIEC I DZIEWCZYNKA

Rozdział I

POD MŁYNEM DORLCOTE

Po szerokiej równinie, pomiędzy zielonymi brzegami, płynie bystrym nurtem ku morzu rozlewna w tym miejscu Flossa, a czuły przypływ wybiega na jej spotkanie i zdusza płynące wody w gwałtownym uścisku. Ten właśnie potężny przypływ niesie ku miastu St. Ogg’s czarne okręty ładowne jodłowymi, pachnącymi deskami, krągłymi worami nasion oleistych czy ciemnym lśnieniem węgla. Między niskim, zalesionym wzgórzem i brzegiem rzeki ukazują się stare, faliste, czerwone dachy i szerokie ściany szczytowe składów portowych, zabarwiając wodę delikatną różową barwą w niestałych blaskach lutowego słońca. Na prawo i lewo ciągną się, jak okiem sięgnąć, bujne pastwiska i łaty ciemnej ziemi, gotowej na przyjęcie ziarna szerokolistnych zielonych zbóż lub też zabarwionych już delikatnym seledynowym kolorem młodych źdźbeł z jesiennego siewu. Jest jeszcze kilka zeszłorocznych uli, co rzędem złotych kopców wynurzają się spoza żywopłotów; a wszystkie żywopłoty poprzesadzane są drzewami. Wydaje się, że maszty i rudawe żagle płynących w dali okrętów wyrastają spomiędzy gałęzi rozsiadłego jesionu. Tuż pod czerwonodachym miastem wpływa do Flossy zasilająca jej wody bystra rzeczka Ripple. Jakaż urocza jest ta rzeczułka o ciemnych, mieniących się falach! To jakby żywy mój towarzysz, gdy tak wędruję wzdłuż brzegu i słucham jej niskiego, łagodnego głosu, jak głosu kogoś głuchego i bardzo kochającego. Pamiętam te wierzby, zanurzające długie gałęzie w wodzie. Pamiętam kamienny most.

A oto młyn Dorlcote. Muszę nań popatrzeć i stanąć chwilę na moście, choć nadciągają groźne chmury i późne już popołudnie. Przyjemny jest ten widok nawet teraz, w bezlitosne ostatnie dni lutego – może chłód i wilgoć dodają czaru dostatniemu, schludnemu domowi, staremu jak te wiązy i kasztany, co chronią go przed północnym wichrem. Woda w strumieniu podchodzi wysoko pod rzadkie łoziny i prawie zalewa trawiaste brzegi łąki przed domem. Gdy spoglądam na ten wezbrany strumień, na żywą trawę, na jasnozielony pył, co wydelikatnia zarysy wielkich pni i gałęzi i prześwituje spopod nagich, czerwonych krzewów, wówczas zaczynam wprost kochać wilgoć i zazdrościć białym kaczkom w łozinach, które zanurzają łebki głęboko w wodę, niepomne na dosyć dziwne wrażenie, jakie ten widok sprawić może na suchszym świecie, tam, w górze.

Szum bystrej wody i łoskot dochodzący od młyna ogłuszają sennie, a wszystko to jeszcze potęguje wrażenie spokoju – jakby wielkie zasłony dźwięku odcięły słuchacza od reszty świata. A teraz znowu rozlega się hurkot wielkiego wozu z płócienną budą, wyładowanego workami ziarna. Poczciwy furman rozmyśla zapewne nad swoim obiadem, który o tak późnej porze wysechł chyba na wiór w piecyku; nie weźmie jednak do ust ani kęsa, dopóki nie nakarmi koni – mocnych, uległych, łagodnookich zwierząt, które patrzą nań zza okularów ze spokojną wymówką. Po cóż to groźne strzelanie z bata?! Jakby ono było potrzebne!!! Patrzcie, jak naprężają mięśnie, ciągnąc wóz pod górę, na most, z energią, którą im daje poczucie bliskości domu. Patrzcie na ogromne, obrośnięte kudłami kopyta, co wbijają się w twardą ziemię; patrzcie na wytrwałą siłę pochylonych pod ciężkim chomątem szyj, na mocarne muskuły napiętych zadów. Przyjemnie byłoby usłyszeć, jak rżą nad ciężko zapracowanym owsem, zobaczyć, jak pochylają spocone, uwolnione już z uprzęży szyje i zanurzają chciwe chrapy w błotnistym stawie. Są już na moście i szybciej zbiegają w dół, a łuk płóciennej budy ginie mi z oczu na zakręcie za drzewami.

Teraz mogę znowu zwrócić oczy na młyn i patrzeć, jak jego niestrudzone koło wyrzuca kryształowe bryzgi wody. Ta mała dziewczynka również mu się przygląda; nie ruszyła się ze swego miejsca na brzegu, odkąd stanąłem na moście. A dziwaczny biały kundel z brązowym uchem wciąż skacze i szczeka, jakby wygrażał bezskutecznie młyńskiemu kołu; może jest zazdrosny o swoją towarzyszkę zabaw w bobrowej czapeczce, którą jakby urzekły jego ruchy. Myślę sobie, że już najwyższy czas, by mała poszła do domu; powinien ją tam przecież ciągnąć jasny ogień na kominku: czerwony blask płomienia pobłyskuje pod ciemniejącą szarością nieba. I na mnie już czas w drogę, czas zdjąć ręce z zimnego kamienia mostu...

Ach, naprawdę ręce mi zdrętwiały. Zdrętwiały przyciśnięte do poręczy fotela... gdy śniłem, że oto stoję na moście przed młynem Dorlcote, takim, jakim był w pewne lutowe popołudnie wiele, wiele lat temu. Nim mnie sen zmorzył, chciałem wam właśnie opowiedzieć, o czym rozmawiali państwo Tulliver, siedząc przy jasnym ogniu w bawialni, na lewo od sieni, tego popołudnia, o którym marzyłem przed chwilą.

Rozdział II

PAN TULLIVER Z MŁYNA DORLCOTE OZNAJMIA SWOJĄ DECYZJĘ W SPRAWIE TOMKA

– Idzie mi o to, zrozum – mówił pan Tulliver – idzie mi o to, żeby dać Tomkowi wykształcenie jak się patrzy, które mu pozwoli zarobić na kawałek chleba. Dlatego właśnie powiedziałem w szkole, że mój syn przestanie tam chodzić od Zwiastowania. Chciałbym go od tego lata oddać do pierwszorzędnych nauczycieli. Gdybym myślał wyprowadzić go na młynarza czy gospodarza, na pewno by mu wystarczyły te dwa lata, boć przecie więcej mu już wbili do głowy niż mnie. Mój ojciec za całą szkołę dał mi dobrą rózgę i pokazał, jak się czyta litery. Ale ja chciałbym, żeby z Tomka był chłopiec wykształcony i żeby nie dał sobie w kaszę dmuchać tym tam jegomościom, co potrafią pięknie gadać czy pisać z zawijasami. Mógłby mi bardzo pomóc przy wszystkich procesach, arbitrażach i tak dalej. Ale ani mi w głowie robić z chłopaka adwokata – nie chciałbym mieć syna łobuza. Może sobie być inżynierem czy geometrą, czy licytatorem albo taksatorem, jak Riley. Wszystko to ładne zawody, przynoszą człowiekowi niezły zarobek, a nie potrzebują żadnych wkładów, chyba tylko grubą dewizkę do zegarka i kancelaryjny stołek. Jeden drugiemu równy, a żaden nie gorszy od prawa, wiem to na pewno, bo Riley twardo patrzy w oczy adwokatowi Wakemowi. On się go nie boi!

Pan Tulliver zwracał się do żony, przystojnej blondynki w karbowanym wachlarzykowatym czepeczku (jakże to już dawno temu owe czepeczki wyszły z mody – pewno niedługo znów zacznie się je nosić. W owym czasie, kiedy pani Tulliver zbliżała się do czterdziestki, uważane były w St. Ogg’s za rozkoszną nowość).

– Cóż, kochaneczku, ty najlepiej znasz się na tych sprawach; ja nie mam nic przeciwko temu, co mówisz. Ale może bym tak zarżnęła parę kaczek i zaprosiła wujów i ciotki na obiad w przyszłym tygodniu, żebyś posłuchał, co siostra Glegg i siostra Pullet mają do powiedzenia. Jest w kurniku kilka kaczek, które wprost proszą się o zarżnięcie.

– Możesz sobie tam wyrżnąć wszystek drób, jaki masz w kurniku, Bessy – oświadczył wyzywająco pan Tulliver – ale ja nie będę pytał żadnych wujków i ciotków, co mam robić z moim chłopakiem.

– Boże święty! – pani Tulliver była wstrząśnięta krewką wypowiedzią męża. – Jakżeż tak można, kochanku! Zawsze mówisz bez szacunku o mojej rodzinie, a siostra Glegg całą winę zrzuca na mnie, choć jestem niewinna jak jagnię. Nikt jeszcze ode mnie nie słyszał, że wujostwo, którzy na nikogo nie potrzebują się oglądać z pieniędzmi, to nieszczęście dla moich dzieci. Ale jeśli Tomek ma zmienić szkołę, chciałabym, żeby pojechał tam, gdziebym go mogła oprać i obszyć, boć przecież jak go dalej wywieziesz, to można mu równie dobrze dać perkal zamiast płótna; i tak zżółknie po kilku praniach poza domem. A jakby można było posyłać kuferek tam i z powrotem, tobym zawsze dołożyła chłopcu trochę ciasta czy pasztetu, czy jabłek; on już to zje, nie ma obawy, nawet jakby mu tam nie wydzielali jedzenia. Bogu dzięki, moje dzieci potrafią jeść, jak rzadko!

– No dobrze, dobrze, nie poślemy go dalej, niż chodzi wóz bagażowy, jeśli tylko wszystko inne też będzie pasowało – odparł pan Tulliver – ale jeśli nie znajdziemy szkoły tak blisko, nie powinnaś robić wstrętów z tym praniem. To już ci muszę wypomnieć, Bessy, że ty, jak zobaczysz patyk na drodze, zaraz mówisz, że nie możesz przez niego przeleźć! Nie dałaś mi nająć dobrego furmana tylko dlatego, że miał myszkę na gębie.

– Co znowu, kochanku – zaoponowała pani Tulliver, lekko zdumiona. – Kiedyż to miałam do kogoś pretensję o myszkę? Nic mi to nie przeszkadza – wprost przeciwnie – przecież mój brat, świeć Panie nad jego duszą, miał myszkę nad jedną brwią. Ale nie przypominam sobie, żebyś kiedy chciał nająć furmana z myszką, kochanku! Jak przyszedł John Gibbs, toć przecież nie miał na twarzy żadnej tam myszki, tak samo jak i ty, i bardzo cię namawiałam, żebyś go najął, no więc go nająłeś i gdyby nie umarł na zapalenie płuc, pamiętasz, kiedy to płaciliśmy doktorowi Turnbullowi za wizyty, toby na pewno do dzisiaj u nas furmanił. Może zresztą miał tę myszkę gdzieś, gdzie nie było widać, ale skąd ja mogłam o tym wiedzieć, kochanku?

– Nie, nie, Bessy, wcale mi nie szło o myszkę, miałem na myśli coś innego, ale już mniejsza o to – dziwne, co to wychodzi z takiego gadania! Zastanawiam się teraz tylko nad tym, jak znaleźć odpowiednią szkołę dla Tomka, żebym znowu nie wpadł, tak jak z tą poprzednią, co to ją nazywali akademią. Nie chcę mieć do czynienia z żadną akademią i jak poślę Tomka do szkoły, to nie do żadnej akademii, tylko gdzieś, gdzie uczeń nie czyści przez cały czas butów rodzinie pana nauczyciela i nie obiera kartofli. Trudno wybrać chłopakowi szkołę.

Pan Tulliver przerwał na chwilę i zatopił ręce głęboko w kieszeniach spodni, jakby się spodziewał znaleźć tam jakąś wskazówkę. Widocznie się nie zawiódł, bowiem powiedział nagle:

– Wiem, co zrobię. Pogadam o tym z Rileyem. Przyjeżdża jutro na arbitraż o tamę.

– Doskonale, kochanku. Wyjęłam powleczenie na najwygodniejsze łóżko, a Kezia rozwiesiła je koło pieca. To nie jest moja najlepsza bielizna pościelowa, ale wystarczy dla każdego. Jak już mowa o naszych najlepszych prześcieradłach z holenderskiego płótna, to mogłabym mieć wyrzuty sumienia, że je kupiłam, gdyby nie to, że wystarczą nam jeszcze na pochówek. Gdybyś miał jutro umrzeć, kochaneczku, to są gotowe, pięknie wymaglowane i tak pachną lawendą, że z przyjemnością by się je rozesłało, leżą w lewym rogu tej dużej dębowej skrzyni z bielizną, co stoi pod ścianą; nikomu zresztą nie dam ich wyjmować – sama się nimi zajmę.

Wymawiając ostatnie słowa, pani Tulliver wyciągnęła z kieszeni pęk lśniących kluczy i, wybrawszy jeden, pocierała go między dużym i wskazującym palcem, z łagodnym uśmiechem patrząc w jasny ogień. Gdyby pan Tulliver wykazywał w stosunku do swej małżonki pewne cechy przewrażliwienia, mógłby przypuścić, iż żona wyciągnęła klucz, by lepiej móc sobie wyobrazić chwilę, kiedy to on, pan Tulliver, znajdzie się w stanie usprawiedliwiającym wyjęcie z kufra najlepszych prześcieradeł z holenderskiego płótna. Na szczęście młynarz był wrażliwy tylko na punkcie swych praw do energii wodnej, a poza tym przyjął mężowski obyczaj niezbyt pilnego słuchania żony, toteż od ostatniej wzmianki o Rileyu zajął się bliższym badaniem swych wełnianych skarpet.

– Wiesz, Bessy, to chyba dobra myśl – odezwał się wreszcie po krótkiej przerwie. – Riley na pewno będzie wiedział o jakiejś szkole; sam przecież dużo się kształcił i ciągle jeździ po świecie na arbitraże i szacunki. Jutro wieczorem, jak skończymy z interesami, będziemy mieli dość czasu, żeby to obgadać. Chciałbym, żeby Tomek został kimś takim jak Riley, wiesz – żeby potrafił gadać, jak z książki, i znał dużo słów, co to niewiele znaczą, ale żaden sędzia nie może się do nich przyczepić, no i żeby miał niezgorsze pojęcie o interesach.

– Cóż, kochanku – odparła pani Tulliver. – Nie miałabym nic przeciwko takim naukom, jeśliby szło o to tylko, żeby chłopiec pięknie mówił, znał się na wszystkim, chodził zgarbiony i czesał się do góry. Ale ci mężczyźni z wielkich miast, co potrafią tak pięknie mówić, mają zwykle fałszywe gorsy koszulowe i tak długo noszą jeden i ten sam żabot, aż wygląda jak ścierka, a potem zakrywają go serwetką. Wiem, że tak robi Riley. A poza tym, jak Tomek wyjedzie i zamieszka w Mudport jak Riley, to będzie miał dom z taką małą kuchnią, że ani się obrócić, nigdy nie zobaczy świeżego jajka na śniadanie i będzie sypiał gdzieś na trzecim albo może i czwartym piętrze, i spali się, nim zdąży zejść na dół.

– Co też tam! – zaprotestował pan Tulliver. – Wcale nie myślałem, żeby Tomek miał jechać do Mudport; chciałem, żeby sobie założył biuro w St. Ogg’s, niedaleko, i żeby mieszkał z nami. Ale – ciągnął po chwili milczenia – boję się tylko, że nasz chłopiec nie bardzo się nadaje na takiego uczonego jegomościa. Wydaje mi się, że on nie jest specjalnie pojętny. Wrodził się w twoich, Bessy.

– Masz rację – zgodziła się pani Tulliver, przyjmując ostatnią wzmiankę za dobrą monetę. – Tak okropnie lubi słony rosół, to niesłychane! Zupełnie jak mój brat, a przed nim mój ojciec.

– Ale szkoda – oponował pan Tulliver – że to nie dziewuszka, a chłopak wrodził się w rodzinę matki. Najgorsza rzecz w tym całym krzyżowaniu gatunków, że nigdy sobie nie można z góry wykalkulować, co z tego wyniknie. Nasza mała, znowu, poszła we mnie; jest dwa razy bystrzejsza od Tomka. Boję się nawet, że jest na babę za bystra – ciągnął młynarz, kiwając z powątpiewaniem głową z boku na bok. – Nic w tym złego, póki jest mała, ale za mądra kobieta to tak jak owca z długim ogonem – nie zdobędzie za to lepszej ceny.

– Dużo w tym złego, kochanku, póki jest mała, bo to jest właśnie źródło wszystkich moich kłopotów. Nie mam pojęcia, jak ją zmusić, żeby choć przez dwie godziny chodziła w czystym fartuszku. A to mi przypomina – ciągnęła pani Tulliver, wstając i podchodząc do okna – że nie wiem, gdzie się teraz podziewa, a już prawie czas na herbatę. No tak, byłam pewna – łazi sobie nad brzegiem jak jaka dzikuska. Zobaczysz, że kiedyś wpadnie do wody.

Pani Tulliver mocno zapukała w szybę, kiwnęła ręką i potrząsnęła głową; nim wróciła na swoje krzesło, powtórzyła tę czynność kilkakrotnie.

– Mówisz, kochanku, o bystrości – oświadczyła, usadowiwszy się z powrotem na swoim miejscu – a mnie się zdaje, że dziewczyna czasem jest jakby przygłupia. Kiedy ją poślę po coś na górę, to nieraz zapomni, po co poszła, siada na podłodze, w słońcu, splata włosy i śpiewa sobie, jak jaka wariatka, a ja tymczasem czekam na nią na dole. Tego już nie odziedziczyła, Bogu dzięki, po moich, ani tej czarnej skóry, przez którą wygląda jak Mulatka. Nie lubię nic wymawiać Opatrzności, ale to ciężki krzyż mieć tylko jedną córkę i do tego takiego cudaka.

– Niedorzeczność – oponował pan Tulliver. – Dziewczyna jak świeca, a na te czarne ślipia każdy z przyjemnością popatrzy. Coś mi się nie wydaje, żeby była głupsza od innych dzieci – czytać potrafi nie gorzej niż sam pastor.

– Ale włosy jej się nie chcą kręcić, chociaż robię z nimi, co mogę; a ona mi szaleje, jak jej zakręcam papiloty, i ustać nie może, kiedy próbuję ułożyć jej loki rurkami. Ile ja mam z nią roboty!

– To je zetnij, zetnij na krótko – śpiesznie podsunął ojciec.

– Jak ty też możesz mówić coś podobnego! Taka duża dziewczyna, dziewięć lat, i taka wysoka na swój wiek! Jakżeby ona wyglądała z krótkimi włosami! Jej kuzynka, Lucy, ma całą głowę w lokach i każdy włosek na swoim miejscu, ani jeden nie odstaje. To ciężki dopust dla mnie, żeby siostra Deane miała takie ładne dziecko. Pewna jestem, że Lucy więcej ma ze mnie niż moja własna córka. Madziu, Madziu! – ciągnęła matka tonem przymilnego utyskiwania, gdy ten nieszczęsny błąd natury wszedł do izby – na co się zda moje ciągłe powtarzanie, byś nie chodziła nad wodę. Wpadniesz kiedyś i utopisz się, a wtedy będziesz żałowała, żeś nie słuchała matki.

Kiedy Madzia zdjęła kapturek, włosy jej smutnie potwierdziły słuszność zarzutów matki. Pani Tulliver, w dążeniu, by córka jej miała kędzierzawą czuprynkę, „jak dzieci innych”, ucięła jej włosy nad czołem zbyt krótko, by je można było zasunąć za uszy, a że godzinę po zdjęciu papilotów po lokach i śladu nie było, Madzia co chwilę podrzucała głową, by strząsnąć ciemne, gęste kosmyki z czarnych, lśniących oczu. Ruchy te upodabniały ją niezmiernie do małego szetlandzkiego kucyka.

– O, mój Boże! Madziu! Jak można tak rzucać kapturek! Bądź grzeczna, zanieś go na górę, wyszczotkuj włosy, włóż czysty fartuszek i, na litość boską, zmień pantofle. A potem wróć tutaj i przynieś swoją zszywankę, jak dobrze wychowana panienka!

– Mamo – zaprotestowała Madzia tonem, w którym brzmiało lekkie niezadowolenie – ja nie chcę robić mojej zszywanki.

– Co! Nie chcesz zrobić pięknej, zszywanej kapy na łóżko dla cioci Glegg?

– To głupia robota – odparła Madzia, potrząsając grzywą – najpierw drzeć materiał na kawałki po to tylko, żeby go zszywać z powrotem. A poza tym nie chcę nic robić dla cioci Glegg – nie lubię jej.

Madzia wyszła, wlokąc za sobą kapturek za tasiemkę, pan Tulliver zaś roześmiał się hałaśliwie.

– Dziwię ci się, mój drogi, że potrafisz się z tego śmiać – oświadczyła pani Tulliver nieco bardziej zrzędnie. – Zachęcasz ją do niegrzeczności. A ciotki pomyślą, że to ja ją rozpuszczam.

Pani Tulliver była osobą o tak zwanym pogodnym usposobieniu; nigdy nie płakała, będąc dzieckiem, chyba że poczuła głód lub ukłuła się szpilką; od kołyski była zdrowa, dorodna, pulchna, tępawa – krótko mówiąc najsłodsze, najmilsze dziecko w rodzinie. Ale mleko i słodycz nie najlepiej się konserwują, a skwaśniałe nieco, mogą się ludzkiemu brzuchowi dać we znaki. Zastanawiałem się często, czy te wczesne Madonny Rafaelowskie o jasnych, nieco głupawych twarzach zachowują ten sam niezmącony spokój, kiedy ich silni duchowo i fizycznie chłopcy wyrosną na tyle, by ich nie można już było pokazywać bez ubrania. Przypuszczam, że zaczynają wtedy na nich gderać, a w miarę jak to gderanie odnosi coraz mniejszy skutek, wydaje mi się, że Madonny muszą tetryczeć.

Rozdział III

PAN RILEY UDZIELA RADY W SPRAWIE SZKOŁY TOMKA

Ten pan z wielkim białym fontaziem i w żabocie, popijający w miłym nastroju brandy z wodą wraz ze swoim przyjacielem Tulliverem, to pan Riley. Jest to mężczyzna o woskowej cerze, tłustych dłoniach i dużym, jak na licytatora i taksatora, wykształceniu; ma on też szczere, otwarte serce, które każe mu zachować wielką bonhommie w stosunku do prostych wiejskich ludzi o gościnnych obyczajach. O takich znajomych pan Riley mówi łaskawie jako o ludziach „starej szkoły”.

Nastała chwila milczenia w rozmowie. Pan Tulliver, nie bez specjalnego powodu, powstrzymał się od powtórzenia po raz siódmy chłodnej odpowiedzi Rileya, która była dowodem, iż ów dżentelmen bije Dixa na głowę; nie stwierdził też po raz siódmy, że Wakem ma na zawsze przycięte skrzydełka, teraz, kiedy sprawa tamy została oddana do arbitrażu, i że nigdy nie byłoby najmniejszych dyskusji na temat wysokości wody, gdyby każdy zechciał pozostać tym, czym jest, i gdyby diabeł nie stworzył adwokatów. Pan Tulliver trzymał się na ogół bezpiecznych, tradycyjnych poglądów, ale w paru przypadkach zaufał wyłącznie własnemu rozumowi i doszedł do kilku nader wątpliwych wniosków, między innymi, że szczury, wołki zbożowe i adwokaci zostali stworzeni przez diabła. Nie było, niestety, nikogo, kto by go uświadomił, że jest to wybujały manicheizm, może bowiem wtedy młynarz zrozumiałby swój błąd. Dzisiaj jednak nie ulegało dla niego wątpliwości, że zatriumfował pierwiastek dobra: ta cała sprawa z siłą wodną to bardzo zawikłana historia, chociaż gdyby na nią patrzeć z jednego tylko punktu widzenia, wydawać by się mogło, że jest prosta i gładka jak sama woda. Ale choćby nie wiem jak dziwna i skomplikowana – nie pognębi Rileya. Pan Tulliver przygotował sobie mocniejszą niż dotąd mieszaninę brandy z wodą i, jak na człowieka, na którego koncie musiało zawsze leżeć parę setek, zaczął być nierozważnie szczery w swych zachwytach nad talentami gościa.

Ale tama była niełatwym do zmiany tematem rozmowy; można go przecież było zawsze podjąć w tym samym miejscu i dokładnie w tym samym stanie. Lecz, jak wiadomo, istniała jeszcze jedna sprawa, co do której pan Tulliver ogromnie potrzebował rady pana Rileya. To właśnie stanowiło ów specjalny powód, dla którego po ostatnim łyku pan Tulliver umilkł i zaczął trzeć kolano w sposób wyrażający zamyślenie. Nie był człowiekiem zdolnym do szybkich zmian i zwrotów. Dziwny jest ten świat – zwykł mawiać. Jak się powozi końmi zbyt szybko, można się rozbić na zakręcie. Pan Riley tymczasem nie okazywał niecierpliwości. Dlaczegóż miałby ją okazywać? Nawet Hotspur musiałby być cierpliwy, gdyby tak siedział, wsparłszy bambosze o kominek, zażywając tęgie niuchy tabaki i popijając na cudzy koszt brandy z wodą.

– Myślę i myślę ciągle o jednej sprawie – zaczął wreszcie pan Tulliver cichszym niż zazwyczaj głosem, odwracając się i spoglądając przeciągle na swego towarzysza.

– Aha – odparł pan Riley z umiarkowanym zainteresowaniem. Miał ciężkie woskowe powieki i wysoko sklepione łuki brwi, zawsze nieruchome. Ten zakrzepły wyraz twarzy i zwyczaj zażywania niucha tabaki przed udzieleniem interlokutorowi odpowiedzi sprawiał, iż pan Tulliver uważał licytatora za wyrocznię absolutną.

– To sprawa specjalna – ciągnął. – Chodzi mi o Tomka, mojego syna.

Madzia, która siedziała na niskim stołeczku koło komina, trzymając na kolanach wielką, otwartą księgę, na dźwięk tego imienia wstrząsnęła gęstwą czarnych włosów i szybko podniosła wzrok. Kiedy dziewczyna marzyła nad książką, niewiele było dźwięków zdolnych ją obudzić, lecz imię Tomka działało zawsze jak najostrzejszy gwizdek. Natychmiast miała się na baczności i spoglądała wokół błyszczącym wzrokiem jak skye terrier wietrzący nieszczęście, gotów rzucić się na każdego, kto groził Tomkowi.

– Widzisz pan, chciałbym go oddać do innej szkoły na Świętego Jana. Przestanie chodzić do akademii od Zwiastowania i przez kwartał puszczę go luzem, ale potem chcę go posłać do pierwszorzędnych nauczycieli, którzy go wykształcą jak należy.

– Cóż – odparł pan Riley. – Dobre wykształcenie to największy atut, jaki pan może mu dać. Co nie znaczy wcale – dodał grzecznie i znacząco – że człowiek nie może być świetnym młynarzem i farmerem, a poza tym bystrym i mądrym jegomościem, mimo iż nie otrzymał wielkiej pomocy od nauczyciela.

– Rozumie się – odparł pan Tulliver, mrugając i przekrzywiając nieco głowę – ale w tym właśnie cała rzecz. Nie chcę, żeby z Tomka był młynarz czy farmer. Nic w tym dobrego. Jak go na takiego wyprowadzę, to będzie tylko czekał, żeby mi wyciągnąć z rąk młyn i grunta, i ciągle gadał, że już na mnie czas odpocząć i pomyśleć o tamtym świecie. Nie, dosyć się napatrzyłem takich rzeczy między synem i ojcem. Póki na mnie czas nie przyjdzie, to się w piernaty nie położę. Dam Tomkowi wykształcenie i zaprzęgnę go do jakiejś roboty, żeby sobie sam uścielił gniazdko, zamiast mnie wypychać z mojego. Wystarczy, że je dostanie, jak umrę. Póki mam zęby zdrowe, chcę jeść befsztyki, a nie siekaninę.

Widoczne było, że pan Tulliver tę właśnie możliwość wziął sobie mocno do serca, a roznamiętnienie, które przydało jego mowie ognia i werwy, nie wygasło przez kilka minut jeszcze, lecz wyrażało się wyzywającym przekrzywieniem głowy w tę, to w tamtą stronę i wyrzucanym od czasu do czasu warkliwym pomrukiem: „Nie, nie!”.

Te gniewne słowa do żywego dotknęły Madzię, która bacznie się im przysłuchiwała. Wynikało z nich, że dopuszcza się możliwość, iż Tomek jest zdolny wyrzucić ojca z domu i podłym postępowaniem doprowadzić rodzinę do jakiegoś tragicznego końca. To było nie do zniesienia, toteż Madzia poderwała się ze stołka, zapominając o książce, która z hukiem upadła na dywanik przed kominkiem, i wcisnąwszy się między ojcowskie kolana, odezwała się głosem pełnym łez i oburzenia:

– Ja wiem na pewno, tatusiu, że Tomek nigdy nie będzie dla ciebie niedobry, nigdy, nigdy...

Pani Tulliver nie było w pokoju, doglądała bowiem przygotowań do znakomitej kolacji, pan Tulliver zaś wzruszył się ogromnie, toteż nikt nie wyłajał Madzi za książkę, którą tymczasem pan Riley spokojnie podjął i zaczął oglądać. Młynarz śmiał się hałaśliwie, a jego twardą twarz rozjaśniło ciepłe uczucie, gdy poklepywał po plecach swoją małą córeczkę, potem zaś ujął jej dłonie i trzymał ją tak pomiędzy kolanami.

– Cóż to! Nie można powiedzieć o Tomku nic złego, hę? – zapytał, mrugając ku niej, potem zaś, zniżonym nieco głosem, jakby Madzia nie mogła go słyszeć, zwrócił się do Rileya:

– Wszystko rozumie, co się mówi. Powinieneś pan słyszeć, jak czyta – z miejsca, jakby to dawno znała. I ciągle siedzi z książką. Ale to niedobrze, niedobrze... – dodał smutnie, dławiąc w sobie tę niepotrzebną radość. – Kobieta nie powinna być za mądra, to się może tylko na złe dla niej obrócić. Ale powiadam panu – tu znowu radość wyraźnie wzięła górę nad złymi przeczuciami – powiadam panu, że czyta i rozumie wszystko, co stoi w książkach, lepiej niż niejeden dorosły!

Policzki Madzi zaczął pokrywać rumieniec triumfu i podniecenia; pan Riley z pewnością zacznie teraz odczuwać dla niej pewien szacunek, bo jasne było, że przedtem uważał ją za zupełne nic.

Taksator przerzucał kartki książki; nie mogła odczytać nic z tej twarzy o wysoko sklepionych brwiach. Nagle jednak spojrzał na nią i rzekł:

– Chodź tutaj i powiedz mi coś o tej książce. Znalazłem w niej parę obrazków, chciałbym wiedzieć, co one znaczą.

Policzki Madzi pokrył jeszcze ciemniejszy rumieniec: podeszła bez wahania do łokcia pana Rileya, odrzuciła z oczu czarną grzywę i ująwszy brzeg książki, zaczęła tłumaczyć.

– Powiem panu chętnie, co one znaczą. To straszny obrazek, prawda? Ale nie mogę się powstrzymać i ciągle na niego patrzę. Ta stara kobieta w wodzie to czarownica – wrzucili ją do rzeki, żeby zobaczyć, czy to czarownica, czy nie, i jeśli umie pływać, to jest czarownica, a jeśli się utopi na śmierć, wie pan, to jest niewinna, wcale nie czarownica, tylko biedna, stara głupia kobieta. Ale niech mi pan powie, co jej z tego przyjdzie, jeśli już będzie nieżywa? Chyba to, myślę, że pójdzie do nieba i Pan Bóg jej jakoś wynagrodzi. A ten straszny kowal, co tak się śmieje, wsparty pod boki... czy on nie okropny?... Powiem panu, kto to taki. To diabeł, naprawdę – tu Madzia podniosła nieco głos i mówiła dobitnie – a nie prawdziwy kowal; bo diabeł przybiera postać złych ludzi i chodzi po świecie, i zmusza innych, żeby robili złe rzeczy, i częściej przybiera postać złego człowieka niż inną, bo, wie pan, jeśliby ludzie zobaczyli, że to diabeł, taki ryczący, toby od niego uciekli, a on nie mógłby ich zmusić, żeby robili, co on chce.

Pan Tulliver przysłuchiwał się temu wykładowi skamieniały w zdumieniu.

– Cóż to za książkę wzięła ta smarkata! – wybuchnął wreszcie.

– To Historia Szatana Daniela Defoe, może nienajlepsza lektura dla małej dziewczynki – wyjaśnił pan Riley. – Jakże się ona znalazła między pańskimi książkami?

Madzia była spłoszona i nieco urażona.

– To jedna z tych, które kupiłem na wyprzedaży u Partridge’a – wyjaśniał pan Tulliver. – Wszystkie były tak samo oprawione – ładna oprawa, sam pan widzisz – i myślałem. że to bez wyjątku dobre książki. Znalazłem między nimi Jeremy’ego Taylora Pobożne życie i śmierć, czytam to często w niedzielę (młynarz miał poczucie pewnej zażyłości z owym wielkim pisarzem, ponieważ sam miał na imię Jeremy), a poza nią jest ich jeszcze kupa – przeważnie kazania, tak mi się zdaje. A że wszystkie mają takie same okładki, myślałem, że są, jakby to powiedzieć, tego samego gatunku. Ale widać teraz, że nie można sądzić po okładkach. Dziwny jest ten świat.

– Cóż – zaczął pan Riley górnym, pouczającym tonem, głaszcząc Madzię po głowie – radzę ci odłożyć Historię Szatana i znaleźć sobie jakąś ładniejszą książkę. Nie masz ładniejszych?

– O, mam! – Chęć udowodnienia, iż ma różnorodną lekturę, dodała Madzi sił. – Ja wiem, że to troszkę nieładnie czytać tę książkę, ale lubię w niej obrazki i wymyślam sobie do nich sama różne opowiadania, wie pan. Ale mam jeszcze Bajki Ezopa i książkę o kangurach i innych zwierzętach, i Wędrówkę pielgrzyma...

– Aaa, to bardzo ładna książka – pochwalił ją pan Riley. – Trudno o lepszą.

– Ale tam też jest dużo o diable – oświadczyła Madzia triumfalnie. – Pokażę panu jego rysunek, kiedy jest we własnej postaci i walczy z Chrześcijaninem.

Skoczyła błyskawicznie w kąt pokoju, wlazła na krzesło, wyciągnęła z malutkiej biblioteczki zniszczony stary egzemplarz Bunyana i otworzyła go natychmiast, nie próbując nawet szukać, na właściwym obrazku.

– O, tutaj jest – tłumaczyła, wracając szybko do pana Rileya. – Tomek pomalował mi go farbami, kiedy był w domu podczas ostatnich wakacji. – Ciało całe czarne, wie pan, a oczy czerwone jak ogień, bo on ma w środku sam ogień, który wyłazi przez oczy.

– Przestań już, przestań – rozkazał stanowczo pan Tulliver, który czuł się dosyć niezręcznie, słuchając tych swobodnych uwag o zewnętrznym wyglądzie istoty dość potężnej, by stwarzać adwokatów. – Zamknij tę książkę i żebym więcej nie słyszał nic podobnego. Myślałem już nieraz, że dzieciak więcej wyniesie z tego czytania złego niż dobrego. Idź i poszukaj matki.

Madzia, świadoma niełaski, zamknęła natychmiast książkę, ale, nie mając bynajmniej ochoty szukać matki, załatwiła sprawę kompromisowo, kryjąc się w ciemnym kątku za fotelem ojca i kołysząc swą lalkę, do której, w czasie nieobecności Tomka, odczuwała chwilami napływy czułości. Strojem lalki nie zajmowała się nigdy, lecz na woskowe policzki sypała tyle gorących pocałunków, że wyglądały starczo i niezdrowo.

– Słyszałeś pan kiedy coś podobnego? – zapytał pan Tulliver, gdy Madzia się wycofała. – Jaka szkoda, że to nie chłopak! Ta już dałaby sobie radę z adwokatami, nie ma co gadać. Zawsze mnie to zdumiewa – tu zniżył nieco głos – bo wybrałem sobie jej matkę dlatego, że nie była specjalnie mądra, ale za to ładna, z rodziny słynnej z dobrych gospodyń. Wybrałem ją z kilku sióstr, bo była, jakby to powiedzieć, nietęga na umyśle, a ja nie chciałem, żeby mnie kto uczył przy moim własnym kominku, co jest dobre, a co złe. Ale, widzisz pan, kiedy mężczyzna ma sam trochę oleju we łbie, nie wiadomo, na kogo on przejdzie, i taka miła, spokojna kobietka może panu rodzić głupich chłopaków i mądre dziewczyny, aż się człowiekowi zdaje, że świat stanął na głowie. Dziwne to rzeczy.

Powaga pana Rileya ustąpiła nieco, kiedy otrząsnął się po tęgim niuchu tabaki i rzekł:

– Ale pański syn to nie żaden głuptas! Widziałem go tutaj, kiedy byłem ostatnim razem; robił właśnie jakąś wędkę i całkiem dobrze dawał sobie z tym radę.

– Nie można powiedzieć, żeby był głupi. Zna się tam na rybach i ptakach, ma trochę zdrowego rozumu i potrafi podejść do każdej sprawy jak należy. Ale brak mu obrotnego języka, czyta słabo, nie lubi książek, pisze, jak mi mówią, z błędami, a przy obcych to już jest taki nieśmiały, że i pary z gęby nie puści, nie to, co ta smarkata. Chcę go więc posłać do szkoły, gdzie go nauczą ruszać piórem i językiem i zrobią z niego gładkiego chłopaka. Chcę, żeby mój syn był równy tym wszystkim, którzy mnie na początku bili swoim wykształceniem. Gdyby świat pozostał taki, jakim go Pan Bóg stworzył, to już ja bym wiedział, co robić – najlepszemu dałbym radę; ale wszystko jest teraz tak powykręcane, pozawijane w jakieś słowa bez sensu, że wcale nie przypomina tego, czym było na początku, a ja coraz częściej nie mogę się połapać, o co chodzi. Wszystko tak się zawikłało, że im człowiek jest normalniejszy, tym bardziej musi się dziwić.

Pan Tulliver nabrał w usta trunku, połknął go wolno i potrząsnął melancholijnie głową, świadom, iż dowiódł prawdy, że umysł w pełni zdrowy czuje się nieswojo na tym zwariowanym świecie...

– Ma pan zupełną słuszność – stwierdził pan Riley. – Lepiej wydać setkę czy nawet dwie na wykształcenie syna, niż zostawiać mu te pieniądze w spadku. Wiem, że sam postąpiłbym w ten sposób, gdybym miał syna, chociaż, Bóg mi świadkiem, że nie znalazłbym na to, jak pan, pieniędzy w banku. Mam za to w domu córek pod dostatkiem.

– Słyszałeś pan na pewno o jakiejś odpowiedniej dla Tomka szkole – współczucie na wiadomość o braku gotówki w domu pana Rileya nie odwróciło uwagi pana Tullivera od interesującej go sprawy.

Pan Riley zażył tabaki i przez chwilę trzymał młynarza w niepewności, pogrążony, jak się zdawało, w głębokim zamyśleniu.

– Wiem o pewnej nadarzającej się okazji dla kogoś, kto ma na to pieniądze, a pan je przecież ma. Żadnemu z moich przyjaciół nie radziłbym oddawać syna do regularnej szkoły, jeśli stać by go było na coś lepszego. Ale jeśliby kto chciał dać synowi naprawdę dobre wykształcenie i wychowanie u pierwszorzędnego nauczyciela, który dla chłopaka byłby jednocześnie towarzyszem, a przy tym nie byle jakim człowiekiem, to znam takiego. Nie każdemu wspominałbym o tym, bo nie każdy mógłby się tam dostać, nawet gdyby się bardzo starał, ale mówię o tym panu, między nami.

Nieruchomy, badawczy wzrok, jakim pan Tulliver wpatrywał się w wyroczną twarz swego przyjaciela, ożywił się nagle.

– No, no, posłuchajmy. – Poprawił się w fotelu, z zadowoloną miną człowieka, któremu ktoś chce zawierzyć ważne informacje.

– To jegomość, który skończył Oxford – zaczął pan Riley znacząco, po czym mocno zacisnął usta i patrzył, jaki efekt wywrze ta niesłychana wiadomość na młynarzu.

– Ach, pastor – odparł pan Tulliver z lekkim powątpiewaniem.

– Tak, człowiek z ukończonym fakultetem. Wydaje mi się, że biskup ma o nim bardzo wysokie mniemanie – no tak, przecież to biskup dał mu obecną prebendę.

– Aha – odparł pan Tulliver, dla którego oba te pojęcia, pochodzące z nieznanych mu sfer, były jednakowo niezwykłe. – Ale cóż on może mieć wspólnego z Tomkiem, wobec tego?

– Sprawa w tym, że on jest zamiłowany w naukach i pragnie kontynuować studia, a jako duchowny nie ma na to możliwości przy swych zajęciach duszpasterskich. Chce wobec tego wziąć do siebie jednego lub dwóch chłopców, by właściwie wypełnić swój czas. Chłopcy będą jak w rodzinie, to dla nich wymarzone, ciągle pod okiem Stellinga.

– Ale czy pan myśli, że będą tam dawać małemu podwójną porcję puddingu? – zapytała pani Tulliver, która właśnie wróciła do pokoju. – On lubi pudding jak nikt na świecie, a dla chłopca, który rośnie... okropność pomyśleć, że mu tam będą skąpić!

– A ile on za to policzy? – zapytał pan Tulliver, który czuł instynktownie, że usługi kogoś, kto ma skończony fakultet, będą bardzo kosztowne.

– Cóż, znam pewnego duchownego, który za młodszych uczni żąda sto pięćdziesiąt funtów, a nie można go nawet porównać ze Stellingiem, tym, o którym mówię. Wiem z dobrych źródeł, że ktoś na bardzo wybitnym stanowisku w Oxfordzie powiedział: „Stelling mógłby zajść ogromnie wysoko, gdyby tylko chciał. Ale on nie dba o uniwersyteckie zaszczyty. To człowiek cichy, nie żaden krzykacz”.

– O, to lepiej, o wiele lepiej – mówił pan Tulliver – ale sto pięćdziesiąt funtów to niezwykła cena. Nie myślałem tyle płacić.

– Pozwól pan sobie powiedzieć, kochany panie, że jak na dobrą edukację to wcale nie jest drogo. Ale Stelling stawia bardzo umiarkowane warunki – to nie jest człowiek chciwy. Pewien jestem, że weźmie pańskiego syna za sto funtów, a na to poszedłby nie każdy pastor. Jeśli pan chce, napiszę do niego w pańskiej sprawie.

Pan Tulliver pocierał kolano i w zamyśleniu wpatrywał się w dywan.

– A może to stary kawaler? – podsunęła tymczasem jego żona. – Ja tam nie mam zaufania do gospodyń. Mój brat, ten, co umarł, miał kiedyś gospodynię, która wyciągnęła połowę pierza z najlepszej pierzyny, zapakowała i gdzieś wysłała. A ile płótna ukradła, to nie wiadomo, nazywała się Stott. Serce by mi pękło, gdybyśmy mieli wysyłać Tomka tam, gdzie rządzi gospodyni, a mam nadzieję, że i ty o tym nie myślisz, mój drogi.

– Jeśli o to idzie, może pani być spokojna – wyjaśnił Riley – bo Stelling jest żonaty z przemiłą kobietką. Każdy by sobie takiej życzył. To najlepsza dusza pod słońcem, znam dobrze jej rodzinę. Ma cerę bardzo podobną do pani i jasne, wijące się włosy. Pochodzi z dobrej rodziny z Mudport i jeśli idzie o uczniów jej męża, nie każdą ofertę przyjmie. Stelling to niecodzienny człowiek. Bardzo wybredny, jeśli idzie o ludzi, z którymi utrzymuje stosunki. Wydaje mi się jednak, że nie będzie miał zastrzeżeń co do pańskiego syna – chyba nie, przy moich rekomendacjach.

– Nie widzę, co też mógłby mieć przeciwko mojemu chłopcu – w głosie pani Tulliver znać było lekki odcień matczynej urazy. – Ładny chłopak z cerą jak brzoskwinia, aż popatrzeć miło.

– Myślę tylko o jednym – odezwał się młynarz po długich oględzinach dywanu, przekrzywiając głowę na bok i spoglądając na pana Rileya. – Czy pastor nie będzie za bardzo uczony na to, żeby zrobić z chłopaka człowieka interesu? W moim pojęciu wykształcenie pastora musi być trochę z innego świata. A ja nie tego chcę dla Tomka. Chcę, żeby znał liczby i pisał jak drukowane, żeby szybko umiał się we wszystkim połapać, rozumiał, o co innym chodzi, i potrafił wszystko owinąć w takie słowa, żeby się do nich prawnik nie mógł przyczepić. Dobra to rzecz – zakończył pan Tulliver, potrząsając głową – móc powiedzieć komuś, co się o nim myśli, i nie zapłacić za to.

– Och, drogi panie – westchnął Riley – ma pan zupełnie fałszywe mniemanie o duchowieństwie. Najlepsi nauczyciele to duchowni. Ogólnie biorąc, nauczyciele, którzy nie są w duchownym stanie, to nic dobrego.

– To by się zgadzało, jeśli chodzi o Jacobsa z akademii – przerwał mu pan Tulliver.

– Właśnie, tacy, którym się nie powiodło w innych zawodach, najczęściej. A duchowny staje się dżentelmenem przez swój zawód i wykształcenie. Poza tym posiada wiedzę, która da chłopcu właściwe fundamenty i pozwoli mu uczciwie pójść każdą drogą. Wielu jest duchownych, zwykłych moli książkowych, ale, niech mi pan wierzy – Stelling nie z takich. Ten człowiek ma oczy szeroko otwarte. Niech pan mu tylko da maleńkie wskazówki. Mówi pan teraz o cyfrach. Powinien pan powiedzieć Stellingowi: Chcę, żeby mój syn rachował pierwsza klasa. O resztę może się pan nie martwić.

Pan Riley przerwał na chwilę, a pan Tulliver, nieco już przekonany do pedagogicznych zdolności duchowieństwa, powtarzał w myślach swą przemowę do wyimaginowanego pana Stellinga: Chcę, żeby mój syn rachował pierwsza klasa.

– Zrozum pan, drogi panie – ciągnął Riley – że człowiek o tak znakomitym wykształceniu jak Stelling nie ma kłopotów z żadną gałęzią nauczania. Kiedy stolarz wie, jak się obchodzić z narzędziami, potrafi zrobić zarówno stołek, jak i okno.

– Co prawda, to prawda – odparł młynarz, teraz już zupełnie przekonany, że duchowny to najlepszy pedagog.

– Powiem panu, co dla pana zrobię – zaproponował Riley – a nie zrobiłbym tego dla każdego. Kiedy wrócę do Mudport, wstąpię do teścia Stellinga albo zostawię mu parę słów, że pan chce umieścić syna u jego zięcia. Pewny jestem, że Stelling panu odpisze i postawi swoje warunki.

– Ale przecież nam się nie spieszy – zaoponowała pani Tulliver. – Mam nadzieję, mój drogi, że nie wyślesz Tomka do nowej szkoły przed Świętym Janem. Do akademii poszedł na Zwiastowanie i sam widzisz, co z tego wyszło dobrego.

– Oj, moja Bessy, na Świętego Michała nigdy nie warz piwa ze złego słodu, bo nic dobrego z tego nie wyjdzie – śmiał się młynarz, mrugając do pana Rileya, z oczywistą dumą człowieka, który ma żonę hożą i wyraźnie od niego głupszą. – Ale to prawda, nam się nie spieszy, masz w tym swoją rację, Bessy.

– Wydaje mi się, że nie należy zbyt długo zwlekać z tą sprawą – odparł spokojnie Riley. – Stelling może mieć inne propozycje, a wiem dobrze, że nie weźmie więcej niż dwóch, trzech uczniów. Na pańskim miejscu pogadałbym z nim zaraz. Nie musi pan wysyłać chłopca przed Świętym Janem, ale lepiej być ostrożnym i upewnić się, że nikt pana nie ubiegnie.

– Tak, w tym jest pewna racja – przyznał młynarz.

– Tatusiu – wtrąciła Madzia, która, niezauważona, prześliznęła się znowu do boku ojca i słuchała z rozchylonymi ustami. Lalkę trzymała do góry nogami, przyciskając mocno jej nosek do drewnianego fotela. – Tatusiu, czy Tomek ma jechać gdzieś daleko? Czy będziemy tam do niego jeździć?

– Nie wiem, moja mała – odparł czule ojciec. – Zapytaj pana Rileya, on wie.

Madzia obróciła się szybko i stanąwszy przed taksatorem, zapytała:

– Jak to daleko?

– O, bardzo daleko – odparł ów dżentelmen, pewien, że jeśli dzieci są grzeczne, trzeba do nich przemawiać w sposób żartobliwy. – Musisz sobie pożyczyć siedmiomilowe buty, jeśli chcesz tam dojść.

– To bzdura – odparła Madzia, wyniośle potrząsając głową i odwracając oczy, w których zabłysły łzy. Zaczynała nie cierpieć pana Rileya. Wyraźnie uważał ją za głuptasa, z którym się nie trzeba liczyć.

– Cicho, Madziu, wstydź się zadawać pytania i zawracać panu głowę – skarciła ją matka. – Chodź, siadaj tu na stołeczku i bądź cicho. Ale – dodała, czując, że i w niej narodził się niepokój – czy to tak daleko, że nie będę go mogła oprać i obcerować?

– Około piętnastu mil wszystkiego razem – uspokoił ją pan Riley. – Możecie państwo w jeden dzień obrócić tam i na powrót, zupełnie wygodnie. Albo też – Stelling jest miłym, gościnnym człowiekiem – rad was zatrzyma na noc.

– Wydaje mi się, że to za daleko na wożenie mu zmiany pościeli – zauważyła ze smutkiem pani Tulliver.

Podana kolacja we właściwym momencie odsunęła ten problem na później, uwalniając pana Rileya od kłopotu wynalezienia jakiegoś rozwiązania lub kompromisu, czego podjąłby się z całą pewnością. Jak bowiem zauważyliście na pewno, był to człowiek o ujmującym usposobieniu. Doprawdy, wierzcie mi, wziął na siebie kłopot rekomendowania Stellinga panu Tulliverowi bez najmniejszych nadziei na korzyści materialne, wbrew pewnym delikatnym wzmiankom, które mogły wprowadzić w błąd zbyt domyślnego obserwatora. Nie ma nic bardziej mylącego niż domyślność, która wpadła na fałszywy trop, zaś domyślność połączona z przekonaniem, że ludzie na ogół mówią i działają z określonych względów i dla określonych korzyści, z pewnością pójdzie na marne w tym pościgu za wyimaginowaną zwierzyną. Chciwość zdolna do intryg i przemyślna wynalazczość, na służbie samolubstwa, kwitną teraz tylko w świecie dramatopisarzy; wymagają one zbyt wielkiej sprawności umysłowej od naszych bliźnich, by można ich było o to posądzać. Przecież łatwo zatruć życie sąsiadom bez tak ogromnych wysiłków; można to zrobić za pomocą leniwej bierności i leniwego przymykania oczu na wszystko, za pomocą przyziemnych fałszerstw, dokonywanych właściwie bez przyczyny, i drobnych oszustw łagodzonych drobnymi ekstrawagancjami; za pomocą przemyślnych pochlebstw i niezręcznie improwizowanych insynuacji. Wszyscy żyjemy pośród naszych małych spraw, a w każdym razie większość z nas, obracając się w najbliższym kręgu bezpośrednich potrzeb, potrafi tylko chwytać kęsy, by zaspokoić pierwszy głód, a rzadko myśli o siewnym ziarnie na przyszłoroczne zbiory.

Pan Riley był człowiekiem interesu, nieobojętnym na własne korzyści, ale małe bodźce bardziej go pobudzały do działania niż dalekosiężne plany. Nie znał prywatnie wielebnego Waltera Stellinga, wprost przeciwnie; niewiele wiedział o ukończonym fakultecie i innych osiągnięciach pastora, nie tyle w każdym razie, ile musiałby wiedzieć, by tak go zachwalać panu Tulliverowi. Pan Riley wierzył jednak, iż pastor jest znakomitym znawcą klasyki, ponieważ tak powiedział Gadsby, a cioteczny brat Gadsby’ego prowadził w Oxfordzie ćwiczenia ze studentami. Opinia kuzyna Gadsby’ego była o wiele solidniejszą podstawą do pochlebnych przekonań o pastorze niż bezpośrednie obserwacje Rileya. Chociaż bowiem dżentelmen ten liznął trochę wiedzy klasycznej w znakomitej Szkole Mudporckiej i miał poczucie, iż ogólnie biorąc zna łacinę, trudno mu było pojąć cośkolwiek z jakiegoś łacińskiego tekstu. Niewątpliwie pozostał mu jeszcze subtelny smak młodzieńczych kontaktów z De Senectute 2 i czwartą księgą Eneidy, ale nie można już tego było nazywać smakiem klasycyzmu, lecz raczej czymś, co przydawało dodatkowej finezji i siły perswazji jego licytatorskim manierom. Poza tym Stelling skończył Oxford, a oxfordczycy byli zawsze – nie, nie, to absolwenci Cambridge byli zawsze znakomitymi matematykami. Ale człowiek z uniwersyteckim wykształceniem może uczyć wszystkiego, co mu się tylko podoba, zwłaszcza zaś taki człowiek jak Stelling, który podczas pewnej politycznej uroczystości wygłosił mowę na oficjalnym obiedzie w Mudport i tak dobrze wywiązał się z zadania, iż wszyscy mówili, że ten zięć Timpsona ma głowę na karku. Trudno zresztą przypuścić, by ktoś z mudportczyków, parafian św. Urszuli, nie skorzystał z okazji wyświadczenia przysługi zięciowi Timpsona, Timpson bowiem był jednym z najbardziej pożytecznych i wpływowych ludzi w parafii – prowadził wiele interesów, które potrafił oddać we właściwe ręce. Pan Riley lubił takich ludzi, bez względu na pieniądze, które, kierując się zdrowym rozsądkiem, mogli przerzucać z kieszeni osób mniej tego wartych do jego własnej. Z zadowoleniem oświadczy Timpsonowi po powrocie do domu: „Zdobyłem dobrego ucznia dla pańskiego zięcia”. Timpson miał ogromną rodzinę, złożoną z samych córek, toteż pan Riley bardzo mu współczuł. Poza tym twarz Luizy Timpson, okolona złotymi lokami, wyglądała ku niemu zza lamperii ławki kościelnej w każdą niedzielę od piętnastu lat – jasne więc, że jej mąż musi być wychowawcą godnym polecenia. No i pan Riley nie słyszał też o żadnym innym nauczycielu, którego mógłby z jakichś powodów bardziej zachwalać, dlaczegóż więc nie miał polecić Stellinga? Pan Tulliver, przyjaciel taksatora, prosił go o wyrażenie swego zdania w tej sprawie, a jak przykro jest oświadczyć w przyjacielskiej rozmowie, że się nie ma żadnego zdania w ogóle. Głupotą zaś byłoby, jeśli się już jakieś zdanie wygłasza, robić to bez przekonania i poczucia głębokiej znajomości przedmiotu. Wypowiadając opinię, zaczyna się ją traktować jak swoją własność i, oczywiście, zaczyna się też ją lubić. Tak więc pan Riley, nie wiedząc z początku, co mógłby złego powiedzieć o Stellingu, i życząc mu jak najlepiej, jeśli w ogóle mu czegoś życzył, zaczął go chwalić, a kiedy go już raz pochwalił, zaczął odczuwać dlań uwielbienie, jako dla kogoś polecanego przez tak wysoką personę, i wzbudził w sobie tak gorący zapał dla tej sprawy, że gdyby pan Tulliver nie zgodził się posłać Tomka do pastora, pan Riley uważałby swego przyjaciela „ze starej szkoły” za ostatniego durnia.

Muszę wam powiedzieć, że surowo oceniacie pana Rileya, jeżeli macie mu za złe polecanie ludzi mało mu znanych. Dlaczegóż by trzydzieści lat temu taksator i licytator, który już prawie zapomniał swej szkolnej łaciny, miał okazywać delikatną skrupulatność, jeśli nawet dzisiaj, w następnym, wyższym okresie rozwoju moralności, nie zawsze mogą się nią poszczycić ludzie wykształceni?

A poza tym człowiek, którego zawsze przepełnia chęć świadczenia innym dobrych uczynków, nie może się powstrzymać od działania, a znowu nie można zawsze działać dobrze. Natura wyznacza czasami kwaterę nieznośnemu pasożytowi na zwierzęciu, w stosunku do którego nie ma nawet złej woli. I co wtedy? Podziwiamy jej troskę o pasożyta. Gdyby pan Riley powstrzymał się i nie zarekomendował pastora, nie mając odpowiednich podstaw ku temu, pozbawiłby pana Stellinga płatnego ucznia, co nie byłoby z korzyścią dla wielebnego dżentelmena. Zważcie również, że czystą złudą okazałyby się te miłe, mgliste, niewinne wizje satysfakcji, jaka musi płynąć na przykład z dobrych stosunków z Timpsonem, z faktu, iż udzielił porady, kiedy ktoś o nią prosił, że zaimponował przyjacielowi Tulliverowi, że powiedział coś, i to powiedział z przekonaniem – a to wszystko, wraz z innymi, nieokreślenie drobnymi dodatkami oraz ciepłym kominkiem i brandy z wodą, ukształtowało świadomość pana Rileya w tym właśnie przypadku.

Rozdział IV

OCZEKIWANIE NA TOMKA

Madzia była bardzo rozczarowana, kiedy nie pozwolono jej pojechać gigiem wraz z ojcem, który wybierał się po Tomka do szkoły, pani Tulliver jednak oświadczyła, że ranek jest zbyt wilgotny, by mała dziewczynka mogła wychodzić na dwór w najlepszym czepeczku. Madzia uparcie obstawała przy zdaniu wprost przeciwnym i właśnie ta niezgodność poglądów sprawiła, że kiedy matka szczotkowała niesforną czarną czuprynkę, Madzia gwałtownie wyrwała się z jej rąk i zanurzyła głowę w stojącej obok misce z wodą, z mściwym postanowieniem, że zniszczy wszelkie nadzieje na loki tego dnia.

– Madziu! Madziu! – wołała bezsilnie korpulentna pani Tulliver, siedząc ze szczotkami na podołku. – Co z ciebie wyrośnie, jeśli będziesz taka niegrzeczna! Powiem o tym cioci Glegg i cioci Pullet, jak przyjadą w przyszłym tygodniu, i przestaną cię kochać, zobaczysz! O mój Boże! Spójrz, miałaś czysty fartuszek, a teraz cały mokry! Ludzie pomyślą, że to dziecko to kara boska za moje grzechy i że musiałam robić jakieś straszne rzeczy!

Nim się te łajania skończyły, Madzia była już poza ich zasięgiem, wdrapując się na poddasze leżące pod wysoko sklepionym dachem. Biegnąc, otrząsała się z wody jak skye terrier, który uciekł z kąpieli. Owo poddasze było ulubionym schronieniem Madzi w deszczowe, niezbyt chłodne dni. Tu wyzbywała się złych humorów i gadała głośno do zżartej przez korniki podłogi, zżartych półek i ciemnych krokwi, obwieszonych pajęczynami, tutaj też trzymała fetysz, na którym wywierała zemstę za wszystkie swoje nieszczęścia. Był to korpus wielkiej, drewnianej lalki, która kiedyś wytrzeszczała najokrąglejsze w świecie oczy z najczerwieńszych w świecie policzków, teraz jednak była całkowicie zdefasonowana, a to przez długą karierę zastępcy w męczarniach. Trzy gwoździe wbite w głowę upamiętniały tyleż kryzysów w okresie dziewięcioletnich ziemskich zmagań Madzi. Ten cudowny sposób zemsty zaczerpnęła Madzia z obrazka w starej Biblii, przedstawiającego Jael, która morduje Sisarę. Ostatni gwóźdź wbity był mocniej niż dwa poprzednie, fetysz bowiem przedstawiał wówczas ciocię Glegg. Szybko jednak zorientowała się Madzia, że jeśli wbije w głowę zbyt dużo gwoździ, nie będzie mogła sobie wyobrażać, że zadaje lalce straszliwy ból, kiedy wali ową głową o ścianę; nie będzie też mogła jej gładzić i okładać w wyobraźni kataplazmami, kiedy wściekłość przeminie. Trzeba by się bowiem wzruszyć nawet nad ciotką Glegg, gdyby była tak poraniona i upokorzona i błagała siostrzenicę o łaskę. Od tego czasu Madzia nie wbijała więc gwoździ w fetysz, ale wyładowywała swój gniew, trąc lalczyną głowę o mur lub też dla odmiany tłukąc nią o ostre cegły wielkich kominów, które jak dwa czworokątne słupy wspierały dach. Tak właśnie postępowała tego ranka, wlazłszy na strych, łkając namiętnie, co wykluczało świadomość wszelkich innych spraw – nawet pamięć o zmartwieniu, które było przyczyną łez. Wreszcie szlochy zaczęły cichnąć, straszliwe uderzenia poczęły tracić na zawziętości, przez żelazną kratę wpadł nagle promień słońca, kładąc się na zżarte przez robactwo półki i Madzia, rzuciwszy w kąt lalkę, podbiegła do okna. Rzeczywiście, zza chmur zaczęło przebłyskiwać słońce. Dźwięki dochodzące z młyna znów wydawały się radosne, drzwi od spichrza stały otworem, no i Jap, biało-brązowy dziwaczny terier o wywiniętym uchu, biegał i węszył niepewnie, jakby szukał towarzystwa. Niepodobna było się temu oprzeć. Madzia odrzuciła w tył włosy, zbiegła na dół, schwyciła czepeczek, ale nie włożyła go na głowę, zajrzała przez drzwi i przemknąwszy jak strzała korytarzem, by nie spotkać czasem matki, znalazła się na podwórzu, kręcąc się szybko jak opętana i podśpiewując: „Jap, Jap, Tomek wraca do domu”. A Jap tańczył wokół niej i szczekał, jakby chciał powiedzieć, że jeśli trzeba narobić hałasu, to on jest najodpowiedniejszym psem w tym celu.

– Hej, hej, panienko! Zakręci się panience w głowie i upadnie panienka w błoto! – wołał Łukasz, starszy młynarz, wysoki barczysty mężczyzna pod czterdziestkę, o czarnych oczach i włosach, oprószony jak i wszystko tutaj mąką, niby liść dzikiej prymuli.

Madzia przestała wirować i chwiejąc się lekko, zawołała:

– Wcale mi się w głowie nie kręci. Łukaszu, czy mogę iść z tobą do młyna?

Uwielbiała wałęsać się po wielkim przestronnym młynie i często wychodziła stamtąd z kruczymi włosami tak obsypanymi delikatną bielą, że czarne oczy jej zdawały się błyskać jakimś nowym ogniem. Straszliwy łoskot, nieustający ruch wielkich kamieni napełniał ją nieokreśloną, rozkoszną grozą, jakby stała w obliczu nieopanowanej siły... a mąka sypie się wciąż i sypie, biały kurz pokrywa wszystko, nawet zwykłe pajęczyny wyglądają jak czarodziejska koronka... wszędzie czuć słodki zapach mąki... wszystko to sprawiało, że Madzia uważała młyn za jakiś oddzielny świat, niezwiązany zupełnie z jej codziennym życiem poza domem. Zwłaszcza pająki stwarzały ogromne możliwości dla wyobraźni. Zastanawiała się, czy mają krewnych poza młynem, bo jeśli tak, to w ich stosunkach rodzinnych muszą zachodzić pewne konflikty. Taki tłusty, umączony pająk, przyzwyczajony do zjadania much dobrze obtoczonych w mące, musi przeżywać nieprzyjemne chwile przy kuzynowskim stole, gdzie mucha podana jest au naturel; damy pająkowe zaś muszą odczuwać wstrząs przy spotkaniu z chudą kuzynką. Najbardziej lubiła najwyższe piętro w młynie, gdzie znajdowały się przegrody na ziarno, a w nich ogromne stosy zboża, po którym potrafiła zjeżdżać w kółko bez przerwy. Zwykle oddawała się tej rozrywce, gadając jednocześnie z Łukaszem, w obecności którego była niezwykle rozmowna, pragnęła bowiem, by miał, podobnie jak ojciec, wysokie mniemanie o jej inteligencji.

Może też dzisiaj czuła, że powinna odzyskać swoją dawną pozycję, bo kiedy zjeżdżała ze sterty ziarna, przy której pracował, odezwała się donośnym głosem – inaczej nie można było rozmawiać w młyńskich salonach:

– Zdaje się, Łukaszu, żeś ty nie czytał żadnej innej książki oprócz Biblii, prawda?

– Tak, panienko, a i tej niewiele – odparł Łukasz otwarcie. – Ja tam nie jestem od czytania.

– Ale jakbym ci pożyczyła jedną z moich książek, to co? Żadnej z tych bardzo ładnych nie będziesz mógł przeczytać bez trudności, ale mogę ci dać Podróż Puga po Europie. Dowiedziałbyś się z niej wszystkiego o różnych ludziach, jacy mieszkają na świecie, a jak nie mógłbyś rozumieć czytanego, toby ci pomogły obrazki – tam są pokazani różni ludzie i ich zwyczaje, i co robią. Są tacy Holendrzy, bardzo grubi, i palą cygaro, wiesz, i jeden z nich siedzi na beczce.

– Nie, panienko, ja tam nie lubię Holendrów. Nic dobrego nie przyjdzie z uczenia się czegoś o takich!

– Ależ to są ludzie, nasi bracia, Łukaszu. Powinniśmy coś wiedzieć o innych ludziach.

– Żadni tam nasi bracia, panienko. Wiem, co wiem. Mój dawny pan, a to był łebski człowiek, powiadał zawsze: jeżeli kiedykolwiek posieję pszenicę, a nie wymoczę jej najpierw w solonej wodzie, to Holender ze mnie. A to znaczyło, że Holender to głupi albo coś takiego. Nie, nie chcę zawracać sobie głowy Holendrami. Dosyć na świecie głupich i złodziejów, żebym ich miał jeszcze w książkach szukać.

– No dobrze – odparła Madzia, zawiedziona nieco tym nieoczekiwanie zdecydowanym poglądem Łukasza na Holendrów. – Może spodobałaby ci się Przyroda ożywiona, to nie o Holendrach, rozumie się, ale o słoniach i kangurach, i piżmowcach, i rybach słonecznych, i o takich ptakach, co siadają na ogonach – zapomniałam, jak się nazywają. Są kraje, w których pełno takich zwierząt, zamiast naszych koni i krów, wiesz? Nie chciałbyś się o nich czegoś dowiedzieć, Łukaszu?

– Nie, panienko, ja tam muszę liczyć mąkę i ziarno. Nie mogę znać się na tylu rzeczach i jeszcze na własnej robocie. Właśnie dlatego ludzie idą na szubienicę, że się znają na wszystkim, tylko nie na tym, czym mogą na chleb zarobić. A mnie się też wydaje, że w książkach to prawie wszystko kłamstwa, a już na pewno w tych drukowanych papierzyskach, co o nich wrzeszczą na ulicach.

– Jesteś podobny do mojego brata, Łukaszu – odparła Madzia, chcąc przejść na przyjemniejszy temat. – Tomek nie lubi czytać. Tak go okropnie kocham, Łukaszu, bardziej niż wszystkich innych na świecie. Kiedy dorośnie, będę mu prowadziła dom i zawsze będziemy mieszkali razem. Mogę mu powiedzieć wszystko, czego nie wie. Ale mnie się wydaje, że Tomek jest mądry, chociaż nie lubi książek. Robi takie cudowne baty i klatki na króliki!

– Ale też będzie zły, jak zobaczy, że wszystkie pozdychały – zauważył Łukasz.

– Pozdychały! – krzyknęła Madzia, porywając się na nogi ze swej zjeżdżalni na zbożu. – Och, Łukaszu kochany! I ten z obwisłym uchem, i ta łaciata samica, co Tomek wydał na nią wszystkie swoje pieniądze?

– Wszystkie martwe jak krety – stwierdził Łukasz, czerpiąc porównanie z widoku zwierzaka przybitego do stajennej ściany.

– Och, Łukaszu kochany! – skarżyła się Madzia żałośnie, a wielkie łzy spływały jej po policzkach. – Tomek kazał mi ich pilnować, a ja zapomniałam. Cóż ja pocznę?

– Widzi panienka, one były daleko, w narzędziowni, i nikt nie miał obowiązku ich pilnować. Tak mi się zdaje, że panicz Tomek kazał je karmić Harry’emu, ale Harry to największa niedorajda, jaka kiedykolwiek u nas była. Nie myśli o niczym oprócz własnego brzucha... żeby go kurcze chwyciły!

– Och, Łukaszu, Tomek kazał mi codziennie pamiętać o królikach i sprawdzać, ale jak ja mogłam, kiedy one mi wcale na myśl nie przychodziły! Och, będzie się tak na mnie gniewał, wiem dobrze, i tak mu będzie żal królików, i mnie też żal! Och, cóż ja pocznę?

– Niech się panienka nie martwi – pocieszał ją Łukasz. – Paskudne zwierzęta, te króliki z kłapiastymi uszami. Pewno by i tak zdechły, nawet jakby dostawały żarcie. Takie tam pokręcone zwierzaki nigdy się dobrze nie chowają. Pan Bóg ich nie lubi. Stworzył królikom uszy, żeby im leżały na grzbiecie, a nie odwrotnie, zwisały jak u psa. Panicz Tomek będzie wiedział, żeby na przyszły raz nie kupować takich cudaków. Niech się panienka nie martwi. Pójdzie panienka ze mną do domu i odwiedzi moją żonę? Idę teraz właśnie.

W zaproszeniu kryła się miła sposobność oderwania od smutków, toteż łzy Madzi powoli wysychały, gdy kroczyła u boku Łukasza do jego wesołej zagrody, która stała pośród grusz i jabłoni na skraju młyńskich gruntów, a której dodawał godności przytykający doń chlew. Pani Moggs, żona Łukasza, była osobą zdecydowanie miłą. Częstowała gościnnie dziewczynkę chlebem z melasą; poza tym miała niezliczone dzieła sztuki. Wkrótce Madzia zapomniała o wszystkich smutkach, kiedy stanąwszy na krzesełku, przyglądała się niepospolitej serii obrazków przedstawiających Syna Marnotrawnego w stroju sir Charlesa Grandisona, z tą jedną różnicą, że jak można się było spodziewać po tak niemoralnym człowieku, nie miał, jak ów drugi znakomity bohater, tyle smaku i siły charakteru, by się pożegnać z peruką. Zdechłe króliki jednak ciążyły jej na duszy w jakiś nieokreślony sposób, odczuwała dzisiaj bowiem głębsze niż zwykle współczucie dla losów grzesznego młodzieńca, zwłaszcza gdy spoglądała na obrazek, na którym opierał się słabowicie o drzewo, w rozpiętych bryczesach i z przekrzywioną peruką, a świnie, wyraźnie jakiejś cudzoziemskiej rasy, obrażały go swoim dobrym humorem przy uczcie z obierzyn.

– Bardzo się cieszę, że ojciec przygarnął go z powrotem, a ty, Łukaszu? – zapytała. – Bo jemu było bardzo żal i nigdy już tak nie zrobi.

– Ee tam, panienko – odparł Łukasz. – Tak mi się zdaje, że z niego to już nic dobrego nie wyrośnie, choćby ojciec nie wiem jak się starał.

Była to opinia bardzo dla Madzi bolesna, toteż dziewczynka gorąco zapragnęła, by dalszy ciąg historii młodego człowieka jednak został napisany.

Rozdział V

TOMEK WRACA DO DOMU

Wczesnym popołudniem, kiedy już nadszedł czas i można było wyczekiwać odgłosu nadjeżdżającego gigu, jeszcze jedno serce, oprócz Madzinego, trzepotało niepokojem – jeśli bowiem pani Tulliver zdolna była do głębszych uczuć, to ześrodkowała je wszystkie na Tomku. Wreszcie rozległ się szybki, cichy odgłos toczących się kół i pani Tulliver wyszła przed dom, niepomna na wiatr, co toczył chmury po niebie i nie miał zamiaru szanować loków ani tasiemek od czepeczka młynarzowej; zapominając teraz o wszystkich porannych utrapieniach, zacna matrona położyła nawet rękę na grzesznej głowie córki.

– Jest, jest, mój chłopak kochany! Boże litościwy! Zgubił kołnierzyk – na pewno gdzieś po drodze – cała koszula na nic, słowo daję.

Pani Tulliver otworzyła szeroko ramiona, Madzia podskakiwała najpierw na jednej, potem na drugiej nodze, a Tomek tymczasem wysiadł z gigu i po męsku opanowując wzruszenie, rzekł:

– O, Jap! Co to, wyszłyście na dwór?

Mimo to jednak dosyć chętnie pozwolił się całować, choć Madzia dusiła go przy tym za szyję. Szaroniebieskie jego oczy spoglądały tęsknie ku pastewnikowi, jagniętom i rzece, gdzie, jak sobie obiecywał, już jutro rano będzie łowił ryby. Był to jeden z tych chłopców, jakich spotkać można w Anglii na każdym kroku, co to w wieku lat dwunastu czy trzynastu tak są do siebie podobni jak gąsięta: jasne włosy, policzki z róż i mleka, pełne usta, nos i brwi bez wyrazu. W twarzy tej nie można było nic wyczytać, chyba tylko ogólne cechy chłopięctwa. Była to buzia całkowicie różna od Madzinej, którą natura kształtowała i malowała w zamiarach jak najbardziej zdecydowanych. Ale owa natura bywa ogromnie chytra pod pozorami otwartości, na które nabierają się prości ludzie, twierdząc, że mogą ją przejrzeć na wskroś; ona zaś tymczasem przygotowuje po cichu całkowite zaprzeczenie ich tajemnych proroctw. Pod tymi przeciętnymi chłopięcymi buziami, które rzeźbi na kopy, natura ukrywa niektóre ze swych najbardziej surowych, nieugiętych tworów, najbardziej niepodatne na zmiany charaktery. Tak więc ta buńczuczna, ciemnooka rebeliantka może w ostateczności okazać się istotą wprost bierną w porównaniu z tym różowo-białym młodzikiem o rysach bez wyrazu.

– Madziu – szepnął Tomek poufnie, ciągnąc siostrę w ciemny kącik, kiedy matka poszła przejrzeć zawartość kuferka, a chłopiec rozgrzał się w ciepłej izbie po długiej podróży na zimnie. – Madziu, nie wyobrażasz sobie nawet, co ja mam tu, w kieszeni. – Mówiąc to, kiwał głową, chcąc wzbudzić w Madzi poczucie tajemniczości sprawy.

– Nie wiem – szepnęła Madzia – ale takie są wypchane. Czy to marmurki, czy orzechy? – W sercu czuła lekki niepokój, bo Tomek zawsze mówił, że nie ma sensu bawić się z nią w zgadywankę – robiła to tak nieudolnie.

– Marmurki! Skąd! Wymieniłem wszystkie moje marmurki ze smarkaczami w szkole, a orzechy to nic zabawnego, głuptasie, chyba że jeszcze zielone. Ale zobacz. – Wyciągnął kawałek czegoś z prawej kieszeni.

– Co to jest? – spytała Madzia szeptem. – Nic nie mogę zobaczyć, tylko kawałek czegoś żółtego...

– To jest... nowa... no, zgadnij, Madziu!

– Och, nie mogę zgadnąć – odparła niecierpliwie dziewczynka.

– Przestań się gorączkować, bo ci nie powiem – powiedział Tomek ze zdecydowaniem, chowając dłoń z powrotem.

– Tomku – błagała Madzia, ujmując rękę, która mocno tkwiła w kieszeni. – Ja się nie gniewam! To tylko dlatego, że nie cierpię zgadywać. Proszę cię, bądź kochany!

Mięśnie ręki Tomka rozluźniły się powoli.

– No dobrze – powiedział. – To jest nowa żyłka do wędki... a właściwie dwie, nowe. Jedna dla ciebie, Madziu, dla ciebie na zawsze. Nie chciałem kupować wspólnie z chłopakami toffi i pierników, żeby zaoszczędzić pieniędzy, a Gibson i Spouncer chcieli mnie za to stłuc. A tu masz haczyki, widzisz? No, idziemy jutro na ryby do Okrągłego Stawu czy nie? I sama złapiesz rybę, Madziu, i założysz robaka i wszystko. Byczo, co?

W odpowiedzi Madzia zarzuciła bratu ramiona na szyję i bez słów przycisnęła policzek do jego twarzy, on zaś powoli rozwinął kawałek linki i, po chwili milczenia, mówił dalej:

– Prawda, że ze mnie dobry brat? Żeby ci kupić żyłkę, całą dla ciebie! Jakbym nie chciał, tobym mógł nie kupować.

– Strasznie, strasznie dobry! Tak cię kocham, Tomku.

Tomek wsunął linkę do kieszeni i przeglądał po kolei haczyki, po czym odezwał się znowu:

– A chłopcy chcieli mnie nalać za to, że nie ustąpiłem z tymi cukierkami.

– Mój Boże! Chciałabym, żeby w waszej szkole chłopcy się nie bili, Tomku. Czy bardzo cię bolało?

– Bolało? Ależ skąd! – Tomek odłożył teraz haczyki, wyciągnął z kieszeni wielki, składany nóż i otworzywszy największe ostrze, przyglądał mu się w zamyśleniu, przesuwając po nim palcem. Potem dodał:

– Podbiłem Spouncerowi oko – tyle miał z tego, że próbował na mnie naskakiwać. Nie mam zamiaru kupować z nimi cukierków na spółkę i nikt mnie nie może do tego zmusić.

– Jakiś ty odważny, Tomku! Jak Samson! Gdyby wypadł tutaj na mnie ryczący lew, na pewno dałbyś sobie z nim radę, prawda?

– Jakżeż może wypaść tu na ciebie ryczący lew, ty głupiątko. Lwy są tylko w cyrku.

– No, ale jakbyśmy mieszkali w takim kraju, gdzie są lwy, na przykład w Afryce, gdzie jest okropnie gorąco, tam przecież lwy pożerają ludzi. Mogę ci pokazać w książce, gdzie jest o tym napisane.

– No to wziąłbym strzelbę i zastrzeliłbym go.

– Ale jakbyś nie miał strzelby? Moglibyśmy wyjść sobie na dwór, rozumiesz, nie myśląc o niczym, tak jak chodzimy na ryby, a tu wielki lew wypada na nas z rykiem i nie możemy przed nim uciec. Co byś wtedy zrobił, Tomku?

Tomek myślał przez chwilę, wreszcie odwrócił się i rzekł pogardliwie:

– Przecież żaden lew tu nie biegnie, więc po co o tym gadać?

– Ale tak przyjemnie wyobrażać sobie, co by to było – tłumaczyła Madzia, idąc za nim. – Pomyśl tylko, co byś wtedy zrobił?

– Nie zawracaj mi głowy, Madziu! Taki z ciebie głuptas! Idę obejrzeć moje króliki.

Serce Madzi zaczęło bić ze strachu jak szalone. Nie odważyła się wyznać od razu ponurej prawdy, podreptała więc za Tomkiem na dwór, w ciszy pełnej napięcia, myśląc przez cały czas, jakby też powiedzieć mu o wszystkim tak, żeby za jednym zamachem zmniejszyć zarówno jego smutek, jak i gniew. Madzia bowiem bała się gniewu Tomka nade wszystko – był to gniew całkiem różny od jej złości.

– Tomku – zaczęła bojaźliwie, kiedy wyszli już na dwór. – Ile zapłaciłeś za te króliki?

– Dwie półkoronówki i sześć pensów – odparł natychmiast Tomek.

– Ja, zdaje się, mam dużo więcej w mojej skarbonce na górze. Poproszę mamę, żeby ci je dała.

– A po co? – zapytał. – Nie potrzebuję twoich pieniędzy, głuptasie. Mam ich o wiele więcej niż ty, bo ja jestem chłopiec. Zawsze dostaję na Boże Narodzenie półsuwereny i suwereny, bo ja będę mężczyzną, a ty dostajesz tylko pięcioszylingówki, boś dziewczyna.

– No tak, ale posłuchaj... gdyby mama pozwoliła mi wyjąć dwie półkoronówki i jedną sześciopensówkę z mojej skarbonki i włożyć ci do kieszeni, żebyś je wydał, rozumiesz, i kupił za to więcej królików...

– Więcej królików? Nie potrzeba mi więcej.

– Tak, ale, Tomku, one wszystkie pozdychały!

Tomek zatrzymał się gwałtownie i obrócił ku Madzi.

– A więc zapomniałaś je karmić i Harry też? – zapytał, a twarz poczerwieniała mu na chwilę, lecz opanował się szybko. – Już ja pokażę Harry’emu! Poproszę, żeby go wyrzucili. A ciebie, Madziu, nie kocham. Nie pójdziesz ze mną jutro na ryby! Powiedziałem ci, żebyś codziennie była u królików i żebyś ich pilnowała! – Ruszył znowu naprzód.

– Tak, ale zapomniałam... co ja na to poradzę! Tak mi przykro, Tomku – szlochała Madzia, a łzy strumieniem płynęły jej po policzkach.

– Jesteś nieznośna – oświadczył Tomek surowo – i bardzo żałuję, żem ci kupił tę żyłkę. Nie kocham cię.

– Jakiś ty okrutny, Tomku – łkała Madzia. – Jakbyś ty o czym zapomniał, to ja bym ci przebaczyła... nie myślałabym o tym, coś ty zrobił... przebaczyłabym ci i kochałabym cię.

– Tak, bo ty jesteś głupia... Ale ja nigdy o niczym nie zapominam, nigdy.

– Proszę cię, przebacz mi, Tomku! Serce mi pęknie. – Madzia, wstrząsana łkaniem, przywarła do ręki brata i przycisnęła mokry policzek do jego ramienia.

Tomek odtrącił ją i stanął znowu.

– Posłuchaj mnie, Madziu – rzekł stanowczo. – Jestem dobry brat dla ciebie czy nie jestem?

– Jeeesteś – szlochała Madzia, a bródka jej trzęsła się spazmatycznie.

– Czy przez cały ten kwartał nie myślałem o twojej żyłce na ryby? Czy nie oszczędzałem na to pieniędzy i nie odmawiałem sobie kupowania cukierków, i czy Spouncer nie chciał mnie za to stłuc?

– Taaak... i ja cię okropnie kocham... Tomku!

– Ale ty jesteś niegodziwa. Podczas zeszłych wakacji zlizałaś farbę z mojego pudełka od pastylek, a jeszcze przedtem pozwoliłaś, żeby łódka włóczyła moją żyłkę od wędki, chociaż ci kazałem siedzieć i pilnować, i zrobiłaś łbem dziurę w latawcu, nie wiadomo dlaczego.

– Ale ja wcale nie chciałam go zepsuć... to się tak jakoś stało...

– Nie „jakoś” – oświadczył Tomek. – Mogłaś uważać, co robisz. Jesteś nieznośna i nie pójdziesz ze mną jutro na ryby.

Ogłosiwszy ten straszny wyrok, Tomek zostawił Madzię samą i pobiegł do młyna, chcąc się przywitać z Łukaszem i poskarżyć się na Harry’ego.

Przez chwilę dziewczynka stała bez ruchu, wstrząsana tylko łkaniem. Potem zawróciła i pobiegła do domu, na poddasze, gdzie siadła na podłodze i złożyła głowę na stoczonej przez korniki półce, zdruzgotana nieszczęściem, jakie na nią spadło. Tomek wrócił do domu, ale cóż z tego; zachował się wobec niej okrutnie. Wcale nie jest szczęśliwa, jak to sobie przed jego przyjazdem wyobrażała. Jeśli Tomek jej nie kocha, to wszystko nie ma sensu! Och, jakiż on był okrutny! Chciała mu oddać pieniądze i przeprosiła go przecież! Owszem, bywa czasem niegrzeczna dla matki, ale nigdy dla Tomka – nigdy nie jest dla niego niegrzeczna umyślnie.

– On nie ma serca! – szlochała głośno Madzia, nędzną znajdując pociechę w głuchym echu, odbijającym się po pustym długim strychu. Nawet jej na myśl nie przyszło tłuc i trzeć fetysz; była zbyt nieszczęśliwa, by się złościć.

O, gorzkie smutki dzieciństwa! Jak bezkresnym wydaje się czas od lata do lata, gdy ból jest czymś obcym i nowym, a nadzieja nie rozwinęła jeszcze skrzydeł, by przelatywać dnie i tygodnie!

Po chwili wydało się Madzi, że przesiedziała na poddaszu wiele godzin i czas już na podwieczorek, że wszyscy piją herbatę i wcale o niej nie myślą. Dobrze, w takim razie ona tu zostanie i będzie głodować. Schowa się za beczką i tak przesiedzi całą noc, i wszyscy będą przerażeni, a Tomek pożałuje swoich słów. Tak to rozmyślała sobie dumnie Madzia, wsuwając się za beczkę, lecz wkrótce znowu zalała się łzami na myśl, że nikt się nie przejmuje jej nieobecnością. A jeśli zejdzie teraz na dół, do Tomka, to czy on jej przebaczy? Może ojciec też tam będzie i ujmie się za nią? Ale przecież ona chce, żeby Tomek przebaczył jej z miłości, a nie dlatego, że mu ojciec kazał. Nie, nie zejdzie na dół, jeśli Tomek nie przyjdzie tu po nią. W tym postanowieniu przetrwała pięć ciemnych minut za beczką, ale potem z Madziną dumą zaczęła walczyć potrzeba miłości, największa potrzeba jej serca, i wkrótce wyparła wszystko inne. Dziewczynka wypełzła zza beczki w półmrok długiego poddasza, lecz w tej samej chwili usłyszała szybkie kroki na schodach.

Tomek zbyt mocno zajęty był rozmową z Łukaszem, łażeniem po łąkach, tu i tam, gdzie mu przyszła ochota, struganiem patyków bez żadnego szczególnego celu, chyba tylko dlatego, że w szkole patyków nie strugał – zbytnio był tym zajęty, by myśleć o Madzi i o tym, jak zniosła jego gniew. Postanowił ją ukarać, a gdy to zrobił, zajął się, jako człowiek praktyczny, innymi sprawami. Kiedy jednak zawołano go na herbatę, ojciec zapytał: „A gdzie nasza mała?” – a pani Tulliver w tej samej prawie chwili zagadnęła: „A gdzie twoja siostra?” – ponieważ jedno i drugie było przekonane, że rodzeństwo spędziło razem popołudnie.

– Nie wiem – odparł Tomek. Nie chciał skarżyć na Madzię, chociaż się na nią gniewał. Tomek Tulliver był honorowym chłopcem.

– Nie bawiła się z tobą przez cały czas? – zdziwił się ojciec. – Myślała przecież tylko o twoim powrocie.

– Nie widziałem jej od dwóch godzin – odparł Tomek, zabierając się do placka ze śliwkami.

– Boże Wielki! Na pewno się utopiła! – zakrzyknęła pani Tulliver, porywając się z krzesła i biegnąc do okna. – Jak mogłeś dopuścić do tego! – wołała, oskarżając, jak przystało na kobietę zatrwożoną, nie wiadomo kogo i nie wiadomo o co.

– Co tam, na pewno się nie utopiła – uspokajał żonę pan Tulliver. – Chyba nie byłeś niedobry dla niej, Tom?

– Z pewnością nie, tatusiu – odparł Tomek z oburzeniem. – Na pewno jest w domu.

– Pewno siedzi na strychu – podsunęła pani Tulliver. – Śpiewa i gada do siebie, i ani jej w głowie, że pora na jedzenie.

– Idź i przyprowadź ją, Tomku – rozkazał pan Tulliver dosyć ostro, bowiem czy to bystrość, czy też miłość do córki kazała mu podejrzewać, że chłopiec zrobił jakąś przykrość „smarkatej” – inaczej nigdy by od niego nie odeszła. – I zachowuj się wobec niej przyzwoicie, bo ci pokażę!

Tomek zawsze okazywał ojcu posłuszeństwo, jako że pan Tulliver był człowiekiem stanowczym i, jak powiadał, nigdy nie pozwalał wyjmować sobie bata z ręki. Chłopiec jednak wyszedł niechętnie, trzymając w ręku ciasto ze śliwkami. Nie miał bynajmniej zamiaru zawiesić kary Madzi, uważał bowiem, iż w pełni na nią zasłużyła. Tomek skończył niedawno trzynaście lat i brakło mu zdecydowanych poglądów w sprawach związanych z gramatyką i arytmetyką – uważał je na ogół za kwestie otwarte – na jeden temat jednak miał zdanie całkowicie wyrobione, a mianowicie, że należy karać każdego, kto na to zasługuje. Nic by nie miał przeciwko temu, żeby jego samego ukarano – oczywiście, jeśliby na to zasłużył, ale jakoś nigdy jeszcze nie zasłużył.

W chwili gdy potrzeba miłości zatriumfowała nad Madziną dumą i dziewczynka z zapuchniętymi oczyma i rozwichrzonym włosem schodziła na dół błagać o litość, usłyszała kroki Tomka. Myślała właśnie, że przecież ojciec przynajmniej pogładzi ją po głowie i powie: „Nic, nic, moja mała”. Wielki to zwycięzca, owo pragnienie miłości, ów głód serca, równie nieustępliwy, jak i ten inny głód, za pomocą którego natura każe nam ugiąć karki pod jarzmem i zmieniać oblicze świata.

Poznała jednak kroki Tomka i serce jej zaczęło walić gwałtownie pod wpływem nagle obudzonej nadziei. Chłopiec stanął tylko u szczytu schodów i powiedział:

– Madziu, masz zejść na dół. – Ale ona skoczyła ku niemu i objęła go za szyję, szlochając: – Tomku, proszę cię, przebacz... nie mogę tego wytrzymać... już zawsze będę dobra, nigdy o niczym nie zapomnę. Kochaj mnie, proszę cię, proszę, Tomeczku!

Powściągliwości uczymy się z wiekiem. Pokłóceni unikamy się nawzajem, rozmawiamy ze sobą poprawnie i w ten sposób utrzymujemy stosunki godne i wrogie, wykazując swą nieprzejednaność, ale i cierpiąc przy tym. Zachowaniem naszym nie przypominamy w niczym zwykłej impulsywności zwierząt niższego rzędu i w każdym szczególe postępujemy jak członkowie ogromnie cywilizowanego społeczeństwa. Madzia i Tomek przypominali młode zwierzątka, dlatego też dziewczynka mogła ocierać się o policzek brata i całować jego ucho w sposób dość przypadkowy i łzawy. W chłopcu zaś pod wpływem Madzinych pieszczot obudziła się, jak zwykle, pewna serdeczność, wobec czego okazał słabość całkowicie sprzeczną z dawnym postanowieniem ukarania siostry, jak na to zasłużyła, i zaczął ją całować, mówiąc:

– Nie płacz już, Madzinku, masz kawałek ciasta.

Łkania Madzi zaczęły się uspokajać, wysunęła usta do ciasta, ugryzła kawałek, a potem Tomek ugryzł kawałek, tak tylko, dla towarzystwa, i jedli razem, i pocierali się policzkami, nosami, czołami, w czym upokarzająco przypominali małe przyjazne kucyki.

– Chodź teraz, Madzinku, i wypij herbatę – powiedział wreszcie Tomek, kiedy wszystko zjedli i ciasto można już było znaleźć tylko na dole.

Tak się skończyły smutki tego dnia. Następnego ranka Madzia kroczyła na ryby z wędką w jednym ręku, a małym koszyczkiem w drugim, włażąc ustawicznie w błoto, do czego miała specjalne zdolności. Czarne jej oczy promieniały spod bobrowego kapturka, bo Tomek był dobry dla niej. Poprosiła go jednak, by sam założył jej robaka na haczyk, mimo iż uwierzyła mu całkowicie, kiedy zapewniał, że robak nic nie czuje (w głębi duszy Tomek był zdania, że nawet gdyby robak coś czuł, to i tak nieważne). Chłopiec znał się doskonale na robakach, rybach i tym podobnych sprawach, wiedział też, które ptaki są szkodnikami, jak się otwiera przeróżne kłódki i jak trzeba podnosić skoble przy bramach. W pojęciu Madzi owa gałąź wiedzy była nadzwyczajna – o wiele trudniejsza niż spamiętywanie treści książek. Wyższość Tomka przepełniała ją grozą, był on bowiem jedynym człowiekiem, który określał jej wiadomości słowami: „bzdura” i wcale się nie zachwycał jej mądrością. Tomek w rzeczywistości uważał Madzię za głuptasa; wszystkie dziewczyny są głupie, nie potrafią rzucić celnie kamieniem, nie umieją się obchodzić ze scyzorykiem i boją się żab. Mimo to bardzo kochał siostrę i miał zamiar zawsze się nią opiekować, zrobić z niej swoją gospodynię i karać ją, kiedy zajdzie tego potrzeba.

Szli właśnie do Okrągłego Stawu – cudownego stawu, który wiele lat temu utworzyła powódź. Nikt nie wiedział, jaki on głęboki. A drugą jego tajemniczą cudownością był okrągły kształt wytyczony wierzbami i wysokimi trzcinami, tak że dopiero stanąwszy na samym brzegu, można było dojrzeć wodę. Tomkowi zawsze się humor poprawiał na widok ulubionego miejsca, toteż rozmawiał z Madzią przyjaznym szeptem, otwierając koszyczek, którego strzegł jak oka w głowie, i przygotowując sprzęt rybacki. Zarzucił wędkę siostrze i wsadził jej wędzisko w dłoń. Madzia myślała, że, być może, jakaś mała rybka złapie się na jej wędkę, a duża na wędkę Tomka. Ale wkrótce zapomniała o rybach, spoglądając sennie na lustrzaną wodę, gdy nagle chłopiec odezwał się głośnym szeptem:

– Uważaj, uważaj, Madziu! – Ruszył ku niej biegiem, obawiając się, by nie zerwała się żyłka.

Dziewczynka przestraszyła się, myśląc, że znowu zrobiła coś złego, lecz w tym momencie Tomek wyciągnął jej wędkę i po chwili wielki lin wił się na trawie.

– Madzinku, głuptasie, wyrzuć wszystko z koszyka! – wołał chłopiec w podnieceniu.

Madzia nie zdawała sobie sprawy, jak dalece się zasłużyła, wystarczyło jej jednak, że Tomek nazwał ją Madzinkiem i był z niej zadowolony. Nic nie mogło zamącić jej zachwytu, kiedy w sennej ciszy przysłuchiwała się chlupotliwym dźwiękom wynurzających się ryb i delikatnym szmerom, jakby wierzby, trzciny i woda również wesoło szeptały ze sobą. Wydawało się Madzi, że tak właśnie powinno być w raju: siedzi się nad wodą i nie słyszy się żadnych łajań. Nigdy nie zdawała sobie sprawy, że ryba bierze, póki jej o tym nie powiedział Tomek, ale ogromnie lubiła to zajęcie.

Był to jeden z ich szczęśliwych poranków. Łazili i siadali razem, nie myśląc ani przez chwilę, że ich życie może się kiedykolwiek zmienić. Wyrosną tylko i przestaną chodzić do szkoły, a wtedy nadejdą takie właśnie wieczne wakacje. Zawsze będą się kochać i mieszkać razem. I nigdy nie zmieni się to wszystko, co ich otacza: młyn i jego nieustanny łoskot, wielki kasztan, pod którym bawili się w dom, ich własna mała rzeczka Ripple, nad którą czuli się jak u siebie i gdzie Tomek zawsze widział szczury wodne, a Madzia zbierała czerwone, pierzaste czubki trzcin, a potem zapominała o nich i rzucała je na ziemię. A przede wszystkim szeroka Flossa, której brzegiem robili już prawdziwe podróże, by zobaczyć rwący wiosenny przypływ, straszliwą Wielką Falę, nadpływającą jak zgłodniały potwór, lub żeby obejrzeć Stary Jesion, co to kiedyś jęczał i wzdychał jak człowiek. Tomek był zdania, że ludzie mieszkający w każdym innym zakątku globu są bardzo na tym stratni, Madzia zaś, czytając o Chrześcijance, która „przechodziła przez rzekę, gdzie nie było mostu”[1], zawsze widziała w wyobraźni Flossę pomiędzy zielonymi pastwiskami, w pobliżu Starego Jesionu.

Losy Tomka i Madzi zmieniły się jednak, a mimo to nie zawiodła ich wiara, iż myśli i uczucia tych wczesnych lat zawsze stanowić będą cząstkę ich życia. Nigdy nie kochalibyśmy tak mocno tego świata, gdybyśmy na nim nie przeżyli dzieciństwa, gdyby to nie był ten świat, na którym co wiosnę wyrastają te same kwiaty, jakie zbieraliśmy drobnymi palcami, siedząc na trawie i gadając do siebie – te same tarki i głogi z jesiennych żywopłotów; świat, gdzie żyją te same gile, które nazywaliśmy „ptaszkami bożymi”, bo nie niszczyły naszych cennych zbiorów. Jakiej nowości nie oddalibyśmy za tę rozkoszną monotonię, gdzie wszystko jest znane i kochane właśnie dlatego, że znane.

Idę dzisiaj, w łagodny majowy dzień, przez las. Jasnobrązowe liście dębów to jedyna przesłona pomiędzy mną i błękitnym niebem; u stóp mam pierwiosnki, niebieskooki przełącznik i niskopienny bluszcz. Czy widok jakichkolwiek gajów palmowych, cudacznych paproci czy wspaniałych kwiatów o szerokich płatkach mógłby mnie przejąć tak głębokim, delikatnym dreszczem jak ten swojski obraz? Dobrze nam znane kwiaty, dzwoniące dotąd w uszach ptasie ćwierkania, niebo cudownie czyste, zaorane lub trawą porosłe poletka, każde o własnym odrębnym charakterze, jaki mu nadaje fantazyjny żywopłot – to wszystko jest macierzystym językiem naszej wyobraźni, językiem, na którym ciążą subtelne, zagmatwane powiązania, jakie zostawiły za sobą wszystkie uciekające godziny naszego dzieciństwa. Zachwyt, odczuwany dziś przez nas na widok słońca padającego na szerokolistne trawy, mógł być tylko niewyraźnym postrzeżeniem umęczonych istot, gdyby nie ta trawa i słońce sprzed wielu lat, które w nas ciągle żyją i postrzeganie nasze przemieniają w miłość.

Rozdział VI

PRZYJEŻDŻAJĄ CIOTKI I WUJOWIE

Nadszedł Wielki Tydzień i u pani Tulliver ciasto na serniki było lżejsze niż zwykle. „Wiatr zdmuchnąłby je jak piórko”, mawiała służąca Kezia, dumna, iż służy u pani, która umie tak piec. Trudno wybrać lepszy okres i bardziej odpowiednie okoliczności na rodzinne zebranie, nawet gdyby nie istniała potrzeba naradzenia się z siostrą Glegg i siostrą Pullet co do wysłania Tomka do szkoły.

– Wolałabym nie zapraszać tym razem siostry Deane – mówiła pani Tulliver. – Ona jest o wszystko zazdrosna i chciwa jak mało kto; zawsze robi, co może, żeby moje dzieci wydały się ciotkom i wujkom jak najgorsze.

– Tak, tak – potakiwał pan Tulliver. – Zaproś ją, zaproś. Już dawno nie gadałem z Deane’em, od pół roku u nas nie byli. A co cię obchodzi jej gadanina – moje dzieci nie potrzebują nikomu nic zawdzięczać.

– Zawsze tak mówisz, mój drogi, ale ja wiem dobrze, że nikt z twojej rodziny nie zostawi im po sobie nawet pięciu funtów. A nie wiemy, ile odłożyły siostra Glegg i siostra Pullet, bo one po cichu odkładają cały procent ze swoich kapitałów i koszykowe też; mężowie im dają na wszystko. – Pani Tulliver była kobietą łagodną, ale nawet owca potrafi się postawić, kiedy ma jagnięta.

– Ee – mruknął pan Tulliver. – Dla kupy ludzi trzeba kupy żarcia. Cóż znaczą te ich pieniądze, jeśli muszą starczyć do podziału na tylu siostrzeńców i siostrzenic? A twoja siostra Deane na pewno nie pozwoli, żeby która z nich zapisała wszystkie pieniądze jednemu, bo po ich śmierci ludzie by mówili, że to wstyd.

– Ja tam nie wiem, na co ona im nie pozwoli – odparła pani Tulliver – ale wystarczy złego, jeśli moje własne dzieci będą się dalej tak dziwnie zachowywać przy swoich wujach i ciotkach. Jak tylko oni przyjadą, to Madzia jest jeszcze gorsza niż zwykle, a i Tomek, kochane dziecko, też ich nie lubi, chociaż chyba u chłopca to bardziej zrozumiałe niż u dziewczyny. A przecież Lucy Deane to takie dobre dziecko, można ją posadzić na stołku i będzie tak siedziała przez godzinę, nawet nie spróbuje zejść. Kocham ją, jak własną, nic na to nie poradzę. I pewna jestem, że więcej ma ze mnie niż z siostry Deane, która nigdy nie miała kolorów, jedyna w rodzinie.

– No cóż, jeśli tak lubisz tę małą, to poproś rodziców, żeby ją przywieźli ze sobą. A nie masz zamiaru prosić wujostwa Moss i kilkorga ich dzieci?

– Och, mój drogi, i tak będzie osiem osób oprócz dzieci; muszę rozsunąć stół o dwie dodatkowe deski i wyciągnąć dodatkową zastawę, a poza tym wiesz tak samo jak ja, że moje siostry i twoja nie pasują do siebie.

– Dobrze, dobrze, jak tam sobie chcesz, Bessy. – Pan Tulliver wziął kapelusz i wyszedł do młyna. Niewiele istniało żon równie uległych jak pani Tulliver, lecz stosunki rodzinne były w tej uległości wyjątkiem. Pochodziła przecież z rodziny Dodsonów, naprawdę bardzo szanowanej, może najbardziej albo prawie najbardziej szanowanej w parafii. Zawsze uważano, że panny Dodson mają prawo wysoko nosić głowę, nikt też się nie dziwił, że dwie najstarsze tak dobrze wyszły za mąż – choć nie w najwcześniejszej młodości, bo to nie leżało w zwyczajach rodziny, która miała własne, specjalne metody we wszystkim: specjalny sposób bielenia płótna, robienia wina porzeczkowego, specjalny sposób peklowania szynek i przechowywania agrestu w butelkach; tak więc każda z córek tego domu musiała zdawać sobie sprawę, iż rodząc się Dodsonówną, ma przewagę nad Watsonówną czy Gibsonówną. W rodzinie Dodsonów pogrzeby były zawsze wyprawiane ze szczególną pieczołowitością. Krepy na kapeluszach nigdy nie lśniły niebieskim odcieniem, rękawiczki nigdy nie były popękane na szwach wielkich palców, żałobnikami były zawsze osoby po temu właściwe, a niosący trumnę zawsze byli przepasani szarfami. Kiedy ktoś z rodziny znalazł się w kłopotach lub zachorował, wszyscy natychmiast przyjeżdżali do nieszczęśnika, zwykle jednocześnie, i nigdy nie wahali się powiedzieć mu wprost niemiłą prawdę, jaką im dyktowały zdrowe uczucia rodzinne. Jeśli cierpiętnik sam był winien swoim kłopotom lub chorobie, Dodsonowie nie zwykli tego przed nim ukrywać. Krótko mówiąc, istniała w tej rodzinie osobliwa tradycja co do właściwych metod prowadzenia domu i zasad życia społecznego, a jedyną goryczą, płynącą z ich poczucia wyższości, było niepodobieństwo chwalenia czy to przypraw kuchennych, czy też postępowania rodzin, w których nie rządziły dodsonowskie tradycje. Kobieta z rodu Dodsonów, będąc u „obcych”, jadła zawsze suchy chleb popijany herbatą i nie chciała skosztować żadnych konfitur, nie mając zaufania do masła i przekonana, że konfitury zaczęły z pewnością fermentować, bo za mało w nich cukru lub też za krótko się smażyły. Istnieli Dodsonowie nieco odmienni od głównego pnia rodziny, to było dopuszczalne, ponieważ jednak płynęła w nich ta sama krew, musieli z konieczności być lepsi od innych ludzi. Godne jest również uwagi, że o ile żaden poszczególny Dodson nie wyrażał zadowolenia z drugiego Dodsona, każdy był zadowolony nie tylko z siebie, ale i z wszystkich Dodsonów razem wziętych. Najnędzniejszy członek rodziny – ktoś, kto ma najmniej charakteru – często najgorliwiej przestrzega rodzinnych obyczajów i tradycji. Pani Tulliver była Dodsonem w każdym calu, choć Dodsonem łagodnym, podobnie jak łagodne piwo nazywa się jednak piwem, mimo iż jest bardzo słabe. Chociaż w młodości jęczała nieco pod jarzmem starszych sióstr, a i teraz od czasu do czasu wylewała łzy, słuchając siostrzanych wymówek, nie była zdolna do wprowadzania zmian w rodzinnych obyczajach. Dziękowała Niebiosom za to, że urodziła się w tej rodzinie i że ma jedno dziecko, które się w nią wdało, przynajmniej pod względem cery i rysów oraz upodobania do słonych potraw i fasoli, której Tulliverowie nigdy nie lubili.

Pod innymi względami prawdziwy Dodson nie ujawniał się w Tomku; chłopiec był równie daleki od doceniania „swoich” jak i Madzia. Jeśli w porę otrzymał ostrzeżenie o przyjeździe ciotek i wujów, zwykle chował się na cały dzień, zaopatrzony obficie w jedzenie, które można było wynieść w kieszeniach. Ciotka Glegg wyciągała z tego bardzo ponure wnioski co do przyszłości chłopca. Madzi było zawsze bardzo przykro, że Tomek zmykał sam, nie dopuszczając jej do tajemnicy, ale płeć słabą uważa się na ogół za ciężkie impedimenta w ucieczce.

W środę, na dzień przed przyjazdem ciotek i wujów, po domu rozeszły się tak różnorodne i smakowite zapachy ciasta ze śliwkami i gorących galaretek oraz aromaty piekących się mięsiw, że niepodobna było zachować ponurej miny: w powietrzu pachniało nadzieją. Madzia z Tomkiem dokonali kilku najazdów na kuchnię i, jak to zwykle grabieżcy, zostali usunięci na pewien czas za cenę odpowiednio obfitego łupu, który pozwolono im wynieść.

– Tomku – odezwała się Madzia, kiedy usiedli na gałęziach bzu, zajadając ciastka z dżemem. – Zwiejesz jutro?

– Nie – odparł Tomek powoli, skończywszy swoje ciastko i przyglądając się bacznie trzeciemu, które miał podzielić na połowę. – Nie, nie zwieję.

– Dlaczego? Bo Lucy przyjedzie?

– Nie – odparł Tomek. Otworzył scyzoryk i podnosząc ostrze nad ciastko, przekrzywił głowę w zastanowieniu (to wcale niełatwe zadanie podzielić nieregularny wielobok na dwie równe części). – A cóż mnie Lucy obchodzi? Przecież to tylko dziewczyna, nie umie grać w piłkę.

– Więc dlatego, że będzie „pijany tort”? – wysilała Madzia wyobraźnię, wpatrując się jednocześnie, pochylona ku Tomkowi, w zawieszony nad ciastkiem nóż.

– Coś ty, tort będzie dobry i następnego dnia. Chodzi o pudding. Wiem, jaki ma jutro być – zawijany z morelami. O rany!

Z tym okrzykiem opuścił nóż na ciastko i przekrajał je na dwoje, lecz wynik jakoś mu nie odpowiadał, bo chłopiec przyglądał się połówkom z powątpiewaniem. Wreszcie powiedział:

– Zamknij oczy, Madziu.

– Po co?

– Niech cię nie obchodzi, po co. Zamknij, jak ci mówię.

Madzia usłuchała.

– Teraz którą rękę wybierasz, prawą czy lewą?

– Chcę tę, z której wyleciał dżem – odparła Madzia, mając przez cały czas oczy zamknięte, tak jak Tomek kazał.

– Wcale jej nie chcesz, ty głupia. Możesz ją dostać, jeśli ci uczciwie przypadnie, inaczej ci nie dam. Prawa czy lewa, wybieraj. Co to? – wrzasnął ze złością, gdy Madzia uchyliła powiek. – Zamknij oczy, bo nic nie dostaniesz!

Tak daleko nie sięgała Madzina zdolność do poświęceń, a obawiam się, że mniej jej zależało na tym, by Tomek zjadł dużo dżemu, a więcej na tym, by ją lubił za oddanie mu lepszego kawałka. Zamknęła mocno oczy i kiedy Tomek zapytał: „która ręka”, odparła:

– Lewa.

– Wybrałaś go – oświadczył chłopiec nieco cierpko.

– Co, ten, z którego wyleciał dżem?

– Nie. Masz, trzymaj – rzekł twardo Tomek, zdecydowanym ruchem wręczając jej lepszy kawałek.

– Och, proszę cię, Tomku, weź go sobie. Ja nie chcę, ja wolę tamten, proszę cię, weź!

– Nie wezmę – oświadczył chłopiec prawie ze złością, zaczynając jeść gorszy kawałek.

Widząc, że dalsza walka nie ma sensu, Madzia zaczęła jeść swoją część z pewną ulgą i dużą szybkością. Tomek jednak skończył pierwszy i musiał patrzeć, jak siostra gryzie ostatnie kęsy, a przy tym czuł wyraźnie, że sam by jeszcze zjadł. Madzia nie widziała, że brat na nią patrzy – huśtała się na gałęzi bzu, niepomna na nic, z wyjątkiem niewyraźnego smaku dżemu i mglistej świadomości próżnowania.

– Och, ty żarłoczne zwierzę! – zawołał Tomek, kiedy przełknęła ostatni kawałek. Uważał, że zachował się bardzo uczciwie i Madzia powinna była to docenić i wynagrodzić mu jego szlachetność. Na początku, oczywiście, nie mógł od niej wziąć ani kawałka, ale człowiek inaczej patrzy na sprawę, kiedy zaczyna ciastko, a inaczej, kiedy je już zjadł.

Madzia pobladła.

– Dlaczego nie poprosiłeś mnie, Tomku?

– Wcale cię nie chciałem prosić, ty żarłoku. Mogłaś sama o tym pomyśleć, jak widziałaś, że ci dałem lepszy kawałek.

– Ale ja chciałam, żebyś go zjadł, wiesz o tym dobrze – odparła Madzia urażona.

– Tak, ale ja nie miałem zamiaru zachować się nieuczciwie, jak Spouncer. On zawsze weźmie lepszy kawałek, jeśli się go nie trzepnie. A jak zamkniesz oczy i wybierzesz lepszy, to on zamienia połówki. Ja tam postępuję uczciwie – tylko że ja nie jestem żarłok.

Z tą złośliwą aluzją Tomek zeskoczył z gałęzi i cisnął kamieniem, zwracając na siebie uwagę Japa przyjaznym okrzykiem „hej”. Pies również przyglądał się pożeraniu smakołyków, a poruszenia jego uszu zdradzały uczucia z pewnością zaprawione wielką goryczą. Mimo to owo znakomite zwierzę przyjęło zachętę Tomka tak ochoczo, jakby zostało przedtem hojnie uczęstowane przysmakiem.

Madzia jednak posiadała wyższość, płynącą ze świadomości nieszczęścia, wyższość, która wyróżnia ludzkie istoty spośród wszystkich innych i stawia je w dumnym oddaleniu od najbardziej melancholijnego szympansa. Dziewczynka siedziała na swojej gałęzi, głęboko przeżywając niezasłużone zarzuty. Oddałaby teraz wszystko na świecie, żeby tylko nie była zjadła ciastka i zachowała choć trochę dla Tomka. Nie żeby ciastko jej nie smakowało, bowiem Madzia miała wyrobione podniebienie, ale sto razy wolałaby wyrzec się tej przyjemności, byleby tylko Tomek nie nazwał jej żarłokiem i nie rozgniewał się na nią. Przecież powiedział, że tamtego nie chce, więc zjadła bez zastanowienia – cóż miała robić? Przez dziesięć minut obfite łzy zupełnie ją oślepiały, później jednak uraza zaczęła ustępować, a chęć pogodzenia się z Tomkiem wzięła górę i Madzia zeskoczyła z gałęzi, by szukać brata. Nie było go już na wybiegu dla bydła za zagrodą na stogi; dokąd też mógł pójść z Japem? Dziewczynka pobiegła na wysoki brzeg, naprzeciwko wielkiego ostrokrzewu, skąd rozciągał się widok daleko, ku Flossie. Dostrzegła Tomka, ale serce w niej zamarło, gdy zobaczyła, jak daleką przebył już drogę ku wielkiej rzece, i kto z nim idzie, oprócz Japa – nieznośny Bob Jakin, który przerwał właśnie wykonywanie swej oficjalnej, jeśli nie przyrodzonej, funkcji płoszenia ptaków. Madzia była głęboko przekonana, że Bob jest bardzo złym chłopcem, choć nie mogła jasno wytłumaczyć dlaczego; może dlatego, że jego matka była wielką, tłustą kobietą i mieszkała w dziwacznym okrągłym domku w dole rzeki. Kiedy Tomek i Madzia wałęsali się raz koło tego domku, wyskoczył na nich łaciaty pies i szczekał bez przestanku, a potem wyszła matka Boba i wrzeszczała na nich, żeby się nie bali; starała się przekrzyczeć szczekanie psa, a Madzi wydawało się, że to na nich tak krzyczy, i serce waliło jej ze strachu jak oszalałe. Bardzo było prawdopodobne, jej zdaniem, że w okrągłym domku mieszkają węże na podłodze i nietoperze w sypialni, widziała bowiem kiedyś, jak Bob zdjął czapkę i pokazał Tomkowi małego węża, który w niej siedział, a kiedy indziej miał całą garść młodych nietoperzy. Wszystko razem wziąwszy, był to niesamowity chłopak – może nawet miał w sobie coś z diabła, sądząc po tej zażyłości z wężami i nietoperzami. Koroną zaś wszystkiego było to, że kiedy Tomek znalazł się w towarzystwie Boba, nie zwracał uwagi na Madzię i nigdy nie brał jej z sobą.

Przyznać należy, że Tomek bardzo lubił Boba. Jakżeż mogło być inaczej? Wystarczyło, żeby Bob spojrzał tylko na ptasie jajko, a już wiedział, czy to jaskółki, czy sikorki, czy dzwońca. Potrafił wynaleźć wszystkie gniazda os i zastawiać najrozmaitsze sidła. Umiał łazić po drzewach jak wiewiórka i posiadał czarodziejską wprost umiejętność wynajdywania jeży i łasic. Poza tym nie brakło mu odwagi na takie przestępstwa, jak robienie dziur w żywopłocie lub rzucanie kamieniami w owce, albo też zabijanie kotów, co wałęsały się incognito. Jasne więc, że te cechy chłopca z niższych sfer, który mimo swego wyższego wtajemniczenia mógł być traktowany z góry, stanowiły fatalny, nieprzeparty urok dla Tomka, i Madzia wiedziała, że w czasie każdych wakacji przeżywać będzie smutne dni – bo Tomek poszedł z Bobem.

Cóż, sprawa była beznadziejna: poszedł. Madzia mogła jedynie usiąść sobie na pociechę na łące czy też łazić wzdłuż żywopłotu i marzyć, że wszystko jest inaczej, niż jest, i przeobrażać swój mały światek w taki, jakim chciałaby go widzieć,

Życie Madzi pełne było trosk, wobec czego pomagała sobie w ten właśnie sposób.

A tymczasem Tomek, niepomny na Madzię i bolesne wyrzuty, jakimi zatruł jej radość, szedł śpiesznie wraz ze spotkanym przypadkowo Bobem ku sąsiedniej stodole, gdzie odbywała się właśnie wielka obława na szczury. Bob wiedział wszystko o tej szczególnej sprawie i wyrażał się o niej z entuzjazmem, który pojąć może każdy, kto nie jest całkowicie pozbawiony męskich uczuć lub wiadomości na temat szczurów. Jak na człowieka posądzonego o stosunki z piekłem, Bob nie wyglądał specjalnie podejrzanie, a nawet można było dostrzec coś miłego w tej twarzy o perkatym nosie, okolonej gęstymi, rudymi kędziorami. Spodnie nosił zawsze podwinięte do kolan, by wygodniej brodzić w wodzie, a jeśli założymy, że był cnotliwy, można by go nazwać „cnotą w łachmanach”. Opierając się zaś na autorytecie zgorzkniałych filozofów, według których wszelkie zasługi odziane w srebro i złoto są wyraźnie przepłacone, cnota owa zwykle pozostaje zapoznana (może dlatego, że jest tak rzadkim wypadkiem).

– Znam jednego, co ma łasice – oznajmił Bob zachrypniętym, cienkim głosem, stąpając ociężale, a utkwiwszy niebieskie oczy w rzekę, jak żaba, która widzi sposobność skoczenia w wodę. – Mieszka za Kennel Yard w St. Ogg’s. To największy łapacz szczurów na świecie. Ja chyba też zostanę łapaczem szczurów, nie czym innym. Kret to nic w porównaniu ze szczurem. Rety! Panicz też powinien mieć łasice. Psy są do niczego. Na przykład ten – ciągnął Bob, wskazując z pogardą na Japa. – Nie umie sobie poradzić ze szczurem, sam to widziałem, jak było polowanie w stodole ojca panicza.

Jap, czując tę druzgocącą pogardę, podwinął ogon i przytulił się do nogi Tomka, ale chłopcu, choć był trochę urażony, nie starczyło odwagi, by zwlekać z potępieniem psa, co się tak nie spisał. Tomek był przecież tylko człowiekiem.

– Masz rację – przyznał. – Jap się nie nadaje do polowania. Jak skończę szkołę, to będę miał psy na szczury i na wszystko...

– Powinien panicz hodować łasice – usilnie namawiał go Bob. – Te białe z czerwonymi oczami. Mógłby panicz łapać szczury u siebie i potem wsadzić jednego do klatki z łasicą i patrzeć, jak one się gryzą. Ja bym tak zrobił, to jeszcze lepsza zabawa, niż patrzeć, jak się chłopcy za łby biorą... chyba tak jak ci dwaj sprzedawcy ciastek i pomarańcz, co to wszystko im wyleciało z koszyków i ciastka się pogniotły. Ale smakowały jak niezgniecione – dodał w formie wyjaśnienia, po chwili ciszy.

– Tylko widzisz, Bob – zaczął Tomek z zastanowieniem – łasice to wstrętne zwierzęta, okropnie gryzą, nawet jak się ich nie drażni.

– W tym rzecz. Jak się ktoś dobierze do panicza łasicy, to ona go tak capnie, że hej!

W tym momencie chłopcy stanęli nagle, zdarzyło się bowiem coś bardzo niezwykłego, a mianowicie w pobliskich sitowiach rozległ się plusk wody, jakby do rzeki skoczyło jakieś zwierzątko. Bob był zdecydowany ponieść jak najdalej idące konsekwencje, jeśli to nie był szczur wodny.

– Hej, trzymaj, Jap, łapaj! – wołał Tomek, klaszcząc w dłonie i patrząc na mały ciemny ryjek, co płynął jak strzała ku przeciwległemu brzegowi. – Łapaj go, piesku, łapaj!

Jap poruszył uszami i zmarszczył czoło, nie miał jednak zamiaru wskakiwać do wody i próbował, czy nie wystarczy czasem szczekanie.

– Ty tchórzu! – wrzasnął Tomek i kopnął psa, upokorzony w swych sportowych ambicjach posiadaniem tak podłego zwierzęcia. Bob powstrzymał się od jakichkolwiek uwag i szedł dalej, tym razem jednak dla odmiany wolał iść po płytkim brzegu rozlanej rzeki.

– Wcale tak bardzo nie wylała – mówił Bob, kopiąc wodę w przyjemnym poczuciu własnej zuchwałości. – W zeszłym roku całe łąki były zalane.

– Ale przecież – oponował Tomek, którego umysł skłonny był do różnicowania twierdzeń w rzeczywistości całkowicie zgodnych – ale przecież kiedyś, kiedy powstał Okrągły Staw, była ogromna powódź, ojciec mi to mówił. Wszystkie owce i krowy się potopiły, a po polach pływało się łodziami, nawet aż tam.

– Wcale się nie boję powodzi – mówił Bob. – Nie boję się wody. To dla mnie to samo, co ziemia. Po prostu bym pływał.

– No tak, ale gdybyś długo nie miał nic do jedzenia? – zapytał Tomek, którego wyobraźnia zaczęła gorączkowo pracować na myśl o takiej okropności. – Kiedy dorosnę, wybuduję wielką łódź, a na niej dom, jak Arkę Noego, i będę tam trzymał masę rzeczy do jedzenia, króliki i inne zwierzęta. Wszystko będzie przygotowane. A wtedy, rozumiesz, jak przyjdzie powódź, cóż mi z tego? I jak zobaczę, że płyniesz, to cię wezmę – dodał łaskawie i patronująco.

– Ja się tam nie boję – upierał się Bob, któremu głód nie wydawał się czymś specjalnie groźnym. – Ale wlezę na łódź i będę paniczowi zabijał króliki, jak je panicz będzie chciał jeść.

– A ja będę miał półpensówkę i zagramy w orła i reszkę – podsunął Tomek, nie zważając na to, że w wieku dojrzałym podobna rozrywka może mieć mniej uroków. – Na początku podzielę się z tobą wszystkim uczciwie i zobaczymy, kto wygra.

– Mam własne pół pensa – oświadczył z dumą Bob, wyłażąc z wody i podrzucając monetę w górę. – Orzeł czy reszka?

– Reszka – odparł Tomek, ogarnięty natychmiast żądzą wygranej.

– Orzeł – odparł szybko Bob, chwytając monetę zaraz, gdy upadła.

– Nieprawda – oświadczył Tomek głośno i stanowczo. – Oddaj pieniądze, wygrałem je uczciwie.

– Nie dam – odparł Bob, chowając monetę głęboko w kieszeni.

– To cię zmuszę, zobaczysz.

– Nie zmusi mnie panicz do niczego!

– Potrafię.

– A juści!

– Ja jestem twój pan.

– To i co z tego?

– Ja ci pokażę, co z tego, ty szachraju! – krzyknął Tomek, łapiąc Boba za kołnierz i potrząsając oszustem.

– Odczep się! – wrzasnął Bob i kopnął napastnika.

W Tomku krew zawrzała. Skoczył na Boba i przewrócił go na ziemię, ale ten schwycił przeciwnika jak kot i przewrócił go również. Walczyli tak przez chwilę zaciekle, aż wreszcie Tomek przyparł ramiona Boba do ziemi, pewny już zwycięstwa.

– A teraz powiedz, że mi oddasz pieniądze – mówił z wysiłkiem, starając się opanować siłę ramion Boba.

W tej jednak chwili Jap, który z początku uciekł, wrócił ze szczekaniem na pole bitwy i stwierdził, że jest okazja ugryźć Boba w gołą nogę nie tylko bezkarnie, ale i z honorem. Bob pod wpływem niespodziewanego bólu, zamiast rozluźnić chwyt, zawziął się jeszcze bardziej i z największym wysiłkiem przewrócił Tomka na grzbiet, biorąc górę w walce. Ale Jap, który przedtem nie mógł się rzetelnie dobrać do wroga, wbił teraz zęby w nowe miejsce i nękał nieprzyjaciela, aż ten puścił Tomka i mało nie udusiwszy psa, wrzucił go do rzeki. W tej samej jednak chwili Tomek poderwał się na nogi i nim Bob odzyskał równowagę, Tomek znów go przewrócił i przygwoździł mu kolanami pierś do ziemi.

– Oddasz teraz pieniądze? – zapytał.

– Bierz sobie – odparł Bob ponuro.

– Nie, ja nie wezmę. Ty mi je dasz.

Bob wyciągnął półpensówkę z kieszeni i rzucił daleko na pole. Tomek puścił nieprzyjaciela i pozwolił mu wstać.

– Tam leży pieniądz – powiedział. – Nie potrzebuję go. Nigdy bym go nie wziął. Ale ty chciałeś oszukiwać, a ja nienawidzę oszustwa. Nie będę już nigdy z tobą chodził – dodał, zawracając do domu nie bez lekkiego żalu na myśl o polowaniu na szczury i innych przyjemnościach, które traci wraz z towarzystwem Boba.

– No to je zostaw! – wrzeszczał tamten. – Będę tak oszukiwał, jak mi się tylko podoba. Co za przyjemność grać inaczej. Wiem, gdzie jest gniazdo szczygła, ale będę pilnował, żebyś go nie zobaczył! Nadęty indor!

Tomek szedł dalej, nie odwróciwszy głowy, a za nim biegł Jap, którego zapał do walki ostygł po zimnej kąpieli.

– Idź sobie, jak chcesz, idź z tym topielcem. Ja bym nigdy nie trzymał takiego psa! – wrzeszczał Bob coraz głośniej, w ostatnim wysiłku, by podtrzymać wyzwanie. Tomek jednak nie dał się sprowokować i nie odwrócił głowy, toteż głos Boba zaczął teraz drżeć nieco:

– Wszystko ci dawałem i wszystko ci pokazywałem, i nigdy nie chciałem nic od ciebie. Masz, oddaję ci i ten scyzoryk w rogowej oprawie, co go od ciebie dostałem. – Tu Bob rzucił scyzoryk najdalej jak mógł za odchodzącym wrogiem. Nie dało to jednak rezultatu, chyba tylko ten, że Bob zdał sobie sprawę, jak okropnie mu czegoś brak, teraz, kiedy nie ma już noża.

Stał nieruchomo, póki Tomek nie minął bramy i nie zniknął za żywopłotem. I cóż z tego, że nóż zostanie na ziemi? Tomek nie będzie się przez to wściekał. Duma czy poczucie urazy były u Boba niewspółmierne do miłości scyzoryka. Już same palce przesyłały błagalne prądy, by poszedł i chwycił tę znaną szorstką rękojeść z koźlęcych rogów, którą często obejmowały z czystej miłości, kiedy nóż leżał bezużytecznie w kieszeni. Miał dwa ostrza, niedawno naostrzone. Jak będzie teraz żył bez scyzoryka on, który zakosztował już lepszej egzystencji? Rzucić w rozpaczy kraj, dom i rodzinę – to jeszcze zrozumiałe, ale rzucić scyzoryk – to już przesada. Tak więc Bob poszedł tam, gdzie leżał w błocie jego ukochany nóż, i doznał całkiem nowej radości, chwytając go po chwilowej rozłące, otwierając jedno, a potem drugie ostrze i próbując je swym zrogowaciałym palcem. Biedny Bob. Brakło mu delikatnego wyczucia spraw honoru – rycerskość nie leżała w jego charakterze. Niewysoko ceniła ten subtelny smak moralny opinia publiczna z Kennel Yard, gdzie znajdowało się samo centrum świata Boba – założywszy nawet, że mogłaby znać ów smak. Mimo to Bob nie był w całym tego słowa znaczeniu łobuzem i złodziejem, jak to pośpiesznie zdecydował Tomek.

Ale, jak już zauważyliście, Tomek był osobistością w typie Radamantesa; został obdarzony większą niż przeciętny chłopiec porcją poczucia praworządności, która nakazuje tak mocno karać winnych, jak na to zasługują, i która nie ma najmniejszych wątpliwości co do rozmiaru winy. Kiedy Tomek wrócił do domu, Madzia dostrzegła chmurę na jego twarzy, co przytłumiło jej radość, że przyszedł o tyle wcześniej, niż się spodziewała. Nie odważyła się doń odezwać, kiedy stał w milczeniu, rzucając drobnymi kamykami w tamę młyńską. To wcale niewesołe zrezygnować z polowania na szczury, kiedy się je postanowiło zobaczyć. Ale gdyby Tomek miał wyrazić najsilniejsze uczucie, jakie go teraz przepełniało, powiedziałby: Zrobiłbym tak i za następnym razem. Tak zapatrywał się w większości wypadków na swe minione uczynki, podczas gdy Madzia zawsze żałowała, że nie postąpiła zupełnie inaczej.

Rozdział VII

WKRACZAJĄ CIOTKI I WUJOWIE

Dodsonowie byli bezsprzecznie dorodną rodziną, a pani Glegg wyróżniała się spośród sióstr urodą. Kiedy zasiadła w fotelu młynarzowej, każdy bezstronny obserwator musiał przyznać, że jak na pięćdziesiąt lat ma świetną twarz i figurę. Tomek jednak i Madzia uważali ciocię Glegg za szczyt ohydy. Prawda to, że strój nie dodawał jej wdzięku, chociaż, jak często podkreślała, niewiele kobiet kupowało rzeczy w tak dobrym gatunku. Nie miała jednak zwyczaju nosić nowych sukien, póki nie wytarła starych. Niech tam sobie inne kobiety oddają najlepsze koronki do każdego prania, ale kiedy ona, pani Glegg, umrze, wszyscy będą mogli zobaczyć, że w prawej szufladzie jej komody w Dropiatym Pokoju leży koronka lepsza od najlepszej, jaką kiedykolwiek kupowała pani Wooll z St. Ogg’s, chociaż ta nosi koronki, jeszcze nim za nie zapłaci. To samo co do loczków. W szufladach pani Glegg leżały z pewnością najbardziej lśniące i kędzierzawe loczki, jak również loczki w najróżniejszych stopniach rozsypki, lecz spoglądanie w powszedni dzień spod błyszczących, dobrze skręconych pukli równałoby się całkowitemu i niesłychanemu pomieszaniu spraw świeckich i kościelnych. Były wypadki, gdy pani Glegg wkładała na wizytę w dzień powszedni jedne ze swoich lepszych loczków, nigdy jednak nie na wizytę u siostry, zwłaszcza u Bessy Tulliver, która od ślubu raniła jej siostrzane uczucia, nosząc własne włosy. A przecież, jak często mówiła pani Glegg do pani Deane, Bessy jest matką rodziny i ma męża, który się ciągle prawuje, toteż można by się spodziewać, że wie, co wypada. Ale Bessy miała zawsze słaby charakter.

Tak więc, nie bez powodu, loczki pani Glegg były dzisiaj bardziej niż zwykle postrzępione – miały bowiem stanowić ostrą i bolesną aluzję do jasnych, gęstych pukli na głowie pani Tulliver, oddzielonych od siebie gładką falą po obu stronach przedziałka. Niejednokrotnie młynarzowa rzęsistymi łzami oblewała złośliwość siostry w przedmiocie tych nieprzystojnych matronie kędziorów, szybko jednak przychodziła jej z pomocą świadomość, że bardzo jej z nimi do twarzy. Tego dnia pani Glegg postanowiła nosić czepeczek w mieszkaniu, oczywiście rozwiązany i nieco odchylony – często ubierała się tak na wizyty, jeśli była w nienajlepszym humorze. Nie wiadomo przecież, jakie mogą być przeciągi w obcym domu. Ta sama przyczyna kazała jej włożyć krótką, sobolową etolę, która ledwo okrywała ramiona i w żaden sposób nie mogła się skrzyżować na jej kształtnej piersi. Długą szyję chroniły cheveaux de frise z najróżniejszych plisek. Trzeba by się dobrze znać na ówczesnej modzie, by określić, jak bardzo staroświecka była dymnoniebieska jedwabna suknia pani Glegg, lecz konstelacje małych, żółtych kropek oraz unoszący się wokół niej zapach pleśni, który przywodził na myśl wilgotną skrzynię na ubranie, wskazywały, że była już wystarczająco stara na to, by wrócić znów jako modna.

Pani Glegg wzięła do ręki wielki złoty zegarek i owinąwszy sobie łańcuszek naokoło palców, oświadczyła młynarzowej, która właśnie wróciła z kuchni, że bez względu na to, co mówią zegary i zegarki w cudzych domach, u niej minęło już wpół do pierwszej.

– Nie wiem, co się stało Pulletowej – ciągnęła. – Przyjęte było w naszej rodzinie, że wszyscy przyjeżdżamy jednocześnie, a w każdym razie takie były zasady naszego ojca. Nie żeby jedna siostra przez pół godziny musiała czekać na drugą. Ale jeżeli rodzinne zwyczaje mają się zmieniać, to nie przeze mnie – ja nigdy nie zjadę w goście, kiedy inni będą się żegnać. Dziwię się tylko Deane’owej, ona dotąd bardziej była do mnie podobna. Ale jeśli posłuchasz mojej rady, Bessy, to dasz obiad trochę wcześniej i nie będziesz z nim czekać, bo tacy, co się spóźniają, powinni dostać nauczkę.

– Ach, moja kochana, nie ma obawy, przyjadą na czas – tłumaczyła pani Tulliver swym nieco zrzędnym głosem. – Obiad będzie gotów dopiero o wpół do drugiej, ale jeśli ci za długo czekać, to przyniosę kawałek sernika i kieliszek wina.

– No wiesz, Bessy – odparła pani Glegg z gorzkim uśmiechem i ledwo dostrzegalnie potrząsnęła głową. – Można by się spodziewać, że lepiej znasz własną siostrę. Nigdy nie brałam ani kęsa do ust pomiędzy posiłkami i nie mam zamiaru teraz zaczynać. Nieznośne mi jest tylko podawanie obiadu o wpół do drugiej, kiedy można go podać o pierwszej. Nigdy cię tak w domu nie wychowywano, Bessy.

– Janko droga, a cóż ja na to poradzę? Mój mąż bardzo nie lubi jeść przed drugą, ale przesunęłam obiad na wpół do drugiej ze względu na ciebie.

– Tak, tak, wiem, jak to jest z mężami, oni by wszystko poprzestawiali. Jedliby obiad po podwieczorku, gdyby mieli niemrawe żony, co by im na to pozwalały. Szkoda wielka, Bessy, że nie masz więcej charakteru. Dobrze będzie, jeśli twoje dzieci przez to nie ucierpią. I mam nadzieję, żeś nie zwariowała, żeby wydawać dla nas obiad ponad stan i wyrzucać pieniądze na siostry, które wolałyby jeść zeschłą skórkę od chleba, niż popychać cię do upadku i ruiny przez twoje ekstrawagancje. Dziwię się, że nie bierzesz wzoru ze swej siostry Deane, ona ma wiele więcej zdrowego rozsądku. Musisz przecież wychować dwoje dzieci, a tymczasem mąż puszcza twój majątek na procesy, a i swój też przepuszcza. Powinnaś nam dać gotowaną ćwiartkę, żeby ci został rosół do kuchni – dodała pani Glegg tonem przesadnego protestu – i zwykły pudding z łyżką cukru, bez żadnych korzeni. Tak byłoby najstosowniej.

Cudowne rysowały się wnioski na resztę dnia, gdy pani Glegg znajdowała się w takim humorze. Pani Tulliver nigdy się z nią nie kłóciła, chyba że uznamy, iż kaczka, która lekceważąco wystawia nogę z wody, kłóci się z chłopakiem rzucającym w nią kamieniami. Ale kwestia obiadu była czułym punktem i sprawą nienową, toteż pani Tulliver odpowiedziała tak, jak odpowiadała zawsze:

– Mój mąż powiada, że póki go na to stać, póty będzie podejmował przyjaciół przyzwoitym obiadem i w swoim własnym domu ma prawo robić to, co mu się podoba.

– Dobrze, Bessy, tylko pamiętaj, że ja nie jestem w stanie zostawić twoim dzieciom tyle moich oszczędności, żeby to je ocaliło od ruiny. I nie możesz się spodziewać ani pensa z pieniędzy mojego męża, bo i tak będzie dobrze, jeśli ja go przeżyję – on jest z długowiecznej rodziny – a jeśli umrze wcześniej, to da mi tylko dożywocie, a wszystkie swoje pieniądze zapisze własnej rodzinie.

W tej chwili rozległ się odgłos kół przed domem, co, szczęśliwie dla pani Tulliver, przerwało rozmowę. Młynarzowa pośpieszyła więc, by przywitać siostrę Pullet – to z pewnością ona, bo wyraźnie zajechał powozik.

Pani Glegg potrząsnęła cierpko głową, miała bowiem o tych pojazdach wyrobione zdanie.

Kiedy jednokonka zatrzymała się przed drzwiami, pani Pullet tonęła już we łzach i widać było, że nim wysiądzie, wyleje ich jeszcze więcej, chociaż bowiem jej mąż i pan Tulliver gotowi byli pomóc jej przy wysiadaniu, siedziała dalej, potrząsając smutnie głową i spoglądając w daleką przestrzeń przez łzy.

– Co się stało? – zapytała młynarzowa. Nie miała zbyt bujnej wyobraźni, ale przyszło jej do głowy, że może wielkie toaletowe lustro w najlepszej sypialni pani Pullet zbiło się po raz wtóry.

Zamiast odpowiedzi siostra potrząsnęła tylko głową, wstała powoli i wysiadła z bryczki, rzucając na swego męża badawcze spojrzenie, czy dobrze uważa, by się coś złego nie stało jej pięknej jedwabnej sukni. Pan Pullet był to drobny człowieczek o wielkim nosie, małych ruchliwych oczkach i wąskich wargach. Miał na sobie czarny, prawdopodobnie nowy garnitur i biały fontaź związany okropnie mocno, jakby jego właściciel kierował się bardziej wzniosłymi zasadami niż zwykłą swobodą ruchów. Kiedy kroczył koło swej wysokiej, przystojnej żony w bufiastych rękawach, szerokim płaszczu i wielkim, upstrzonym piórami i wstążkami czepcu, przypominał małą łódź rybacką, która płynie obok brygu o rozpiętych żaglach.

Pięknie ubrana kobieta pogrążona w rozpaczy to doprawdy godny i wzruszający widok, a poza tym doskonały przykład złożoności uczuć ludzkich, zrodzonych w wyższej formie cywilizacji. Jak niezliczone stopnie dzielą smutek Hotentota od smutku kobiety w sztywnych bufiastych rękawach, w bransoletach, w kunsztownej budowli czepeczka i pękach delikatnych wstążek! Dla oświeconego dziecięcia cywilizacji zaniedbanie – tak charakterystyczne dla bólu – zostaje zdławione i subtelnie zróżnicowane, aż wreszcie zaczyna przedstawiać interesujący problem dla analityka. Jeśliby pani Pullet, ze złamanym sercem i oczyma oślepionymi łzami, miała przejść niepewnym krokiem przez drzwi, mogłaby zgnieść swe sztywne rękawy, a ta głęboka świadomość wytwarza zespół sił działania, dzięki którym pani Pullet obiera drogę przez sam tych drzwi środek. Stwierdziwszy, że łzy jej płyną szybkim potokiem, odwiązuje wstążki kapelusza i mdlejącym ruchem odrzuca je do tyłu; jest to wzruszający gest, który nawet w tym mroku rozpaczy wskazuje nadzieję na suchszą przyszłość, gdzie wstążki od czepeczka będą mogły wywierać swój urok. Gdy łzy zaczynają rzednąć, pani Pullet odchyliwszy nieco głowę pod takim kątem, by nie uszkodzić czepca, przeżywa ten straszliwy moment, kiedy ból, który sprawiał, że wszystko inne na świecie wydawało się nużące, sam stał się nużący. Spogląda w zamyśleniu na swe bransolety i układa, i układa ich obręcze z tą miłą, wyszukaną niedbałością, która przyniosłaby zaszczyt jej umysłowi, jeśliby ów cieszył się z powrotem zdrowiem i spokojem.

Pani Pullet wytarła delikatnie wszystkie framugi drzwi tej co i ona szerokości (w owym okresie kobieta, która nie miała w ramionach półtora jarda, wydawała się śmieszna każdemu znawcy mody), po czym napięła mięśnie twarzy, aby wywołać nowe łzy, i tak weszła do pokoju, gdzie siedziała siostra Glegg.

– Spóźniłaś się! Co się stało? – zapytała trochę ostrym tonem pani Glegg, podając siostrze rękę.

Pani Pullet, unosząc ostrożnie tył płaszcza, usiadła, nim odpowiedziała na pytanie.

– Odeszła! – zawołała, używając nieświadomie figury retorycznej.

„A więc tym razem to nie lustro” – pomyślała pani Tulliver.

– Umarła przedwczoraj – ciągnęła pani Pullet. – A nogi miała takie grube jak ja cała – dodała z głębokim smutkiem po chwili przerwy. – Odciągali z niej wodę bez końca, podobno można było pływać, tak ludzie mówili.

– Wobec tego wielka łaska boska, moja Zosiu, że umarła – odparła pani Glegg bystro i twardo, jak przystało na umysł od urodzenia jasny i zdecydowany. – Ale nie mogę się domyślić, o kim ty mówisz.

– Ach, Boże! – wzdychała pani Pullet, potrząsając głową. – W całej parafii nie ma takiego drugiego wypadku wodnej puchliny. To stara pani Sutton z Twentylands.

– Cóż, ani to nasza krewna, ani dobra znajoma, o ile mi wiadomo – odparła pani Glegg, która zawsze płakała, jak przystało, gdy coś przydarzyło się jej krewnym, ale nigdy poza tym.

– Jest naszą znajomą, boć przecie oglądałam jej nogi jak banie... Stara kobieta, która bez ustanku mnożyła swój kapitał i sama się nim zajmowała do ostatniej chwili, i zawsze trzymała pod poduszką klucze. Niewielu jest starych parafian takich jak ona.

– Powiadają, że zażyła całą furmankę lekarstw – stwierdził pan Pullet.

– Ach! – wzdychała pani Pullet. – Ona miała jeszcze inną chorobę przed puchliną i doktorzy nie mogli powiedzieć, co to takiego. A kiedy na ostatnie święta Bożego Narodzenia poszłam ją odwiedzić, powiedziała mi: „Pani Pullet, jak pani będzie miała kiedy wodną puchlinę, niech pani o mnie pomyśli”. Tak powiedziała – pani Pullet zaczęła znowu gorzko szlochać. – To jej własne słowa. Mają ją pochować w sobotę i jesteśmy proszeni na pogrzeb.

– Zosiu – przerwała pani Glegg, nie mogąc powstrzymać się od rozsądnych napomnień. – Zosiu, dziwię się, że płaczesz i narażasz zdrowie na szwank przez ludzi, którzy nie są z naszej rodziny. Nigdy tak nie postępował twój ojciec ani ciocia Franciszka, ani nikt, ja w każdym razie o czymś podobnym nie słyszałam. Nie mogłabyś się bardziej martwić na wiadomość, że nagle umarł kuzyn Abbot i nie zostawił testamentu.

Pani Pullet ucichła, wypłakując resztę łez. Zarzut, iż zbytnio rozpacza, raczej jej pochlebił, niż ją oburzył. Nie każdy może się zdobyć na takie łzy po sąsiedzie, który mu nic nie zostawił. Pani Pullet jednak poślubiła ziemianina, który grunta swe puszczał w dzierżawę, toteż stać ją było na to, by płakać i robić wszystko z największą w parafii godnością.

– Pani Sutton pozostawiła jednak testament – rzekł pan Pullet w mglistym przekonaniu, że mówi coś, co usprawiedliwia łzy jego żony. – Nasza parafia jest bardzo bogata, ale powiadają, że nikt nie zostawi po sobie takich tysięcy jak pani Sutton. Nie robiła żadnych zapisów, tylko wszystko w jednym kawałku dała siostrzeńcowi swojego męża.

– Nic jej nie przyszło z tego bogactwa – odparła pani Glegg – jeśli nie miała go oddać komu innemu, jak tylko rodzinie męża. Smutne to, kiedy taki jest koniec wszystkich wysiłków człowieka. Nie żebym była z tych, co nie chcieliby zostawić po śmierci więcej gotówki na procencie, niż ludzie sądzili. Ale bardziej to smutne, kiedy pieniądze muszą przejść na inną rodzinę.

– Widzisz, Janko – odparła pani Pullet, która na tyle już oprzytomniała, że zdjęła woalkę i złożyła ją pieczołowicie – pani Sutton zostawiła pieniądze bardzo miłemu człowiekowi. Jest chory na astmę i chodzi spać o ósmej, co wieczór, sam mi to powiedział, zupełnie otwarcie, kiedyśmy wychodzili z kościoła którejś niedzieli. Nosi skórkę zajęczą na piersi i trochę sepleni, prawdziwy dżentelmen. Mówiłam mu, że niewiele jest w roku miesięcy, żeby mnie doktor nie oglądał. A on na to: „Pani Pullet, potrafię pani współczuć”. Tak powiedział, własne jego słowa. Ach! – westchnęła pani Pullet, potrząsając głową na myśl, że niewielu jest takich, którzy rozumieją jej przeżycia z czerwoną i białą miksturą, z mocnymi kropelkami w małych butelkach i słabymi kropelkami w dużych butelkach, z pigułkami na wapory za szylinga i lekarstwem za osiem pensów. – Może bym teraz poszła i zdjęła czepiec? Czy pudło wniesione, sprawdziłeś? – dodała, zwracając się do męża.

Pan Pullet zapomniał; była to niewybaczalna pomyłka, pospieszył więc, gnany wyrzutami sumienia, by ją naprawić.

– Zaniosę je na górę, Zosiu – napomknęła pani Tulliver, chcąc wyjść jak najszybciej, bo inaczej pani Glegg zacznie tłumaczyć, co myśli o tym, że Zosia jest pierwszą Dodsonówną, która niszczy sobie zdrowie lekarstwami.

Pani Tulliver z przyjemnością poszła z siostrą na górę; obejrzała dokładnie jej czepeczek, nim go pani Pullet włożyła na głowę, rozmawiając o modniarstwie w ogóle. Ta właśnie słabość Bessy wzbudzała litość pani Glegg. Bessy ubierała się ponad stan i była zbyt dumna, by wkładać na swe dzieci wszystkie porządne ubrania, jakie wyciągała siostra Glegg ze starożytnych składów swej garderoby. To grzech i hańba kupować tym dzieciom coś więcej nad parę butów. W tym wypadku jednak pani Glegg krzywdziła swą siostrę, bowiem pani Tulliver zrobiła wszystko, co w jej mocy, by nakłonić Madzię do noszenia czepeczka ze słomki oraz farbowanej sukni jedwabnej, przerobionej z ciotczynej. Rezultat musiała jednak ukryć na dnie matczynego serca. Madzia bowiem oświadczyła, że suknia brzydko pachnie farbą, i przy najbliższej okazji w pierwszą niedzielę, kiedy ją włożyła, oblała ją sosem z rostbefu, po czym stwierdziwszy, że to niezły pomysł, wpakowała w sos i czepek, wraz z zielonymi wstążkami, nadając mu w ten sposób wygląd sera ziołowego przybranego zwiędłą sałatą. W obronie Madzi muszę tu powiedzieć, że Tomek śmiał się z tego czepeczka i mówił, że siostra wygląda w nim jak stara Judy z teatru kukiełek. Ciotka Pullet również ofiarowywała im czasem jakieś rzeczy, były one jednak zawsze ładne i podobały się zarówno Madzi, jak i jej matce. Z pewnością pani Tulliver lubiła panią Pullet najbardziej ze swych sióstr, zresztą z wzajemnością. Pani Pullet jednak martwiła się, że Bessy ma takie okropne, dziwaczne dzieci; oczywiście, zawsze zrobi dla nich, co tylko będzie mogła, ale szkoda, że nie są takie grzeczne i ładne jak córka siostry Deane. Madzia i Tomek uważali ze swej strony ciotkę Pullet za zupełnie znośną, przede wszystkim dlatego, że nie była ciotką Glegg. Podczas wakacji Tomek nigdy nie chciał jeździć z wizytą do ciotek więcej niż raz. Obaj wujowie dawali mu wtedy kieszonkowe, ale u ciotki Pullet, koło piwnicy, siedziało zawsze masę ropuch, w które można było rzucać kamieniami, wolał więc wizyty u niej. Madzia bała się ropuch, które jej się później śniły, lubiła jednak grającą tabakierkę wuja Pulleta. Mimo to ustalono pod nieobecność pani Tulliver, że krew Dodsonów nie daje dobrych wyników w połączeniu z krwią Tulliverów, że w gruncie rzeczy dzieci biednej Bessy to Tulliverowie, i chociaż Tomek ma cerę Dodsonów, z pewnością będzie tak samo do nich niepodobny, jak jego ojciec. Jeśli zaś chodzi o Madzię, to przecież skóra zdarta z pani Moss, siostry pana Tullivera, grubokościstej kobiety, która wyszła za mąż najgorzej, jak tylko sobie można wyobrazić, i nie miała porcelany, za to miała męża, który ledwo ledwo płacił czynsz dzierżawny. Kiedy jednak pani Pullet znalazła się na górze sam na sam z panią Tulliver, uwagi obu dam pod adresem pani Glegg były dość krytyczne i obie zgodziły się po cichu, że nie wiadomo zupełnie, z jaką nową bzdurą wyjedzie za następnym razem siostra Janka. Ich tête-à-tête zostało przerwane wejściem pani Deane z małą Lucy, i pani Tulliver musiała się z niemym bólem przyglądać, jak siostra czesze jasne loki swojej córki. Wprost nie do wiary, żeby pani Deane, najszczuplejsza i najbardziej ziemista z wszystkich Dodsonówien, miała dziecko, które w każdej chwili można by wziąć za dziecko pani Tulliver. A kiedy Madzia stała przy Lucy, wydawała się dwa razy ciemniejsza niż zwykle.

Tak też było i dzisiaj, kiedy Madzia wraz z Tomkiem, ojcem i wujkiem Gleggiem wróciła z ogrodu. Rzuciła niedbale czepeczek i wbiegając z rozwianymi lokami, rzuciła się ku Lucy, która trzymała się matki. Z pewnością kontrast między kuzynkami rzucał się w oczy, a wyrok powierzchownego obserwatora musiał wypaść na niekorzyść Madzi, znawca jednak mógłby w niej dostrzec pewne szczegóły, które w przyszłości obiecywały więcej niż schludna poprawność Lucy. Tak jakby się postawiło obok siebie dzikiego, ciemnego, wyrośniętego szczeniaka i białe kociątko. Lucy wysunęła do pocałunku ładniutkie różane usteczka. Wszystko w niej było ładne: mała krągła szyja, otoczona sznurkiem korali, mały prosty nosek, ani trochę nie zadarty, małe regularne brwi, nieco ciemniejsze niż włosy, orzechowe oczy, które z nieśmiałym zadowoleniem spoglądały na Madzię, wyższą od niej o głowę, choć tylko o rok starszą. Madzia zawsze zachwycała się Lucy. Lubiła ogromnie wyobrażać sobie świat, na którym żyją ludzie nie więksi niż dzieci, a królowa była tam taka właśnie jak Lucy, z małą koroną na głowie i małym berłem... tylko że była nią sama Madzia, w postaci Lucy.

– Lucy! – wybuchnęła, ucałowawszy kuzynkę. – Pójdziesz ze mną i z Tomkiem, dobrze? Ucałuj ją, Tomku.

Tomek również podszedł do Lucy, nie miał jednak zamiaru jej całować, o nie, podszedł do niej z Madzią, bo to wydawało się jakoś łatwiejsze niż witanie się z ciotkami i wujami. Stał i patrzył tak przed siebie bez celu, zaczerwieniony, speszony, z półuśmiechem, typowym dla nieśmiałych chłopców, kiedy są w towarzystwie – jakby znaleźli się na tym świecie przez pomyłkę i zastali go pesząco nieubranym.

– Witajcie! – zakrzyknęła ciotka Glegg. – Cóż to, czy dzieci, wchodząc do pokoju, nie widzą swoich wujostwa? Nie tak bywało za moich młodych lat.

– Idźcie i porozmawiajcie z rodziną, moi drodzy – wypychała ich pani Tulliver, smutna i zaniepokojona. Chciała szepnąć Madzi, żeby poszła się przedtem uczesać.

– No, jak się macie? Mam nadzieję, że jesteście grzeczni – ciągnęła ciotka Glegg, wciąż tak samo głośno i przesadnie, ściskając ich dłonie upierścienionymi rękami aż do bólu i obcałowując ich niechętnie nadstawione policzki. – Podnieś no głowę, Tomku, spójrz na mnie. Chłopcy, którzy chodzą do szkoły, powinni trzymać głowę wysoko. Spójrz na mnie. – Tomek wyraźnie nie znajdował w tym przyjemności, chciał bowiem wyciągnąć rękę z jej dłoni. – Zaczesz sobie włosy za uszy, Madziu, i uważaj, bo ci się sukienka zsuwa z ramion.

Ciotka Glegg zawsze zwracała się do nich głośno i dobitnie, jakby uważała, że są głusi czy też może raczej głupawi. Uważała, iż w ten sposób budzi w nich poczucie odpowiedzialności i zbawiennie, a hamująco wpływa na ich złe skłonności. Bessy tak okropnie rozpuszcza dzieci – trzeba, żeby ktoś przypominał im o obowiązkach.

– Moje wy kochanki – mówiła ciotka Pullet współczującym tonem – jakżeście wyrośli od ostatniego czasu. Mam nadzieję, że to ich nie osłabia – dodała, spoglądając na młynarzową ponad głowami dzieci. – Mała ma, moim zdaniem, za dużo włosów. Na twoim miejscu, Bessy, trochę bym je wystrzygła i skróciła, to bardzo niezdrowo. Wcale bym się nie dziwiła, żeby w tym właśnie tkwił powód jej ciemnej cery, jak myślisz, co? – zwróciła się do pani Deane.

– Nie wiem, Zosiu – odparła zapytana, zaciskając usta i spoglądając krytycznie na Madzię.

– Nie, nie – odparł pan Tulliver – mała jest jak najzdrowsza, nic jej nie dolega. Czerwona pszenica jest równie dobra jak biała, a są tacy, co najbardziej lubią ciemne ziarno. Ale dobrze by było, gdyby jej Bessy przycięła krótko włosy, na gładko.

W piersi Madzi powstało w tej chwili straszliwe postanowienie, lecz powstrzymała się jeszcze na chwilę, pragnąc się dowiedzieć od ciotki Deane, czy puści z nimi Lucy, ciotka Deane bowiem rzadko pozwalała swej córce nawet przyjeżdżać do młyna. Wysunąwszy wiele powodów do odmowy, ciotka Deane zwróciła się do samej Lucy o zdanie.

– Nie chcesz nigdzie chodzić bez matki, prawda, Lucy?

– Tak, mamo – odparła płochliwie dziewczynka, oblewając się ciemnym rumieńcem aż po szyję.

– Doskonale, moja mała. Niech zostanie z nami, kochanko – zwrócił się do żony pan Deane, wielki, ale żwawy mężczyzna o tym typie urody, jaki spotkać można na wszystkich szczeblach angielskiej drabiny społecznej: czaszka wyłysiała na ciemieniu, ruda broda, wypukłe czoło, ogólne wrażenie tężyzny, ale bez śladów ociężałości. Można spotkać arystokratę o tym typie urody, można też spotkać sklepikarza czy robotnika dniówkowego; bystrość jednak, wyzierająca z brązowych oczu pana Deane’a, mniej była pospolita niż jego wygląd zewnętrzny. Trzymał mocno w ręku srebrną tabakierkę i od czasu do czasu częstował pana Tullivera, który miał zaledwie posrebrzaną, wobec czego, oczywiście, żartował ustawicznie ze szwagrem, proponując mu wymianę nie tylko tabaki, lecz i tabakierki. Pan Deane otrzymał swoją od głównych udziałowców firmy, którzy dali mu jednocześnie udział w interesie, w uznaniu jego zasług jako kierownika. Mieszkańcy St. Ogg’s mieli o nim bardzo wysokie mniemanie, a niektórzy byli nawet zdania, że panna Zuzanna Dodson, która, jak w swoim czasie sądzono, zrobiła najgorszą partię ze wszystkich sióstr, może jeszcze w przyszłości jeździć lepszym zaprzęgiem i mieszkać w piękniejszym domu niż jej siostra Pullet. Daleko mógł zajść człowiek mający udział w wielkiej firmie przemysłowo-armatorskiej Guest i Sp., związanej z koncernem bankowym. A pani Deane, jak to stwierdzały jej najbliższe przyjaciółki, była dumna i żądna posiadania. Ona już dopilnuje, by jej mąż nie stał w miejscu.

– Madziu – szepnęła matka, przywołując do siebie dziewczynkę, gdy tylko ustalona została sprawa Lucy. – Na litość boską, idź i uczesz się. Prosiłam cię, żebyś tu nie przychodziła, dopóki cię Marta nie uczesze, wiesz przecież!

– Tomek, wyjdź ze mną – szepnęła Madzia, ciągnąc brata za rękaw. Tomek usłuchał jej chętnie.

– Chodź ze mną na górę – szepnęła, kiedy się znaleźli za drzwiami. – Chcę coś zrobić jeszcze przed obiadem.

– Nie mamy już czasu, żeby się jeszcze w coś zabawić przed obiadem – oponował Tomek, którego wyobraźnia nie znosiła żadnych nowości i zmian w planach.

– Wystarczy nam czasu. Chodź, Tomku.

Chłopiec podążył za dziewczynką na górę do pokoju matki, gdzie mała podeszła natychmiast do szuflady i wyciągnęła z niej wielkie nożyczki.

– Po co ci one, Madziu? – w Tomku obudziła się natychmiast ciekawość.

Madzia odpowiedziała na to, chwytając jeden ze swoich loków na przodzie i obcinając go równo przez środek czoła.

– O rety, Madziu, dostaniesz ty za to! – zawołał Tomek. – Zostaw to już, przestań!

Ciach, zamachnęły się wielkie nożyce, jeszcze nim skończył mówić. Właściwie zabawa była dobra – Madzia będzie tak śmiesznie wyglądać.

– Masz, Tomku, obetnij je z tyłu – prosiła Madzia, przerażona własnym zuchwalstwem i niecierpliwa, by zakończyć sprawę.

– Wiesz dobrze, że dostaniesz za to. – Tomek krytycznie kiwał głową i trochę niepewnie ujął nożyce w ręce.

– To nic, śpiesz się – mówiła Madzia, tupiąc lekko nogą. Policzki jej pokrywał ciemny rumieniec.

Takie były grube te czarne loki – cóż mogło stanowić większą pokusę dla chłopca, który już zakosztował wzbronionej mu przyjemności strzyżenia grzywy kucyka. Mówię to do tych, którzy znają rozkosz zaciskania nożyczek na opornej gęstwie włosów. Jedno cudowne chrzęszczące ciachnięcie, a potem następne i następne, i wszystkie loki z tyłu głowy Madzi upadły ciężko na podłogę, a dziewczynka stanęła ostrzyżona w nierówne zęby, ale w poczuciu lekkości i swobody, jakby wydostała się z gęstego lasu na otwartą równinę.

– O, Madziu. – Tomek skakał wokół niej i poklepywał się po kolanach, pękając ze śmiechu. – O rety, jak ty śmiesznie wyglądasz. Spojrzyj do lusterka – jak ten wariat, za którym rzucaliśmy łupinami w szkole.

Madzia poczuła niespodziewane ukłucie w sercu. Przedtem myślała tylko o tym, by się wyzwolić od dokuczliwych włosów i związanych z nimi dokuczliwych uwag, a troszeczkę także o triumfie, jaki jej da nad matką i ciotkami ten zdecydowany postępek. Wcale nie chciała, żeby jej włosy pięknie wyglądały, nie, ona pragnęła tylko, żeby ludzie uważali ją za mądrą dziewczynkę i nie doszukiwali się w niej bez ustanku jakichś wad. Teraz jednak, kiedy Tomek zaczął się z niej śmiać i powiedział, że wygląda jak wariat, sprawa nabrała nagle zupełnie innego posmaku. Spojrzała w lustro; Tomek wciąż śmiał się i klaskał w dłonie, lecz zaczerwienione policzki Madzi pobladły, a wargi jej poczęły się trząść.

– O, Madziu, musisz teraz zejść prosto na obiad! – wołał Tomek.

– Nie śmiej się ze mnie! – krzyknęła z pasją Madzia zalana łzami wściekłości, tupiąc nogami i waląc go z całej siły.

– Uspokój się, ty szalona. To po co obcięłaś włosy? Idę na dół, czuję już obiad.

Zbiegł do jadalni, zostawiając Madzię z gorzkim przeświadczeniem, że dokonała rzeczy nieodwracalnej, co jej małe serduszko przeżywało nieledwie każdego dnia. Teraz, kiedy już rzecz została dokonana, dziewczynka rozumiała jasno, że popełniła czyste szaleństwo i że będzie musiała jeszcze więcej wysłuchiwać na temat swych włosów i więcej o nich myśleć. Madzia bowiem rzucała się do czynu pod wpływem namiętnych impulsów, a później zastanawiała się nie tylko nad konsekwencjami, ale i nad tym, co by się stało, gdyby tego nie była uczyniła, bujna zaś wyobraźnia pomagała jej przeżywać wszystkie szczegóły i wyolbrzymiać jeszcze okoliczności. Tomek nigdy nie robił takich szaleństw jak Madzia, bowiem instynkt podszeptywał mu wyraźnie, co się obróci na jego korzyść, a co na niekorzyść, tak więc, chociaż był bardziej samowolny i uparty niż siostra, matka rzadko mogła go nazwać niegrzecznym. Jeśli jednak Tomek zrobił podobny błąd, bronił go i upierał się przy nim; on „nie żałował”. Jeśli zerwał postronek od bicza ojca, bo smagał właśnie bramę – to trudno, nie jego wina, rzemień nie powinien się był okręcić wokół zawiasów. Jeśli Tomek Tulliver smagał bramę, pewien był nie tego, że każdy chłopiec, który smaga bramę, postępuje dobrze, lecz że on, Tomek Tulliver, smagając tę właśnie bramę, postępuje dobrze, wobec czego nie będzie swego czynu żałował. Madzia jednak, stojąc we łzach przed lustrem, wiedziała, że nie może zejść na dół na obiad, że nie zniesie surowych spojrzeń i surowych słów ciotek ani śmiechu Tomka i Lucy czy usługującej przy stole Marty, a może ojca i wujów – bo przecież jeśli Tomek śmiał się z niej, to i inni zrobią to samo. A gdyby nie obcięła sobie włosów, to mogłaby siedzieć teraz z Tomkiem i Lucy i jeść pudding morelowy i śmietankowe ciastka. Teraz pozostawały jej tylko łzy... Siadła zrozpaczona i nieszczęśliwa pośród swych czarnych loków, jak Ajaks pomiędzy zabitymi owcami. Ból ten wyda się może pospolity starym wyjadaczom, którzy muszą myśleć o rachunkach świątecznych, o zmarłych miłościach i zerwanych przyjaźniach, lecz ból Madzi był równie gorzki, a może nawet i bardziej gorzki niż to, co lubimy nazywać przeciwstawnie „prawdziwymi troskami życia dojrzałego”. „Ach, moje dziecko, gdy dorośniesz, będziesz miała prawdziwe powody do strapień” – takie słowa pocieszenia słyszeliśmy prawie zawsze w dzieciństwie i takie właśnie powtarzamy innym dzieciom, gdyśmy już osiągnęli wiek dojrzały. Któż z nas w dzieciństwie nie szlochał rozpaczliwie w jakimś obcym miejscu, gdy stracił nagle z oczu matkę czy niańkę? Nie możemy sobie jednak przypomnieć ostrości tego bólu i płakać nad nim tak gorzko, jak płakać potrafimy nad świeżo pozostałymi w pamięci smutkami sprzed pięciu czy dziesięciu lat. Każda bolesna chwila zostawiła w nas swój ślad i wciąż w nas żyje, ale pamięć o niej musiała się przemieszać z trwalszymi przeżyciami młodości i wieku dojrzałego. Dlatego właśnie spoglądamy teraz na smutki naszych dzieci z uśmiechem niedowierzania; ich ból wydaje się nam nierealny. Czy istnieje człowiek, który może przypomnieć sobie jakieś wypadki z dzieciństwa, pamiętając nie tylko o tym, co zrobił, co mu się stało, co lubił, kiedy nosił jeszcze koszulę w zębach, lecz również przypomnieć sobie najszczegółowiej i przywołać wyraziście w pamięci uczucia, jakie go przejmowały w latach, kiedy czas od wakacji do wakacji dłużył się tak niesłychanie. Co czuł, kiedy koledzy wykluczyli go z gry, bo źle odbijał piłkę, ot tak, z przekory, albo co czuł, kiedy w dżdżysty dzień wakacji nie wiedział, czym się zająć, i z próżniactwa przeszedł do psot, od psot do zaczepki, a od zaczepki do wściekłości? Albo gdy matka zdecydowanie odmówiła jego prośbie, by mu uszyć w tym półroczu kurteczkę z połami, chociaż wszyscy koledzy już takie nosili? Jeśli potrafimy przypomnieć sobie te gorycze dzieciństwa, te mgliste wyobrażenia, to przedziwnie krótkowzroczne spojrzenie na życie, które tę gorycz pogłębiają jeszcze – nie możemy lekceważyć smutków naszych dzieci.

– Panienko, ma panienka zejść w tej chwili na dół! – wołała Kezia, wbiegając do pokoju. – Ojej! Co panienka zrobiła! W życiu nie widziałam takiego straszydła!

– Przestań, Keziu – odparła Madzia ze złością. – Wynoś się stąd.

– Ale powiadam, że ma panienka zejść na dół w tej chwili. Mamusia kazała panience – rzekła Kezia, podchodząc do Madzi i starając się podnieść ją z podłogi.

– Idź sobie, Keziu, nie chcę obiadu – odparła Madzia, odpychając rękę służącej. – Nie zejdę.

– Dobrze, ja nie mam czasu tu stać. Muszę iść i podawać do stołu – odparła Kezia, wychodząc.

– Madziu, ty głuptasie – wołał Tomek, zaglądając dziesięć minut później do pokoju. – Czemu nie zejdziesz na obiad? Tyle jest pyszności i mama też mówi, żebyś zeszła. Dlaczego płaczesz, ty głupia?

To było potworne. Tomek, taki nieczuły i obojętny! Gdyby to on płakał na podłodze, Madzia płakałaby z nim razem. I na dodatek obiad taki dobry, a ona jest taka głodna! To okropne!

Ale Tomek nie był zupełnie wyzbyty uczuć. Nie miał zamiaru płakać i nie uważał, by Madziny smutek mógł zniszczyć jego apetyt na deser, podszedł jednak do siostry, przysunął policzek do jej twarzy i zaczął mówić cichym, pocieszającym głosem:

– Nie zejdziesz, Madzinku? Może ci przynieść tutaj trochę puddingu, jak już zjem swój? I ciastek, i coś jeszcze?

– Taak – jęczała Madzia, czując, że życie jest już trochę lżejsze do zniesienia.

– Dobrze – odparł Tomek, idąc do drzwi. Ale odwrócił się jeszcze i powiedział: – Lepiej by jednak było, gdybyś zeszła. Na deser są orzechy i wino porzeczkowe.

Po wyjściu Tomka Madzia przestała płakać i zamyśliła się głęboko. Dobroć brata złagodziła nieco jej ból, a wizja orzechów i wina zaczęła wywierać swój właściwy wpływ.

Powoli wstała z podłogi, zasypanej włosami, i zeszła na dół. Stanęła, oparłszy się ramieniem o framugę otwartych drzwi do jadalni, i zajrzała do środka. Zobaczyła Tomka i Lucy, puste krzesło między nimi przy bocznym stole i ciastka śmietankowe. To było zbyt wiele. Wśliznęła się do środka i skierowała się ku pustemu krzesłu. Lecz jeszcze nim usiadła, już pożałowała, że tu przyszła, i zapragnęła znaleźć się z powrotem w pokoju na górze.

Zobaczywszy córkę, pani Tulliver wydała cichy okrzyk; tak ją „skręciło”, że upuściła na półmisek łyżkę od sosu, czego ślady najwyraźniej zaznaczyły się na obrusie. Kezia bowiem nie zdradziła przyczyny, dla której Madzia odmówiła zejścia na dół, nie chcąc, by pani, w chwili krajania mięsa, musiała przeżywać taki wstrząs. Tak więc młynarzowa nie podejrzewała nic więcej ponad zwykłą przekorę, która będzie karą dla Madzi, ponieważ małej przepadnie połowa obiadu.

Kiedy pani Tulliver krzyknęła, wszystkie oczy zwróciły się w tym samym kierunku, co i matczyny wzrok. Uszy i policzki Madzi zaczęły płonąć, kiedy wujaszek Glegg, miły starszy pan o siwych włosach, zawołał:

– Cóż to! Kto to taki? Nie znam tej dziewczynki. Czy to jakaś przybłęda znaleziona na drodze, Keziu?

– Poszła i sama obcięła sobie włosy – zauważył półgłosem pan Tulliver z wielką uciechą. – Widział ktoś taką rezolutną dziewczynkę?

– Zrobiłaś z siebie okropnie śmiesznego stwora, moja panno – stwierdził wuj Pullet, a prawdopodobnie żadna jego uwaga nigdy nie zrobiła na nikim tak miażdżącego wrażenia.

– Wstyd – oświadczyła ciocia Glegg głośnym i ostrym tonem wymówki. – Mała dziewczynka, która samowolnie obcięła włosy, powinna dostać lanie i chleb z wodą na obiad, a nie przychodzić tutaj i siadać ze swoimi ciotkami i wujami.

– Tak, tak! – dodał wujek Glegg, pragnąc obrócić w żart to oświadczenie – powinna iść do więzienia, a tam by ją ostrzygli do końca, na łysą pałę.

– Jeszcze bardziej jest teraz podobna do Cyganki – stwierdziła z ubolewaniem ciocia Pullet. – To straszne nieszczęście, Bessy, że mała jest taka ciemna, bo chłopak ma dość jasną cerę. Zastanawiam się, czy jej ta ciemna skóra nie zaszkodzi w życiu.

– Niedobre dziecko! Łamiesz serce swojej matce – rzekła pani Tulliver ze łzami w oczach.

Madzia słuchała tego chóru wyrzutów i szyderstw. Najpierw zaczerwieniła się ze złości, która dała jej chwilową siłę do walki, toteż Tomek sądził, że stawi czoło niebezpieczeństwu, zachęcona widokiem wniesionego właśnie puddingu i ciastek śmietankowych, i pod tym wrażeniem szepnął: 

– Mówiłem ci, Madziu, że dostaniesz. – Chciał, żeby to zabrzmiało przyjacielsko, Madzia jednak była przekonana, że Tomek cieszy się z jej hańby. W jednej chwili opuściły ją i tak słabe siły, serce jej wezbrało bólem i dziewczynka, podniósłszy się z krzesła, podbiegła do ojca, ukryła twarz w jego ramieniu i zaczęła szlochać.

– Cicho, cicho, mała – uspokajał ją ojciec, obejmując córkę ramieniem. – Nie martw się, miałaś rację, że obcięłaś włosy, jeżeli ci przeszkadzały. Nie płacz już, tatuś cię obroni.

O, balsamiczne słowa serdeczności! Madzia nigdy nie zapomniała żadnej z tych chwil, kiedy „ojciec jej bronił”. Skrywała je głęboko w sercu i wspominała często wiele lat później, kiedy mówiono, że jej ojciec bardzo źle postępował ze swymi dziećmi.

– Jakżeż twój mąż rozpuszcza tę dziewczynę, Bessy – rzekła pani Glegg głośnym szeptem do siostry. – Zupełnie ją zmarnuje, jeśli się tym nie zajmiesz. Mój ojciec nigdy tak nie wychowywał swoich dzieci. Inaczej by wtedy wyglądała nasza rodzina!

Wydawało się, że kłopoty rodzinne pani Tulliver osiągnęły w tej chwili ten punkt, w którym się już nic nie odczuwa. Nie zwróciła uwagi na słowa siostry, lecz odrzuciwszy wstążki czepeczka, zaczęła w milczącej rezygnacji rozdzielać pudding.

Deser przyniósł Madzi całkowite wyzwolenie, bowiem powiedziano dzieciom, że mogą orzechy i wino zabrać do altanki, ponieważ dzień jest ciepły. Uciekli więc na dwór, pomiędzy okryte pąkami krzaki w ogrodzie, biegnąc równie szybko jak małe zwierzątka, które się wydostały spod piekącej soczewki.

Pani Tulliver nie bez wyrachowania udzieliła tego zezwolenia, teraz bowiem, kiedy obiad się skończył i nie było specjalnie o czym myśleć, nastała odpowiednia chwila, by oznajmić zamiary pana Tullivera w sprawie Tomka; lepiej też, żeby Tomek nie znajdował się wówczas w pokoju. Dzieci na ogół słuchały wszystkiego, co się o nich mówiło, bez najmniejszych ograniczeń, jakby to były małe ptaszki, które i tak nic nie rozumieją, choćby nie wiem jak wyciągały szyjki i nastawiały uszu. W tym jednak wypadku pani Tulliver okazała niezwykłą powściągliwość, bowiem miała ostatnio dowód, że Tomek z dużym niezadowoleniem myśli o nauce u duchownego i że uważa to za równoznaczne z nauką u policjanta. W głębi serca młynarzowa chowała żałosne przekonanie, że bez względu na to, co powie jej siostra Pullet czy Glegg, mąż postąpi tak, jak mu się spodoba, ale jeżeli pomysł okaże się niefortunny, obie te panie nie będą mogły zarzucić Bessy, iż przystała na szaleństwo męża, nie mówiąc rodzinie ani słowa o całej sprawie.

– Mężu – przerwała młynarzowi rozmowę z panem Deane’em – myślę, że czas już powiedzieć wujostwu naszych dzieci, co zamierzasz uczynić z Tomkiem.

– Dobrze – odparł pan Tulliver nieco ostro. – Nie mam zamiaru ukrywać przed nikim, co zamierzam z nim robić. Postanowiłem – dodał, zwracając się do pana Glegga i pana Pulleta – postanowiłem posłać go do pana Stellinga, pastora w King’s Lorton – człowieka, jak słyszałem, ogromnie wykształconego – żeby go nauczył, czego potrzeba.

W towarzystwie rozległ się szmer zdumienia, taki, jaki często rozlega się w wiejskim kościele, kiedy wierni usłyszą z ambony aluzję do ich spraw codziennych. Zebranej rodzinie wydało się równie zdumiewające, że do spraw domu pana Tullivera wkracza jakiś pastor. Wuj Pullet nie mógłby się bardziej zachmurzyć, gdyby usłyszał, że pan Tulliver posyła Tomka na naukę do Lorda Kanclerza, wuj Pullet bowiem należał do tej nieistniejącej już dzisiaj klasy drobnych właścicieli ziemskich w Anglii, którzy ubierali się w doskonałe sukna, płacili wysokie podatki i czynsze, chodzili do kościoła i jadali specjalnie wystawne obiady w niedziele, nie przypuszczając nawet, że w konstytucji brytyjskiej punkty tyczące Kościoła i państwa mają konkretne przyczyny, lecz sądząc, że jest tak niezmienna, jak system słoneczny i planetarny. Smutne to, lecz prawdziwe, że pan Pullet wyobrażał sobie niejasno, iż biskup to pewien rodzaj baroneta, który może być albo nie być duchownym. A ponieważ plebanem w jego parafii był człowiek pochodzący z wielkiej i bogatej rodziny, myśl, że duchowny może się parać nauczaniem, zbyt była mu odległa, by wujaszek mógł się do niej przyzwyczaić. Rozumiem, że w dzisiejszych oświeconych czasach trudno jest wam uwierzyć w ignorancję pana Pulleta, ale zastanówcie się, jak niezwykłe rezultaty mogą dać, w sprzyjających okolicznościach, ludzkie wrodzone skłonności. A wuj Pullet miał wielką wrodzoną skłonność do ignorancji, był więc pierwszym, który wyraził swe zdumienie.

– A po cóż ty, szwagrze, chcesz go posyłać do pastora? – zapytał, mrugając oczyma ze zdumienia i spoglądając na pana Glegga i pana Deane’a, czy oni pojmują, o co idzie.

– Bo pastorzy to najlepsi nauczyciele, jak się dowiedziałem – odparł biedny pan Tulliver, który w labiryncie tego dziwnego świata chwytał się mocno i skwapliwie każdego rzuconego mu kłębka. – Jacobs, ten z akademii, nie jest duchownym i bardzo źle prowadził mojego chłopaka, postanowiłem więc, że jeśli go jeszcze poślę do szkoły, to go będzie uczył ktoś zupełnie inny niż Jacobs. A dowiedziałem się, że Stelling to człowiek, jakiego mi potrzeba. Chcę, żeby mały poszedł do niego od św. Jana – zakończył stanowczym tonem, postukując w tabakierkę i biorąc niuch tabaki.

– Będziesz musiał płacić niezłe rachunki za półrocze. Duchowni mają na ogół wyższe wymagania – odparł pan Deane, zażywając tęgi niuch tabaki, jak to czynił zawsze, kiedy pragnął zachować pozycję neutralną.

– Ale czy ty myślisz, że pastor nauczy go rozróżniać dobre ziarno na oko? – zapytał pan Glegg, który ogromnie lubił swoje dowcipy, a że wycofał się już z interesów, uważał, iż nie tylko mu wolno, ale i przystoi patrzeć na wszystko z żartobliwego punktu widzenia.

– Widzicie, ułożyłem sobie w głowie jeden plan co do Tomka – tłumaczył pan Tulliver, milknąc na chwilę po tym oświadczeniu i podnosząc kieliszek.

– Jeśli mi wolno coś powiedzieć, a rzadko mi się na to pozwala – zaczęła pani Glegg tonem gorzkiej wymówki – to chciałabym wiedzieć, co dobrego przyniesie wychowywanie chłopca ponad stan.

– Więc – mówił pan Tulliver, zwracając się nie do pani Glegg, lecz do męskiego grona słuchaczy – jak mówiłem, postanowiłem nie przygotowywać Tomka do mojego zajęcia. Dawno już o tym myślałem, ale zdecydowałem się wtedy, kiedy zobaczyłem, jak się ma sprawa z Garnettem i jego synem. Chciałbym, żeby zabrał się do roboty, do której nie potrzeba kapitału, i chcę mu dać takie wykształcenie, żeby mógł się równać z prawnikami i innymi tam, a od czasu do czasu pomagał mi w moich sprawach.

Pani Glegg; z zamkniętymi ustami wydała jakiś gardłowy dźwięk, w którym mieszała się litość z szyderstwem.

– Byłoby o wiele lepiej, gdyby pewni ludzie zostawili adwokatów w spokoju – powiedziała.

– Czy ten pastor ma jakąś szkołę, taką jak szkoła powszechna w Market Bewley? – zapytał pan Deane.

– Nie, nic takiego – wyjaśnił młynarz. – On weźmie tylko dwóch czy trzech uczniów i przez to będzie miał dla nich więcej czasu.

– Ach, i w ten sposób szybciej ich wszystkiego nauczy. Kiedy się ma dużo uczniów, niewiele im można w tym samym czasie wbić w głowę – zauważył wuj Pullet, czując, że już doszedł do sedna całej skomplikowanej sprawy.

– Ale na pewno będzie chciał o tyle więcej pieniędzy – stwierdził wuj Glegg.

– Okrągłą setkę rocznie, to wszystko – tłumaczył pan Tulliver, dumny ze śmiałości swego postanowienia. – Ale to, widzicie, jest wkład, wykształcenie Tomka będzie jego kapitałem.

– Tak, w tym coś jest – przyznał pan Glegg. – Cóż, szwagrze, może i masz słuszność. Gdy się pieniądze i ziemię puściło, wiedza zostaje najcenniejszą siłą. Widziałem to napisane na oknie w Buxton, pamiętam. A my, ludzie bez wykształcenia, zatrzymamy sobie nasze pieniążki, co, szwagrze Pullet? – Pan Glegg pocierał kolano i wyglądał na ucieszonego.

– Dziwię ci się, mężu! Jak na człowieka w twoim wieku i w twojej sytuacji majątkowej, to doprawdy nie przystoi – stwierdziła jego żona.

– Co mi nie przystoi, pani G.? – zapytał pan Glegg, mrugając wesoło ku reszcie towarzystwa. – Mój nowy niebieski surdut, który mam na sobie?

– Szkoda, żeś taki niedomyślny. Mówię, że nie przystoi ci żartować, kiedy widzisz, że twoja rodzina pędzi na złamanie karku do ruiny.

– Jeśli szwagierka o mnie mówi – przerwał pan Tulliver bardzo poirytowany – to niech się szwagierka o mnie nie kłopocze. Mogę prowadzić swoje sprawy, nie zawracając nimi głowy innym ludziom.

– Ale, ale – wtrącił pan Deane, zmieniając na szczęście temat – teraz sobie przypominam, że Wakem chce posłać swojego syna – wiecie, tego garbusa – do jakiegoś pastora, prawda, Zuziu? – zwrócił się do żony.

– Nic mi o tym nie wiadomo – odparła pani Deane, znowu mocno sznurując usta. Pani Deane nie była kobietą zdolną brać udział w rozmowie, w której padają pociski.

– Cóż – ciągnął pan Tulliver pogodnie, by pani Glegg mogła stwierdzić, że nie zwraca na jej słowa uwagi – jeśli Wakem myśli oddać syna na naukę do pastora, to ja na pewno nie robię źle, że i Tomka do pastora posyłam. Wakem to największy łajdak, jakiego stworzył diabeł, ale zna się na ludziach, jak mało kto. Powiedzcie mi, u jakiego rzeźnika kupuje Wakem, a ja wam powiem, gdzie dostaniecie dobre mięso.

– Ale syn adwokata Wakema to garbus – zauważyła pani Pullet, dla której cała sprawa miała aspekt pogrzebowy. – To oczywiste, że trzeba posyłać go do pastora.

– Tak – dodał pan Glegg, mylnie interpretując uwagę pani Pullet. – Powinien to szwagier wziąć pod uwagę. Syn Wakema nie pójdzie do żadnego zawodu. Wakem, biedak, zrobi z niego dżentelmena.

– Mój panie – rzekła pani Glegg tonem, który wskazywał, że jej oburzenie próbuje się z sykiem wydostać na świat, chociaż ona postanowiła je w sobie zdusić. – Mój panie, zamilczałbyś lepiej. Pan Tulliver nie potrzebuje ani twojego, ani mojego zdania. Są na tym świecie ludzie, co wiedzą lepiej niż inni.

– Cóż, jeżeli tak jest, to myślę, że o szwagierce mowa – odparł pan Tulliver, którego znowu zaczął ogarniać gniew.

– Och, ja nic nie mówię – odparła sarkastycznie pani Glegg. – Mnie się nigdy nie pyta o zdanie, toteż chowam je dla siebie,

– To chyba po raz pierwszy – stwierdził pan Tulliver. – Jedyna rzecz, jaką szwagierka chętnie daje innym.

– Jeżeli niechętnie daję, to w każdym razie chętnie pożyczam. Są tacy, którym pożyczałam pieniądze, chociaż może będę jeszcze żałować, że pożyczałam rodzinie.

– Dajcie pokój – uspokajał ich pan Glegg, ale nic nie mogło powstrzymać młynarza od odpowiedzi.

– Ma szwagierka obligację, o ile dobrze pamiętam, i bierze szwagierka pięć procent, rodzina nie rodzina.

– Janko – błagała pani Tulliver – wypij wino i pozwól, niech ci nałożę trochę migdałów i rodzynek.

– Wstyd mi za ciebie, Bessy – rzekła pani Glegg, jak kundys, który korzysta ze sposobności, by zacząć obszczekiwać kogoś, kto nie ma kija. – Po co to gadanie o rodzynkach i migdałach!

– Nie bądź że taka kłótliwa, Janko. – Pani Pullet zaczęła popłakiwać. – Możesz dostać ataku, taka jesteś czerwona na twarzy i to zaraz po obiedzie, a myśmy przecież dopiero co skończyły żałobę, wszystkie jak tu jesteśmy, i już odłożyłyśmy żałobne suknie, cośmy je wszystkie nosiły. To niedobrze, tak między siostrami.

– Myślę, że to niedobrze! – odparła pani Glegg. – Do pięknych rzeczy doszło, żeby jedna siostra zapraszała drugą do swojego domu po to, żeby się z nią kłócić i żeby ją obrażać!

– Spokojnie, Janko, spokojnie, bądź rozsądna – prosił pan Glegg.

Ale gdy mówił, pan Tulliver, który nie wylał jeszcze wszystkiej swojej złości, wybuchnął znowu:

– A kto się chce kłócić ze szwagierką? To szwagierka nie może zostawić ludzi w spokoju, tylko ciągle im musi dogryzać. Ja nigdy bym się nie kłócił z kobietą, która by się umiała zachować jak należy.

– Jak należy! – zakrzyknęła pani Glegg, dobywając z gardła coraz ostrzejszych tonów. – Lepsi od ciebie, mój panie, co już dawno pomarli, odnosili się do mnie z większym szacunkiem niż ty, choć przecież mam męża, który siedzi tu i patrzy, jak mnie obrażają. Nigdy by do tego nie doszło, gdyby w naszej rodzinie nie znalazły się takie, co wyszły za mąż gorzej, niż im się nadarzało.

– Jeśli o tym mowa – zawołał pan Tulliver – to moja rodzina jest równie dobra jak wasza, a nawet lepsza, bo nie ma w niej takich przeklętych, złośliwych bab.

– Doskonale – rzekła pani Glegg, podnosząc się z krzesła. – Ty, mężu, uważasz pewnie za właściwe siedzieć tak i słuchać, jak pan Tulliver wymyśla mi, ale ja nie zamierzam pozostać w tym domu ani minuty dłużej. Możesz sobie tu siedzieć i wrócić gigiem – ja pójdę pieszo.

– Wielkie nieba, wielkie nieba – powtarzał pan Glegg melancholijnie, wychodząc za żoną z pokoju.

– Jak mogłeś tak mówić! – wołała pani Tulliver do męża ze łzami w oczach.

– A niech sobie idzie – odparł młynarz, zbyt rozgorączkowany, by go mogły ostudzić nawet najobfitsze łzy. – Niech sobie idzie, im szybciej, tym lepiej. Nigdy już więcej nie będzie próbowała mną komenderować!

– Zosiu – prosiła nieszczęsna pani Tulliver. – Czy myślisz, że to coś da, jeśli pójdziesz za nią i spróbujesz ją uspokoić?

– Lepiej nie, lepiej nie – radził pan Deane. – Załatwi to szwagierka kiedy indziej.

– Wobec tego, siostry, może pójdziemy spojrzeć na dzieci? – zaproponowała pani Tulliver, ocierając łzy.

Żadna propozycja nie mogła przyjść bardziej w porę. Kiedy kobiety wyszły z pokoju, Tulliver miał wrażenie, że powietrze zostało oczyszczone z natrętnych much. Niewiele było rzeczy, które mu sprawiały przyjemność większą nad gawędę z panem Deane’em, a że szwagier pilnie zajmował się interesami, przyjemność ta była dość rzadka. Młynarz uważał pana Deane’a za jednego z najbardziej „wtajemniczonych” ludzi spośród swoich znajomych. Poza tym szwagier miał bardzo złośliwy język, co zgadzało się ze skłonnościami pana Tullivera w tym kierunku, skłonnościami, które nie osiągnęły jeszcze stopnia wypowiedzenia się w słowach. Teraz, kiedy kobiety wyszły, mogli ciągnąć dalej poważną rozmowę, bez żadnych tam płochych babskich wtrącań. Mogli wymienić swe poglądy na temat księcia Wellingtona, którego postępowanie w Sprawie Katolickiej rzuciło całkowicie nowe światło na jego charakter, i wyrażać się krytycznie o jego zachowaniu w czasie bitwy pod Waterloo, której by nigdy nie wygrał, gdyby nie stało za nim tylu Anglików, nie mówiąc już o Blucherze i Prusakach, którzy, jak to słyszał pan Tulliver od kogoś doskonale obeznanego ze sprawą, przyszli akurat w ostatniej chwili. Tu jednak różnili się nieco, pan Deane bowiem, jak twierdził, nie był skłonny przywiązywać wielkiej wagi do Prusaków i miał o nich niedobrą opinię, a to ze względu na sposób, w jaki budują statki, i na bardzo niezadowalające transakcje (chodziło o gdańskie piwo). Pognębiony w tej materii pan Tulliver zaczął wyrażać obawy, że kraj już nigdy nie będzie tym, czym był dawniej, lecz pan Deane, związany z firmą, której dochody szły w górę, miał bardziej optymistyczny pogląd na rzeczywistość. Podał też kilka szczegółów obrazujących stan importu, zwłaszcza skór i cynku, czym uspokoił nieco wyobraźnię pana Tullivera, kierując ją ku odleglejszym czasom, kiedy to kraj zostanie zdany całkowicie na pastwę papistów i radykałów i nie będzie już w nim miejsca dla uczciwych ludzi.

Wuj Pullet siedział sobie w kąciku i mrugając oczyma, słuchał rozmowy o tych skomplikowanych sprawach. Nie znał się na polityce; uważał, że trzeba mieć do tego wrodzone zdolności, ale z tego, co pojął, wywnioskował, że książę Wellington nie był niczym nadzwyczajnym.

Rozdział VIII

PAN TULLIVER UKAZUJE PIĘTĘ ACHILLESOWĄ

– Przypuśćmy, że siostra Glegg zechce odebrać swoje pieniądze... Trudno ci przyjdzie zebrać teraz pięćset funtów – zwróciła się tego wieczoru pani Tulliver do męża, melancholijnie rozpamiętując minione wypadki.

Choć pani Tulliver była już trzynaście lat po ślubie, zachowała całą swoją świeżość z pierwszych lat pożycia małżeńskiego, między innymi zaś niezwykłą łatwość mówienia rzeczy, które doprowadzały męża do wprost przeciwnych wniosków, niż ona mu zamierzała podsunąć. Pewne osoby potrafią zachować w ten znakomity sposób swą młodość – podobnie jak podstarzała złota rybka, która do końca ulega młodzieńczym złudzeniom, że potrafi przepłynąć w linii prostej na drugą stronę otaczającego ją szkła. Pani Tulliver była taką właśnie rozkoszną rybką i choć od trzynastu lat waliła głową w oporną ścianę, robiła to dzisiaj znowu z niesłabnącą ochotą.

Uwaga jej natychmiast ugruntowała pana Tullivera w przekonaniu, że wcale mu nie będzie trudno zebrać pięćset funtów. Kiedy zaś żona zaczęła się uparcie dopytywać, jak on to zrobi, nie biorąc hipoteki na dom i młyn, bo ludzie dzisiaj nie pchają się z pożyczką bez zabezpieczenia, a przecież mówił, że nigdy nie weźmie hipoteki, pan Tulliver, coraz bardziej zdenerwowany, oświadczył, że bez względu na to, czy pani Glegg zechce wycofać swoje pieniądze, czy nie, on je jednak zwróci. Nie ma zamiaru utrzymywać zobowiązań w stosunku do swoich szwagierek. Jak się człowiek wżenił w rodzinę samych bab, to mógłby cierpieć i cierpieć bez końca, gdyby chciał. Ale pan Tulliver nie chciał.

Wkładając nocny czepeczek, młynarzowa popłakiwała z cicha, szybko jednak zapadła w pokrzepiający sen, ukojona myślą, że jutro obgada wszystko z siostrą Pullet, która ją zaprosiła z dziećmi do Garum Firs na herbatę. Nie przypuszczała wcale, by rozmowa ta przyniosła jakieś rozwiązanie sprawy, ale uważała, że minione wypadki nie mogą pozostać niewzruszone pod wpływem wspólnych nad nimi ubolewań.

Mąż jej dłużej walczył z bezsennością, i on bowiem rozmyślał o pewnej wizycie, którą miał odbyć jutro, a jego przewidywania w tej sprawie nie były tak kojące i ogólnikowe, jak myśli jego miłej towarzyszki życia.

Pan Tulliver pod wpływem silnych namiętności postępował bardzo pośpiesznie, co było na pozór niezgodne z jego smutnym przekonaniem o powikłanej zagadkowości spraw tego świata, o czym pamiętał w chwilach mniejszego rozgorączkowania. W rzeczywistości jest nawet dość prawdopodobne, że między tymi dwoma pozornie sprzecznymi zjawiskami istnieje bezpośredni związek, zauważyłem bowiem, że jeśli się chce utwierdzić w przekonaniu, iż motek nici jest splątany, najlepiej pociągnąć gwałtownie za pojedynczą nitkę. Ten właśnie pośpiech kazał panu Tulliverowi wsiąść następnego dnia na konia zaraz po obiedzie (młynarz nie wiedział, co to niestrawność) i ruszyć do Basset, do siostry Moss i jej męża. Postanowiwszy bowiem nieodwołalnie, że odda pani Glegg pożyczkę pięciuset funtów, przypomniał sobie, że ma weksel na trzysta funtów, pożyczonych szwagrowi Moss, i jeśli ów szwagier potrafi jakoś spłacić dług w określonym terminie, zmniejszy tym mylne przekonanie o niewłaściwości śmiałego kroku pana Tullivera, przekonanie, w jakim tkwili ludzie słabego umysłu, którzy chcieli wiedzieć dokładnie, jak trzeba coś zrobić, nim nabrali pewności, iż jest to najzupełniej proste.

Pan Tulliver bowiem znajdował się w pozycji ani oryginalnej, ani nowej, która, jak wszystkie powszednie rzeczy, przynosiła skumulowany rezultat dopiero na dłuższą metę – a mianowicie, uważano go za człowieka o wiele bardziej majętnego, niż był w rzeczywistości. A że lubimy wierzyć w to, co świat o nas myśli, pan Tulliver patrzył na ludzkie upadki i ruiny z tym samym odległym współczuciem, z jakim szczupły, długoszyi mężczyzna dowiaduje się o ataku apopleksji, któremu uległ jego czerwony sąsiad o grubym karku. Często zwykł słuchać miłych dowcipów na temat zamożności człowieka, który prowadzi swój własny młyn i ma kawałek ziemi na dodatek. Oczywiście dowcipy te podtrzymywały w nim przekonanie, że jest człowiekiem o poważnych zasobach. Dodawało to przyjemnego posmaku winu, które wypijał w dni targowe, toteż gdyby nie powtarzająca się systematycznie konieczność płacenia półrocznych opłat, pan Tulliver chętnie zapomniałby o dwóch tysiącach pożyczki hipotecznej, zaciągniętej na jego tak bardzo ponętne dzierżawy. Nie on jednak był temu winien, jeden tysiąc bowiem poszedł na spłatę siostry, kiedy wychodziła za mąż; poza tym człowiek, który ma sąsiadów, co się chcą z nim procesować, nie bardzo może spłacać długi hipoteczne, zwłaszcza jeśli cieszy się dobrą opinią wśród obywateli, a oni proszą go czasem o sto funtów pożyczki i dają zbyt wzniosłe gwarancje, by je można było spisywać na pergaminie. Nasz przyjaciel Tulliver był człowiekiem poczciwego serca i nie lubił odmawiać wprost nawet własnej siostrze, która nie tylko przyszła na świat, można by powiedzieć – zbytecznie, tak jak to bywa z siostrami, stwarzając w ten sposób konieczność zaciągnięcia długu hipotecznego, ale zmarnowała się zupełnie w małżeństwie, koronując swe błędy ósmym dzieckiem. W tym punkcie pan Tulliver świadom był swojej słabości, ale tłumaczył się przed samym sobą, że Gritty, biedaczka, była wcale ładną dziewuchą, nim wyszła za tego Mossa; mówił to czasem nawet z lekkim drżeniem w głosie. Teraz jednak znajdował się w nastroju bardziej odpowiednim dla człowieka interesu, jechał bowiem po drogach o wyjeżdżonych głęboko koleinach przez Basset, parafię tak daleko leżącą od miasteczka targowego i o tak jałowej ziemi, że nie opłacało się prawie wozić tu nasion i nawozów. Podczas tej jazdy zebrał w sobie dostateczną złość na Mossa, człowieka, który nie miał ani pensa kapitału, a do którego zawsze lgnęła zaraza i pomór. Jak mu się pomagało wydobyć z topieli, to się jeszcze głębiej pogrążał. Więcej mu przyjdzie dobrego niż złego, jeśli będzie musiał zebrać teraz te trzy setki. Może zacznie lepiej chodzić koło swych spraw i może nie zrobi w tym roku takiego szaleństwa z wełną, jak w zeszłym. Prawdę mówiąc, pan Tulliver zbyt miękko postępował ze szwagrem; przez dwa lata nie brał od niego procentów i Moss, być może, wyobraża sobie teraz, że nie potrzebuje się kłopotać o zwrot kapitału. Pan Tulliver postanowił jednak nie pomagać dłużej podobnym niedołęgom, a jazda po drogach Basset nie osłabia takich postanowień, bo nie daje jeźdźcowi humoru. Głębokie ślady kopyt końskich, pozostałe tu z błotnistych zimowych dni, były częstym bodźcem do porywczych i pobudliwych wymysłów na stwórcę adwokatów, który za pośrednictwem swych kopyt czy czegoś tam musiał mieć wpływ na stan owych dróg. Szeroka przestrzeń błotnistych pól i rozwalające się ogrodzenie, na które padał wzrok młynarza, ogromnie powiększały złość na nieszczęsnego szwagra, choć przecież nie były to jeszcze jego grunta. Ale nawet jeżeli to nie były ugory Mossa, to niczym się od jego ziem nie różniły; całe Basset było takie samo, ot, żebracka parafia, według niepozbawionej podstaw opinii pana Tullivera. Basset miało ubogą ziemię, ubogie drożyny, ubogiego niemieszkającego tu właściciela, ubogiego i niemieszkającego tu plebana i chyba mniej niż połowę wikarego, również bardzo biednego. Jeśli ktoś, kto wierzy, iż umysł ludzki zdolny jest zatriumfować nad warunkami zewnętrznymi, będzie utrzymywał, że mieszkańcy Basset i bez tego wszystkiego nigdy nie byliby ludźmi wyższego rzędu, to trudno mi będzie argumentować przeciwko temu teoretycznemu twierdzeniu. Wiem tylko, zupełnie konkretnie, że charakter mieszkańców Basset był pełnym odpowiednikiem warunków, w jakich żyli. Grząskie, trawiaste lub gliniaste drogi, które, mogło się zdawać nieprzywykłym oczom, nie prowadziły nigdzie, chyba do siebie nawzajem, w rzeczywistości dążyły cierpliwie do odległego gościńca; większość jednak dróg w Basset szła częściej w innym kierunku, mianowicie do centrum rozpusty, zwanego dawniej oberżą „Pod Markizem Granby”, a teraz przez częstych bywalców nazwanego „Gospodą Dickisonów”. Obszerna, niska izba, podłoga wysypana piaskiem, stęchła woń dymu tytoniowego, złagodzona zapachem zlewek piwa, pan Dickison, oparty o framugę drzwi, z twarzą smutną i zapryszczoną, o wyglądzie tak obcym słonecznemu światłu jak wczorajsza wypalona świeczka. Wszystko to nie wydaje się, być może, bardzo pociągające. Kusiło jednak fatalnie większość mężczyzn, zwłaszcza w wietrzne popołudnia koło godziny czwartej, kiedy znaleźli się koło gospody. Jeśli jakaś żona gospodarza z Basset chciała dowodnie przekonać kogoś, że mąż jej nie jest człowiekiem żądnym rozrywek, mówiła, że nie wydaje on u Dickisona ani szylinga przez cały okrągły rok. Niejednokrotnie powtarzała to pani Moss o swoim mężu, kiedy pan Tulliver był skłonny doszukiwać się w nim wad, tak na przykład jak dzisiaj. Nic zaś nie mogło gorzej wpłynąć na stan ducha młynarza, niż zachowanie się bramy ogrodowej, którą próbował otworzyć pejczem, a która odpowiedziała na to tak, jak zwykły odpowiadać bramy o jednym tylko, dolnym zawiasie: uderzeniem na zgubę goleni, wszystko jedno, czy końskich, czy ludzkich. Pan Tulliver chciał właśnie zejść i przeprowadzić konia przez wilgotne, brudne i zapadnięte podwórze, ocienione ponuro wielkimi, do połowy z bali wzniesionymi budynkami, i dojść do długiego szeregu rozwalających się domków mieszkalnych, stojących na nasypie, tymczasem jednak, w samą porę, ukazał się pastuch, który pozwolił mu nie rezygnować z uprzedniego planu i nie schodzić z konia przez cały czas wizyty. Jeśli człowiek chce powiedzieć coś twardo, niech lepiej siedzi w siodle i mówi z wysokości, spoglądając na daleki horyzont, a nie w błagalne oczy tam, w dole. Pani Moss usłyszała stukot kopyt końskich i, kiedy brat podjeżdżał, wybiegła przed kuchnię z twarzą rozjaśnioną zmęczonym uśmiechem. Na rękach trzymała czarnookie dziecko. W rysach pani Moss można się było dopatrzyć śladów podobieństwa do brata, lecz tłusta rączka dziecka, którą przytulała do policzka, podkreślała jeszcze chudość jej twarzy.

– Jak się cieszę, że przyjechałeś – witała go serdecznie. – Nie spodziewałam się dzisiaj ciebie. Jak się miewasz?

– Nieźle, nieźle, siostro... wcale nieźle – odparł młynarz chłodno i powściągliwie, jakby to pytanie było zbytnią śmiałością z jej strony. Poznała od razu, że jest w złym humorze, nigdy nie mówił do niej „siostro”, chyba tylko jeśli się złościł lub kiedy byli w towarzystwie. Uważała jednak, że taki już jest porządek spraw na tym świecie, iż biedni muszą być poszturchiwani. Nie była bynajmniej przekonana o równości wszystkich ludzi ta cierpliwa, płodna kobieta o kochającym sercu.

– Pewno twojego męża nie ma w domu? – zapytał pan Tulliver po chwili ponurego milczenia, podczas której z budynku wybiegło czworo dzieci, jak kurczęta, których matka znalazła się nagle poza kurnikiem.

– Nie ma go, ale jest tam, na kartoflisku. Georgy, leć na pole, ale szybko, i powiedz ojcu, że wujek przyjechał. Zsiądziesz chyba, bracie, i coś przekąsisz?

– Nie, nie mogę zejść z konia, muszę zaraz wracać do domu – odparł pan Tulliver, patrząc przed siebie.

– A jak się ma bratowa i dzieci? – zapytała pokornie pani Moss, nie śmiejąc nalegać.

– O... całkiem nieźle. Tomek od św. Jana idzie do nowej szkoły – to wielki wydatek dla mnie. Bardzo mi to nie na rękę, bo nie mam pieniędzy.

– Gdybyś był tak łaskaw i pozwolił dzieciom przyjechać kiedyś do kuzynów! Moi malcy tęsknią do Madzi, jak nigdy. A ja jestem jej chrzestna i tak ją kocham... Nikt jej nie będzie bardziej dogadzał... no, pewno, według stawu grobla. Ale wiem, że lubi do nas przyjeżdżać, bo to dobre, kochające dziecko, a jaka ona bystra i mądra!

Gdyby pani Moss była najprzebieglejszą na świecie kobietą, a nie, tak jak w rzeczywistości, najbardziej prostoduszną, nie mogłaby wymyślić nic lepszego ponad pochwałę Madzi, by ułagodzić brata. Rzadko znajdował się ktoś, kto z własnej woli powiedział o małej dobre słowo; pochwała jej cnót pozostawała zwykle ojcu. Ciocia Moss jednak widziała zawsze Madzię w najlepszym świetle, dla Madzi zaś dom ciotki był Alzacją[2], gdzie dziewczynka znajdowała się poza zasięgiem prawa. U ciotki Moss jakaś szkoda w domu, brudne buty czy podarta sukienka były najzwyklejszą sprawą. Mimo woli więc oczy pana Tullivera złagodniały i nie odwracał już wzroku od siostry, gdy mówił:

– Tak, tak, ona cię bardziej kocha niż wszystkie inne ciotki. Wdała się w naszą rodzinę, nic w niej nie znajdziesz z Dodsonów.

– Mój mąż powiada, że ona jest kubek w kubek jak ja kiedyś – stwierdziła pani Moss – chociaż ja nie byłam nigdy taka bystra i nie lubiłam książek. Ale wydaje mi się, że moja Lizzy jest do niej podobna – tej też rozumu nie brak. Chodź no tu, Lizzy, kochanie, pokaż się wujkowi. Ledwie cię pozna, tak wyrosłaś.

Lizzy, siedmioletnia czarnooka dziewczynka, spoglądała nieśmiało, kiedy matka wypchnęła ją naprzód, bowiem wujek z młyna Dorlcote zawsze przejmował tutejsze dzieci grozą. Miała o tyle mniej od Madzi ognia i wyrazu, że podobieństwo obu dziewczynek mogło mile połechtać ojcowską próżność pana Tullivera.

– Tak, są trochę podobne – rzekł, spoglądając dobrotliwie na małą postać w ubrudzonym fartuszku. – Obie wdały się w naszą matkę. Dosyć masz córek, Gritty – dodał tonem, w którym współczucie mieszało się z wyrzutem.

– Cztery, niech im Pan Bóg da zdrowie – odparła z westchnieniem pani Moss, sczesując ręką włosy z czoła dziewczynki. – Tyle samo, co i chłopaków. Każda ma po jednym bracie.

– Tak, ale powinny się wziąć za siebie i same dbać o swoje sprawy – rzekł pan Tulliver, czując, że surowość jego słabnie, i chcąc wzmocnić ją nieco tą zdrową uwagą. – Nie powinny myśleć, że ciągle będą ciążyły braciom.

– Pewno, ale mam nadzieję, że bracia będą kochali niebożątka i nie zapomną, że są od jednej matki i ojca; chłopcy nigdy przez to nie zbiednieją – zdobyła się pani Moss na ostatni wysiłek, śpieszny i lękliwy, jak dogasający płomień.

Pan Tulliver ścisnął boki końskie, a potem ściągnął wodze i powiedział ze złością: 

– Stój, hola! – ku niemałemu zdumieniu niewinnego zwierzęcia.

– A im jest ich więcej, tym bardziej się muszą kochać – ciągnęła dydaktycznie pani Moss, spoglądając na dzieci. Lecz po chwili znów zwróciła się do brata: – A i to samo będzie, mam nadzieję, z twoim chłopakiem. Zawsze będzie kochał Madzię, chociaż jest ich tylko dwoje, jak i nas było.

Strzała trafiła prosto w serce pana Tullivera. Wyobraźnia jego nie była specjalnie bujna, ale że myśl o Madzi nigdy go nie opuszczała, szybko dostrzegł podobieństwo między stosunkiem swoim i siostry, a stosunkiem Tomka i Madzi. Czy zdarzy się kiedyś, że jego mała pójdzie w świat bez pieniędzy, a Tomek nie okaże jej serca?

– Tak, tak, Gritty – odezwał się, a w głosie jego dźwięczała teraz jakaś miękkość. – Ale ja zawsze robiłem dla ciebie, co tylko mogłem – dodał, jakby się bronił przed czyimś zarzutem.

– Wcale ci, bracie, nie zaprzeczam i zawsze ci jestem wdzięczna – odparła biedna pani Moss, zbytnio już umęczona pracą i dziećmi, by mieć jeszcze siły na dumę. – Ale jest już ojciec. Cóż tak cię długo nie było?

– Długo? – obraził się zadyszany pan Moss. – Biegłem przez całą drogę. Nie zsiądziesz, szwagrze?

– Owszem, chciałbym pójść z tobą do ogrodu na małą rozmówkę – rzekł pan Tulliver, myśląc, że może wykaże większą stanowczość, kiedy siostry przy nim nie będzie.

Zsiadł więc z konia i poszedł z panem Mossem do ogrodu, ku altance pod cisem, pani Moss zaś stała i patrzyła za nimi w zamyśleniu, poklepując dziecko po plecach.

Wejście mężczyzn do altanki spłoszyło kilka wypoczywających tam kur, które wygrzebywały właśnie głębokie dziury w suchej ziemi, a teraz spłoszone uciekły z gdakaniem. Pan Tulliver usiadł na ławce i postukując pejczem w ziemię tu i ówdzie, jakby był ciekaw, czy się czasem nie zapadnie, zaczął rozmowę, która poprzedzona została czymś w rodzaju warknięcia:

– Widzę, że znowu posiałeś pszenicę na tym polu i nie podsypałeś nawozu. Nic ci z niej nie przyjdzie w tym roku.

Kiedy pan Moss żenił się z panną Tulliver, uważano go za największego dandysa w Basset, teraz zaś miał brodę co najmniej tygodniową i robił wrażenie zgnębionego, zobojętniałego konia pociągowego. Odpowiedział cierpliwie, jękliwym tonem:

– Biedak robi to, na co go stać. Nawóz mogą kłaść tacy, co mają pieniądze na taką zabawę i mogą sobie pozwolić, żeby wsadzić w ziemię połowę zysku, jaki chcą z niej wyciągnąć.

– A ja się zastanawiam, czy to nie tacy mają pieniądze, co to pożyczają i nie płacą procentów – rzekł pan Tulliver, który pragnął zapoczątkować małą kłótnię, jest to bowiem najlepszy i najnaturalniejszy wstęp do zażądania zwrotu pieniędzy.

– Wiem, że ci zalegam z procentami – odpowiedział pan Moss – ale tak mi się nie powiodło zeszłego roku z wełną, a jeszcze do tego żona mi chorowała, więc trudniej nam było niż zwykle.

– Tak – warknął pan Tulliver – są ludzie, którym zawsze trudno; pusty worek nigdy nie stanie prosto.

– Nie wiem, co mi szwagier może zarzucić – rzekł błagalnie pan Moss. – Żaden robotnik dniówkowy nie haruje ciężej niż ja.

– No i co z tego? – zapytał ostro młynarz. – Co z tego, jeśli mężczyzna się żeni, nie mając gotówki, żeby ruszyć swoje gospodarstwo, tylko ten niewielki żoniny posag? Od początku się temu sprzeciwiałem, ale ani jedno, ani drugie nie chciało mnie słuchać. Nie mogę już dłużej wykładać pieniędzy, muszę spłacić pięćset funtów pani Glegg i będę miał wielkie wydatki na Tomka – i tak mi zabraknie, nawet jak wydostanę wszystko, co moje. Musicie się rozejrzeć i pomyśleć, jak możecie mi oddać moje trzysta funtów.

– Jeśli o to szwagrowi idzie – odparł pan Moss, patrząc przed siebie pustym wzrokiem – to lepiej, żebyśmy się wyprzedali i skończyli ze wszystkim. Żeby spłacić szwagra i zapłacić czynsz dzierżawny, musiałbym sprzedać wszystkie bydło, jakie mamy, do ostatniej sztuki.

Ubodzy krewni są bardzo denerwujący, co do tego nie ma dwóch zdań; przyszli na ten świat nieproszeni, a poza tym mają zazwyczaj wielkie wady. Panu Tulliverowi udało się rozzłościć na szwagra tak bardzo, jak tego uprzednio pragnął, mógł więc teraz wstać z ławki i powiedzieć gniewnie:

– Cóż, rób, jak chcesz. Ja nie mogę zarabiać na wszystkich. Muszę pilnować własnych interesów. Nie mogę już dłużej pożyczać wam pieniędzy. Musisz je zdobyć dla mnie jak najszybciej.

Po ostatnich słowach pan Tulliver śpiesznie wyszedł z altanki i nie odwracając się i nie spoglądając na szwagra, podszedł do drzwi kuchennych, gdzie najstarszy chłopiec trzymał jego konia. Pani Moss tymczasem czekała, przestraszona i zdumiona, choć niepozbawiona drobnych radości, bo dziecko, wydając miłe, gulgotliwe dźwięki, wędrowało paluszkami po zwiędłej matczynej twarzy. Pani Moss miała ośmioro dzieci, ale nigdy nie otrząsnęła się z żalu po zmarłych bliźniętach. Pan Moss uważał jednak, że ich odejście nie było pozbawione pewnych dodatnich stron.

– Nie wejdziesz do środka? – zapytała brata pani Moss, spoglądając niecierpliwie na męża, który wolno podążał ku domowi, podczas gdy pan Tulliver wkładał już nogę w strzemię.

– Nie. Do widzenia – odparł, zawracając konia i odjeżdżając.

Póki nie wyjechał za bramę i nie minął kawałka drogi o wyjeżdżonych koleinach, trwał zdecydowanie w swym postanowieniu, nim jednak skręcił w następny zakręt, który miał skryć mu przed oczyma zrujnowane budynki gospodarcze, uderzyła go nagle pewna myśl. Ściągnął konia i kazał mu stać przez dwie czy trzy minuty, podczas gdy on kręcił melancholijnie głową, jakby oglądał jakiś nieładny przedmiot z kilku stron. Widać było, że po pierwszym okresie śpiesznych działań pan Tulliver wraca do przekonania, iż świat ten bardzo jest dziwny. Zawrócił konia i ruszył wolno, wyrażając w głośnym okrzyku najmocniejsze uczucie, które go do owego powrotu nakłoniło:

– Biedna mała! Jak umrę, nie będzie miała pewno nikogo oprócz Tomka! – Po czym popędził konia.

Gromadka dzieci widząc, że pan Tulliver ponownie wjeżdża na podwórze, zaniosła natychmiast z krzykiem tę niesłychaną wiadomość matce, tak więc, kiedy brat podjechał, pani Moss stała znowu w progu. Płakała, ale kołysała przy tym w ramionach dziecko do snu i kiedy brat spojrzał na nią, nie okazywała ostentacyjnie swego bólu, lecz powiedziała tylko:

– Ojciec poszedł z powrotem na pole, jeśli go szukasz.

– Nie, Gritty – odparł łagodnie pan Tulliver. – Nie martw się, to wszystko... Poradzę sobie jakoś bez tych pieniędzy... ale bądź mądra i zaradna, jak tylko możesz.

Na tę niespodziewaną dobroć pani Moss znowu zalała się łzami i nie mogła odpowiedzieć ani słowa.

– Już dobrze, cicho... Moja mała przyjedzie tu do ciebie. Przywiozę ją tutaj i Tomka, nim jeszcze pójdzie do szkoły. Nie martw się... zawszę będę dla ciebie dobrym bratem...

– Dziękuję ci za te słowa – pani Moss otarła łzy, a potem zwróciła się do Lizzy: – Biegnij i przynieś to malowane jajko dla kuzynki Madzi. – Lizzy pobiegła, a po chwili wróciła z małą paczuszką owiniętą w papier.

– Jest gotowane na twardo i pokolorowane włóczką, bardzo ładnie, specjalnie dla Madzi. Bądź tak dobry i zabierz je ze sobą.

– Dobrze, dobrze – odparł pan Tulliver, chowając pieczołowicie jajko w bocznej kieszeni. – Do widzenia.

Tak więc poczciwy młynarz powrócił znowu na drogi Basset, jeszcze głębiej niż przedtem rozmyślając nad dziwnością tego świata, lecz mimo to z uczuciem, iż uniknął niebezpieczeństwa. Przyszło mu bowiem do głowy, że jeśli on okaże się bezlitosny w stosunku do siostry, może to w jakiś sposób wpłynąć w przyszłości na Tomka i ten zachowa się podobnie w stosunku do Madzi, kiedy nie będzie już ojca, który by stanął po jej stronie. Bowiem ludzie prości, tacy jak nasz przyjaciel Tulliver, potrafią sprawy najoczywistsze odziewać w szaty mylnych pojęć i młynarz w ten właśnie zawikłany sposób wytłumaczył sobie, że miłość i niepokój o „małą” obudziły w nim nową czułość dla siostry.

Rozdział IX

WYJAZD DO GARUM FIRS

Gdy ojciec Madzi wyobrażał sobie, jakie kłopoty mogą na nią spaść w przyszłości, dziewczynka kosztowała tymczasem goryczy kłopotów dnia dzisiejszego. Dzieciństwo nie zna złych przeczuć, lecz jednocześnie nie może szukać pociechy w pamięci przeżytych smutków.

Sprawa w tym, że dzień źle się zaczął dla Madzi. Już o jedenastej godzinie radosna myśl o przebywaniu z Lucy i wizja popołudniowych odwiedzin w Garum Firs, gdzie usłyszy grającą tabakierkę wuja Pulleta, zamącona została przybyciem fryzjera z St. Ogg’s, który bardzo surowo ocenił stan, w jakim znalazł jej włosy. Podnosił obsmyczone nierówno loki jeden po drugim i mówił: 

– Proszę spojrzeć – no, no! – tonem, w którym litość mieszała się z niesmakiem, co w pojęciu Madzi równało się wyrażeniu publicznego potępienia. Fryzjer, pan Rappit, miał niezwykle grubo wypomadowane włosy, zaczesane faliście ku górze, jak piramida płomienia z brązu w jakiejś monumentalnej urnie. Wydawał się Madzi w tej chwili najbardziej przerażającym człowiekiem spośród wszystkich jej współczesnych i miała zamiar do końca życia pilnie unikać ulicy, na której mieszkał w St. Ogg’s.

Ponadto, jako że przygotowania do wizyty były zawsze w rodzinie Dodsonów sprawą wielkiej wagi, przykazano Marcie, by wysprzątała pokój pani Tulliver o godzinę wcześniej niż zwykle, tak aby nie odwlekać do ostatniej chwili wyjmowania odświętnych sukien z szaf. Tego rodzaju niedbalstwo zdarza się czasem w rodzinach mniej zdyscyplinowanych, gdzie nie zwija się nigdy wstążek od kapeluszy, gdzie niewiele albo i żadnych zgoła rzeczy nie owija się w srebrny papier i gdzie uważa się za sprawę normalną i niewywołującą bynajmniej wstrząsu, iż po niedzielne ubranie można łatwo sięgnąć. O godzinie dwunastej pani Tulliver miała już na sobie strój wizytowy, a na nim pokrowiec z brązowego holenderskiego płótna, jakby była krzesłem wyściełanym atłasem, wystawionym na niebezpieczeństwo much. Madzia marszczyła się i kręciła ramionami, bo drapał ją niezwykle szorstki staniczek, matka zaś napominała ją ciągle: „Nie rób tak, Madziu, kochanie, tak się tym strasznie oszpecasz”. Policzki Tomka świeciły dziś bardziej niż zwykle przez kontrast z najlepszym niebieskim ubrankiem, które nosił z właściwym spokojem, osiągnąwszy, po krótkiej utarczce z matką, to, co było dlań najważniejszą sprawą w toalecie – mianowicie zgodę na przeniesienie do niebieskiego ubranka zawartości kieszeni codziennych swoich spodni.

Lucy zaś była ładna i porządniutka, jak i wczoraj; nigdy nic złego nie przydarzało się jej sukienkom, nigdy też nie czuła się w nich nieswojo, toteż patrzyła ze zdziwieniem i współczuciem na odęte wargi Madzi i jej dziwne ruchy pod tym nieznośnym staniczkiem. Z pewnością Madzia byłaby go zdarła z siebie, gdyby nie powstrzymywała jej od tego pamięć upokarzającej historii z włosami. Wobec tego zadowoliła się narzekaniem i wierceniem oraz złym humorem przy budowaniu domków z kart, czym pozwolono im się zajmować do obiadu, uważając, że jest to odpowiednia zabawa dla małych dzieci w odświętnych ubrankach. Tomek potrafił budować całe piramidy z kart, Madzia zaś zawsze nie cierpiała kłaść dachu – tak zwykle bywało ze wszystkim, do czego się zabierała, toteż Tomek wyciągnął z tego wniosek, że dziewczynki nie potrafią w ogóle nic zrobić. Okazało się jednak, że Lucy ma niezwykłe zdolności do budownictwa: tak lekko trzymała karty i tak się delikatnie poruszała, że chłopiec podziwiał łaskawie jej domki na równi ze swoimi, o tyle zresztą chętniej, że dziewczynka zwróciła się do niego z prośbą o naukę w tej materii. Madzia również podziwiałaby domki Lucy i dałaby sobie spokój z własnymi nieudanymi budowlami, gdyby staniczek nie doprowadził jej do wściekłości i gdyby Tomek nie śmiał się niepotrzebnie, kiedy domki jej się waliły, i nie nazwał siostry głuptasem.

– Nie śmiej się ze mnie, Tomku – wybuchnęła gniewnie. – Nie jestem głupia. Wiem masę rzeczy, o których ty nie masz pojęcia.

– Och, co pani mówi, moja panno Gorączkowska! Nigdy nie byłem takim złośnikiem jak ty – żeby robić takie miny! Spójrz, czy Lucy robi coś podobnego? Bardziej lubię Lucy niż ciebie i wolałbym, żeby to ona była moją siostrą.

– To głupie i okrutne życzenie – odparła Madzia, porywając się z podłogi, gdzie siedziała, i przewracając wspaniałą pagodę Tomka. Nie chciała tego zrobić, lecz wszystkie okoliczności świadczyły przeciwko niej, toteż chłopiec pobladł z gniewu, nie powiedział jednak ani słowa. Chętnie by ją uderzył, ale wiedział, że tylko tchórze biją dziewczynki, zaś Tomek Tulliver nigdy w życiu nie postąpi jak tchórz.

Madzia stała tak, w popłochu i trwodze, a Tomek podniósł się z podłogi i blady odszedł od ruin zburzonej pagody. Lucy milczała i spoglądała przed siebie jak kociak, który przestał toczyć kłębek włóczki.

– Tomku – odezwała się wreszcie Madzia, postępując parę kroków ku bratu. – Nie chciałam tego zepsuć, naprawdę nie chciałam.

Tomek nie zwrócił na nią uwagi, natomiast wyciągnął z kieszeni kilka ziarnek suchego grochu i zaczął pstrykać nimi w okno – z początku niepewnie, potem z coraz to wyraźniejszym zamiarem uderzenia zgrzybiałego bławatka, co bezczelnie wygrzewał się w słońcu, wyraźnie wbrew prawom natury, a ta wysłała wobec tego Tomka i groszek na zgubę nędznej istoty.

Tak więc dzień ciężko się zaczął dla Madzi. Chłód Tomka zatruwał jej zarówno świeże powietrze, jak i blask słońca. Chłopiec pokazywał Lucy jeszcze nieukończone ptasie gniazda, nie troszcząc się o to, że Madzia ich nie widziała, i odarł z kory witki wierzbowe dla siebie i dla Lucy, nie proponując ani jednej Madzi. Lucy zapytała:

– Madziu, nie chciałabyś rózgi? – Tomek jednak okazał się kompletnie głuchy.

Lecz kiedy zbliżyli się do Garum Firs, wystarczył im paw, który w najodpowiedniejszej chwili rozłożył właśnie ogon, siedząc na ogrodzeniu stogów, by odwrócić ich uwagę na pewien czas od osobistych nieporozumień. A to był dopiero pierwszy z wszystkich pięknych widoków w Garum Firs. Całe tutejsze gospodarstwo było niezwykłe: lilipucie dropiate kurki z fantazyjnymi czubkami na głowach, kury fryzyjskie, którym pióra rosły w odwrotnym kierunku, perliczki, co tak śmiesznie skrzeczały i biegnąc, gubiły śliczne dropiate piórka, gołębie i oswojona sroka. Ach, nie, jeszcze koza i cudny cętkowany pies, pół mastyf, pół buldog, wielki jak lew. A naokoło białe ogrodzenie, białe bramy i lśniące, rozmaitych kształtów kurki na pogodę, i alejki ogrodowe wykładane płytkami w piękne wzory – wszystko w Garum Firs było niepowszednie, toteż wydawało się Tomkowi, że niezwykły rozmiar ropuch to po prostu wynik ogólnej niepowszedniości, jaka charakteryzuje piękną posiadłość wuja Pulleta, ziemianina o wyrobionej pozycji towarzyskiej. Jasne, że ropuchy, co płacą czynsz dzierżawny, muszą być chudsze. Dom był również niepowszedni: front miał lekko cofnięty, dwa skrzydła zakończone były wieżyczkami ze strzelnicami, a wszystko razem pokryte lśniąco białymi stiukami.

Wuj Pullet zobaczył przez okno zbliżające się towarzystwo i pospieszył zdjąć łańcuch i odsunąć zasuwę z drzwi frontowych, zabezpieczonych zawsze jak drzwi fortecy, a to z obawy przed włóczęgami, którzy mogli się dowiedzieć o szklanej gablocie z wypchanymi ptakami, stojącej w holu, i spróbować dostać się do środka, by wynieść owe skarby na głowach. Ciotka Pullet również ukazała się w drzwiach i gdy tylko siostra mogła ją usłyszeć, zawołała:

– Na litość boską, Bessy, zatrzymaj dzieci, niech nie wchodzą na schody. Sally przyniesie zaraz starą wycieraczkę i ścierkę do kurzu, żeby sobie wytarły buty.

Wycieraczki przed drzwiami pani Pullet z całą pewnością nie służyły do wycierania obuwia; nawet żelazny drapak do błota miał swego zastępcę w tej czynności. Tomek buntował się specjalnie przeciwko wycieraniu butów, uważał bowiem, że jest w tym coś poniżającego dla mężczyzny. Widział w tym pierwszą przykrość z wielu, jakie przeżyć trzeba podczas wizyty u cioci Pullet, gdzie zmuszony był kiedyś siedzieć z butami owiniętymi ścierką – fakt ten może służyć jako drobna poprawka do zbyt śpiesznych wniosków, że wizyta w Garum Firs to wielka przyjemność dla młodego człowieka lubiącego zwierzęta, a raczej lubiącego rzucać w nie kamieniami.

Następną przykrość musiały znieść już tylko jego towarzyszki płci pięknej: a mianowicie wejście po wyfroterowanych dębowych schodach, z których dywan został pięknie zwinięty i złożony w zapasowej sypialni. Pokonanie tych lśniących stopni mogło w czasach barbarzyństwa służyć jako próba na sądach bożych, z której tylko najczystsza cnota zdolna była wyjść z całymi rękami i nogami. Pani Glegg zawsze wytykała ostro siostrze ową słabość, jaką były jej lśniące schody, pani Tulliver jednak nie zdobyła się na żadne komentarze, tylko w duchu podziękowała Bogu, gdy ona sama i jej dzieci znalazły się bezpiecznie na górnej platformie.

– Pani Gray odesłała mi nowy czepiec, Bessy – oznajmiła z powagą pani Pullet, podczas gdy jej siostra poprawiała czepeczek.

– Doprawdy? – zainteresowała się młynarzowa. – I ładny?

– Straszny się robi bałagan w szafie, wyciągając rzeczy po to, by je zaraz chować – odparła pani Pullet, wyjmując pęk kluczy z kieszeni i spoglądając na nie z powagą – ale szkoda byłaby, gdybyś stąd wyjechała, nie obejrzawszy go przedtem. Nigdy nie wiadomo, co się może stać.

Pani Pullet potrząsnęła wolno głową w zastanowieniu nad tą ostatnią uwagą, co zdecydowało ją wreszcie w wyborze jednego klucza.

– Boję się, że ci to sprawi duży kłopot, ale tak bym chciała zobaczyć, jakiego kształtu zrobiła główkę.

Pani Pullet z ponurą miną podniosła się z krzesła i otworzyła drzwi jasnej kilkudrzwiowej garderoby, gdzie, jakby można pochopnie przypuścić, przechowywała zapewne swój nowy czepiec. Nic podobnego. Jedynie bardzo powierzchowna znajomość dodsonowskich obyczajów mogłaby skłonić kogoś do takiego przypuszczenia. W tej szafie bowiem pani Pullet szukała czegoś bardzo maleńkiego, co się skryć mogło między warstwami bielizny pościelowej – a mianowicie kluczyka.

– Musisz pójść ze mną do najlepszej sypialni – oświadczyła.

– Czy dzieci mogą iść z nami? – zapytała młynarzowa, widząc, że Madzia i Lucy mają na to ochotę.

– Cóż – zastanawiała się chwilę jej siostra – może to i bezpieczniej, bo jak tu zostaną, to będą wszystkiego dotykać.

Poszły więc całą procesją czystym, śliskim korytarzem, gdzie przez półksiężycowy szczyt okna, zasłoniętego w dolnej części okiennicami, wpadało nikłe światło, wprowadzając tu nastrój powagi. Ciotka Pullet zatrzymała się i otworzyła drzwi do jeszcze bardziej dostojnego pomieszczenia: był to ciemny pokój, gdzie przedostające się z trudem światło słoneczne ukazywało ciała martwych mebli w białych całunach, a wszystko, czego nie okrywały całuny, stało do góry nogami. Lucy złapała kuzynkę za sukienkę, a Madzia czuła, jak serce bije jej gwałtownie.

Ciotka Pullet uchyliła nieco okiennic, a potem ze smutną powagą, całkowicie harmonizującą z pogrzebowym nastrojem pokoju, otworzyła szafę. Wokół rozszedł się cudowny zapach różanych płatków, dzięki któremu przyjemnie było patrzeć, jak ciotka odwija jeden arkusz srebrnego papieru po drugim; czepek, wyjęty wreszcie na światło dzienne, sprawił Madzi rozczarowanie, oczekiwała czegoś bardziej niesamowitego. Na młynarzowej zrobił jednak ogromne wrażenie. Przez kilka chwil oglądała go ze wszystkich stron, po czym oświadczyła z emfazą: 

– Nigdy już nie powiem słowa przeciwko pełnym główkom.

Było to ustępstwo ogromne, co pani Pullet zrozumiała w pełni; poczuła też, że siostrze coś się za to należy.

– Chciałabyś zobaczyć, jak wygląda na głowie? – zapytała smutno. – Otworzę okiennice nieco szerzej.

– Jeśli nie masz nic przeciwko temu, żeby zdjąć czepek – odparła pani Tulliver.

Pani Pullet zdjęła czepek, ukazując jedwabny brązowy skalp ze sterczącymi cypelkami loków, jakie zwykle nosiły dojrzałe i mądre kobiety w owych czasach, po czym włożywszy nowy czepeczek, obracała się wokół, jak manekin u sukiennika, aby pani Tulliver nie uroniła nic z tego widoku.

– Czasem mi się zdaje, że z prawej strony jest za dużo kokardek, a co ty sądzisz, Bessy?

Pani Tulliver, przekrzywiwszy nieco głowę, przyglądała się z powagą wskazanej części czepeczka.

– Myślę, że najlepiej zostawić go tak, jak jest – stwierdziła. – Potem będziesz żałować, żeś coś przy nim ruszała.

– To prawda – odparła pani Pullet, zdejmując czepek i spoglądając nań z zastanowieniem.

– Ile ci za niego policzyła? – zapytała młynarzowa, myśląc intensywnie, jakby tu zrobić chociaż nędzną imitację tego chef-d’oeuvre z małego kawałka jedwabiu, który jej został w domu.

Pani Pullet zacisnęła usta, pokręciła głową, po czym szepnęła:

– Płacił za to mój mąż. Powiada, że mam mieć najlepszy czepiec w kościele Garum, a te gorsze niech sobie nosi, kto chce.

Zaczęła powoli porządkować ozdoby czepeczka, przygotowując go do schowania w szafie, a myśli jej widocznie weszły na ponure tory, potrząsnęła bowiem głową.

– Ach – odezwała się wreszcie. – Któż to wie! Może już nigdy w życiu nie założę go po raz wtóry?

– Nie mów tak – oponowała pani Tulliver. – Mam nadzieję, że będziesz się dobrze czuła tego lata.

– Tak, ale może się przydarzyć śmierć w rodzinie, jak to się stało zaraz, kiedy kupiłam sobie zielony atłasowy czepek. Może umrzeć kuzyn Abbot, a trudno sobie wyobrazić, byśmy mogły nosić po nim żałobę krócej niż pół roku.

– To by się fatalnie złożyło. – Pani Tulliver natychmiast zaczęła rozważać możliwość podobnej śmierci nie w porę. – Żadna to przyjemność nosić czepek drugi rok z rzędu, zwłaszcza teraz, kiedy tak się zmieniają kształty główek – co rok to coś nowego.

– Tak to bywa na tym świecie – odparła pani Pullet, składając czepek do szafy i zamykając ją na klucz. Póki nie wyszły z ponurej sypialni i nie znalazły się z powrotem w jej pokoju, zachowała milczenie, podkreślane jeszcze potrząsaniem głową. Potem zaczęła płakać. – Bessy – szlochała – jeśli już nigdy, aż do mojej śmierci, nie zobaczysz na oczy tego czepka, pamiętaj, że ci go dzisiaj pokazywałam!

Pani Tulliver wiedziała, że teraz powinna się wzruszyć, ale łzy nie przychodziły jej na zawołanie – cóż, była mocną, zdrową kobietą – nie umiała płakać tak często jak jej siostra i nierzadko, w czasie pogrzebów, bolała nad tą swoją niedoskonałością. Robiąc ogromny wysiłek, by wycisnąć łzy z oczu, wykrzywiała teraz w przedziwny sposób twarz. Madzia przyglądała się temu z uwagą i doszła do wniosku, że z czepkiem cioci Pullet wiąże się jakaś przykra tajemnica, a dorośli uważają, iż dziewczynka jest za młoda, by to mogła pojąć. Myślała też z oburzeniem, że oczywiście zrozumiałaby wszystko, gdyby ją tylko dopuszczono do sekretu.

Kiedy znalazły się na dole, wujaszek Pullet zauważył, z pewną dozą bystrości, że jego żona zapewne pokazywała siostrze czepek, inaczej nigdy by tak długo nie zabawiły na górze. Tomkowi czas ten dłużył się w nieskończoność, bowiem chłopiec siedział, skrępowany, na brzeżku sofy, dokładnie naprzeciw wuja Pulleta, który patrzył nań, mrugając powiekami i zwracał się doń od czasu do czasu per „młody człowieku”.

– Cóż, młody człowieku, czegóż cię uczą w szkole? – Było to obowiązkowe pytanie wuja Pulleta, po którym Tomek w zmieszaniu pocierał policzki dłońmi i mówił: – Nie wiem. – Siedzenie sam na sam z wujkiem tak go peszyło, że Tomek nie patrzył nawet na sztychy wiszące na ścianach ani na pułapki na muchy czy też piękne wazony – nie widział nic oprócz getrów wuja. Nie można zresztą powiedzieć, by chłopiec znajdował się pod wrażeniem wyższości umysłowej pana Pulleta, nie, prawdę mówiąc, postanowił nawet, że nigdy w życiu nie będzie ziemianinem – bo nie chce być takim bezmyślnym nudziarzem jak wuj Pullet i takim zniewieściałym piecuchem. Onieśmielenie chłopca nie jest w żadnym wypadku świadectwem jego szacunku, a jeśli go się będzie traktować z poufałą swobodą w przekonaniu, że przytłacza go świadomość dojrzałości i mądrości interlokutora – dziesięć do jednego, że uzna go za wyraźnego półgłupka. Jedyną pociechą, jaka mi przychodzi do głowy, jest to, że chłopcy greccy zapewne myśleli podobnie o Arystotelesie. Dopiero kiedy opanujesz krnąbrnego wierzchowca, obijesz woźnicę czy też weźmiesz strzelbę do ręki – dopiero wtedy te nieśmiałe młodziki uznają cię za człowieka godnego podziwu i zazdrości. W każdym razie pewien jestem uczuć Tomka Tullivera w tym względzie. W bardzo wczesnych latach młodości, kiedy jeszcze ciepłą jego czapeczkę okalała wypustka tasiemki, często można go było zobaczyć, jak zaglądał poprzez sztachety bramy i małym paluszkiem robił jakieś groźne gesty, wymyślając nieartykułowanie owcom i próbując zasiać ziarno strachu w zdumionych owczych umysłach. Tak więc od wczesnych lat wykazywał już pragnienie władzy nad zwierzętami niższego rzędu, zarówno dzikimi, jak oswojonymi, wliczając w to chrabąszcze, psy sąsiadów i małe siostry – co we wszystkich stuleciach było niezwykle obiecującą cechą istot naszego gatunku. A że pan Pullet nigdy nie jeździł na czymś większym od kucyka, miał znikome skłonności do zbójectwa, a broń palną, która zdolna jest wystrzelić ot tak, sama z siebie, bez niczyjej specjalnej woli, uważał za rzecz wręcz niebezpieczną – Tomek miał konkretne powody, by w poufnej rozmowie z kolegą nazwać wuja Pulleta durniem, nie zapominając przy tym dodać, że jest on bardzo bogaty.

Jedyną pociechą w tym tête-à-tête było to, że wujaszek zawsze miał w kieszeniach rozmaite pastylki i dropsy miętowe, a kiedy następowała chwila milczenia w rozmowie, wypełniał ją propozycją wspólnej słodkiej pociechy.

– Lubisz miętówki, młody człowieku? – Na to potrzebne było tylko milczące przytaknięcie, bo pytaniu towarzyszyły cukierki wyciągnięte jednocześnie z kieszeni.

Gdy pojawiły się dziewczynki, wuj Pullet znalazł inną pociechę, w postaci małych słodkich ciasteczek, których zapas trzymał pod kluczem na własny użytek w dżdżyste dni. W chwili jednak, gdy trójka dzieci dostała do rąk kuszący przysmak, ciocia Pullet kazała im powstrzymać się z jedzeniem, póki nie zostanie przyniesiona taca z talerzykami, bo inaczej zakruszą całą podłogę. Lucy nie przejęła się tym zbytnio – ciastko było takie ładne, że aż szkoda je zjadać, ale Tomek wyczekał chwili, kiedy starsi zajęci byli rozmową, w dwóch kęsach wpakował ciastko do ust i zjadł je ukradkiem. Madzia, zafascynowana jak zwykle sztychem przedstawiającym Ulissesa i Nauzykaę, który wujaszek kupił jako „ładny obrazek z Biblii”, upuściła ciastko i rozdeptała je w jakimś pechowym momencie, co było przyczyną ogromnego zdenerwowania cioci Pullet. Dziewczynka przekonana, że popadła w niełaskę, ze smutkiem pożegnała się na dzisiaj z myślą usłyszenia grającej tabakierki, przyszło jej jednak do głowy, że Lucy, jako ogólna faworytka, może się odważyć na prośbę o muzykę. Szepnęła to kuzynce, a ta, zawsze chętna do zrobienia wszystkiego, o co ją proszono, podeszła cichutko do wuja i kręcąc palcami koraliki, zapłoniona po szyję, prosiła: 

– Wujku, zagraj nam coś.

Lucy była głęboko przekonana, że grająca tabakierka wydobywa z siebie piękne melodie tylko za sprawą wyjątkowych talentów wuja Pulleta, a i większość sąsiadów z Garum była tego samego zdania. Przecież to wuj Pullet kupił tabakierkę i on to wiedział, jak się ją nakręca i jaka melodia będzie na początku. Jednym słowem posiadanie tego niezwykłego instrumentu stanowiło jasny dowód, że umysł pana Pulleta nie jest tak całkowicie jałowy, jakby to można przypuścić w innym wypadku. Kiedy go proszono, by wykazał swe muzyczne talenty, wuj Pullet nigdy ich nie umniejszał zbyt szybką zgodą. Odpowiadał zwykle: „No, zobaczymy, zobaczymy” – starannie unikając najmniejszych oznak uległości, póki nie upłynął odpowiedni czas. Wuj Pullet miał z góry ułożony program na wszystkie wielkie okazje towarzyskie, co broniło go przed męczącym zamętem i kłopotliwością dokonywania wyboru.

Może ta właśnie niepewność powiększyła radość Madzi, kiedy rozległy się czarodziejskie dźwięki. Po raz pierwszy zapomniała o ciążącej jej trosce – o gniewie Tomka, i kiedy zabrzmiało: „Ciszej, ty wdzięczny chórze szczebiotów”, twarz jej rozjaśniła się szczęściem i dziewczynka siedziała bez ruchu, ręce złożywszy na kolanach. Widok ten krzepił serce matki, stanowił bowiem dowód, że Madzia, mimo swej ciemnej cery, może czasami wyglądać ładnie. Kiedy jednak ucichły zaklęte dźwięki, dziewczynka porwała się z krzesła i podbiegłszy do Tomka, zarzuciła mu ręce na szyję, wołając: 

– Och, Tomku, jakie to było piękne!

Zanim uznacie, że nowy przypływ gniewu Tomka na Madzię za tę nieproszoną i niewytłumaczoną czułość jest dowodem dziwnej oschłości chłopca, pozwólcie sobie powiedzieć, że trzymał on w ręku kieliszek wina porzeczkowego i przez siostrę ręka mu tak drgnęła, że wylał połowę wina. Musiałby być okropnym niewieściuchem, gdyby nie powiedział ze złością: 

– Patrz, cóżeś zrobiła! – zwłaszcza że jego oburzenie zostało usankcjonowane ogólnym potępieniem Madzi.

– Czemu ty nie siedzisz spokojnie, dziewczyno? – zrzędziła matka.

– Dziewczynki, które się tak zachowują, nie mogą do mnie przychodzić! – oświadczyła ciocia Pullet.

– Ach, ty niegrzeczna panienko! – zawołał wuj Pullet.

Biedna Madzia usiadła z powrotem; muzyka pierzchła z jej duszy, a zamiast niej powróciło tam siedem małych demonów.

Ponieważ pani Tulliver nie przewidywała nic oprócz nieszczęść, jeśli dzieci pozostaną w domu, zaproponowała przy najbliższej sposobności, by teraz, kiedy już odpoczęły po spacerze, wyszły się pobawić na dworze. Ciocia Pullet zgodziła się na propozycję, zapowiadając przy tym bardzo surowo, by nie schodzili z alejek w ogrodzie, a gdyby chcieli zobaczyć, jak się karmi drób, to niech nie podchodzą blisko, tylko staną przy platformie do wsiadania na konie. Te obostrzenia nałożono na nie, odkąd Tomek biegał za pawiem, łudząc się, że ptak zgubi ze strachu jedno ze swych piór.

Myśli pani Tulliver odbiegły na pewien czas od kłótni z panią Glegg, a to za sprawą modniarki i matczynych kłopotów, teraz jednak, kiedy na zagadnienie czepeczka zaczęła już patrzeć z perspektywy, a dzieci wyszły do ogrodu, wczorajsze zmartwienia znowu zarysowały się jasno.

– Kamieniem leży mi na sercu – rozpoczęła rozmowę – to wczorajsze wyjście Gleggowej z mojego domu. Przecież nie chciałam jej obrazić!

– Ach – odparła pani Pullet. – Nigdy nie wiadomo, co Jance przyjdzie do głowy. Nie mówiłabym o tym nikomu spoza rodziny – chyba że doktorowi Turnbull, ale święcie wierzę, że Janka za mało jada. Nieraz to powtarzam mężowi, on dobrze o tym wie.

– W zeszły poniedziałek będzie tydzień, jak to powiedziałaś, zaraz jakeśmy wrócili od nich z herbaty – zaczął wuj Pullet, obejmując kolano dłońmi i przykrywając je chustką do nosa, jak to miał w zwyczaju, kiedy zaczynała go interesować rozmowa.

– Z pewnością wtedy, bo ty lepiej ode mnie pamiętasz, kiedy co powiedziałam. On ma wspaniałą pamięć – ciągnęła pani Pullet, spoglądając z powagą na siostrę. – Nie wiem, jakbym sobie poradziła, gdyby go tknęła apopleksja, bo on zawsze pamięta, kiedy mam brać lekarstwa – a biorę teraz trzy rozmaite.

– Masz „pigułki jak przedtem” co drugi wieczór i nowe krople o jedenastej i czwartej, i mieszankę rozgrzewającą „kiedy ma się ochotę” – popisywał się pan Pullet, przy czym znaki przestankowe w tym przemówieniu ustalała znajdująca się na jego języku pastylka.

– Ach, może by to i było lepiej, gdyby Janka poszła czasem do doktora, zamiast żuć rabarbar turecki, kiedy jej coś dolega – zamyśliła się młynarzowa, dla której, oczywista, sprawy medycyny złączyły się natychmiast z siostrą Glegg.

– Straszne pomyśleć – mówiła pani Pullet, podnosząc ręce i opuszczając je bezwładnie na kolana – że niektórzy ludzie tak lekkomyślnie podchodzą do swego zdrowia. Jakby Opatrzności na złość, bo po cóż są lekarze, jeśli nie po to, żeby ich wzywać. To nawet nieładnie nigdy nie prosić doktora o wizytę, jeśli kogo stać na to. Nieraz to mówiłam Jance. Wstyd mi, że nasi znajomi o tym wiedzą.

– Cóż, my tam nie mamy się czego wstydzić – rzekł pan Pullet. – Teraz, kiedy pani Sutton umarła, doktor Turnbull nie ma lepszej pacjentki od ciebie w całej parafii.

– Mój mąż trzyma wszystkie moje butelki po lekarstwach, wiesz, Bessy? Nie pozwala sprzedać ani jednej. Powiada, że po mojej śmierci ludzie powinni je zobaczyć. Zajmują już dwie długie półki w składziku, ale – tu zaczęła popłakiwać z cicha – dobrze będzie, jeśli kiedyś zajmą trzecią. Mogę umrzeć, nim opróżnię tuzin tych butelek ostatnich rozmiarów. Pudełka po kapsułkach są w schowku w moim pokoju – zapamiętaj to sobie, Bessy, ale po pigułkach nic nie zostało, chyba rachunki.

– Nie mów o śmierci, siostro – napominała ją pani Tulliver. – Gdybyś umarła, nikt już nie stałby pomiędzy mną i siostrą Glegg. A przecież nikt, oprócz ciebie, nie pogodzi jej z moim mężem, bo siostra Deane nigdy nie stanie po mojej stronie, a nawet gdyby stanęła, trudno się spodziewać, żeby mówiła, jak ci, co mają własne kapitały.

– Tak, ale sama wiesz, Bessy, że twój mąż to trudny człowiek – mówiła dobrodusznie pani Pullet, gotowa spożytkować swój smutek równie dobrze na sprawy siostry jak własne. – Nigdy nie zachowywał się w stosunku do naszej rodziny tak, jak powinien, i dzieci wdały się w niego – chłopiec jest taki psotny i ucieka od swoich wujostwa, a dziewczynka czarna i nieokrzesana. Nie masz szczęścia, Bessy, i bardzo mi cię żal. Zawsze byłaś moją najulubieńszą siostrą i zawsze miałyśmy podobne gusta.

– Wiem, że mój mąż jest prędki i potrafi z tej prędkości powiedzieć, co nie trzeba – pani Tulliver otarła łzę z kącika oka – ale też wiem dobrze, że zawsze, odkąd wzięliśmy ślub, rad witał moją rodzinę w swoim domu.

– Nie chcę cię przecież martwić, Bessy – rzekła pani Pullet ze współczuciem – myślę, że i bez tego masz dość kłopotów. Twój mąż ma przecież na głowie tę biedną siostrę i jej dzieci i tak lubi się procesować, powiadają ludzie. Nie wierzę, żeby ci cokolwiek zostawił po śmierci. Oczywiście nie powiedziałabym tego nikomu spoza rodziny.

Ten obraz jej sytuacji materialnej nie dodał ducha pani Tulliver. Wyobraźnia jej była mało pobudliwa, ale młynarzowa nie mogła się oprzeć myśli, że musi być w trudnym położeniu, jeżeli, jak się okazuje, inni ludzie tak sądzą.

– Nic na to nie poradzę – odparła i popychana strachem, by w przyszłości nie powiedziano czasem, jeśli się nieszczęście wydarzy, że to jej wina, zaczęła robić szybki przegląd swych dotychczasowych postępków. – Żadna kobieta nie upracuje się tak dla swoich dzieci. Podczas ostatnich porządków przed Zwiastowaniem, kiedy się zdjęło wszystkie materace, harowałam jak dwie dziewczyny razem wzięte, a ostatnie moje bzowe wino udało się jak rzadko! Zawsze je podaję razem z sherry, chociaż Gleggowa powiedziałaby, że jestem rozrzutna. Lubię mieć suknie porządne i nie chodzić po domu jak strach na wróble, a jeśli mowa o plotkach i robieniu ludziom na złość, nikt w parafii nie może na mnie złego słowa powiedzieć, bo ja niczyjej krzywdy nie chcę. I nikt nigdy nie straci, jak mi przyśle wieprzową zapiekankę, bo moją zapiekankę można postawić koło najlepszej z całego sąsiedztwa, a płótno mam w takim porządku, że jutro mogłabym umrzeć i nie wstydzić się za nie. Czegóż można więcej chcieć od kobiety?

– Ale widzisz, Bessy, niewiele ci z tego przyjdzie – odparła pani Pullet, przekrzywiając nieco głowę i wpatrując się poważnie i nieruchomo w siostrę – jeżeli mąż i tak roztrwoni wszystkie twoje pieniądze. Chyba że przyjemniej ci będzie podczas wyprzedaży, kiedy obcy ludzie, kupując twoje meble, zastaną je porządnie oczyszczone. A twoja pościel, z nazwiskiem panieńskim, może się cała rozejść po świecie. Wielki byłby to cios dla naszej rodziny. – Pani Pullet wolno pokręciła głową.

– Ale co ja mogę zrobić? – pytała pani Tulliver. – Mój mąż nikogo nie chce słuchać. Nawet jakbym poszła do pastora i nauczyła się od niego na pamięć, co mam powiedzieć mojemu, żeby było dobrze, to i tak nic z tego nie przyjdzie. A poza tym nie udaję nawet, że rozumiem się na obracaniu pieniędzmi, procentach i tak dalej. Nigdy nie znałam się na interesach, jak siostra Glegg.

– Cóż, w tym jesteśmy podobne, Bessy – odparła pani Pullet – i myślę, że Janka lepiej by zrobiła, gdyby częściej przecierała swoje wielkie lustro stojące – tyle na nim było plam w zeszłym tygodniu – zamiast dyktować ludziom, którzy mają większe dochody niż ona, co powinni robić ze swymi pieniędzmi. Ale my z Janką nigdy się nie zgadzałyśmy – ona lubi paski, a ja kropki. Ty też lubisz kropki, Bessy, w tym zawsze byłyśmy zgodne.

– Tak, Zosiu, pamiętam, jak miałyśmy kiedyś taki sam materiał niebieski w białe kropki, mam jeszcze tego trochę w kołdrze, i bardzo bym ci była wdzięczna, gdybyś pojechała do Janki i przekonała ją, żeby się pogodziła z moim mężem. Byłaś zawsze taka dobra dla mnie.

– Ale właściwiej by było, gdyby twój mąż sam do niej poszedł, pogodził się i powiedział, że mu przykro za te ostre słowa. Jeśli od niej pożyczył pieniądze, to jednak powinien ustąpić – tłumaczyła pani Pullet, która, chociaż stała po stronie siostry, nie zapomniała przecież o zasadach i o tym, co się należy ludziom posiadającym własny kapitał.

– Nie ma o czym mówić – odparła biedna młynarzowa, prawie zrzędnie. – Mój mąż nigdy się nie upokorzy, nawet jakbym go o to błagała, klęcząc gołymi kolanami na żwirze.

– Cóż, nie możesz się spodziewać, żebym namówiła Jankę, aby go prosiła o przebaczenie. Ona jest taka prędka! Dobrze, jeśli jej to nie zaprowadzi zbyt daleko, chociaż nie było jeszcze w naszej rodzinie nikogo, kto by poszedł do szpitala dla wariatów.

– Nie myślę o tym, żeby ona miała go przepraszać, ale żeby po prostu zapomniała o wszystkim i nie żądała zwrotu pieniędzy. To nie jest wiele, jak na prośbę siostry do siostry. Czas wszystko naprawi, mój mąż zapomni o tamtym i znowu będą żyć w przyjaźni.

Jak widzicie, pani Tulliver podawała w wątpliwość nieodwołalne postanowienia męża w sprawie spłaty pięciuset funtów. Nie była w stanie w to uwierzyć.

– Dobrze, Bessy – rzekła pani Pullet żałobnym tonem. – Nie chcę przykładać ręki do twojej ruiny i nie odmówię ci pomocy, jeśli coś mogę zrobić. Nie chcę też, żeby się rozniosło po ludziach, że mamy kłótnie w rodzinie. Powiem to Jance. I chętnie pojadę do niej jutro, jeżeli mój mąż nie będzie miał nic przeciwko temu. Co ty na to, mój drogi?

– Nie mam nic przeciwko temu – odparł pan Pullet, obojętny, jaki obrót przyniesie kłótnia, byle tylko Tulliver nie prosił go o pieniądze. Pan Pullet był niezwykle czuły w sprawach dotyczących lokaty swego kapitału i uważał, że można być pewnym pieniędzy tylko wtedy, jeśli się je wsadziło w ziemię.

Nastąpiła krótka dyskusja na temat tego, czy nie byłoby lepiej, by pani Tulliver towarzyszyła im u pani Glegg, po czym pani Pullet zauważyła, że czas już na herbatę, i odwróciła się, by wyjąć z szuflady delikatną serwetkę adamaszkową, którą przypinała sobie na sukni w charakterze fartuszka. I rzeczywiście, wkrótce drzwi się otwarły, lecz zamiast wnieść tacę z przyborami do herbaty, Sally wprowadziła do pokoju coś tak okropnego, że obie panie krzyknęły jednym głosem, przez co wuj Pullet połknął swoją pastylkę – po raz piąty w życiu, jak to później stwierdził.

Rozdział X

MADZIA ZACHOWUJE SIĘ GORZEJ, NIŻ PRZYPUSZCZANO

Przerażającym stworzeniem, które zaznaczyło epokę w życiu wuja Pulleta, był nie kto inny jak mała Lucy, z twarzyczką błagającą o litość, przemoczona i ubłocona z przodu od stóp do czubka czepeczka i wyciągająca przed siebie małe, usmarowane dłonie. Aby wytłumaczyć, w jaki sposób ta niezwykła postać mogła się znaleźć w saloniku wujostwa Pullet, musimy powrócić do chwili, kiedy dzieci wyszły bawić się na dwór, a małe demony, które wczesnym rankiem owładnęły Madziną duszą, powróciły tam jeszcze silniejsze po chwilowej nieobecności. Wszystkie niemiłe wspomnienia tego ranka żywo zarysowały się przed nią, kiedy Tomek, gorzej usposobiony do siostry teraz po jej niedawnym wybryku, przez który stracił tyle porzeczkowego wina, zawołał: – Hej, Lucy, chodź ze mną! – i ruszył ku miejscu, gdzie zwykle siedziały ropuchy. Nie zwracał w ogóle uwagi na fakt istnienia Madzi, wobec tego dziewczynka wlokła się za nimi w pewnym oddaleniu, jak mała Meduza, której odcięto węże. Lucy, oczywiście, bardzo była zadowolona, że Tomek taki jest dla niej łaskawy, i z wielkim zainteresowaniem przyglądała się, jak chłopiec łachocze kawałkiem sznurka jakąś tłustą ropuchę, bezpiecznie od niej oddzielony żelazną kratą. Mimo to pragnęła, aby Madzia również mogła na to popatrzeć, zwłaszcza że z pewnością znalazłaby jakieś imię dla ropuchy i opowiedziała całą jej historię. Lucy bardzo lubiła i przyjmowała prawie na serio opowiadania Madzi o żywych stworzeniach, które napotykali przypadkowo – jak to pani chrabąszczowa miała właśnie pranie w domu i jedno z dzieci wpadło jej w kociołek z gorącą bielizną i dlatego właśnie matka biegnie teraz po doktora. Tomek głęboko pogardzał owymi Madzinymi bzdurami i natychmiast zadeptywał owada, co było przesadną, lecz łatwą metodą udowodnienia nierealności jej opowiadań. Lucy jednak za żadne skarby nie chciała przestać wierzyć, że jednak coś w tym jest, a w każdym razie uważała te opowiadania za bardzo miłe bajki. I teraz też pragnęła usłyszeć historię tej korpulentnej ropuchy, a że z natury była serdeczna, podbiegła do Madzi wołając: 

– Taką mamy śmieszną, wielką ropuchę, Madziu! Chodź ją obejrzeć!

Madzia odwróciła się bez słowa, zła i zmarszczona. Lucy była współwinna złości Tomka, jak długo chłopiec wolał ją od siostry. Przed chwilą Madzia uważała, że nigdy nie mogłaby się gniewać na ładną, małą Lucy tak, jak nie mogłaby się zachować okrutnie wobec małej białej myszki, ale przed chwilą Tomek był wobec Lucy całkiem obojętny i tylko Madzia okazywała jej serdeczność. Teraz jednak przyszło jej do głowy, że przyjemnie byłoby doprowadzić Lucy do płaczu – uderzyć ją albo uszczypnąć, zwłaszcza gdyby to mogło sprawić przykrość Tomkowi, którego nie warto było bić, nawet gdyby się na to odważyła, bowiem on nie przejmował się tym wcale. A przecież gdyby Lucy tu nie było, z pewnością szybciej pogodziłby się z siostrą.

Łachotanie tłustej, niezbyt na to wrażliwej ropuchy jest przyjemnością, która nie może trwać długo, toteż Tomek zaczął się rozglądać za jakimś innym sposobem przepędzenia czasu. Nie miał jednak wielkiego wyboru w tym schludnym ogrodzie, gdzie nie wolno było schodzić z pięknie utrzymanych alejek. Jedyną przyjemnością, jaką dają takie zakazy, jest przyjemność łamania ich, toteż Tomek zaczął myśleć o buntowniczej wyprawie nad leżący za ogrodem staw, długi na cały zagon.

– Lucy – tu kiwnął znacząco głową i zaczął zwijać sznurek – jak myślisz, co ja chcę zrobić?

– No? – zapytała Lucy ciekawie.

– Pójdę nad staw i popatrzę na szczupaka. Możesz iść ze mną, jak chcesz – odparł młody sułtan.

– Och, Tomku, nie boisz się? Ciocia mówiła, że nie wolno nam wychodzić z ogrodu.

– Co tam. Wyjdę z tamtej strony. Nikt nas nie zobaczy. A zresztą, co mnie to obchodzi, jakby kto zobaczył. Najwyżej ucieknę z domu.

– Ale ja nie potrafiłabym uciec – odparła Lucy, która jeszcze nigdy w życiu nie była wystawiona na tak silną pokusę.

– Och, nie przejmuj się, na ciebie nie będą się gniewać – odparł Tomek. – Powiesz, że ja cię tam zaprowadziłem.

Tomek ruszył naprzód, a Lucy dreptała u jego boku, przepełniona płochliwą i rzadką radością popełniania występku, podniecona również wzmianką o tej znakomitości, szczupaku – chociaż nie bardzo wiedziała, czy to ryba, czy ptak. Kiedy Madzia zobaczyła, jak wychodzą z ogrodu, nie mogła się opanować i ruszyła za nimi. Złość i zazdrość na równi z miłością nie lubią tracić z oczu przedmiotów zainteresowania, toteż dziewczynka za żadne skarby nie chciała dopuścić, by Tomek i Lucy zrobili albo zobaczyli coś, o czym ona nie będzie wiedziała. Tak więc szła kilkanaście kroków za nimi. Tomek nie widział siostry, gdyż zajęty był pilnym obserwowaniem wody i szukaniem szczupaka, tego niezmiernie interesującego potwora, który, jak fama głosiła, był bardzo stary, bardzo duży i miał niespożyty apetyt. Szczupak, jak przystało na znakomitość, nie pokazał się, choć na niego czekano, ale Tomek dostrzegł jakieś gwałtowne poruszenie w wodzie, wobec czego postanowił przenieść się na inne miejsce nad brzegiem stawu.

– Hej, Lucy – odezwał się głośnym szeptem – chodź tutaj! Uważaj! Idź po trawie, patrz, tam chodziły krowy! – dodał, wskazując na półwysep suchej trawy, a po obu jego stronach rozdeptane błoto. Tomek, który z pogardą myślał o dziewczynach, uważał również, iż nie potrafią chodzić tam, gdzie jest błoto.

Lucy podeszła ostrożnie, tak jak jej rozkazał, i pochyliwszy się spoglądała na coś, co wyglądało jak złota strzała śmigająca poprzez wodę. Tomek wyjaśnił jej, że to wąż wodny, i dziewczynka dostrzegła wreszcie zygzakowate ruchy jego ciała; dziwiła się bardzo, że węże umieją pływać. Madzia zbliżała się coraz bardziej – przecież ona też musi zobaczyć węża – choć gorzko jej było na myśl, że Tomka nic nie obchodzi, czy ona go widziała, czy nie. Wreszcie, kiedy już była tuż tuż przy Lucy, Tomek odwrócił się do siostry (wiedział dobrze, że podchodzi, ale nie zwracał na to uwagi, póki nie musiał).

– Wynoś się stąd, Madziu! Nie wystarczy miejsca dla ciebie na trawie. Nikt cię tu nie prosił.

W sercu Madzi wrzały w tej chwili namiętności, zdolne doprowadzić do tragedii, jeśliby tragedie były powodowane namiętnościami jedynie. Do czynu jednak nie starczało tej podstawowej odwagi, która znajdowała się w namiętnościach. Tak więc Madzia mogła najwyżej zrobić jedno: gwałtownie wyciągnąwszy brązową rączkę, pchnąć biedną, biało-różową Lucy w wydeptane przez krowy błoto.

Tomek nie wytrzymał i biegnąc Lucy z pomocą, trzepnął po drodze dwa razy siostrę po ramieniu. Lucy leżała, płacząc bezradnie. Madzia cofnęła się parę kroków i stanęła koło korzeni drzewa, spoglądając na swą ofiarę bez najmniejszych wyrzutów sumienia. Zwykle zaczynała żałować prawie natychmiast po gwałtownym jakimś uczynku, teraz jednak Lucy i Tomek tak bardzo jej dokuczyli, że cieszyła się, iż mogła im zepsuć przyjemność – cieszyłaby się, gdyby mogła zrobić przykrość wszystkim na świecie. Czego miała żałować? Tomek i tak bardzo długo się na nią złościł, zawsze, bez względu na to, jak jej było przykro.

– Powiem o tym matce, moja panno – powiedział chłopiec głośno i dobitnie, gdy Lucy wstała i mogła ruszyć do domu. Nie miał zwyczaju skarżyć, ale w tym wypadku Madzia powinna być jak najsurowiej ukarana – tego wymagała sprawiedliwość. Nie znaczy to, by Tomek umiał tym abstrakcyjnym słowem określić swoje przekonanie. Nigdy nie mówił o sprawiedliwości i nie miał pojęcia, że jego pragnienie ukarania Madzi można nazwać w ten sposób. Lucy zbyt była przejęta swoim nieszczęściem – zniszczyła przecież najlepszą sukienkę, a poza tym było jej zimno i mokro – by zastanawiać się nad jego przyczyną, zupełnie zresztą dla niej tajemniczą. Nie była w stanie odgadnąć, co ona takiego zrobiła, że się Madzia na nią rozzłościła, uważała jednak, że kuzyneczka jest niedobra i niegrzeczna, toteż zamiast prosić wielkodusznie Tomka, by „nie mówił”, pobiegła z nim razem, płacząc żałośnie, a winowajczyni usiadła na korzeniach drzewa i spoglądała za nimi wzrokiem małej Meduzy.

– Sally – zaczął Tomek, kiedy dobiegli do drzwi kuchni, a Sally stanęła jak wryta ze zdumienia, trzymając w ustach kawałek chleba z masłem, a w ręce widelec do grzanek. – Sally, powiedz mamusi, że Madzia wepchnęła Lucy w błoto.

– Ale na litość boską, gdzie znaleźliście takie błoto! – wołała gniewnie Sally, schodząc do nich i badając corpus delicti.

Wyobraźnia Tomka nie była ani tak szybka, ani obrotna, by przewidzieć to pytanie wśród innych konsekwencji wypadku, ale kiedy je usłyszał, wiedział już, do czego ono prowadzi, wiedział też, że Madzia nie będzie uważana za jedyną winowajczynię w tej sprawie. Spokojnie usunął się spod drzwi kuchennych, pozostawiając Sally przyjemność odgadnięcia odpowiedzi, co umysły czynne wolą zwykle od wiadomości podanych im wprost.

Jak już wiemy, Sally wprowadziła bezzwłocznie Lucy do saloniku, bowiem wpuszczenie istoty tak brudnej do domu w Garum Firs było odpowiedzialnością za wielką na sumienie jednej osoby.

– Wielki Boże! – zawołała wreszcie pani Pullet, gdyż dotąd mogła wydobyć z siebie tylko jakiś nieartykułowany pisk. – Trzymaj ją w drzwiach, Sally, nie pozwalaj jej za nic zejść z linoleum.

– Musiała upaść w jakieś straszne błoto. – Pani Tulliver podeszła do Lucy, by obejrzeć rozmiary szkód w jej sukience, za które czuła się odpowiedzialna wobec siostry Deane.

– Proszę pani, to panienka Madzia ją popchnęła – wyjaśniła Sally. – Panicz Tomek był tutaj i tak mówił, a myślę, że musieli chodzić nad staw, bo tylko tam mogli wleźć w takie błoto.

– Masz, Bessy, o tym właśnie mówiłam ci przed chwilą – wyjaśniała tonem proroczego smutku pani Pullet. – Takie są twoje dzieci – nigdy nie wiadomo, co im do głowy strzeli.

Pani Tulliver milczała; jakaż nieszczęsna z niej matka! Jak zwykle, tak i teraz oblegały ją myśli, że ludzie będą sądzić, iż musiała zrobić coś bardzo złego, by zasłużyć sobie na takie kłopoty z dziećmi. Pani Pullet zaczęła dawać Sally wymyślne wskazówki, pragnąc uchronić swoje dobra od poważnych szkód podczas usuwania brudu. Tymczasem kucharka musiała przynieść herbatę, a dwoje niegrzecznych dzieci poszło sromotnie pić ją do kuchni. Pani Tulliver, przypuszczając, że je tam znajdzie, poszła do nich z przemową, ale dopiero po dłuższych poszukiwaniach znalazła Tomka, który, zatwardziały w beztrosce, opierał się o białe ogrodzenie wybiegu dla drobiu i przerzuciwszy sznurek do wewnątrz zagrody, próbował rozjątrzyć indyka.

– Tomku, nieznośny chłopcze! Gdzie jest Madzia? – zaczęła pani Tulliver zrozpaczonym głosem.

– Nie wiem – odparł chłopiec. Chęć ukarania Madzi, jak tego wymagała sprawiedliwość, osłabła nieco od chwili, kiedy chłopiec zrozumiał, że nie może tego dokonać, nie oczerniając jednocześnie siebie – i to zupełnie bezpodstawnie.

– A gdzieżeś ją zostawił? – zapytała matka, rozglądając się wokół.

– Siedziała pod drzewem, koło stawu – odpowiedział Tomek, obojętny wyraźnie na wszystko prócz indyka i sznurka.

– Masz iść po nią i w tej chwili ją przyprowadzić, ty wstrętny chłopaku! I skąd ci do głowy przyszło, żeby chodzić nad staw i prowadzić siostrę w takie błoto? Wiesz dobrze, że na pewno zrobi coś złego, jeśli tylko będzie miała okazję.

Tak to już było, że jeśli pani Tulliver oskarżała o coś Tomka, wiązała zazwyczaj jego przestępstwo z osobą Madzi.

Myśl, że córka siedzi sama nad stawem, obudziła w pani Tulliver jej zwykłe obawy, toteż weszła na platformę, by się uspokoić widokiem nieszczęsnego dziecka. Tomek tymczasem ruszył – niezbyt szybkim krokiem – po siostrę.

– Tak te moje dzieci ciągną do wody – powiedziała głośno młynarzowa, nie zastanawiając się nawet, że naokoło nikogo nie ma. – Na pewno się kiedyś utopią na śmierć. Wolałabym, żeby rzeka była dużo dalej.

Lecz kiedy stwierdziła, że w oddali nie widzi Madzi i że Tomek wraca sam od stawu, ten krążący ciągle strach owładnął ją całkowicie i młynarzowa pobiegła pędem na spotkanie syna.

– Madzi nie ma nad stawem, mamo – powiedział Tomek. – Musiała gdzieś pójść.

Możecie sobie wyobrazić, w jakim strachu szukano Madzi i z jakim trudem wyperswadowano matce, że dziewczynka nie leży w stawie. Pani Pullet zauważyła, że gdyby dziecko żyło, to mogłoby skończyć jeszcze gorzej – nic nigdy nie wiadomo. Pan Pullet, zmieszany i przygnębiony tym burzliwym obrotem spraw – herbata się spóźniła i drób się spłoszył ustawicznym bieganiem wszystkich tam i z powrotem – wziął swój szpadel jako najlepsze narzędzie poszukiwań i sięgnął po klucz, by otworzyć wybieg dla gęsi, jako najbardziej prawdopodobne miejsce schronienia się Madzi.

Po chwili Tomek rzucił myśl, że Madzia poszła do domu (nie uważał za konieczne powiedzieć, że on sam tak by postąpił w podobnych okolicznościach), a myśl ta została podchwycona natychmiast i ogromnie pocieszyła matkę.

– Na litość boską, siostro, każ założyć konie i zawieź mnie do domu – może ją znajdziemy po drodze. Lucy nie może iść w tej brudnej sukience – dodała, spoglądając na niewinną ofiarę, opatuloną w szale i siedzącą z bosymi nogami na sofie.

Ciocia Pullet bardzo chętnie zgodziła się na to wyjście, obiecywało ono bowiem najszybszy powrót posiadłości do porządku i spokoju, toteż w niedługim czasie pani Tulliver siedziała już w wolancie, wytężając niespokojnie wzrok ku najdalszym punktom na drodze. Nad wszystkim innym górowało w jej duszy pytanie: „Co powie ojciec, jeśli Madzia zginęła?”.

Rozdział XI

MADZIA STARA SIĘ UCIEC PRZED WŁASNYM CIENIEM

Zamiary Madzi były, jak zwykle, śmielej zakrojone, niż to sobie wyobrażał Tomek. Po odejściu brata i Lucy dziewczynka bynajmniej nie miała zamiaru pójść do domu. O nie! Postanowiła coś zupełnie innego. Ucieknie do Cyganów, a Tomek nie zobaczy jej już nigdy w życiu. Pomysł ten nie zrodził się dzisiaj dopiero w Madzinej głowie. Często słyszała, że jest podobna do Cyganki i taka jakaś dzika, toteż w przystępach rozpaczy widziała jedyny sposób uniknięcia hańby i jedyne odpowiednie dla siebie wyjście w ucieczce do Cyganów i zamieszkaniu w małym brązowym namiocie. Sądziła, że Cyganie przyjmą ją chętnie i będą ją ogromnie szanować ze względu na jej o tyle wyższe wykształcenie. Wspomniała kiedyś o tym Tomkowi i zaproponowała mu, by pomalował sobie twarz na brązowo i żeby uciekli razem, Tomek jednak z pogardą odrzucił ten projekt, mówiąc, że Cyganie to złodzieje i nie mają co jeść, a jeśli czymś jeżdżą, to tylko wózkiem zaprzężonym w osła. Dzisiaj jednak nieszczęścia dziewczynki doszły do szczytu, a jedyną ucieczkę od nich widziała Madzia w cygaństwie. Wstała więc z korzeni drzewa, świadoma, że oto nadszedł wielki przełom w jej życiu. Pobiegnie stąd prosto aż do Dunlow Common, gdzie z pewnością są Cyganie, i ani okrutny Tomek, ani reszta rodziny, która ustawicznie ma jej coś za złe, nie zobaczą jej nigdy więcej. Biegnąc, pomyślała o ojcu i o tym, że się z nim rozstaje, ale pocieszyła się, postanawiając, iż pośle mu w tajemnicy list przez małego Cygana, który nie powie, gdzie ona teraz jest, ale da mu tylko znać, że Madzia ma się dobrze, jest szczęśliwa i zawsze bardzo ojca kocha.

Dziewczynka biegła, aż jej zabrakło tchu; zatrzymała się więc na chwilę. Było to wtedy, gdy Tomek znalazł się po raz drugi nad stawem, lecz teraz oddzielały ją od niego trzy długie pola. Znajdowała się już na skraju ścieżki prowadzącej do gościńca. Stała i dyszała ciężko, myśląc, że ucieczka nie jest wcale taką przyjemną rzeczą, póki się nie dobiegnie do gromadzkich gruntów, gdzie mieszkają Cyganie. Postanowienie jej jednak pozostało nieodwołalne. Wyszła przez bramę na ścieżkę, nie bardzo wiedząc, dokąd ona prowadzi, bo nie tą drogą chodzili zawsze z młyna Dorlcote do Garum Firs; czuła się teraz bezpieczniej, bo wiedziała, że tu jej nie znajdą. Wkrótce jednak spostrzegła z lekkim strachem, że ścieżką na wprost niej zbliża się dwóch mężczyzn. Nie myślała przedtem o możliwości spotkania obcych, zbytnio bowiem się bała, że będą ją gonić ci, których zna. Groźni nieznajomi byli to dwaj niepozorni mężczyźni o czerwonych twarzach. Jeden z nich niósł węzełek na kiju przerzuconym przez ramię. Podczas gdy dziewczynka drżała z przerażenia, że skrzyczą ją za ucieczkę, człowiek z węzełkiem zatrzymał się i jękliwie przymilnym tonem zapytał, czy nie ma miedziaka dla biednego człowieka. Madzia miała w kieszeni sześć pensów – podarunek od wuja Glegga – które wyciągnęła natychmiast i z grzecznym uśmiechem podała biedakowi. Przypuszczała, że ten zachowa się wobec niej bardzo uprzejmie, widząc, jak jest hojna. – To wszystko, co mam – tłumaczyła. – Dziękuję, panieneczko – odparł mężczyzna, wcale nie z taką wdzięcznością i szacunkiem, jak się spodziewała, a nawet, zauważyła to wyraźnie, uśmiechnął się i mrugnął do swego towarzysza. Ruszyła śpiesznie dalej, ale zdawała sobie sprawę, że tamci dwaj stoją ciągle i zapewne patrzą za nią, usłyszała też, jak się głośno śmieją. Przyszło jej nagle do głowy, że oni pewno wzięli ją za wariatkę. Tomek mówił przecież, kiedy obcięła sobie włosy, że na taką właśnie wygląda; za bardzo ją te słowa zabolały, by mogła o nich szybko zapomnieć. Poza tym nie miała zarękawka, tylko pelerynkę i czepeczek, jasne więc, że nie mogła wywołać korzystnego wrażenia na przechodniach. Pomyślała, że wobec tego skręci na pole, ale nie na tę stronę ścieżki, z której przyszła, bo to jest jeszcze pole wuja Pulleta. Skręciła w pierwszą niezamkniętą bramę i zaczęła wędrować wzdłuż żywopłotów, w cudownym poczuciu samotności po ostatnim upokarzającym spotkaniu. Była przyzwyczajona do wałęsania się samotnie po polach i poruszała się tu śmielej niż na gościńcu. Czasem musiała przełazić przez bramy, ale to niewielkie nieszczęście. Szybko oddalała się od Garum Firs. Niedługo zapewne zobaczy Dunlow Common albo jakieś inne grunta gromadzkie, słyszała bowiem, jak ojciec kiedyś mówił, że jeśli się pójdzie gdzieś dalej, to zawsze musi się trafić na grunta gromadzkie. Chciałaby, żeby to się okazało prawdą, bo czuła już zmęczenie i głód, a nie ma mowy o chlebie z masłem, póki nie znajdzie Cyganów. Dzień był jeszcze w pełni, bo ciocia Pullet zachowała obyczaje rodziny Dodsonów i piła herbatę wcześnie, o wpół do piątej według słońca, a o piątej według zegara kuchennego, tak więc, chociaż Madzia wędrowała już od godziny, nad polami nie zbierały się jeszcze cienie, które by jej przypomniały o nadchodzącej nocy. Wydawało się jej jednak, że nie widzi jeszcze gromadzkich gruntów. Dotychczas znajdowała się w bogatej parafii Garum, gdzie wiele było pastwisk, toteż zobaczyła w polu tylko jednego robotnika, i to gdzieś daleko. Z wielu względów dobrze się to składało, bowiem robotnik rolny zbyt jest nieoświecony, by potrafił zrozumieć stosowność jej wyprawy do Dunlow Common. Wolałaby jednak spotkać kogoś, kto wskazałby jej drogę, nie zagadując przy tym o jej sprawy prywatne. Wreszcie skończyły się zielone pola i Madzia stanęła, spoglądając przez sztachety bramy na drogę, obrzeżoną po obu stronach szerokim pasem trawy. Nigdy jeszcze nie widziała takiej szerokiej drogi i nie wiedząc czemu, pomyślała, że gromadzkie grunta nie mogą leżeć daleko stąd. Może dodał jej otuchy widok osiołka pasącego się na lince na trawiastym skraju drogi, widziała bowiem kiedyś, kiedy jechała gigiem wraz z ojcem, małego osiołka z okropnie ciężkim ładunkiem w Dunlow Common.

Prześliznęła się między sztachetami bramy i ze świeżym zapałem ruszyła dalej, choć zaczęła się teraz bać, czy nie zobaczy czasem widma Apollyona[3] i zbójcy z pistoletem, i mrugającego karła o ustach od ucha do ucha, odzianego w żółte szaty, i innych najprzeróżniejszych strachów. Bo biedna Madzia była płochliwa – ot, jakie są skutki bujnej wyobraźni – a jednocześnie śmiała dzięki nieposkromionej impulsywności. Rzuciła się w wielką przygodę – poszukiwała nieznanych krewniaków, Cyganów – a oto teraz znalazła się na obcej drodze i bała się nawet zerknąć na bok, żeby nie zobaczyć czasem diabelskiego kowala, w skórzanym fartuchu, szczerzącego do niej zęby i wspartego pod boki. Serce uwięzło jej w krtani, gdy zobaczyła dwie małe bose nogi, sterczące stopami ku niej, koło wzgórka – wyglądały przerażająco i niesamowicie – niby jakiś straszliwy grzyb. Madzia była zbyt przerażona, by w pierwszej chwili dostrzec kupę łachmanów i ciemną, kudłatą głowę, przyczepione do tych nóg. Był to śpiący chłopiec. Dziewczynka przemknęła obok niego szybciej i ciszej, żeby się nie obudził; nie przyszło jej wcale do głowy, że to jeden z jej przyjaciół, Cygan, który według wszelkiego prawdopodobieństwa zachowywałby się wobec niej niezwykle uprzejmie. Fakt faktem, że za następnym zakrętem Madzia dostrzegła mały, półokrągły czarny namiot i unoszący się przed nim niebieski dym; tu miała znaleźć schronienie przed trującą obmową, jaka prześladowała ją w cywilizowanym życiu. Zobaczyła też wysoką kobietę, stojącą przy słupie dymu – z pewnością była to matka-Cyganka, która zaopatrywała wszystkich w herbatę i inne towary kolonialne. Madzia sama dziwiła się, że nie odczuwa większego zachwytu. Ale to trochę zaskakujące znaleźć Cyganów na drodze, a nie na gruntach gromadzkich. Była nawet nieco rozczarowana, bo te tajemnicze, bezkresne grunty, gdzie znajdowały się odkrywki piaskowe, w których się można było chować, zawsze stanowiły w wyobraźni Madzi składową część życia Cyganów. Szła jednak naprzód, pocieszając się myślą, że Cyganie, według wszelkiego prawdopodobieństwa, nie wiedzą nic o wariatach, nie ma więc obawy, by popełnili błąd, biorąc ją za „głupią”. Jasne, że zwrócili już na nią uwagę, bo wysoka postać, która, jak się okazało, była młodą kobietą z dzieckiem w ramionach, wyszła jej wolno na spotkanie. Kiedy się zbliżała, Madzia spojrzała na tę obcą twarz z lekkim strachem, lecz uspokoiła się, stwierdzając, że ciotka Pullet i pozostali mieli słuszność, nazywając ją Cyganką – ta obca twarz bowiem o lśniących, ciemnych oczach i długich włosach przypominała rzeczywiście buzię, którą Madzia widywała w lusterku, zanim obcięła włosy.

– Dokąd idziesz, panieneczko? – zapytała Cyganka z przymilną uniżonością.

To było rozkoszne! Tego właśnie Madzia się spodziewała. Cyganie zauważyli od razu, że jest małą damą, i mieli zamiar traktować ją odpowiednio.

– Nie idę nigdzie – powiedziała, jakby powtarzała coś, czego uczyła się we śnie. – Przyszłam, żeby zostać z wami.

– To dobrze. Chodź do nas. Jaka śliczna mała panienka – mówiła Cyganka, ujmując Madzię za rękę. Dziewczynce podobała się bardzo, ale wolałaby, żeby Cyganka nie była taka brudna.

Kiedy doszły do ognia, znalazły tam kilka osób. Na ziemi siedziała stara Cyganka, obejmując rękami kolano i od czasu do czasu wsadzając rożen do okrągłego kociołka, z którego rozchodziła się wonna para. Dwoje małych, kudłatych dzieci wyciągnęło się na ziemi i odpoczywało, wsparłszy się na łokciach, przypominając trochę dwa małe sfinksy. Łagodny osiołek pochylał głowę nad wysoką dziewczyną, która, leżąc na plecach, drapała go po nosie i pozwalała mu zajadać wspaniałe, kradzione siano. Ukośne promienie słoneczne oświetlały łagodnie całą grupkę; wszystko to, zdaniem Madzi, było ładne i sprawiało wrażenie wygody; miała tylko nadzieję, że niedługo rozstawią filiżanki do herbaty. Miło tu będzie, kiedy nauczy Cyganów używać miednicy i zainteresuje ich książkami. Trochę się tylko speszyła, kiedy młoda kobieta zaczęła coś mówić do starej w niezrozumiałym języku, gdy tymczasem młoda dziewczyna, ta, co karmiła osła, usiadła i wpatrywała się w Madzię, bynajmniej jej nie witając. Wreszcie odezwała się stara:

– Cóż to, śliczna panieneczko, chcesz zostać z nami? Usiądź, prosimy cię pięknie, i opowiedz nam, skąd jesteś.

Wszystko jak w książce. Bardzo podobało się Madzi, że ją nazywają śliczną panieneczką i traktują tak uniżenie. Usiadła i tłumaczyła:

– Uciekłam z domu, bo jestem nieszczęśliwa i pragnę zostać Cyganką. Jeśli chcecie, zamieszkam z wami i nauczę was wielu rzeczy.

– Mądra mała panieneczka – odezwała się młoda kobieta z dzieckiem, siadając koło Madzi i pozwalając malcowi bawić się na ziemi. – I jaki piękny czepeczek i suknia – dodała, zdejmując czepeczek Madzi i oglądając go dokładnie. Mówiła coś przy tym w nieznanym języku do starej kobiety. Wysoka dziewczyna wyrwała jej czepek z ręki i włożyła na głowę, tyłem na przód, krzywiąc się w uśmiechu. Madzia postanowiła jednak nie wykazywać słabości w tym względzie i nie okazać przewrażliwienia na temat czepeczka.

– Nie chcę go nosić – oświadczyła. – Wolę taką czerwoną chustkę jak twoja (tu spojrzała na siedzącą obok Cygankę). Do wczoraj miałam długie włosy, ale je obcięłam. Myślę, że niedługo odrosną – dodała w formie wytłumaczenia, sądziła bowiem, że Cyganie zdecydowanie wolą długie włosy. Madzia zapomniała w tej chwili nawet o głodzie, chcąc zdobyć sobie cygańską przychylność.

– Śliczna mała panieneczka... i na pewno bogata – mówiła starucha. – Czy mieszkasz w bardzo pięknym domu?

– Tak, mój dom jest ładny i bardzo lubię rzekę, gdzie łowimy ryby, ale często bywam nieszczęśliwa. Dobrze by było, gdybym ze sobą przyniosła moje książki, tylko że wybiegłam w takim pośpiechu, rozumiecie. Ale mogę wam powiedzieć prawie wszystko, co jest w nich napisane. Tyle razy je czytałam – na pewno bardzo was to zajmie. Mogę was też nauczyć dużo z geografii, to znaczy nauki o świecie, na którym żyjemy – to bardzo ciekawe i pożyteczne. Czy słyszeliście kiedy o Kolumbie?

Oczy Madzi zaczęły błyszczeć, a policzki pokrył rumieniec – oto już zaczyna uczyć Cyganów i zdobywa sobie wielkie u nich wpływy. Cyganie natomiast byli mocno zdumieni jej słowami, chociaż uwagę ich w równym stopniu przyciągała zawartość Madzinych kieszeni, które dziewczyna z prawej strony opróżniła, nie spostrzeżona przez małą.

– Czy tam mieszkasz, śliczna panieneczko? – zapytała starucha, słysząc słowo „Kolumb”.

– Ach, nie – odparła Madzia z pewnym współczuciem. – Kolumb to był taki nadzwyczajny człowiek, który odkrył połowę świata i zakuli go w kajdany, i obchodzili się z nim bardzo źle, rozumiecie, to jest w moich Pierwszych krokach w geografii. Ale może za długie, żebym zdążyła opowiedzieć przed herbatą... Tak bardzo chcę herbaty.

Ostatnie słowa wymknęły się Madzi wbrew jej woli i zabrzmiały już nie pouczająco i górnie, ale wręcz jękliwie.

– Biedna śliczna panienka, przecież ona jest głodna! – zawołała młoda kobieta. – Dajcie jej coś zimnego do zjedzenia. Pewno panienka przeszła ładny kawał drogi? Gdzie jest dom panienki?

– To młyn Dorlcote, daleko stąd – odparła Madzia. – Mój ojciec to pan Tulliver, tylko nie możemy mu powiedzieć, gdzie ja jestem, bo mnie zabierze z powrotem. Gdzie mieszka królowa Cyganów?

– Co to? Mała panienka chce do niej iść? – zapytała młoda kobieta. Przez cały czas wysoka dziewczyna wpatrywała się uporczywie w Madzię, uśmiechając się krzywo. Zachowanie jej było zdecydowanie nieprzyjemne.

– Nie – odparła Madzia. – Myślałam tylko, że jeżeli to nie jest bardzo dobra królowa, to może ucieszycie się, kiedy ona umrze i trzeba będzie wybrać drugą. Ja byłabym bardzo dobrą królową i łaskawą dla wszystkich.

– Ma tu panienka coś dobrego – odezwała się starucha, wyciągając do Madzi kromkę suchego chleba i kawałek zimnego bekonu, który wyjęła z worka z resztkami.

– Dziękuję – odparła Madzia, spoglądając na jedzenie, lecz nie wyciągając po nie ręki – ale czy nie moglibyście mi dać zamiast tego trochę chleba z masłem i herbaty? Nie lubię bekonu.

– Nie ma tu ani herbaty, ani masła – odparła starucha, spoglądając na nią spode łba, jakby już się jej znudziło to przymilanie.

– Och, wystarczy mi chleb z melasą – odparła Madzia.

– Nie ma melasy – rzekła starucha ze złością, potem nastąpiła ostra wymiana zdań między obydwiema Cygankami w nieznanym Madzi języku, podczas gdy jeden z małych sfinksów porwał chleb z bekonem i zaczął go pożerać. W tej chwili młoda dziewczyna, która przedtem odeszła parę kroków, wróciła i powiedziała coś, co wywołało natychmiastowy efekt. Starucha zapomniała o głodzie Madzi i z nowym zapałem wsadziła rożen w kociołek, młodsza zaś wpełzła pod namiot i wyciągnęła stamtąd kilka misek i łyżek. Madzia drżała lekko, bała się, że jej łzy napłyną do oczu. Wtedy wysoka dziewczyna wydała przeraźliwy okrzyk i natychmiast przybiegł chłopiec, którego Madzia minęła, gdy spał. Był to ordynarny łobuziak, w wieku mniej więcej Tomka. Spojrzał na dziewczynkę, po czym znowu nastąpiła dłuższa, niezrozumiała dla niej wymiana zdań. Madzia czuła się okropnie samotnie i bała się, że zaraz zacznie płakać. Cyganie nie zwracali na nią najmniejszej uwagi, była taka bezbronna pomiędzy nimi. Lecz strach powstrzymał napływające do oczu łzy, gdy dziewczynka zobaczyła dwóch zbliżających się mężczyzn, których widok wywołał takie podniecenie. Starszy niósł na ramieniu worek, cisnął go teraz na ziemię i zwrócił się do kobiet głośnym, ordynarnym tonem, na co odpowiedziały mu trzy zuchwałe, terkotliwe głosy. Czarny kundel podbiegł, szczekając, do Madzi, czego przeraziła się bardzo, lecz ogarnął ją jeszcze większy strach, gdy młodszy mężczyzna zaczął przekleństwami odpędzać psa i walić go wielkim kijem, który trzymał w ręku.

Madzia zrozumiała, iż jest absolutną niemożliwością, by została królową tych ludzi lub chociażby przekazała im swą pożyteczną i zajmującą wiedzę.

Zdawało jej się teraz, że obaj mężczyźni pytają o nią, spoglądali na nią bowiem, a rozmowa ich nabrała bardziej pokojowych tonów, co dowodziło, iż z jednej strony istniała ciekawość, z drugiej zaś – możność zaspokojenia tej ciekawości. Wreszcie młoda kobieta odezwała się swym poprzednim, uniżonym i przymilnym tonem:

– Ta śliczna panieneczka przyszła zamieszkać z nami. Czy nie cieszycie się z tego?

– Bardzo się cieszymy – odparł młodszy mężczyzna, spoglądając na srebrny naparstek Madzi i inne drobiazgi, wyciągnięte z jej kieszeni. Zwrócił wszystkie młodej kobiecie, oprócz naparstka, powiedział coś przy tym, a ona natychmiast włożyła je z powrotem do kieszeni dziewczynki. Mężczyźni tymczasem usadowili się wygodnie i przypuścili szturm do kociołka, który zdjęto z ognia, a zawartość – duszone mięso z kartoflami – wyrzucono na żółtą miskę.

Madzia zaczęła dochodzić do wniosku, że Tomek miał jednak rację, mówiąc o Cyganach – to z pewnością złodzieje, chyba że ten mężczyzna ma zamiar oddać jej kiedyś naparstek. Chętnie by mu go dała, bo nie była przywiązana do tego drobiazgu, jednak myśl, że znajduje się między złodziejami, przeważała nad pociechą, że oto znów zaczęli odnosić się do niej z szacunkiem. Wszyscy złodzieje z wyjątkiem Robin Hooda to źli ludzie. Kobiety zauważyły, że mała jest przestraszona.

– Nie mamy co dać jeść naszej małej panieneczce – zaczęła starucha przymilnym głosem. – A ona taka głodna, nasza śliczna panieneczka.

– Masz tu, kochaneczko, spróbuj troszkę – rzekła młodsza, wręczając Madzi brązowy talerz, na którym było trochę potrawy z kociołka, i żelazną łyżkę. Dziewczynka pamiętając, że starucha gniewała się, kiedy nie chciała jeść chleba i bekonu, nie ośmieliła się odmówić teraz, choć strach odebrał jej cały apetyt. Gdyby tak tatuś przejeżdżał tędy gigiem i zabrał ją ze sobą! Albo nawet Wyrwidąb, albo Waligóra, albo święty Jerzy, co na półpensówkach zabija smoka, żeby ktoś z nich akurat tędy przejeżdżał! Serce jednak zamarło jej na myśl, że nikt nigdy nie oglądał żadnego z tych bohaterów w pobliżu St. Ogg’s – prawdziwe cuda nie były tu znane.

Jak widzicie, Madzia Tulliver nie była dobrze ułożoną, wykształconą panienką, jaką musi być w naszych czasach ośmio- czy dziewięcioletnia kobieta. Chodziła zaledwie przez rok do szkoły w St. Ogg’s i miała tak niewiele książek, że czasami czytywała słownik. Tak więc, sprawdzając jej niewielką wiedzę, moglibyście odkryć w pewnych dziedzinach niespodziewaną ignorancję lub też całkiem niespodziewane wiadomości. Madzia mogłaby was poinformować o istnieniu takiego słowa, jak „poligamia”, znała również „poliglotów”, z czego wywnioskowała, że „poli” znaczy „wiele”. Nie wiedziała jednak zupełnie, że Cyganie nie są zasobni w towary kolonialne, a jej pojęcia były zazwyczaj najdziwniejszą mieszaniną dużej bystrości i mglistych snów.

W ciągu ostatnich pięciu minut jej pogląd na Cyganów uległ gwałtownej zmianie. Najpierw uważała ich za ludzi czcigodnych, których łatwo nakłonić do nauki, teraz jednak zaczęła przypuszczać, że pewno chcą ją zabić, jak się tylko ściemni, pokrajać i gotować po kawałku. Zaświtało jej także w głowie podejrzenie, że ten mężczyzna o okrutnym wzroku to pewno diabeł, który w każdej chwili może porzucić swe tak oczywiste przebranie i zmienić się albo w roześmianego kowala, albo w potwora o ognistych ślepiach i smoczych skrzydłach. Czuła, że nie przełknie ani kęsa, a jednak najbardziej się bała urazić Cyganów, zdradzając swą tak niekorzystną o nich opinię; zastanawiała się więc z wnikliwością i przejęciem, jakiej nie mógłby dorównać żaden teolog, czy gdyby tu był rzeczywiście diabeł, to wiedziałby, co ona myśli w tej chwili.

– Co? Nie pachnie panience? – zapytała młoda kobieta, widząc, że Madzia nie wzięła do ust ani kęsa. – Spróbuj trochę! No!

– Nie, dziękuję – odparła Madzia, przywołując na pomoc wszystkie siły i robiąc rozpaczliwe starania, by się uśmiechnąć przyjaźnie. – Boję się, że nie mam czasu... ściemnia się... Chyba muszę już iść do domu... przyjdę tu kiedy indziej i wtedy przywiozę wam koszyk z ciastkami z dżemem i różne rzeczy.

Rzucając tę fantastyczną myśl, Madzia wstała z żarliwą nadzieją w sercu, że Apollyon jest łatwowierny, lecz nadzieja ta prysła, kiedy starucha zawołała:

– Zaczekaj, zaczekaj, śliczna panieneczko. Zawieziemy cię bezpiecznie do domu, jak tylko zjemy wieczerzę. Pojedziesz do domu jak dama.

Madzia usiadła więc znowu, z nikłą nadzieją w sercu, choć zobaczyła zaraz, że wysoka dziewczyna wstaje, zakłada uzdę osiołkowi i zarzuca mu na grzbiet jakieś worki.

– A teraz, panieneczko – odezwał się młody mężczyzna, podnosząc się i podprowadzając osła – powiedz nam, gdzie mieszkasz, jak się nazywa to miejsce.

– W młynie Dorlcote – odpowiedziała ochoczo Madzia. – Mój ojciec to pan Tulliver... on tam mieszka.

– Co, w tym wielkim młynie na bocznej drodze od St. Ogg’s?

– Tak – odparła Madzia. – Czy to daleko? Wydaje mi się, że poszłabym tam chętnie piechotą.

– Nie, nie, zaraz się ściemni, trzeba się śpieszyć. A na osiołku będzie ci bardzo wygodnie, zobaczysz.

Mówiąc to, uniósł Madzię i posadził ją na ośle. Ulżyło jej, że to nie staruch z nią pójdzie, jak myślała przedtem, ale wciąż jeszcze nie bardzo wierzyła, że naprawdę jedzie do domu.

– Masz tu swój śliczny czepeczek – rzekła młoda kobieta, wkładając Madzi na głowę tę wzgardzoną przed chwilą, a teraz pożądaną część stroju. – I powiesz, żeśmy byli dla ciebie dobrzy, prawda? I że nazywaliśmy ciebie śliczną panieneczką.

– O tak, bardzo dziękuję, bardzo wam jestem wdzięczna. Ale chciałabym, żeby pani też ze mną poszła. – Wydawało jej się, że nie może być nic gorszego jak samotna podróż z tym okropnym człowiekiem. Chyba byłoby weselej, gdyby ją zamordowano w większym gronie.

– Ach, ja ci się najbardziej podobam, prawda? – odparła kobieta. – Ale nie mogę iść z tobą, nie nadążyłabym.

Okazało się teraz, że mężczyzna również będzie jechał na ośle, trzymając Madzię przed sobą, a ona, tak samo jak i osiołek, nie mogła zaprotestować przeciwko temu obrotowi sprawy, chociaż żaden koszmar senny nie wydawał jej się nigdy aż tak przerażający. Kobieta poklepała ją po ramieniu i powiedziała „Do widzenia”, a osiołek, otrzymawszy od mężczyzny zdecydowaną wskazówkę za pomocą kija, ruszył szybkim krokiem w kierunku, skąd Madzia przyszła godzinę temu. Wysoka dziewczyna i mały łobuziak, również uzbrojeni w kije, byli łaskawi eskortować ich przez pierwsze sto jardów, pokrzykując i okładając osiołka kijami.

Nawet Leonora podczas swej nadnaturalnej podróży z duchem kochanka o północy nie była tak przerażona, jak biedna Madzia podczas tej jak najbardziej ziemskiej podróży na krótkonogim osiołku z Cyganem, który chciał zarobić pół korony. Czerwone światło zachodzącego słońca miało, w jej pojęciu, jakąś złowróżbną wymowę, a na pewno nie bez związku z tym był przerażający ryk drugiego osiołka, przywiązanego linką za nogę. Dwa niskie domki pod strzechą – jedyne, jakie minęli po drodze – pogłębiały jeszcze posępne wrażenie: nie miały prawie wcale okien, a drzwi były zamknięte – bardzo możliwe, że zamieszkiwały tam czarownice, toteż Madzia odetchnęła z ulgą, kiedy osiołek minął je bez zatrzymania.

Wreszcie, o radości! Ta najdłuższa w świecie droga skończyła się, dochodząc do szerokiego gościńca, gdzie akurat przejeżdżał jakiś powóz. A na zakręcie był drogowskaz – z pewnością widziała go już kiedyś: „Do St. Ogg’s – 2 mile”. A więc Cygan naprawdę miał zamiar odwieźć ją do domu – chyba to jednak dobry człowiek i może sprawiła mu przykrość, kiedy nie chciała jechać z nim sama. Dziewczynka upewniała się w tym przekonaniu w miarę, jak poznawała wiodącą do domu drogę, i myślała teraz, jakby tu rozpocząć rozmowę z urażonym Cyganem i nie tylko ułagodzić jego uczucia, ale i zatrzeć wrażenie własnego tchórzostwa. Wtem, kiedy dojechali do skrzyżowania dróg, Madzia zobaczyła zbliżającego się jeźdźca na koniu z białą strzałką.

– Och, niech pan się zatrzyma – zawołała. – Mój tatuś jedzie! Tatusiu! Tatusiu!

Nagła radość była prawie bolesna i kiedy ojciec dojechał do nich, Madzia płakała. Pan Tulliver zdumiał się niezmiernie, wracał bowiem okrężną drogą z Basset i jeszcze nie był w domu.

– Cóż to wszystko znaczy? – zapytał, wstrzymując konia, podczas gdy Madzia ześliznęła się z osła i podbiegła do ojcowskiego strzemienia.

– Tak mi się zdaje, wielmożny panie, że mała panieneczka zgubiła drogę – rzekł Cygan. – Przyszła do naszego namiotu po tamtej stronie drogi do Dunlow, więc ją tu przywiozłem, jak nam powiedziała, gdzie mieszka. To długa droga, a jeszcze człowiek cały dzień był na nogach.

– Tak, tatusiu, on był taki dobry, że mnie tutaj przywiózł – wołała Madzia. – Bardzo uprzejmy, dobry człowiek.

– Masz tu, poczciwcze. – Pan Tulliver wyciągnął z kieszeni pięć szylingów. – To najlepsza robota, jaką zrobiłeś w życiu. Nie mogę sobie pozwolić na utratę tej dziewuszki. Posadź ją tutaj, przede mną.

– No, Madziu, jak to było, powiedz? – pytał, kiedy jechali tak drogą, a córka położyła mu głowę na piersi i szlochała cicho. – Jak to się stało, żeś chodziła gdzieś sama i zgubiła drogę?

– Tatusiu – szlochała Madzia. – Uciekłam, bo taka byłam nieszczęśliwa. Tomek się na mnie złościł. Nie mogłam tego znieść.

– Ee, co tam – uspokajał ją ojciec. – Jak można nawet myśleć o uciekaniu od tatusia. Co on by zrobił bez swojej małej dziewuszki?

– Już nigdy tego nie zrobię, tatusiu... nigdy!

Tego wieczoru, po przyjeździe do domu, pan Tulliver bardzo zdecydowanie wyraził swoje życzenie, a rezultat był niesłychany, bo Madzia nigdy nie usłyszała ani od matki, ani od ciotki, ani od Tomka jednego słowa wyrzutu za szaleństwo, jakim była ucieczka do Cyganów. Trochę ją nawet przeraziło to niezwykłe zachowanie rodziny i czasem myślała, że może postąpiła zbyt strasznie, by w ogóle o tym mówić.

Rozdział XII

PAŃSTWO GLEGG U SIEBIE

Jeśli chcemy zobaczyć państwa Glegg w ich domu, musimy wejść do St. Ogg’s, tego czcigodnego miasta o dachach pokrytych czerwoną falistą dachówką i przysadzistych budynkach nadbrzeżnych, gdzie czarne okręty wyładowują produkty przywiezione z dalekiej północy, a w zamian za to wywożą cenne towary z głębi wyspy – dobrze wyrobione sery i miękkie owcze runo, które z pewnością znają moi wykształceni czytelnicy z najlepszych sielanek klasycznych.

Jest to jedno z tych starych, bardzo starych miast, które jakby wrosły w naturę i jednocześnie były jej najpiękniejszym osiągnięciem, podobnie jak gniazda rajskiego ptaka czy kręte korytarze białych mrówek; miasto, na którym, jak na tysiącletnim drzewie, znać ślady długiego rozwoju i całej jego historii; miasto, które powstało i rozwija się na tym samym obszarze między rzeką i niskim pagórkiem od czasów, kiedy legiony rzymskie odwróciły się od niego, opuszczając obóz na stoku wzgórza, a długowłosi królowie morza jechali w górę rzeki i chciwym, dzikim wzrokiem wpatrywali się w żyzną ziemię. Jest to miasto „za pan brat z wiekami”. Przesuwa się tu czasami cień bohaterskiego króla saksońskiego, co chodzi, wspominając wypadki z czasów swej młodości i miłości, i napotyka jeszcze bardziej ponury cień strasznego duńskiego poganina, przebitego pośród własnych wojowników mieczem niewidocznego mściciela. Cień Duńczyka wstaje w jesienne wieczory jak biała mgła sponad kopca na wzgórzu i zawisa nad podwórcem starego dworzyszcza nad rzeką, w miejscu owego tajemniczego morderstwa, którego dokonano, nim jeszcze stary dwór został tu zbudowany. To Normanowie zaczęli wznosić tę wspaniałą budowlę, która, jak całe miasto, mówi o myślach i o dziełach licznych rozrastających się pokoleń; jest ona już tak stara, że z pełnym miłości wyrozumieniem spoglądamy teraz na dysharmonię poszczególnych jej części i cieszymy się, że ci, co budowali kamienne wykusze, i ci, co robili gotycką fasadę i wieże z najwyszukańszych drobnych cegieł z ozdobami w kształcie listków koniczyny, a okna i strzelnice obmurowali kamieniami, nie zburzyli świętokradczo starej, do połowy z drzewa wzniesionej wielkiej izby biesiadnej, pokrytej dębowym dachem.

Ale może starszy nawet od tego starego dworzyszcza jest kawałek muru, włączony teraz do dzwonnicy parafialnego kościoła. Mówią, że jest to pozostałość po starej kaplicy zbudowanej ku czci św. Ogga, patrona tego starożytnego miasteczka. Mam manuskrypty historii tego świętego w kilku wersjach. Skłaniam się ku najkrótszej, ponieważ, jeżeli nawet nie jest całkiem prawdziwa, zawiera prawdopodobnie najmniej kłamstwa. „Ogg, syn Beorla – powiada mój prywatny hagiograf – był przewoźnikiem, a na swe nędzne utrzymanie zarabiał, przewożąc ludzi przez rzekę Flossę. I stało się pewnego dnia, kiedy dęły mocarne wiatry, że nad brzegiem rzeki siadła kobieta z dzieckiem na ręku i jęczała. A ubrana była w łachmany i twarz miała starą i zniszczoną, i błagała, by ją przewieziono na drugą stronę rzeki. A ludzie, którzy tam byli, pytali ją i mówili: – Po cóż chcesz jechać przez rzekę? Poczekaj do rana, a na noc schroń się tutaj; to będzie postępek rozumny, a nie szalony. – Ale ona wciąż prosiła i płakała. A Ogg, syn Beorla, wstał i powiedział: – Przewiozę cię przez rzekę. Wystarczy mi, że tego pragnie twoje serce. – I przewiózł ją. I stało się, że kiedy wyszła na brzeg, łachmany jej przemieniły się w suknie najczystszej bieli, a twarz rozjaśniła się i wypiękniała cudownie; i otoczyła ją aureola, tak że od całej jej postaci bił blask jak od księżyca w jego najjaśniejszej kwadrze.

I powiedziała niewiasta: 

– Oggu, synu Beorla, błogosławiony jesteś, boś nie pytał i nie swarzył się z potrzebą serca, ale przejęła cię litość i pomogłeś mi, nie mieszkając. I od dnia dzisiejszego, ktokolwiek wstąpi w łódź twoją, niech nie obawia się burzy, a kiedykolwiek popłynie ona na ratunek, wybawi od śmierci ludzi i bydlęta. – I kiedy przychodziły powodzie, wielu zostało uratowanych dzięki temu błogosławieństwu, zesłanemu na łódź. Lecz gdy umarł Ogg, syn Beorla, patrzcie oto, kiedy dusza jego pożegnała się z ciałem, łódź zwolniła się z cum i na fali odpływu spłynęła z wielką prędkością do oceanu, a nikt jej więcej nie oglądał. Ale później, w czasie powodzi, wielu ludzi widziało, gdy zmrok opadał na ziemię, jak Ogg, syn Beorla, płynął swą łodzią po szeroko rozlanych wodach, a na dziobie jej siedziała Panienka Najświętsza, rozsyłając wokół blaski, jak księżyc w najjaśniejszej kwadrze, tak że wioślarze nabierali otuchy w gęstniejących mrokach i z nową siłą chwytali za wiosła”.

Legenda ta, jak widać, mówi, iż w najodleglejszych czasach zdarzały się tu powodzie, które, jeśli nawet nie powodowały śmierci ludzi, niosły zagładę bezbronnemu bydłu i jak zaraza zmiatały wszystkie mniejsze stworzenia z powierzchni ziemi. Ale miasto przeżywało rzeczy gorsze nawet niż powódź – nieszczęścia wojny domowej, kiedy to przez długi czas było polem bitewnym, na którym najpierw purytanie dziękowali Bogu za krew lojalistów, a później lojaliści dziękowali Bogu za krew purytanów. Wielu uczciwych obywateli straciło majątek w owych czasach, nie chcąc narazić się na utratę spokoju sumienia, i w nędzy wyszło z rodzinnego miasta. Są jeszcze na pewno domy, które porzucali z bólem, domy o dziwacznych dachach, spoglądające na rzekę, stłoczone teraz między nowymi budynkami nadbrzeżnymi, domy, między którymi wiją się dziwne przejścia, co po wielu ostrych zakrętach wyprowadzają wreszcie przechodnia na błotnisty brzeg, ustawicznie zalewany wzbierającą falą przypływu. Ceglane domy mają jakiś dostały wygląd; w czasach pani Glegg nie było jeszcze tej nowoczesnej, rażącej tu elegancji, żadnych tam tafli szklanych w sklepach wystawowych, żadnych stiuków na fasadach ani innych niepotrzebnych usiłowań, by nadać staremu, pięknemu, czerwonemu miastu nowomodny wygląd. Wystawy sklepowe były małe i skromne, bowiem żony i córki farmerów, które przychodziły po sprawunki w dni targowe, i tak, i tak nie porzuciłyby sklepów, do których od dawna przywykły, sprzedawcy zaś nie mieli towarów dla obcych, przypadkowych przechodniów, których więcej się na oczy nie zobaczy. Ach, nawet czasy pani Glegg wydają się teraz takie odległe; oddzielają nas zmiany, co przedłużają lata. Wojna i odgłosy wojny wymarły w ludzkiej pamięci, a jeśli jakiś farmer w tabaczkowym surducie pomyślał o niej, wytrząsając w dzień targowy ziarno z woreczka z próbkami i gadając z sąsiadami, myślał jako o sprawie należącej do minionego złotego wieku, kiedy to ceny stały wysoko. Jasne, że skończyły się bezpowrotnie czasy, w których mogły tu przypłynąć na wodach szerokiej rzeki nieproszone okręty: Rosja była teraz jedynie krajem, skąd przychodziło siemię lniane – a im więcej go, tym lepiej – jako surowiec dla wielkich, pionowych kamieni młyńskich, które mełły, rycząc jak dusze potępione. Trzy najgorsze zła, jakich zdaniem mieszkańców St. Ogg’s obawiać się może ludzkość, to: katolicy, nieurodzaj i tajemnicze wahanie koniunktury, bo większych powodzi nie było w ostatnich latach. Wyobraźnia mieszkańców miasta nie sięgała daleko ani w przód, ani w tył. Miasto odziedziczyło swą historię, nie zastanawiając się nad nią wiele i nie umiało zobaczyć błąkających się po ulicach duchów. Od czasów, kiedy widywano na szerokich wodach św. Ogga, jego łódź i Najświętszą Panienkę na dziobie, tyle wspomnień odeszło w przeszłość i zniknęło powoli jak pagórki w dali. A czasy obecne podobne były równej płaszczyźnie, na której ludzie przestają wierzyć w wulkany i trzęsienie ziemi, pewni, że jutro będzie takie samo jak dzisiaj, a olbrzymie siły, co wstrząsały kiedyś ziemią, zostały na zawsze uśpione. Minęły dni, kiedy wiara przeorywała ludzi do głębi, minęły też dni, kiedy ludzie ją zmieniali. Obawiano się katolików dlatego, że chcieli przejąć w swoje ręce władzę i majątki i palić ludzi żywcem, a nie dlatego, że uczciwy normalny parafianin mógłby uwierzyć w papieża. Pewien leciwy człowiek pamiętał jeszcze, jak głęboko był wstrząśnięty cały prostacki tłum, kiedy na targu bydła kazał John Wesley. Ale od dłuższego już czasu nikt nie oczekiwał od kaznodziei, by wstrząsnął on ludzką duszą. Czasem wybuchał zapał na kazalnicach dysydenckich, gdy była mowa o chrzcie niemowlęcia, lecz można to podać jako jedyny przykład gorliwości religijnej, niezgodny z duchem tych trzeźwych czasów, w których ludzie skończyli ze zmianami. Protestantyzm okrzepł w spokoju, niepomny na schizmy, beztroski w sprawach nawracania. Dysydenci był to spadek odziedziczony wraz z lepszymi ławkami kościelnymi i znajomościami handlowymi; duchowieństwo anglikańskie z pogardą i zdziwieniem spoglądało na dysydencję, uważając ją za zwariowany obyczaj, który przyjął się przeważnie w rodzinach kupców korzennych i kramarzy, choć w pewnych wypadkach potrafił dojść do porozumienia z zamożnym handlem hurtowym. Razem jednak z kwestią katolicką nadszedł lekki wiew polemicznych wiatrów, który zburzył spokój. Starszy pleban sięgał od czasu do czasu do historii i rozpoczynał dysputy, a pan Spray, duchowny niezależny, zawziął wygłaszać kazania polityczne, w których ogromnie subtelnie zaznaczał różnicę między swą żarliwą wiarą, iż katolicy mają prawo głosowania, i równie żarliwą wiarą w ich wieczne potępienie. Większość jednak słuchaczy pana Spraya nie potrafiła się połapać w tych subtelnościach i wielu staroświeckich dysydentów ogromnie było na niego urażonych za to, że „trzyma z katolikami”. Inni uważali po prostu, że nie powinien wtrącać się do polityki. W St. Ogg’s nie szanowano specjalnie instynktów społecznych, a na każdego, kto zajmował się polityką, patrzono z pewną dozą podejrzliwości, jako na osobę niebezpieczną; był to zwykle człowiek, który nie prowadził interesów, a jeśli je prowadził, to chyba niewielkie; gdyby zaś miał większe jakieś przedsiębiorstwo, z pewnością musiałby wkrótce ogłosić niewypłacalność.

Tak, ogólnie biorąc, wyglądał stan rzeczy w St. Ogg’s za czasów pani Glegg, dokładnie w tym okresie historii jej rodziny, w którym dama ta pokłóciła się z panem Tulliverem. Były to czasy, kiedy ignorancja stanowiła o wiele mniejszą przeszkodę niż dzisiaj, bo przyjmowano ją z honorami w najlepszym towarzystwie – nie potrzebowała przy tym przyoblekać się w wyszukane szaty wiedzy; czasy, kiedy nie było tanich wydawnictw periodycznych i kiedy lekarzowi wiejskiemu nie przyszłoby do głowy zapytać pacjentkę, czy lubi książki, wiedział bowiem z góry, że woli plotki; czasy, kiedy kobiety w bogatych jedwabnych szatach nosiły wielkie kieszenie, a w nich kość baranią, która miała je uchronić przed kurczami. Pani Glegg nosiła taką kość, odziedziczoną po babce wraz z suknią z brokatu, która, gdyby ją postawić na podłodze, stanęłaby sztywno jak zbroja. Wraz z suknią pani Glegg odziedziczyła również laseczkę ze srebrną rączką, bowiem rodzina Dodsonów już od wielu pokoleń szczyciła się ustaloną pozycją.

Pani Glegg miała w swoim wspaniałym domu w St. Ogg’s dwa saloniki – od frontu i od tyłu, posiadała więc dwa punkty widzenia, z których mogła spoglądać na słabostki innych istot ludzkich i pogłębiać swą wdzięczność dla Opatrzności za własną wyjątkową siłę ducha. Z okien frontowych wyglądała na ulicę Tofton, prowadzącą na peryferie miasta, i stwierdzała wzrastającą tendencję do „włóczenia się” u kobiet, żon ludzi, którzy nie wycofali się jeszcze z interesów. Stwierdzała również zwyczaj noszenia przędzowych bawełnianych pończoch, co otwierało smutne perspektywy dla przyszłych pokoleń. Z okien wychodzących na tyły domu mogła spoglądać na przyjemny ogród i sad ciągnący się do rzeki i stwierdzać, że pan Glegg znowu marnuje czas na „te tam kwiaty i jarzyny”. Pan Glegg bowiem, wycofawszy się z czynnego udziału w handlu wełną, by odpoczywać przez resztę życia, stwierdził, że to ostatnie zajęcie jest o wiele bardziej męczące od poprzedniego, wobec czego zaprzęgnął się do amatorskich ciężkich robót dla rozrywki i odpoczywał zwykle przy pracy, jaką musiałoby wykonać dwóch normalnych ogrodników. Oszczędność na poborach ogrodników sprawiła zapewne, że pani Glegg przez palce patrzyła na to szaleństwo, jeśli założymy, że kobieta przy zdrowych zmysłach zdolna jest choćby udawać szacunek dla koników męża. Wiadomo jednak, że podobna uległość małżeńska jest cechą jedynie płci słabszej, która nieczęsto zdaje sobie sprawę z ogromu odpowiedzialności, jaka ciąży na żonie, prawnie zatwierdzonym kacie mężowskich radości, tak rzadko rozsądnych i godnych pochwały.

Pan Glegg ze swej strony również miał dwojakie źródło rozrywki umysłowej, a źródło to według wszelkiego prawdopodobieństwa było niewyczerpalne. Przede wszystkim więc zdumiewał się ogromnie własnymi odkryciami z dziedziny historii naturalnej, stwierdziwszy, że na jego kawałku ziemi, w ogrodzie, żyją cudowne liszki, ślimaki i owady, które, o ile mu wiadomo, nigdy dotychczas nie zainteresowały żadnego badacza. Stwierdził również wyraźną zależność między tymi zjawiskami zoologicznymi a wielkimi współczesnymi im wydarzeniami – na przykład, że przed pożarem katedry w Yorku na liściach róży pojawiły się tajemnicze spiralne ślady jak również ogromna ilość ślimaków; długo się zastanawiał nad znaczeniem tych zjawisk, aż wreszcie jak olśnienie przyszła mu do głowy smutna myśl o pożarze katedry. (Pan Glegg miał umysł niezwykle czynny, toteż po rozstaniu się z handlem wełną musiał znaleźć jakieś inne ujście dla swej energii). Drugim przedmiotem jego rozważań była „kobieca przekora”, której znakomity przykład stanowiła pani Glegg. Żeby istota stworzona – w sensie genealogicznym – z żebra mężczyzny i dzięki temu otaczana najwyższym szacunkiem bez najmniejszego wysiłku ze swej strony, ustawicznie stawiała opór wobec najłagodniejszych propozycji, a nawet najbardziej dogodnych ustępstw – była to absolutna tajemnica w planie wszechrzeczy, do której pan Glegg niejednokrotnie, lecz daremnie szukał klucza w pierwszych rozdziałach księgi Genesis. Pan Glegg wybrał najstarszą pannę Dodson jako wdzięczne i miłe uosobienie roztropności i gospodarności, a że był z typu ludzi, którzy umieją zdobyć i utrzymać pieniądze, liczył na wielką harmonię w swym małżeństwie. Lecz może się zdarzyć w tej dziwnej mieszance, jaką jest charakter kobiety, że chociaż składniki wybrano wyśmienite, całości czegoś brak. Znakomite, systematyczne skąpstwo może być podlane zaprawą, która zupełnie psuje jego smak. Pan Glegg był człowiekiem skąpym w miłym tego słowa znaczeniu; sąsiedzi powiadali o nim, że „pilnuje swego”, co zwykle oznacza, że osoba, o której mowa, jest sympatyczną sknerą. Jeśliby ktoś powiedział, że lubi skórki od sera, pan Glegg nie zapomniałby zbierać ich dla owego amatora z dobrodusznym zadowoleniem, że zadość uczyni cudzym gustom; lubił on pieścić wszystkie zwierzęta, które nie wymagały specjalnego żywienia. Nie było w nim ani szarlatanerii, ani hipokryzji. Oczy zwilgotniałyby mu od najprawdziwszych łez na widok wyprzedaży wdowich mebli, wyprzedaży, którą mógłby powstrzymać za pomocą pięciofuntowego banknotu, jaki miał w kieszeni. Ale podarowanie pięciu funtów osobie „z dołów” wydawałoby mu się bardziej rozrzutnością niż miłosierdziem, które w jego pojęciu wyrażało się w drobnych datkach, a nie w ratowaniu kogoś z nieszczęścia. Pan Glegg lubił oszczędzać cudze pieniądze tak samo jak swoje. Jeździłby tak samo okrężnymi drogami, by uniknąć wydatku na rogatkowe z własnej kieszeni, jak wtedy, kiedy by ktoś inny płacił za jego podróż. Z niezmiernym zapałem próbował namówić znajomych, by używali zamiast czernidła taniej jego namiastki. Ten niewzruszony zwyczaj oszczędzania, jako cel sam w sobie, był w poprzednim pokoleniu cechą przedsiębiorczych ludzi interesu, którzy majątki swe robili wolno, tak jak pies gończy idzie po tropie lisa. Zwyczaj ten tworzył z nich „rasę” niemal niespotykaną w dzisiejszych czasach prędkiego zdobywania majątku, gdzie rozrzutność jedzie prawie na karku potrzeby i braku. W dawnych czasach rzadko zdobywało się „niezależność” bez odrobiny sknerstwa, jako warunku koniecznego; moglibyście spotkać tę cechę w każdym powiecie każdej prowincji, w połączeniu z tak różnorodnymi charakterami, jak różnorodne są owoce, z których można zrobić kwas. Prawdziwi Harpagonowie są zwykle ludźmi o specjalnych znamionach i wyjątkowych charakterach, wprost przeciwnie niż poczciwy płatnik podatków, który, raz sobie odmawiając z rzeczywistej konieczności, zachował później, nawet po odejściu od czynnej pracy, w wygodnym życiu, kiedy już miał skrzynki z winem i pnącza owocowe na ścianach domu – zwyczaj patrzenia na życie jako na proces umiejętnego przejadania własnych pieniędzy, tak, aby nie powstał w nich żaden widoczny wyłom. Ludzie ci równie szybko wyzbyliby się nowo oszacowanego przez poborcę luksusu w wypadku, gdyby mieli pięćset funtów czystego rocznego dochodu, jak w wypadku, gdyby mieli pięćset funtów całego kapitału. Pan Glegg był jednym z takich właśnie ludzi, których ministrowie finansów uważają za tępaków. Znając to wszystko, lepiej będziecie mogli pojąć, dlaczego nie zachwiało się jego przekonanie, że ożenił się bardzo stosownie, mimo zbyt piekących przypraw, jakie natura dodała do cnót najstarszej panny Dodson. Człowiek o miłym usposobieniu, który widzi, że żona zgadza się z nim co do podstawowej zasady życiowej, łatwo potrafi sobie wytłumaczyć, że żadna inna kobieta nie odpowiadałaby mu tak bardzo, i bez poczucia wrogości odbywa z żoną codziennie kłótnie i drobne sprzeczki. Pan Glegg był człowiekiem nawykłym do refleksji, a kiedy porzucił wełnę, rozmyślał z pewną dozą zdziwienia nad specyficzną konstytucją umysłu kobiecego, który miał możność obserwować w swym życiu domowym. A mimo to uważał gospodarkę pani Glegg za wzór dla wszystkich kobiet: wydawało mu się godną politowania niesystematycznością, jeśli inne kobiety nie zwijały swych serwetek tak samo dokładnie i z powagą jak pani Glegg, jeśli ich ciasta miały mniej twardą konsystencję, a dżem śliwkowy mniej czcigodną twardość niż dżem jego żony. Nawet specyficzna mieszanina zapachów korzeni z ziół w prywatnej spiżarni pani Glegg wydawała mu się jedynym właściwym zapachem spiżarnianym. Wcale nie jestem pewien, czy gdyby przestali się kłócić na tydzień, pan Glegg nie zatęskniłby za małą sprzeczką, nie wątpię zaś, że przy żonie ustępliwej i łagodnej myśli jego stałyby się w porównaniu z obecnymi czcze i wyjałowione z tajemniczości.

Niezawodną dobroć pana Glegga można poznać chociażby po tym, że bardziej go bolało, gdy żona kłóciła się z obcymi – choćby ze służącą Dolly – niż kiedy stawiała zarzuty jemu samemu; tak więc kłótnia z panem Tulliverem tak ogromnie go przejęła, iż gdy następnego ranka spacerował po ogrodzie przed śniadaniem, nie odczuwał prawie wcale przyjemności, spoglądając na młodą, ładną kapustę. Mimo to poszedł na śniadanie z nikłą nadzieją w sercu, że teraz, kiedy pani Glegg „wyspała się i zastanowiła”, może zmięknie na tyle, by mogło w niej zatriumfować zwykłe i mocne poczucie godności rodziny. Zawsze się pyszniła tym, że w rodzinie Dodsonów nie istniały nigdy te śmiertelne zawzięte kłótnie, jakimi się kompromitowały inne rodziny; że żaden z Dodsonów nie został nigdy „wydziedziczony” i żaden z kuzynów Dodsonów również nigdy nie został wydziedziczony, bo i po cóż zresztą? Nie mieli kuzynów, którzy by nie posiadali lokaty pieniężnej albo w najgorszym przypadku domów na własność.

Jedna chmura wieczorna zawsze znikała z czoła pani Glegg, gdy matrona ta zasiadała do śniadania – a mianowicie nastrzępione loczki; podczas bowiem porannych zajęć gospodarskich byłoby zwykłą ekstrawagancją wkładać do zagniatania wybornego ciasta coś tak niepotrzebnego jak loczki. Wymagała ich natomiast przyzwoitość o godzinie wpół do jedenastej – do tego czasu pani Glegg mogła ich oszczędzać, a okoliczne towarzystwo nic o tym nie wiedziało. Ale nieobecność jednej chmury bardziej jeszcze podkreśliła dzisiaj tę, która pozostała – surową zmarszczkę na czole pani Glegg. Zauważywszy to, pan Glegg, zasiadając do swych płatków na mleku, co było oszczędnym sposobem zaspokajania porannego głodu, postanowił przezornie zostawić zapoczątkowanie rozmowy swej żonie, ponieważ konstrukcji tak delikatnej jak temperament kobiecy może zaszkodzić najdrobniejsze dotknięcie. Ludzie, którzy lubią własną złość, mają doskonały sposób zachowywania jej w stanie absolutnej świeżości, nakładając samym sobie pewne ograniczenia. Taka właśnie była metoda pani Glegg: zrobiła sobie tego ranka słabszą niż zwykle herbatę i nie chciała wziąć masła. Fatalnie się złożyło, że wyraźna chęć do kłótni, zdolna wykorzystać każdą okazję, nie spotkała się z najmniejszą uwagą pana Glegga, która mogłaby stanowić powód wybuchu. Ale powolutku okazało się, że i milczenie może być po temu właściwe, pan Glegg bowiem usłyszał, jak żona zwraca się do niego tonem typowym dla ślubnej małżonki.

– No, mój drogi, pięknie mi zapłaciłeś za te wszystkie lata, kiedy byłam dla ciebie żoną – i to jaką żoną! Jeśli miałam być traktowana w ten sposób, to lepiej, żebym się o tym dowiedziała wcześniej, nim jeszcze umarł mój biedny ojciec, a wtedy, gdybym chciała założyć dom, mogłabym się zwrócić do kogo innego – jak mnie o to proszono.

Pan Glegg przestał jeść płatki i podniósł wzrok – nie ze zdumieniem, ale po prostu z tym spokojnym, zwyczajnym podziwem, z jakim spoglądamy na wieczną tajemnicę.

– Ależ, pani G., a co ja teraz zrobiłem takiego?

– Teraz zrobiłeś? Teraz? Wstyd mi za ciebie, mój drogi.

Nie znajdując stosownej odpowiedzi, pan Glegg wrócił do swych płatków.

– Są mężowie – ciągnęła pani Glegg po chwili przerwy – którzy wiedzą, co im przystoi, i nie sprzymierzają się z pierwszym lepszym przeciwko własnej żonie. Może się mylę, a ty masz rację i potrafisz mnie o tym przekonać. Ale zawsze mi mówiono, że mąż powinien stać przy swojej żonie, a nie cieszyć się i radować, kiedy ją inni obrażają.

– Jakżeż ty możesz tak mówić? – zawołał pan Glegg, nawet z pewnym przejęciem, bo chociaż był człowiekiem dobrodusznym, jednak nie tak pokornego serca jak Mojżesz. – Kiedyż to się cieszyłem i radowałem z twojej obrazy?

– Można robić gorsze rzeczy, niż gadać wprost, mój drogi. Wolałabym, żebyś mi powiedział w twarz, że mnie traktujesz jak nic, niż żebyś się zachowywał tak, jakby wszyscy mieli rację, tylko nie ja, i przychodził na śniadanie rano, kiedy ja godziny nie przespałam tej nocy, i patrzył tu na mnie spode łba, jakbym była prochem i pyłem u twoich stóp.

– Spode łba? – zapytał pan Glegg z gniewną żartobliwością. – Jesteś jak ten pijak, co to myśli, że wszyscy wypili za dużo, tylko nie on.

– Nie poniżaj się, mówiąc do mnie w ten sposób, mój drogi! Sam siebie pomniejszasz, chociaż tego nie widzisz – odparła pani Glegg tonem wybuchowego współczucia. – Człowiek o twojej pozycji powinien dawać innym przykład i mówić bardziej do sensu.

– Tak, ale czy ty będziesz słuchała czegoś, co ma sens? – odparował ostro pan Glegg. – Nie mogę powiedzieć nic bardziej rozsądnego niż to, co już ci powiedziałem wczoraj wieczorem – że nie masz racji, jeśli chcesz przez głupią sprzeczkę wycofać pieniądze, które mogą leżeć bezpiecznie tam, gdzieś je oddała. Miałem nadzieję, że zmienisz zdanie do dzisiejszego ranka. Ale jeśli chcesz pieniądze wycofać, nie rób tego teraz, w pośpiechu, bo tylko jeszcze bardziej skłócisz rodzinę, ale poczekaj, aż ci się nadarzy jakaś przyzwoita hipoteka. Teraz musiałabyś wziąć adwokata, żeby ci ją wyszukał, i miałabyś wydatków a wydatków!

Pani Glegg pomyślała, że istotnie coś w tym jest, ale potrząsnęła głową i wydała nieartykułowany jakiś wykrzyknik, aby wskazać, że jej milczenie jest tylko zawieszeniem broni, a nie zawarciem pokoju. I rzeczywiście, wkrótce znowu wszczęła kroki wojenne.

– Będę ci wdzięczny za filiżankę herbaty, pani G. – odezwał się mąż, widząc, że połowica nie zamierza mu, jak zwykle, kiedy skończył płatki, podać filiżanki herbaty. Podniosła dzbanek i lekko potrząsnąwszy głową, powiedziała:

– Cieszę się, słysząc, że będziesz mi wdzięczny, mój drogi. Niewiele otrzymałam od ludzi podziękowań za to, co zrobiłam na tym świecie. Chociaż w twojej rodzinie, mój drogi, nie ma kobiety, która by się mogła ze mną równać, i na łożu śmierci powiem to samo. Ale zawsze byłam uprzejma wobec twojej rodziny, muszą mi to przyznać, chociaż nie są mi równi i nikt nie zmusi mnie, żebym to powiedziała.

– Może lepiej nie będziesz wyszukiwała wad w mojej rodzinie, dopóki nie przestaniesz kłócić się ze swoją własną, pani G. – odparł pan Glegg z pełnym złości sarkazmem. – Poproszę cię o dzbanek z mlekiem.

– Wszystko to kłamstwo, każde słowo, jakie tu usłyszałam – odparła pani, szczodrze racząc go płynem, jakby chciała powiedzieć, że jeśli mąż prosi o mleko, to już ona mu pokaże! – Wiesz dobrze, że to kłamstwo. Ja nie jestem z tych, co się kłócą z własną rodziną. Ty – owszem, wiem o tym dobrze.

– No więc, jak nazwiesz to, co było wczoraj, kiedyś wyleciała z domu siostry jak szalona?

– Nie kłóciłam się z moją siostrą, mój drogi, i kłamstwem jest tak mówić. Pan Tulliver nie jest moim krewnym, a poza tym to on się ze mną kłócił i wyrzucił mnie z domu. Ale ty wolałbyś pewno, żebym została i żeby mi wymyślali, mój drogi. Może się zmartwiłeś, żeś nie usłyszał więcej przekleństw i ordynarnych słów, jakimi obrzucono twoją żonę. Ale pozwól sobie powiedzieć, że to dla ciebie hańba.

– Czy ktokolwiek w parafii słyszał kiedyś coś podobnego? – zawołał pan Glegg, rozgrzewając się nieco. – Kobieta, która ma na wszystko, której pozwolono zatrzymać posag tak, jakby to był zapis na nią, która ma nowe obicia gigu, i jakie kosztowne!... i tak zabezpieczona na przyszłość po mojej śmierci, jak nigdy nawet nie marzyła... Żeby mi tu gryzła i kąsała jak jaki wściekły pies! W głowie się nie mieści, żeby Pan Bóg Wszechmocny stworzył taką kobietę. (Ostatnie słowa wypowiedziane były tonem żalu i wzburzenia. Pan Glegg odsunął od siebie filiżankę i walił w stół obydwiema pięściami).

– Cóż, mój drogi, jeśli tak myślisz, to lepiej, że się o tym dowiedziałam – odparła pani Glegg, podnosząc serwetkę i zwijając ją w ogromnym podnieceniu. – Ale jeśli mówisz, że jestem zabezpieczona ponad moje spodziewanie, to pozwól sobie powiedzieć, że mam prawo spodziewać się tylu rzeczy, ilu mi tu brak. A jeśli chodzi o to, że jestem jak wściekły pies, dobrze będzie, jeśli cała parafia nie powie, że to hańba, jak ty mnie traktujesz, bo tego już nie zniosę i znosić nie będę.

W tym miejscu głos pani Glegg zabrzmiał nieco łzawo i dama, nie mogąc rzec słowa, gwałtownie i ostro zadzwoniła.

– Sally – powiedziała wreszcie, nieco zdławionym głosem, wstając z krzesła – zapal w kominku na górze i zasłoń rolety. Może będziesz łaskaw, mężu, powiedzieć, co chcesz na obiad. Ja proszę o kleik.

Pani Glegg podeszła do małej biblioteczki w drugim końcu pokoju i wyjęła stamtąd Baxtera Wieczny odpoczynek świętych, który zabrała ze sobą na górę. Książka ta leżała przed nią otwarta przy specjalnych okazjach – w dżdżyste ranki niedzielne albo kiedy pani Glegg dowiedziała się o śmierci w rodzinie, albo, jak w tym wypadku, kiedy jej kłótnia z panem Gleggiem była o oktawę wyższa niż zwykle.

Ale wraz z Wiecznym odpoczynkiem pani Glegg niosła na górę coś jeszcze, co razem z książką i kleikiem mogło mieć wpływ na stopniowe uspokojenie wzburzonych uczuć i umożliwić jej egzystencję aż do chwili podania herbaty na dole. Była to po części sugestia pana Glegga, że dobrze zrobi, zostawiając pięćset funtów tam, gdzie je umieściła, póki się nie nadarzy okazja dobrej lokaty, a po części jego nawiasowa uwaga, że dobrze ją zabezpieczył na wypadek swojej śmierci. Pan Glegg, jak wszyscy mężczyźni jego typu, nie lubił mówić o swoim testamencie, a kiedy pani Glegg znajdowała się w ponurym nastroju, miewała złe przeczucia, że jak inni mężowie – słyszała o takich – może żywić nędzne zamiary powiększenia jej wdowiego smutku przez nader skromny zapis, w którym to wypadku, jak mocno postanowiła, nie przyczepi sobie welonu do czepeczka i nie będzie płakała bardziej, niż gdyby chowała drugiego męża. Jeśli jednak rzeczywiście okazał jej serce w testamencie, to z rozczuleniem będzie myślała o nim, biedaku, kiedy on już umrze, i nawet jego szaleństwo z kwiatami i ogrodem, i upór co do węży przyprawi ją o wzruszenie, kiedy już przyjdzie mu kres. Łudzące to były i pojednawcze myśli o przyszłości – przeżyje pana Glegga i będzie go chwaliła jako człowieka, który miał swoje słabostki, ale który w stosunku do niej, mimo licznych ubogich krewnych, zachował się właściwie; częściej będzie otrzymywała procenty, będzie utykała pieniądze po najróżniejszych skrytkach, udaremniając zamiary najsprytniejszych złodziei (bo dla pani Glegg banki i kasy pancerne niweczyły przyjemność posiadania – równie dobrze można by jedzenie kondensować w kapsułkach), wreszcie jej własna rodzina i całe sąsiedztwo będą spoglądały na nią tak, jak się tego może spodziewać jedynie kobieta, której przeszła i obecna godność zawiera się w pojęciu „bogatej wdowy”. Tak więc, kiedy panu Gleggowi powrócił dobry humor po gracowaniu ścieżek i kiedy zacny człowiek wzruszył się, widząc puste krzesło żony i robótkę zwiniętą w rogu, poszedł do pani Glegg na górę i oznajmił jej, że właśnie dzwonili biednemu panu Mortonowi, pani Glegg odpowiedziała wielkodusznie, jakby nie była ani trochę obrażona: 

– Cóż, został po nim do objęcia wcale ładny interes.

Baxter leżał otwarty już co najmniej od ośmiu godzin, bo zbliżała się piąta, a jeśli ludzie często się kłócą, jest rzeczą absolutnie konieczną, by kłótnie ich nie przeciągały się nigdy poza pewne godziny.

Tego wieczoru państwo Glegg rozmawiali wcale przyjaźnie o państwu Tulliver. Pan Glegg poszedł na najdalsze ustępstwa, przyznając, że Tulliver ma specjalnego pecha, jeśli idzie o wpadanie w tarapaty, i wcale niewykluczone, iż doprowadzi się do ruiny, pani Glegg zaś, robiąc i ze swojej strony ustępstwo, oświadczyła, że musiałaby się poniżyć, by zwrócić uwagę na zachowanie takiego człowieka, i że ze względu na siostrę pozostawi mu jeszcze te pięćset funtów na pewien czas, bo gdyby je pożyczyła na hipotekę, dostałaby tylko cztery procent.

Rozdział XIII

PAN TULLIVER JESZCZE BARDZIEJ SPLĄTUJE MOTEK ŻYCIA

Z uwagi na zmianę poglądów pani Glegg siostra jej, pani Pullet, zdumiewająco łatwo wykonała swoje zadanie jako pośrednik między stronami. Pani Glegg ofuknęła ją dosyć ostro, że wyobraża sobie, iż trzeba pouczać starszą siostrę, jak należy postępować w sprawach rodzinnych. Specjalnie wydały jej się obraźliwe argumenty pani Pullet o złym wrażeniu, jakie mogliby odnieść sąsiedzi, gdyby ludzie zaczęli gadać, że w ich rodzinie jest kłótnia. Jeśli imię rodziny może ucierpieć jedynie przez panią Glegg, to niech pani Pullet śpi spokojnie.

– Nie można chyba przypuścić – rzekła pani Glegg, kończąc tym samym sprawę – że pojadę do młyna, nim Bessy przyjdzie do mnie, albo że pójdę i upadnę przed Tulliverem na kolana i będę go błagała o przebaczenie za to, że mu robię łaskę. Nie gniewam się jednak na nich i jeśli Tulliver będzie uprzejmy dla mnie, to i ja mu odpłacę tym samym. Nikt nie ma prawa pouczać mnie, jak się powinnam zachowywać.

Ponieważ okazało się, że nie potrzeba wstawiać się za Tulliverami, pani Pullet ochłonęła nieco z niepokoju o szwagra i powróciła do kłopotów, jakie wczoraj musiała wycierpieć przez potomka tej najwyraźniej złym losem prześladowanej rodziny. Pani Glegg usłyszała więc szczegółowe sprawozdanie, które znakomita pamięć pana Pulleta uzupełniła kilkoma pozycjami. Pani Pullet użalała się nad biedną Bessy i jej pechem z tymi dziećmi, wysunęła przy tym niesformułowany w pełni projekt, żeby płacić za wysłanie Madzi na jakąś odległą pensję, która co prawda nie zmieni jej ciemnej cery, ale może zmniejszy inne przywary dziewczynki. Ciotka Glegg oskarżała Bessy o słabość i wzywała na świadków wszystkich, którzy dożyją czasów, kiedy to dzieci Tulliverów wyjdą na nicponi, że ona, pani Glegg, zawsze to przepowiadała; stwierdziła przy tym, że sama się dziwi, jak cudownie sprawdzają się jej przepowiednie.

– Wobec tego mogę pójść i powiedzieć Bessy, że się nie gniewasz i że wszystko będzie jak dawniej? – pytała pani Pullet przed odjazdem.

– Możesz, Zosiu – odparła pani Glegg. – Możesz to powiedzieć Tulliverowi i Bessy również. Nie mam zamiaru zachowywać się niewłaściwie dlatego, że inni tak się zachowali względem mnie. Wiem, że ja, jako najstarsza, powinnam dawać przykład w każdym wypadku, i tak też czynię. Nikt mi tu nie zaprzeczy, jeśli chce mówić prawdę.

Wyobraźcie sobie teraz, znając zadowolenie pani Glegg z własnej niezwykłej wielkoduszności, jakie musiało być jej wrażenie, kiedy tego samego jeszcze wieczoru, po wyjeździe pani Pullet, otrzymała od pana Tullivera krótki list, a w liście prośbę, by się nie kłopotała o swoje pięćset funtów, bowiem zostaną jej one zwrócone najdalej w ciągu miesiąca, razem z procentami należnymi jej do dnia wypłaty. Poza tym pan Tulliver bynajmniej nie chciał zachować się wobec niej niegrzecznie i zawsze chętnie powita ją w swym domu, kiedy tylko przyjdzie jej na to ochota, ale nie chce od niej żadnych łask ani dla siebie, ani dla swoich dzieci.

Katastrofę ową przyspieszyła pani Tulliver swą nieodpartą wiarą, że te same powody mogą w różnym czasie powodować różne skutki. Często przecież stwierdzała, że pan Tulliver robił coś z tej tylko przyczyny, iż ludzie mówili, że tego nie potrafi, lub wyrażali mu współczucie z powodu suponowanej nieumiejętności, albo też w jakikolwiek inny sposób urazili jego ambicję; mimo to wydawało jej się teraz, że jeśli mu powie przy herbacie, iż siostra Pullet poszła załatwić wszystko z siostrą Glegg i ułagodzić ją, tak że nie trzeba myśleć o spłaceniu pieniędzy, to może przy stole zrobi się dzięki temu pogodny nastrój. Postanowienie pana Tullivera co do zwrotu pieniędzy wcale nie osłabło, lecz młynarz, usłyszawszy tę wiadomość, natychmiast zdecydował się napisać do pani Glegg list, który wyjaśni wszystko ostatecznie. Żeby pani Pullet chodziła prosić i błagać w jego imieniu! Też! Pan Tulliver niechętnie pisał listy i uważał, że związek między słowem mówionym a pisanym, nazywany krótko pisownią, jest jedną z najbardziej zdumiewających rzeczy na tym zagadkowymi świecie. Mimo to, jak każdy list pisany w gorączce, tak i ten został napisany w krótszym niż zazwyczaj czasie, a jeśli pisownia różniła się od tej, którą używała pani Glegg – no to cóż. I młynarz, i jego szwagierka należeli do pokolenia, w którym pisownia była sprawą osobistego na nią poglądu.

Pod wpływem tego listu pani Glegg nie zmieniła testamentu i nie wydziedziczyła dzieci Tulliverów z szóstej i siódmej części tysiąca funtów, miała bowiem zasady. Nikt nie będzie mógł powiedzieć po jej śmierci, że nie rozdzieliła najuczciwiej pieniędzy pomiędzy własną rodzinę. W sprawach testamentów wartości osobiste poszczególnych osób ustępowały przed wielkim, podstawowym faktem wspólnoty krwi, a rozdzielanie majątku pod wpływem kaprysu, robienie zapisów nie w bezpośrednim stosunku do stopnia pokrewieństwa, byłoby zapowiedzią hańby i zatrułoby jej całe życie. Taka istniała zasada w rodzinie Dodsonów, jedna z form poczucia honoru i prawości, dumna tradycja podobnych do nich rodzin, tradycja, która była solą naszego prowincjonalnego towarzystwa.

Chociaż więc list nie zachwiał zasad pani Glegg, utrudnił bardzo naprawę stosunków rodzinnych, jeśli zaś idzie o skutki, jakie wywołał w opinii pani Glegg o panu Tulliverze – prosiła, żeby od tego czasu zrozumiano, że nie ma o nim nic do powiedzenia. Widocznie upadł jej zdaniem zbyt nisko, by mogła o nim myśleć chociaż przez chwilę. Dopiero z początkiem sierpnia, ostatniego wieczora przed wyjazdem Tomka do szkoły, pani Glegg złożyła siostrze wizytę, nie wychodząc przez cały czas z gigu i okazując swe niezadowolenie tym, że powstrzymywała się od wszelkich rad i uwag, bowiem, jak to powiedziała siostrze Deane, „Bessy musi ponosić konsekwencje posiadania takiego męża, chociaż bardzo mi jej żal”, a pani Deane zgodziła się, że Bessy jest godna pożałowania.

Tego wieczoru Tomek powiedział do Madzi: „Wiesz, ciocia Glegg znowu zaczyna do nas przyjeżdżać. Cieszę się, że jadę do szkoły. Teraz tobie będzie się obrywać”.

Madzia była tak zbolała na myśl o wyjeździe brata, że jego żartobliwość sprawiła jej wielką przykrość i dziewczynka z płaczem zasnęła tego wieczora.

Spieszna decyzja pana Tullivera pociągnęła za sobą jeszcze pilniejszą konieczność znalezienia odpowiedniej osoby, która pożyczyłaby mu pięćset funtów na weksel. – W każdym razie nie będzie to klient Wakema – mówił młynarz do siebie. A jednak po upływie dwóch tygodni stało się inaczej, nie dlatego, że pan Tulliver nie miał silnej woli, ale że zmusiły go do tego warunki. Klient Wakema okazał się jedynym odpowiednim wierzycielem, jakiego można było znaleźć. Nad panem Tulliverem ciążyło przeznaczenie tak samo jak nad Edypem i mógł się w tym wypadku tłumaczyć jak Edyp, że czyn ten raczej został na nim wymuszony niż popełniony przez niego.

Księga druga

CZASY SZKOLNE

Rozdział I

PIERWSZE PÓŁROCZE TOMKA

Przez pierwszy kwartał spędzony w King’s Lorton pod znakomitą opieką wielebnego Waltera Stellinga Tomek cierpiał dotkliwie. W akademii pana Jacobsa życie nie wydawało mu się trudnym problemem: miał wielu kolegów do wspólnych zabaw, a że celował w sportach – a zwłaszcza w bitkach – uznali jego wyższość, która, zdaniem chłopca, była nierozłączna z osobą Tomka Tullivera. Sam pan Jacobs, popularnie zwany Starym Okularnikiem, ponieważ nosił okulary, nie przejmował uczniów grozą. A skoro cechą takich starych zatabaczonych podobnych do niego hipokrytów jest pisanie jak na miedziorycie, otaczanie podpisu zawijasami, znakomita znajomość pisowni i deklamowanie Imię moje jest Norwal[4] bez zająknięcia – Tomek był nawet zadowolony, nie potrzebując się obawiać tak pospolitej uczoności. Nie miał zamiaru zostać zatabaczonym nauczycielem, lecz człowiekiem zamożnym, jak ojciec, który kiedyś, za młodu, jeździł na polowania na świetnej karej klaczy – najładniejsza szkapa, jaką widziałeś w życiu; Tomek setki razy słuchał opisu jej zalet. On również miał zamiar polować i być człowiekiem przez wszystkich poważanym. Kiedy się jest dorosłym, nikt już nie pyta, czy znasz gramatykę i pisownię. Kiedy on dorośnie, będzie wielkim panem i będzie robił to, na co mu przyjdzie ochota. Trudno mu więc było pogodzić się z myślą, że jego okres szkolny zostaje przedłużony i że nie będą go przyuczać do ojcowskiego zawodu, który uważał zawsze za ogromnie przyjemny, boć przecież ojciec nie robił nic, tylko galopował na koniu, wydawał rozporządzenia i jeździł na targ. Tomek wyobrażał sobie, że pastor będzie mu udzielał wielu nauk na tematy biblijne i pewnie każe mu się uczyć Ewangelii i Epistoły na niedziele, a także i Kolekty. Nie mając jednak żadnych informacji o tym, jak wygląda nauka u pastora, nie mógł sobie wyobrazić jej zupełnie odmiennie od nauki u pana Jacobsa. Tak więc, chcąc się zabezpieczyć na wypadek, gdyby znalazł tam odpowiedniego jakiegoś kolegę, zabrał ze sobą małe pudełko żabek do strzelania. Nie miał bynajmniej zamiaru robić za ich pomocą jakichś sztuczek, powinny jednak obudzić w pozostałych chłopcach szacunek dla niego, jako do obznajmionego ze sprawą strzelania. Tak więc, chociaż biedny Tomek bardzo wyraźnie widział iluzoryczność Madzinych marzeń, miał i własne złudne nadzieje, które po zawarciu bliższej znajomości z King’s Lorton zostały okrutnie rozwiane.

Nie minęły dwa tygodnie, kiedy Tomek stwierdził, iż życie jest jednak bardzo trudne, kiedy je komplikują nie tylko gramatyka łacińska, ale i nowe zasady wymowy, i kiedy te wszystkie trudności przesłania mu jeszcze gruba mgła nieśmiałości. Tomek, jak to już zauważyliście, nie był wyjątkiem wśród chłopców, jeśli chodzi o swobodę w stosunku do obcych, lecz teraz miał tak ogromne kłopoty z wyduszeniem z siebie choć jednego słowa w odpowiedzi panu czy pani Stelling, że bał się nawet zapytać przy stole, czy może dobrać sobie trochę puddingu. Jeśli zaś chodzi o żabki, był już bliski pełnej goryczy decyzji, że wrzuci je do pobliskiego stawu, nie tylko bowiem stwierdził, że jest jedynym uczniem pana Stellinga, ale w dodatku zaczął odczuwać pewne wątpliwości co do broni i w ogóle miał poczucie, że jego pogląd na życie został zachwiany. Pan Stelling bowiem nisko sobie cenił broń i konie, co do tego nie było wątpliwości, a mimo to Tomek nie mógł pogardzać panem Stellingiem, tak jak pogardzał Starym Okularnikiem. Jeśli pastor miał w sobie coś z kabotyna, wykrycie tej cechy leżało poza możliwościami chłopca. Tylko dzięki szerokiemu wachlarzowi porównań najmędrsi ludzie dorośli umieją rozróżniać odgłos toczących się beczek od niebiańskich gromów.

Pan Stelling był mężczyzną słusznego wzrostu, szerokim w barach; nie przekroczył jeszcze trzydziestki. Miał lniane szczeciniaste włosy i wielkie jasnoszare oczy, zawsze szeroko otwarte. Mówił dźwięcznym basem i zachowywał się z nieco wyzywającą pewnością siebie, skłaniającą się ku bezczelności. Zaczął karierę z dużym rozmachem i pragnął robić jak największe wrażenie na swych bliźnich. Wielebny Walter Stelling nie należał do tych, którzy zamierzają pozostać na całe życie w niższych szeregach duchowieństwa. Postanowił, jak prawdziwy Brytyjczyk, że musi się wybić. Przede wszystkim jako nauczyciel, bo w szkołach podstawowych wiele było doskonałych posad kierowników, a pan Stelling chciał jedną z nich otrzymać. Poza tym jako kaznodzieja, zawsze bowiem pragnął wygłaszać niepowszednie kazania, tak aby kościół pękał od wielbicieli jego słowa, którzy przyszli z sąsiednich parafii, pragnął też wywoływać sensację, kiedy przyjdzie mu zastępować w innym kościele duchownego o mniejszych talentach. Wybrał sobie sposób mówienia kazań wprost, a nie czytania ich z kartki, co w wiejskich parafiach, jak King’s Lorton, uważane było niemal za cud. Jakie ogromne wrażenie robiły wyjątki z Massillona i Bourdaloue’a, które wygłaszał z pamięci najgłębszym swoim basem. Ponieważ zaś i własne, słabe w porównaniu z tamtymi, nawoływania wygłaszał w ten sam głośny i efektowny sposób, wielu słuchaczy uważało je za równie celne. Doktryna pana Stellinga nie miała źródła w specjalnej jakiejś szkole; jeśli było w niej coś specjalnego, to może lekkie zabarwienie ewangelicyzmem, bo to właśnie weszło podówczas w modę w diecezji, do której należało King’s Lorton. Krótko mówiąc, pan Stelling był człowiekiem, który chciał się wybić w swoim zawodzie, i to wybić się dzięki własnym zasługom, nie miał bowiem żadnych koneksji, chyba te, jakie obiecywać może problematyczne pokrewieństwo z wielkim adwokatem, co nie został jeszcze Lordem Kanclerzem. Duchowny z tak śmiałymi zamierzeniami oczywiście zadłuża się trochę, stawiając pierwsze kroki. Trudno bowiem przypuścić, żeby żył na tym samym nędznym poziomie co człowiek, który do końca życia chce pozostać biednym wikarym. Tak więc kiedy te kilkaset funtów, które pan Timpson wypłacił z góry jako posag córki, nie wystarczyło na zakup pięknych mebli, zapasu win, wspaniałego klawikordu i założenia pięknego ogrodu kwiatowego, trzeba było konsekwentnie albo zdobyć to wszystko za pomocą innych środków, albo wyrzec się owych przyjemności, przy czym ostatnie rozwiązanie byłoby bezsensowną zwłoką w zbieraniu plonów po przyszłym wielkim sukcesie, jeśli założymy przy tym, że sukces ten był rzeczą pewną. Pan Stelling był szeroki w barach i bardzo pewny siebie; wiedział, iż wszystkiemu sprosta; stanie się sławny, wstrząsając sumieniami słuchaczy, wyda powolutku jakąś sztukę grecką i wymyśli kilka nowych jej opracowań. Nie dokonał jeszcze wyboru, jaka to będzie sztuka, ożenił się bowiem dopiero przed dwoma laty i cały wolny czas poświęcał na okazywanie atencji swej małżonce. Mówił jednak owej wspaniałej kobiecie, co zamierza zrobić pewnego dnia, a ona pokładała w nim wielkie nadzieje, jako w człowieku, który się na tych sprawach rozumie.

Pierwszym jednak krokiem do przyszłych sukcesów było znaczne pogłębienie wiadomości Tomka Tullivera podczas pierwszego półrocza, bo szczególnym jakimś zbiegiem okoliczności odbywały się właśnie wstępne rozmowy w sąsiedztwie w sprawie drugiego ucznia, a decyzja wypadłaby przychylnie dla pana Stellinga, gdyby młody Tulliver – nieokrzesane chłopaczysko, jak zakomunikował pastor w zaufaniu małżonce – gdyby więc młody Tulliver wykazał się dużymi postępami w krótkim okresie. Z tego właśnie powodu pastor surowo postępował z uczniem, boć Tomek wyraźnie był typem chłopca, którego zdolności nigdy się nie rozwiną za pomocą gramatyki łacińskiej, jeśli się go przy tym nie będzie ostro trzymać. Nie znaczy to wcale, żeby pan Stelling był człowiekiem przykrym czy wręcz złym – wprost przeciwnie, żartował z Tomkiem przy stole i poprawiał jego prowincjonalizmy i sposób zachowania w najbardziej żartobliwy sposób. Biedny chłopiec jednak jeszcze bardziej się peszył i mieszał tą podwójną nowością, bowiem nigdy w życiu nie słyszał takich żartów, jak żarty pana Stellinga, i po raz pierwszy miał bolesne poczucie, że ciągle robi coś nie tak, jak trzeba. Kiedy pan Stelling zwrócił się do niego, widząc, że wniesiono półmisek rostbefu: „No, Tulliver, czy wolałbyś odmienić ten rostbef na kartofle, czy odmieniać słówka łacińskie?” – Tomek, dla którego dowcip nawet w chwili całkowitej przytomności umysłowej byłby ciężkim orzechem do zgryzienia, wpadł w taką panikę i przerażenie, że wszystko przesłoniła mu mgła – wszystko oprócz jednej myśli, że wolałby nie mieć nic wspólnego z łaciną. Odpowiedział więc oczywiście: rostbef, po czym nastąpił głośny wybuch śmiechu i żarty z talerzami, z czego Tomek wywnioskował, że w jakiś przedziwny sposób poprosił o zamianę rostbefu na kartofle i zrobił z siebie głupka. Łatwiej byłoby mu uznać to wszystko za rzecz naturalną, gdyby widział koło siebie jakiegoś kolegę, który z uśmiechem na ustach przechodzi te same bolesne operacje. Posyłając syna jako jedynego ucznia do pastora, rodzice mogą zapewnić chłopcu jedną z dwóch niezmiernie kosztownych form wychowania: pierwsza, to radowanie się całkowitym brakiem zainteresowania ze strony wielebnego dżentelmena, druga, to znoszenie jego niepodzielnego zainteresowania. Pan Tulliver płacił wysoką sumę za ten drugi przywilej podczas pierwszych tygodni pobytu swego syna w King’s Lorton.

Czcigodny ten młynarz i słodownik zostawił chłopca i wracał do domu ogromnie z siebie zadowolony. W dobrej chwili przyszło mu do głowy zapytać pana Rileya o radę w sprawie wychowawcy dla Tomka. Pan Stelling miał oczy szeroko otwarte i tak zdecydowanie i rzeczowo odpowiadał na każdą powolną i zawiłą uwagę pana Tullivera: „Rozumiem, kochany panie, rozumiem”, „Oczywiście, oczywiście!”, „Chce pan, aby pański syn sam potrafił do czegoś dojść w życiu” – że młynarz był zachwycony, widząc, iż ma do czynienia z pastorem, którego wiedza całkowicie nadaje się do powszednich spraw tego świata. Wydawało się panu Tulliverowi, że – wyjąwszy tylko adwokata Wylde’a, którego przemówienie słyszał na ostatniej sesji sądowej – wielebny pan Stelling jest najbystrzejszym człowiekiem, jakiego spotkał w życiu, zresztą trochę do pana Wylde’a podobny – ma ten sam zwyczaj wsadzania dużych palców w pachy kamizelki. Pan Tulliver nie był jedynym, który brał bezczelność za bystrość – większość ludzi świeckich uważała pana Stellinga za człowieka bystrego i obdarzonego niepospolitymi zdolnościami. Tylko koledzy ze stanu duchownego uważali, że jest on nieco tępy. Opowiedział jednak panu Tulliverowi parę historyjek o Swingu[5] i podpalaczach stogów i spytał go o radę w kwestii karmienia świń w sposób tak całkowicie świecki i żartobliwy, tak bez najmniejszego zająknienia, że młynarz pomyślał, iż tego właśnie, a nie czego innego chciał dla Tomka. Nie miał wątpliwości, że znakomity człowiek zna każdą gałąź wiedzy i wie doskonale, czego się Tomek musi nauczyć, żeby mógł zmierzyć się z każdym adwokatem, jak równy z równym – bo tego znów nie wiedział biedny pan Tulliver i dlatego zdany był wyłącznie na własne siły przy wyciąganiu tych daleko idących wniosków. Nie śmiejcie się z niego, znałem bowiem ludzi o wiele bardziej wykształconych, którzy wyciągali równie wątpliwe wnioski i wcale nie mądrzejsze.

Pani Tulliver stwierdziła, że poglądy pani Stelling w sprawie częstego wietrzenia pościeli i nawrotów głodu u dorastającego chłopca są całkowicie zgodne z jej zdaniem, ponadto, że chociaż pastorowa jest bardzo młoda i spodziewa się dopiero drugiego dziecka, ma prawie takie same doświadczenia jak młynarzowa, jeśli idzie o zachowanie i podstawowe cechy charakteru nianiek żądających miesięcznych pensji. Kiedy więc jechali do domu, młynarzowa powiedziała mężowi, jak bardzo się cieszy, że mogła zostawić Tomka kobiecie, która mimo młodocianego wieku ma wygląd całkiem rozsądny i macierzyński i bardzo mile pytała ją o rady w wielu sprawach.

– Musi im się dobrze powodzić – zauważyła – bo wszystko w domu jest ładne, a suknia z mory, co ją miała na sobie, musiała kosztować kawał grosza. Siostra Pullet ma jedną taką.

– Cóż – odparł młynarz – przypuszczam, że ciągną dochody nie tylko z parafii. Może jej ojciec coś im daje. Z Tomka będzie miał jeszcze jedną setkę, a niewiele przy tym kłopotu, bo sam mi mówił, że nauczanie przychodzi mu bez trudu. Nie do wiary – dodał, przechylając głowę na bok i w zamyśleniu łechcąc konia po boku.

Może właśnie dlatego, że nauczanie przychodziło panu Stellingowi bez trudu, zabrał się do niego w przekonaniu o słuszności jedynej metody właściwej, jego zdaniem, bez względu na warunki, w jakich miała działać, co jest typowe dla zwierząt kształconych bezpośrednio przez naturę. Czarujący przyrodnik, pan Broderip, powiada nam, że jego rozkoszny bóbr buduje tamę w pokoju, na trzecim piętrze w Londynie, z równym wysiłkiem, jak gdyby wykonywał tę budowlę na jeziorze czy strumieniu w północnej Kanadzie. Zadaniem Binny’ego było budować – brak wody czy też możliwości rozmnażania się były okolicznościami, za które on nie ponosił winy. Ten sam nieomylny instynkt kazał panu Stellingowi za pomocą tej jedynej metody wpajać zasady gramatyki etońskiej i Euklidesa w głowę Tomka Tullivera. Uważał, że jest to podstawa poważnego nauczania – wszystkie inne sposoby to zwykła szarlataneria, która nie może dać nic poza powierzchowną wiedzą. Wychodząc z tego niewzruszonego założenia, człowiek może spoglądać ze współczującym uśmiechem na osiągnięcia zróżnicowanej czy też specjalistycznej wiedzy, do jakich doszli ludzie niewłaściwie kształceni. Mówcie, co chcecie, ale to niemożliwe, by podobni ludzie mogli formować zdrowe poglądy. W tym przekonaniu nie utwierdzała pana Stellinga – jak się to działo z innymi wychowawcami – jego głęboka i akuratna wiedza, jeśli zaś chodzi o jego poglądy na Euklidesa, nikt nie mógłby czuć do niego mniej osobistej sympatii. Daleki był panu Stellingowi jakikolwiek porywczy entuzjazm, czy to religijny, czy intelektualny, z drugiej zaś strony nie sądził, w głębi duszy, że wszystko to zwyczajny humbug. Uważał religię za coś wspaniałego, Arystotelesa za wielki autorytet, dziekanie i prebendy za instytucje ogromnie użyteczne, Wielką Brytanię za opatrznościowe przedmurze protestantyzmu, zaś wiarę za niewidzialną i wielką podporę serc, dotkniętych nieszczęściem. Wierzył w to wszystko, jak szwajcarski hotelarz wierzy w piękno otaczającej go przyrody i w radość, jaką przyniesie ono gościom, którzy mają coś wspólnego ze sztuką. W ten sam sposób pan Stelling wierzył w swoją metodę nauczania. Nie miał żadnych wątpliwości, że wyświadcza małemu Tulliverowi największą przysługę. Jasne, że kiedy młynarz mówił o „jeografii” i „rachunkach” w taki nieśmiały i niejasny sposób, pan Stelling uspokoił własne sumienie stwierdzeniem, że nie wie, o co temu poczciwcowi chodziło, jak to bowiem możliwe, żeby taki prosty człowieczyna mógł wyrobić sobie rozsądne zdanie w sprawie nauczania? Obowiązkiem pastora było uczyć chłopca w jedyny dobry sposób – prawdę mówiąc, nie znał innego; nie marnował bowiem czasu na przyswajanie sobie wiadomości nieleżących w granicach normy.

Szybko doszedł do wniosku, że biedny Tomek jest chłopcem do szczętu głupim, choć bowiem ciężką pracą wbił sobie w głowę odmianę poszczególnych słów, nie mieściły mu się tam w żaden sposób rzeczy tak abstrakcyjne jak zależność między przypadkami i końcówkami, uniemożliwiając mu tym samym rozpoznanie jakiegoś dowolnego genetivu czy dativu. To wydawało się pastorowi bardziej niż przeciętną głupotą – podejrzewał upór lub co najmniej obojętność i robił chłopcu gorzkie wymówki za brak pilności. – Nie ciekawi cię zupełnie to, co robisz, mój panie – mówił pan Stelling, a zarzut był boleśnie prawdziwy. Rozróżnienie pointera od setera nie przedstawiało najmniejszych trudności dla Tomka, kiedy mu raz powiedziano, na czym różnica polega; w tym wypadku jego zdolności postrzegania wcale nie były nikłe. Wydaje mi się, że spostrzegawczość jego dorównywała spostrzegawczości pastora, chłopiec bowiem umiał określić bezbłędnie, nie odwracając głowy, ile koni galopuje za nim, potrafił rzucić kamieniem dokładnie w sam środek danej zmarszczki wody, potrafił zgadnąć z dokładnością co do ułamka, ile długości jego kija potrzeba, aby przemierzyć boisko, i bez użycia linijki potrafił rysować na swej tabliczce regularne kwadraty. Pan Stelling jednak nie zwracał na te umiejętności najmniejszej uwagi, stwierdził tylko, że zdolności Tomka zawiodły w obliczu abstrakcji, której straszliwe symbole widniały na kartach gramatyki etońskiej, i że chłopiec dochodził do stanu graniczącego z kretyństwem, kiedy przyszło mu dowieść, że dane dwa trójkąty są równe – choć przecie szybko spostrzegał, że z całą pewnością są równe. Pan Stelling wyciągnął więc wniosek, że umysł Tomka jest całkowicie uodporniony na etymologię i metodę dowodzenia geometrycznego, z czego wynika, że należy go koniecznie przeorać i zabronować za pomocą tych właśnie środków. Pastor zwykł powiadać metaforycznie, że klasyka i geometria wytwarzają kulturę umysłu, która przygotowuje go pod przyszły siew. Nie mówię nic przeciwko teorii pana Stellinga. Jeśli wszystkie umysły ludzkie mają być do siebie podobne, to metoda ta jest równie dobra jak każda inna. Wiem tylko, że okazała się dla Tomka Tullivera tak niewłaściwa, jak gdyby mu dawano ogromne ilości sera jako lekarstwo na chorobę żołądkową, która nie pozwala mu sera trawić. Zdumiewające, jak różne można otrzymać wyniki, zmieniając metaforę. Raz tylko nazwać mózg żołądkiem intelektualnym, a już genialna koncepcja klasyki i geometrii jako pługów i bron nie rozwiązuje niczego. Komu innemu pozostaje jeszcze możliwość naśladowania wielkich mędrców: może nazwać umysł białą kartą papieru albo lustrem – w którym to wypadku wiedza o procesach trawiennych do niczego nie da się zastosować. Z pewnością nazwanie wielbłąda okrętem pustyni było znakomitym pomysłem, niewiele jednak może ta nazwa pomóc przy ujeżdżaniu tego pożytecznego zwierzęcia. O, Arystotelesie! Gdybyś miał możność stać się „najbardziej współczesnym” zamiast „największym ze starożytnych”, czy nie przemieszałbyś swych pochwał dla mowy metaforycznej, jako dowodu inteligencji, z żalami, że inteligencja tak rzadko błyska w mowie bez metafor – że tak rzadko potrafimy stwierdzić, czym rzecz jest, jeżeli nie powiemy przy tym, że jest czymś innym!

Tomek Tulliver, dla którego żaden rodzaj mowy nie był sprawą łatwą, nie używał metafor, by stwierdzić, co myśli o naturze łaciny. Nigdy nie nazwał jej narzędziem tortur i dopiero, kiedy był już trochę zaawansowany w drugim półroczu i w wypisach, doszedł do tego, że nazwał je nudziarstwem i piekielnym świństwem. Tymczasem jednak, w związku z żądaniem, by uczył się odmiany czasowników i przypadków łacińskich, nieszczęśnik tak absolutnie nie był zdolny odkryć przyczyny i celu swoich cierpień, jak gdyby był niewinnym szczurem uwięzionym między rozszczepionymi konarami jesionu, by wyleczyć bydło od chromania. W dzisiejszych czasach ludziom wykształconym zapewne nie chce się wierzyć, że dwunastoletni chłopiec, nienależący w pełnym tego słowa znaczeniu do „mas”, które, według dzisiejszych pojęć, miały monopol na ciemnotę, że taki chłopiec mógł nie wiedzieć, skąd pojawiła się na świecie łacina – tak jednak miała się rzecz z Tomkiem. Dużo zajęłoby czasu, by go całkowicie przekonać, że istnieli kiedyś ludzie, co kupowali i sprzedawali owce i woły, i prowadzili wszelkie codzienne sprawy za pomocą tego języka, a jeszcze trudniej byłoby mu wytłumaczyć, dlaczego każą mu się tego języka uczyć, jeśli wszelkie jego związki z tamtymi sprawami są tak bardzo odległe. Wiadomości, jakie zdobył Tomek u pana Jacobsa na temat Rzymian, były w zakresie, w jakim je otrzymał, prawidłowe, lecz ograniczały się do faktu, że Rzymianie istnieli w Nowym Testamencie. Pan Stelling nie miał zamiaru osłabiać i nadwerężać umysłu swego ucznia wyjaśnieniami i uproszczeniami czy też zmniejszać krzepiących wpływów etymologii, mieszając je z powierzchownymi i niedorzecznymi informacjami, jakich się udziela dziewczynkom.

Mimo to, dziwnie nawet powiedzieć, pod wpływem tego energicznego obejścia Tomek bardziej niż kiedykolwiek w życiu zniewieściał. Była w nim jakaś wielka duma, której dotychczas wcale nieźle się powodziło, pogardzała ona bowiem Starym Okularnikiem i odpoczywała w poczuciu swoich niezaprzeczonych praw – teraz jednak ta sama duma otrzymywała tylko ciosy i szturchańce. Tomek był wystarczająco bystry na to, by zdać sobie sprawę, że rodzaj życia pastora jest całkowicie różny i w oczach świata na pewno lepszy od życia ludzi, między którymi się wychowywał, i że teraz, w zetknięciu z pastorem i jego domem on, Tomek Tulliver, wydaje się głupi i nieokrzesany. Nie pozostał na to niewrażliwy, a urażona ambicja przekreślała całkowicie jego chłopięce zadowolenie z samego siebie i wsączała weń coś w rodzaju dziewczęcego przewrażliwienia. Tomek miał charakter twardy, żeby nie powiedzieć: uparty, lecz w naturze jego nie było brutalnej, buntowniczej porywczości i nierozwagi. Górowały tam zwykłe ludzkie uczucia i gdyby mu przyszło do głowy, że do wykazania swej bystrości przy lekcjach i zdobycia pochwały pana Stellinga pomogłoby, gdyby stał bardzo długo na jednej nodze lub też gdyby łagodnie walił głową o ścianę, czy też własnowolnie robił coś innego w tym guście, z pewnością spróbowałby tego sposobu. Lecz Tomek nie słyszał nigdy, żeby podobne środki rozjaśniały umysł czy też wzmacniały pamięć do słówek, a nie lubił hipotez ani eksperymentów. Przyszło mu kiedyś do głowy, że może, jeśli będzie się modlił, otrzyma jakąś pomoc, ale ponieważ pacierze, jakie odmawiał codziennie, były wyuczonymi na pamięć formułkami, cofał się przed nowością, przed wprowadzaniem niecodziennych, wymyślanych ad hoc ustępów, próśb, dla których nie miał żadnego wzoru. Jednego dnia jednak, kiedy pomylił się pięć razy w wyjątkach z trzeciej koniugacji, a pan Stelling, pewny, że jest to dowód nieuwagi chłopca, bowiem nie może być aż tak głupim, napomniał go ostro, mówiąc, że jeśli nie wykorzysta tej właśnie złotej możliwości nauczenia się wyjątków, będzie tego w przyszłości żałował – wówczas Tomek, bardziej niż zwykle nieszczęśliwy, postanowił chwycić się ostatniej deski ratunku. Tego wieczoru, pomodliwszy się jak zwykle za rodziców i za „małą siostrzyczkę” (zaczął modlić się za Madzię, kiedy była jeszcze niemowlęciem), i o to, by zawsze mógł zachować przykazania Boże, dodał tym samym cichym szeptem: – I proszę Cię, spraw, żebym zawsze pamiętał łacinę. – Tu zatrzymał się chwilę i zastanawiał, jakby się pomodlić o Euklidesa – czy, żeby mógł zrozumieć, o co w nim chodzi, czy żeby mógł się dowiedzieć, w jakim stanie umysłu można się w ogóle Euklidesem zajmować. Wreszcie jednak dodał: – I spraw, żeby pan Stelling powiedział, że nie będę już więcej robił Euklidesa. Amen.

Następnego dnia przeszedł przez swoje wyjątki bez błędu, co zachęciło go do zachowania tego dodatku do pacierza i złagodziło sceptycyzm, jaki mógłby wyniknąć z faktu, że pastor w dalszym ciągu kazał mu studiować Euklidesa. Lecz wiara Tomka załamała się, kiedy nie otrzymał najmniejszej pomocy przy czasownikach nieregularnych. Prawdopodobnie jego rozpacz na widok dziwactw czasu teraźniejszego nie stanowiła zagadnienia godnego interwencji niebieskiej, ponieważ jednak czas teraźniejszy był punktem szczytowym kłopotów chłopca – cóż mogło mu przyjść z modlenia się dalej? Doszedł do tego stanowczego wniosku w jedno z długich nudnych popołudni, gdy siedział w pokoju szkolnym i przygotowywał lekcje na jutro. Oczy jego powlekały się mgłą nad stronicą – mimo że chłopiec nie znosił płaczu i bardzo się go wstydził. Nawet o Spouncerze, z którym się bił i kłócił, musiał teraz myśleć z pewnym wzruszeniem. W jego towarzystwie znowu czułby się swobodnie, znowu miałby poczucie wyższości. A młyn, a rzeka... i Jap nastawia uszy, gotów usłuchać najmniejszego skinienia, i czeka, kiedy Tom powie: „Hop” – wszystko to stawało mu przed oczyma, jakby był w wielkiej gorączce, podczas gdy palce jego bawiły się bezmyślnie w kieszeni wielkim scyzorykiem, owiniętym w sznurek od bata, i innymi reliktami przeszłości. Jak już powiedziałem, Tomek nigdy jeszcze w życiu nie przypominał tak bardzo dziewczynki, zaś w epoce czasowników nieregularnych jeszcze bardziej upadł na duchu, a to ze względu na nową metodę, jaką zastosowano w celu rozwijania jego umysłu w czasie wolnym od zajęć. Pani Stelling urodziła właśnie drugie dziecko, a ponieważ nic nie może mieć bardziej zbawiennego wpływu na chłopca niż świadomość, że jest użyteczny, pastorowa uważała, że wyświadcza Tomkowi przysługę, każąc mu pilnować Laury, małego cherubinka, podczas gdy niańka zajmowała się niemowlęciem. Cóż może być milszego dla Tomka od spacerów z Laurą na dworze w najsłoneczniejsze godziny jesienne – będzie wówczas czuł, że plebania Lorton jest jego domem, a on – jednym z rodziny. Ponieważ Laura, mały cherubinek, nie była najlepszym jeszcze piechurem, zawiązywano jej wstążkę wokół pasa i za tę wstążkę Tomek prowadził dziewczynkę, jak małego psa, ale tylko przez parę minut, kiedy miała ochotę iść sama; ponieważ jednak zdarzało się to rzadko, chłopiec przez większość czasu nosił to cudowne dziecko na rękach naokoło ogrodu, tak by nie schodzić z oczu pastorowej, gdy wyglądała przez okno. Taki był rozkaz. Jeśli ktoś uważa, że pastorowa postępowała nieładnie, a nawet krzywdząco wobec Tomka, proszę zważyć, że niektóre cnoty kobiece z trudem dają się ze sobą pogodzić, jeśli nawet nie są całkowicie sprzeczne. Jeśli żona ubogiego wikarego potrafi – mimo wszelkich trudności – ubrać się wyjątkowo dobrze i nosić uczesanie tego rodzaju, które wymaga, by niańka od czasu do czasu sprawowała urząd pokojówki, kiedy, ponadto, jej przyjęcia i salony dowodzą zasobności i starań o elegancję płynącą, jakby się zwykłej kobiecie mogło wydawać, z dużych dochodów – trudno się spodziewać, by dama taka wynajmowała drugą niańkę czy też sama ją zastępowała. Pan Stelling rozumiał to wszystko – zdawał sobie sprawę, że żona jego czyni cuda, i był z niej dumny. Jasne, że noszenie ciężkiego dziecka może źle wpłynąć na figurę młodego Tullivera, ale przecież chodzi on na takie długie spacery ze swoim wychowawcą, a poza tym w przyszłym roku znajdzie się dla niego nauczyciela musztry. Myśląc o środkach, za pomocą których zamierzał dojść do czegoś więcej niż tłumy innych ludzi, pastor wyzbył się całkowicie pragnienia, by zostać panem we własnym domu. Bo i jak? Ożenił się z „najlepszą kobietką pod słońcem” – zgodnie z oświadczeniem pana Rileya, który znał jasne loki i wesoły sposób bycia pastorowej jeszcze z jej lat panieńskich i dzięki tej znajomości gotów był zawsze oświadczyć, że jeżeli istnieją jakiekolwiek nieporozumienia w jej domu teraz, po ślubie, muszą one być wyłącznie winą pastora.

Gdyby Tomek miał gorszy charakter, z pewnością znienawidziłby Laurę, małego cherubinka, ale był na to za dobry. Zbyt wiele kryło się w nim pierwiastków, które z wiekiem przeradzają się w męskość i opiekuńczą litość w stosunku do słabszych. Boję się jednak, że nienawidził pastorowej i zachował wieczną niechęć do jasnoblond loczków i grubych warkoczy, jako do rzeczy łączących się bezpośrednio z wyniosłym obejściem i częstym odwoływaniem się do cudzych „obowiązków”. Ale nie mógł poradzić na to, że bawił się z małą Laurą i lubił sprawiać jej przyjemność – poświęcił jej nawet swoje żabki, przestał już bowiem wierzyć, by mogły posłużyć kiedykolwiek większej jakiejś sprawie. Myślał, że nieduży ogień i huk zachwyci dziewczynkę, lecz ściągnął na siebie wyrzuty pani Stelling za to, że uczy dziecko bawić się ogniem. Laura była czymś w rodzaju towarzysza zabaw. Och, jak bardzo Tomek tęsknił do takiego towarzysza! W głębi duszy marzył, by mieć tu ze sobą Madzię, i prawie gotów był wzruszyć się jej oburzającym zapominalstwem, chociaż w domu uważał, iż robi siostrze wielką łaskę, pozwalając jej biec koło siebie, kiedy szedł na wesołą jakąś wyprawę.

Nim się skończyło to straszne półrocze, Madzia przyjechała naprawdę. Pani Stelling zaprosiła małą, by przyjechała kiedyś i posiedziała z bratem, dlatego też pan Tulliver, jadąc w końcu października do King’s Lorton, zabrał ze sobą Madzię, świadomą, że udaje się w daleką podróż i zaczyna oglądać świat. Była to pierwsza wizyta pana Tullivera u Tomka, bowiem chłopak musi się przyzwyczaić, że nie można za dużo myśleć o domu.

– No, synu – zaczął młynarz, kiedy pastor wyszedł z pokoju, by zawiadomić żonę o przyjeździe gości, a Madzia mogła całować Tomka do woli. – Wyglądasz doskonale. Dobrze ci robi szkoła.

Tomek pragnął sprawiać wrażenie chorego.

– Nie czuję się dobrze, ojcze – odparł. – Czy mógłby tatuś poprosić pana Stellinga, żeby nie kazał mi przerabiać Euklidesa? Wydaje mi się, że mnie od tego zęby bolą.

Ból zębów był jedyną chorobą, na jaką Tomek kiedykolwiek cierpiał.

– Euklidesa? A cóż to jest, mój chłopcze? – zapytał młynarz.

– Och, nie wiem dobrze – definicje i aksjomaty, i trójkąty, i inne rzeczy. To jest taka książka, którą muszę wkuć na pamięć – nie ma w niej najmniejszego sensu.

– Co też ty mówisz – ofuknął go pan Tulliver. – Tak nie wolno. Musisz się uczyć tego, co ci każe nauczyciel. On wie, czego ci trzeba.

– Teraz ja ci pomogę, Tomku – rzekła Madzia tonem opiekuńczym i współczującym. – Przyjechałam, aby zostać z tobą dłużej, jeżeli mnie pani Stelling zaprosi. Przywiozłam ze sobą mój kuferek i fartuszki, prawda, tatusiu?

– Ty chcesz mi pomóc, głuptasie? – zawołał Tomek tak tym oburzony, że aż się cieszył na myśl, jak upokorzy dziewczynkę, gdy pokaże jej jedną stronicę Euklidesa. – Chciałbym zobaczyć, jak ty odrabiasz chociaż jedną z moich lekcji. Przecież ja się uczę i łaciny. Dziewczynki nie uczą się niczego takiego. Za głupie są na to.

– Wiem doskonale, co to jest łacina – odpowiedziała Madzia śmiało. – Łacina to język. W słowniku są łacińskie słowa. Na przykład bonus znaczy podarunek.

– A właśnie, że się mylisz, panienko! – zawołał Tomek, zdumiony w głębi duszy. – Wydaje ci się, że takaś mądra! Ale bonus znaczy przypadkowo: dobry – bonus, bona, bonum.

– To wcale nie powód, żeby nie znaczył również: podarunek – odparła Madzia odważnie. – Może mieć kilka znaczeń, prawie każde słowo ma kilka znaczeń. Na przykład drut – mogą być takie do robótki i takie, co się z nich robi ogrodzenia.

– Świetnie, moja mała! – zawołał młynarz ze śmiechem, podczas gdy Tomek, zdegustowany mądrością Madzi, cieszył się w duszy ogromnie, że siostra z nim zostaje. Jak przejrzy dokładnie jego książki, to przestanie być taka pewna siebie.

Pani Stelling w swym dość nawet serdecznym zaproszeniu wymieniła tydzień jako okres pobytu Madzi, pastor jednak wziął ją między kolana i dopytywał, gdzie też ukradła swoje czarne oczy, po czym nalegał, by została co najmniej dwa tygodnie. Pan Stelling niezwykle podobał się Madzi, młynarz zaś był zadowolony, że zostawia swoją dziewuszkę tam, gdzie będzie mogła okazać swą mądrość ludziom, którzy to docenią. Tak więc postanowiono, że powróci do domu dopiero po upływie dwóch tygodni.

– Chodź teraz ze mną do biblioteki, Madziu – powiedział Tomek, kiedy młynarz odjechał. – Po co tak trzęsiesz głową, głuptasie? – Chociaż włosy Madzi otrzymały teraz nowe prawa i były zaczesane gładko za uszy, dziewczynce ciągle się zdawało, że musi je strząsać z oczu. – Wyglądasz jak stuknięta.

– Co ja na to poradzę! – zawołała niecierpliwie. – Nie dręcz mnie, Tomku. Och, jakie książki! – krzyknęła, zobaczywszy w pokoju szkolnym półki z książkami. – Jak ja bym chciała mieć tyle książek!

– No i co, nie mogłabyś ich czytać – zawołał Tomek z triumfem. – To wszystko łacina.

– Nie, nie wszystko – oponowała Madzia. – Widzę tu na grzbiecie... Zmierzch i upadek cesarstwa rzymskiego.

– No i co to znaczy? Widzisz, nie rozumiesz. – Chłopiec kiwał głową.

– Ale mogłabym się bardzo szybko dowiedzieć – odparła Madzia pogardliwie.

– W jaki sposób?

– Zajrzałabym do środka i zobaczyłabym, o czym to jest.

– Lepiej tego nie rób – rzekł Tomek, widząc, że siostra sięga na półkę. – Pan Stelling nikomu nie pozwala ruszać tych książek bez jego wiedzy. Dostałbym za to!

– No, to dobrze, zobaczymy wobec tego twoje książki, wszystkie – odparła Madzia i odwróciwszy się, zarzuciła Tomkowi ręce na szyję i małym, gładkim noskiem pocierała o jego policzek.

Tomek w głębi serca cieszył się ogromnie, że ma przy sobie kochaną starą Madzię, z którą może gadać i przed którą może się puszyć, toteż ujął ją w pasie i zaczęli podskakiwać razem wokół dużego bibliotecznego stołu. Skakali coraz żywiej i gwałtowniej, aż włosy wysunęły się Madzi zza uszu i fruwały wokół jej głowy, jak u żywego jakiegoś stracha na wróble. Ale kręgi zataczane wokół stołu stawały się coraz bardziej nieregularne, aż wreszcie, kiedy sięgnęły pastorskiego pulpitu, ten przewrócił się na podłogę, wraz z leżącymi na nim ciężkimi słownikami. Na szczęście działo się to na parterze, a biblioteka była jednopiętrowym skrzydłem dobudowanym do domu, tak że upadek nie rozniósł się przerażającym echem po całym budynku. Tomek stał jednak przez kilka minut przerażony i osłupiały, bojąc się, że za chwilę wejdzie pan albo pani Stelling.

– Och, Madziu – odezwał się wreszcie, podnosząc pulpit – musimy zachowywać się tutaj bardzo cicho, wiesz? Jak coś połamiemy, to już pani Stelling dopatrzy, żebyśmy dostali peccavi.

– Co to znaczy?

– To po łacinie znaczy dobre wymyślanie – odpowiedział Tomek nie bez pewnej dumy ze swojej wiedzy.

– Czy ona jest bardzo zła?

– Jeszcze jak! – odparł Tomek, podkreślając to jeszcze skinieniem głowy.

– Myślę, że wszystkie kobiety są gorsze od mężczyzn – ciągnęła Madzia. – Ciocia Glegg jest o wiele gorsza od wuja Glegga, a mama łaje mnie o tyle więcej niż tatuś!

– Cóż, ty sama będziesz kiedyś kobietą, więc lepiej nic nie mów.

– Ale ja będę mądrą kobietą – rzekła Madzia, podrzucając głową.

– O, na pewno! I obrzydliwym zarozumialcem. Nikt cię nie będzie lubić!

– Ale ty nie powinieneś myśleć o mnie jak inni, Tomku. To by było bardzo brzydko z twojej strony, bo ja przecież będę twoją siostrą.

– Tak, ale jeżeli będziesz wstrętna i nieznośna, to cię nie będę lubił.

– Nie, Tomku, nie. Nie będę okropna. Będę zawsze bardzo dobra dla ciebie, dobra dla wszystkich. Będziesz mnie kochał.

– Och, co się przejmujesz! Chodź; już czas, żebym zaczął odrabiać lekcje. Zobacz, co ja tu mam do roboty – odparł Tomek, ciągnąc za sobą Madzię i pokazując jej swoje twierdzenia matematyczne, podczas gdy dziewczynka zaczesywała sobie włosy za uszy, gotując się, by dowieść, jak doskonale potrafi pomóc mu przy Euklidesie. Zaczęła czytać z pełnym zaufaniem we własne siły, lecz wkrótce twarz jej powlókł rumieniec zdumienia i złości. To było nieuniknione – musi się przyznać do swych niedostatków umysłowych – a Madzia nie lubiła upokorzeń.

– To bzdura – oświadczyła. – Bzdura i okropieństwo. Po cóż się tym w ogóle zajmować?

– Widzisz, panienko – zawołał Tomek, zabierając książkę i kiwając nad siostrą głową. – Widzisz, nie jesteś taka mądra, jak ci się zdawało.

– Ee – Madzia wydęła usta – z pewnością zrozumiałabym wszystko, gdybym się uczyła tego, co było przedtem, tak jak ty.

– Nie mogłabyś zrozumieć, panno Mądralińska, bo jak wiesz, co było przedtem, to ci jest tylko trudniej: wtedy musisz wiedzieć, jak brzmi definicja trzecia i jaki jest aksjomat V. Ale idź już stąd, muszę się wziąć do roboty. Masz tu gramatykę łacińską, zobacz, co z tego zrozumiesz.

Po udręce z matematyką Madzia znalazła ukojenie w gramatyce łacińskiej. Zachwycała się nowymi słowami i szybko odkryła, że na końcu książki znajduje się klucz angielski, który pozwoli jej nabyć o łacinie dużą wiedzę bardzo małym kosztem. Postanowiła opuścić zasady składni, bo uwagę jej przykuwały przede wszystkim przykłady. Te tajemnicze zdania, wyrwane z nieznanych kontekstów, jak dziwaczne rogi zwierzęce czy liście egzotycznych roślin, przyniesione z dalekich krain – wszystko to otwierało szerokie pole dla jej wyobraźni, a było o tyle bardziej fascynujące, że przemawiało specjalnym, własnym językiem, którego ona może się przecież nauczyć i potem wszystko zrozumieć. To naprawdę ogromnie interesujące, ta gramatyka łacińska. Tomek powiedział, że dziewczyny nie mogą się jej nauczyć, a Madzia była dumna, że ją to ciekawi. Największą uciechę sprawiały jej najkrótsze przykłady: Mors omnibus est communis – to może nawet jest dosyć przykre, ale chciała nauczyć się łaciny. Szczęśliwy pan, któremu wszyscy winszowali syna „obdarzonego takim usposobieniem”, pozwalał na przyjemne domysły, toteż Madzia pogrążona była całkowicie w „gęstym zagajniku, przez który nie przedostawało się światło gwiazd”, kiedy Tomek zawołał:

– Daj mi teraz gramatykę, Madzinku!

– Och, Tomku, jakaż to śliczna książka! – zawołała dziewczynka, zeskakując z szerokiego fotela, by ją wręczyć bratu. – O tyle ładniejsza od słownika. Mogłabym bardzo szybko nauczyć się łaciny. Wcale nie wydaje mi się trudna.

– Wiem, co robiłaś – odparł Tomek. – Czytałaś angielskie tłumaczenie na końcu. Każdy osioł to potrafi.

Tomek sięgnął po książkę i otworzył ją z miną człowieka zdecydowanego i bardzo zajętego, jakby chciał powiedzieć, że ma do odrobienia lekcje, których żadne osły nie są w stanie zrozumieć. Madzia, urażona nieco, odwróciła się ku półkom z książkami i zabawiała się odgadywaniem tytułów.

W pewnej chwili zawołał ją brat.

– Chodź no tu, Madzinku, i zobacz, czy potrafię to powtórzyć. Stań przy tamtym końcu stołu, gdzie zawsze siedzi pan Stelling, jak mnie przesłuchuje.

Madzia posłuchała i wzięła otwartą książkę.

– Od czego zaczynasz, Tomku?

– Od Apellativa arborum, bo zawsze powtarzam to, czego się uczyłem przez cały tydzień.

Przez trzy linijki Tomek przepłynął bez kłopotów, a Madzia zapomniała o obowiązku podpowiadania, zastanawiając się właśnie, co może znaczyć słowo: mas, które powtarzało się dwukrotnie, kiedy brat jej utknął na dobre na: Sunt etiam volucrum.

– Nie podpowiadaj mi, Madziu... Sunt etiam volucrum... sunt etiam volucrum... ut ostrea, cetus...

– Nie – Madzia otworzyła buzię i potrząsnęła głową.

– Sunt etiam volucrum – powtórzył Tomek bardzo wolno, jakby miał nadzieję, że następne słowa szybciej nadejdą, jeśli im w ten sposób da znać, że na nie czeka.

– C, e, u – podpowiedziała Madzia, niecierpliwiąc się trochę.

– Och, wiem, nic nie mów... Ceu passer, hirundo. Ferarum... ferarum... – Tomek ujął ołówek i zrobił kilka mocnych znaków na okładce książki – ...ferarum...

– O jeju, Tomku, jak ci się pomieszało! – zawołała Madzia. – Ut...

– Ut, ostrea...

– Nie, nie, ut tigris...

– O, tak, teraz wiem, to było tigris, vulpes. Zapomniałem: ut tigris, vulpes, – et piscium.

Jąkając się i powtarzając, Tomek przebrnął jakoś przez parę następnych linijek.

– Dosyć – powiedział. – Tego, co jest dalej, miałem się nauczyć na jutro. Daj mi książkę na chwilę.

Po cichym przepowiadaniu lekcji, wspomaganym biciem pięścią w stół, Tomek zwrócił książkę siostrze.

– Mascula nominativa – zaczął.

– Nie, Tomku, to nie jest po tamtym. Zaczynaj od: Nomen non kreskens genitivo...

– Kreskens genitivo! – zawołał Tomek drwiąco, nauczył się bowiem tego opuszczonego kawałka na wczorajszą lekcję, a młody człowiek nie potrzebuje szerokiej czy dogłębnej znajomości łaciny, żeby odczuć politowania godną bzdurę, jaką jest niewłaściwa wymowa i akcent. – Kreskens genitivo. Jaka z ciebie idiotka, Madziu.

– Nie masz się z czego śmiać, Tomku, boś ty w ogóle tego nie pamiętał. Pewna jestem, że tak się to wymawia – zresztą skąd mogłam wiedzieć?

– Ee tam, mówiłem ci, że dziewczyny nie mogą się uczyć łaciny. To jest tak: Nomen non crescens genitivo.

– Świetnie – odparła Madzia, odymając wargi. – Mogę i tak powiedzieć, równie dobrze jak ty. I nie zwracasz uwagi na znaki przestankowe. Powinieneś zatrzymywać się dwa razy dłużej na średniku niż na przecinku, a ty zatrzymujesz się najdłużej tam, gdzie w ogóle nie ma żadnego znaku.

– Nie gadaj już. Muszę jechać dalej.

Wkrótce poproszono ich, by resztę wieczoru spędzili w saloniku, a Madzia tak bardzo ożywiła się przy panu Stellingu, który, a była tego pewna, podziwiał jej mądrość, że Tomek zdumiał się i przeraził jej zuchwalstwem. Nagle jednak przycichła, kiedy pastor wspomniał coś o jakiejś małej dziewczynce, która, jak słyszał, uciekła kiedyś do Cyganów.

– Cóż to za cudaczna dziewczynka. – Pani Stelling chciała być żartobliwa, ale żartobliwość, która bierze za temat jej suponowaną cudaczność, nie przypadła bynajmniej Madzi do gustu. Obawiała się, że pan Stelling nie ma jednak o niej wysokiego mniemania, toteż kładła się do łóżka w niedobrym nastroju. Czuła, że pastorowa krytycznie patrzy na jej włosy, bo spadają do tyłu prosto, bez loków.

Mimo wszystko dwa tygodnie spędzone razem z Tomkiem były dla niej szczęśliwym okresem. Pozwalano jej siedzieć w bibliotece podczas lekcji brata; czytając, co jej się nawinęło pod rękę, zaszła bardzo daleko w przykładach z gramatyki łacińskiej. Astronom, który nienawidził kobiet jako takich, był powodem tak zdumiewających jej rozważań, że dziewczynka zapytała pewnego dnia pana Stellinga, czy wszyscy astronomowie nienawidzą kobiet, czy tylko ten jeden. Uprzedzając jednak jego odpowiedź, sama to próbowała wytłumaczyć:

– Myślę, że chyba wszyscy, bo przecież pan wie, że oni siedzą w takich wysokich wieżach, a jakby tam przychodziły kobiety, toby mogły gadać i przeszkadzać im w patrzeniu na gwiazdy.

Pan Stelling ogromnie lubił jej szczebiot i żyli w najlepszej zgodzie. Madzia oświadczyła Tomkowi, że chciałaby tu zostać w szkole, tak jak i on, i uczyć się tego samego, co i on. Była pewna, że poradziłaby sobie z Euklidesem, bo zaglądała do niego jeszcze raz i wie, co to znaczy A B C: to są po prostu nazwy linii.

– Jestem pewien, że nie zrozumiałabyś z tego ani słowa – odparł Tomek – i zaraz zapytam o to pana Stellinga.

– Proszę bardzo – rzekła mała zarozumiała gąska. – Sama się go zapytam.

– Proszę pana – zwróciła się tego samego wieczoru do pastora, kiedy siedzieli w saloniku – czy mogłabym nauczyć się Euklidesa i tego, co Tomek przerabia na lekcjach, gdyby pan uczył mnie zamiast niego?

– Nie mogłabyś – odrzekł Tomek z oburzeniem. – Dziewczynki nie mogą zrozumieć Euklidesa, prawda, proszę pana?

– Potrafią uszczknąć po trochu każdej wiedzy, tak mi się zdaje. Mają ogromny dar zdobywania powierzchownych wiadomości, ale nie potrafią się w nic wgłębić. Są bystre i płytkie.

Zachwycony tym wyrokiem Tomek pokiwał zwycięsko głową ku Madzi zza krzesła pastora. Jeśli zaś chodzi o dziewczynkę, trudno było ją czymś bardziej zmartwić. Taka była dumna, że ją nazywali bystrą przez całe krótkie jej życie, a teraz się okazuje, że ta bystrość jest piętnem niższości. Lepiej już być taką powolną jak Tomek.

– Ha, ha, ha, panienko! – śmiał się z niej brat, kiedy znaleźli się razem. – Widzisz, że bystrość to nic takiego nadzwyczajnego. W nic się nie potrafisz wgłębić, widzisz!

A Madzia była tak przygnębiona swoim nieszczęsnym losem, że nie mogła się nawet zdobyć na odpowiedź.

Ale kiedy to malutkie, płytkie, a bystre stworzenie uwiezione zostało gigiem powożonym przez Łukasza, a biblioteka stanęła znowu pusta i samotna, wyłącznie dla Tomka, chłopiec zatęsknił boleśnie za siostrą. Doprawdy, odkąd tu przyjechała, był bardziej pojętny i lepiej dawał sobie radę z lekcjami. Pytała tylokrotnie pana Stellinga o Cesarstwo Rzymskie, o to, czy naprawdę istniał kiedyś człowiek, który powiedział po łacinie: „nie dam za to złamanego szeląga ani zgniłego orzecha”, czy też tylko zostało to na łacinę przełożone, że do umysłu chłopca dotarło wreszcie mętne przekonanie, iż naprawdę żyli kiedyś na ziemi ludzie szczęśliwi, którzy znali łacinę, nie ucząc się jej za pośrednictwem gramatyki etońskiej. Świetlana ta myśl stanowiła w tym półroczu ogromne osiągnięcie w jego wiedzy, na którą składała się skrócona historia Żydów.

Lecz to ponure półrocze skończyło się wreszcie. Jakże szczęśliwy był Tomek, patrząc na ostatnie żółte liście drżące w ostrych podmuchach wiatru. Ciemne popołudnia i pierwszy śnieg grudniowy wydawały mu się o wiele weselsze niż sierpniowe słońce. Aby upewnić się gruntownie co do tego, że mijają dni, które zbliżają go ku domowi, wsadził głęboko w kącie ogrodu dwadzieścia jeden kijów, kiedy jeszcze trzy tygodnie dzieliły go od świąt, i wyciągał po jednym każdego dnia, rzucając go potem z takim rozmachem i taką pasją, że kij mógłby wpaść do przedpiekla, gdyby takie długie podróże leżały w naturze kijów.

Ale warto było zapłacić nawet wysoką cenę gramatyki łacińskiej za szczęście zobaczenia jasnego światła w oknie domowego saloniku, kiedy gig przejeżdżał bezszelestnie po śniegiem pokrytym moście. Szczęście, kiedy z mroźnego powietrza przechodziło się do ciepłego wnętrza domu, do uśmiechów i pocałunków przy tym starym kominku, gdzie wzory dywaniku, kraty przed paleniskiem i szczypce do węgla były jedne jedyne, nigdzie indziej nie spotykane, tak że krytykować można było tylko ich solidność i rozmiary. Nigdzie nie czujemy się tak swobodnie, jak w otoczeniu, w którym przyszliśmy na świat, gdzie przywiązaliśmy się do przedmiotów, zanim poznaliśmy trud wyboru, i gdzie świat zewnętrzny wydawał nam się tylko przedłużeniem naszej osobowości – przyjmowaliśmy go i kochali tak, jak przyjmowaliśmy świadomość własnego istnienia i własne ciało. Jak powszednio, jak może nawet okropnie wyglądałyby wystawione na licytację meble z wczesnego okresu naszego dzieciństwa – wzgardziłyby nimi współczesne gusta, bardziej już wyrobione. Czy ta pogoń za doskonałością w naszym otoczeniu nie jest znakomitą cechą, odróżniającą człowieka od barbarzyńcy lub też, by definicja była całkowicie dokładna, odróżniającą Brytyjczyka od cudzoziemskiego barbarzyńcy? Ale Bóg jeden wie, dokąd mogłaby ta pogoń zaprowadzić, gdyby nie przywiązanie, które znalazło na nas sposób, okręcając się nicią wokół tych starych przedmiotów; gdyby nasze miłości i świętości nie zapuściły głębokich, niewzruszalnych korzeni w naszą pamięć. Kiedy zachwycamy się, patrząc na krzak bzu zwieszający się nad splątanym listowiem żywopłotu, zachwyt nasz jest o wiele większy niż na widok najpiękniejszego klematis czy fuksji rozpościerającej się na miękkiej, falistej murawie; jest to sympatia niewytłumaczalna dla prawdziwego ogrodnika i dla wszystkich umysłów ścisłych i precyzyjnych, wolnych od słabości takiego przywiązania, które nie opierałoby się na namacalnej wyższości gatunku. A nie ma innej przyczyny dla wyboru krzaku bzu niż ta, że porusza on jakieś struny mojej pamięci – że nie jest nowością, przemawiającą do mnie przez obecne moje upodobania do koloru i formy, lecz starym towarzyszem, który wplótł się w moje radości, kiedy te radości były jeszcze żywe.

Rozdział II

ŚWIĘTA BOŻEGO NARODZENIA

Kochane stare, białowłose i rumiane święta wykonały tego roku swój obowiązek najpiękniej, jak tylko potrafiły, i rozesłały bogate dary ciepła i kolorów, podkreślając jeszcze kontrast śniegiem i mrozem.

Śnieg leżał na pastewniku i nad brzegiem rzeki, pofałdowany delikatniej niż członki noworodka, i tworzył przepiękne okapy na każdym spadzistym dachu, pogłębiając kolor ciemnoczerwonych, ostrych szczytów. Obciążał gałęzie jodeł i drzew laurowych, aż wreszcie zsuwał się z nich z ostrym szmerem. Ordynarne pole rzepy pokryte było równą bielą, a owce wyglądały przez kontrast jak ciemne plamy. Naniesiony podmuchami wiatru śnieg zasypywał bramy; tu i tam niestrzeżony czworonóg stał jak skamieniały „w nieodpartym smutku”; ani promieni słońca, ani cienia, bo i niebo całe było jedną spokojną jasną chmurą; ani dźwięku nigdzie, ani ruchu, tylko ciemna rzeka płynęła i jęczała, jak niespokojna żałość. Ale Boże Narodzenie śmiało się, kładąc na zewnętrzny świat to pozornie okrutne zaklęcie, chciało bowiem zapalić wnętrza domów świeżym blaskiem, wydobyć z nich bogactwo barw i wzmocnić rozkosz ciepłych zapachów jedzenia. Chciało zgotować ludziom miłe więzienie, które by pogłębiło zwykłą serdeczność rodzinną, i sprawić, by światło znajomych ludzkich twarzy witano równie radośnie, jak schowane w chmurach słońce. Dobroć jego nie obejmowała bezdomnych, nie obejmowała mieszkań, gdzie na kominku ledwie tlił się ogień, gdzie nie unosiła się smakowita woń jedzenia, gdzie z twarzy ludzkich wyzierały nie uśmiechy, lecz ołowiane, puste spojrzenia nędzy bez nadziei. Ale stare piękne święta miały jak najlepsze zamiary, a jeśli nie posiadły tajemnicy, jak można równo obdzielać ludzi błogosławieństwami, to tylko dlatego, że ojciec Czas, z niewzruszalnej jakiejś przyczyny, wciąż ukrywa ten sekret w swym wielkim, wolno bijącym sercu.

A jednak mimo nowych zachwytów Tomka nad swym domem dzień Bożego Narodzenia nie był tak radosny, jak w poprzednich latach. Tak się przynajmniej chłopcu zdawało. Na ostrokrzewie było tyle samo co zawsze czerwonych jagód i Tomek z Madzią ubrali wszystkie okna, gzymsy kominków i ramy od obrazów równie ładnie jak zwykle, splatając gęste czerwone pęki z gałęziami bluszczu, osypanymi czarnymi jagodami. Po północy rozległy się śpiewy pod oknami – Madzi wydawało się zawsze, że to śpiewy niebiańskie, chociaż Tomek utrzymywał pogardliwie, że to stary Patch, urzędnik parafialny, i reszta chóru kościelnego. Trzęsła się z przejęcia, gdy kolęda wpływała w jej sny, a obraz ludzi w barchanach wypierała zawsze wizja aniołów spoczywających na rozdartej chmurze. Północne śpiewy, jak zwykle, wynosiły następny poranek ponad poziom zwykłych, powszednich dni; w porze śniadania z kuchni rozchodził się zapach gorących grzanek i piwa; ulubiony hymn, zielone gałęzie i krótkie kazanie, wszystko to nadawało nabożeństwu właściwy, odświętny charakter. Ciotka i wujek Moss wraz z siedmiorgiem dzieci wyglądali jak tyleż odbić jasnego ognia na kominku, kiedy wszyscy powrócili z nabożeństwa, otrząsnąwszy z tupotem śnieg z nóg. Pudding śliwkowy był tak samo jak zawsze idealnie okrągły; wniesiony został w otoce symbolicznych niebieskich płomieni, jakby był bohatersko wyrwany z piekielnego ognia, gdzie go wrzucili purytanie cierpiący na niestrawność. Deser był równie wspaniały jak zawsze – złote pomarańcze, brązowe orzechy i krystaliczna jasność i ciemność galaretki z jabłek i dżemu śliwkowego. Jeśli chodzi o te sprawy, święta były takie jak zawsze, odkąd Tomek sięgał pamięcią, a jeśli wyróżniały się czymkolwiek, to chyba tylko lepszymi możliwościami jazdy na łyżwach i lepienia kul śniegowych.

Święta były wesołe, lecz nastrój pana Tullivera – ponury i posępny. Młynarz był gniewny i zaczepny, toteż Tomek, który w kłótniach stawał zwykle po stronie ojca i uważał, że kto inny jest winien, teraz niemal podzielał przykre uczucia Madzi, słuchając, jak ojciec w coraz większym gniewie gada coś i stwierdza apodyktycznie i bardzo głośno, przez co spóźnia się deser. Uwagę, którą Tomek mógłby skupić na orzechach i winie, rozpraszała teraz świadomość, że mają na tym świecie podłych wrogów i że życie człowieka dojrzałego musi w dużym stopniu składać się z kłótni. Tomek zaś nie lubił kłótni, chyba że takie, jakim kładzie kres uczciwa walka na pięści z przeciwnikiem, którego na pewno można pokonać. Tak więc gniewne słowa ojca sprawiały mu przykrość, choć nie zdawał sobie z tego sprawy ani też nie uważał, by ojciec był temu winien.

Wcieleniem wielkiego zła, które wzbudzało zdecydowany opór młynarza, był pan Pivart, właściciel gruntów położonych w górze Ripple; nawadniał on swoje ziemie niesłychaną ilością wody, co było albo będzie, albo powinno być (na zasadzie tego, że woda jest wodą) naruszeniem prawa pana Tullivera do słusznego udziału w sile wodnej. Dix, właściciel młyna nad rzeczką, był w porównaniu z Pivartem nędznym pomocnikiem szatana. Dix został przyprowadzony arbitrażem do rozsądku i rady Wakema nie zaprowadziły go daleko, o nie! Pan Tulliver był zdania, że Dix wykazał nawet pewną znajomość prawa. Dzięki wielkiemu oburzeniu na Pivarta pogarda dla wywiedzionego w pole przeciwnika, takiego jak Dix, przybrała pozór przyjacielskiego przywiązania. Dzisiaj młynarz nie miał, oprócz pana Mossa, męskich słuchaczy, ten zaś nie znał się zupełnie na, jak to mówił, „młyńskich sprawach” i mógł tylko zgadzać się z argumentami szwagra a priori na podstawie stosunków rodzinnych i zobowiązań pieniężnych. Pan Tulliver jednak nie mówił tego dla czczych celów przekonania słuchaczy – mówił, żeby sobie ulżyć, podczas gdy poczciwy pan Moss robił najwyższe wysiłki, by mieć oczy otwarte i nie zasnąć, do czego skłaniał go wyborny obiad i ogromne zmęczenie. Pani Moss żywiej reagowała na sprawę, jako że interesowało ją wszystko, co miało związek z bratem. Słuchała więc i wtrącała się tak często, jak mogły jej na to pozwolić matczyne obowiązki.

– Pivart to chyba ktoś nowy w tych stronach, prawda? – pytała. – Nie miał tu ziemi, kiedy ojciec żył ani przed moim ślubem.

– Nowy? Pewno, że nowy – odparł pan Tulliver z przekąsem. – Młyn Dorlcote był w naszej rodzinie ze sto lat i ho, ho, a nikt nigdy nie słyszał, żeby się jakiś Pivart wtrącał do rzeki. Przyjechał i kupił farmę Bincome’a, tak od ręki, nim się kto zdążył obejrzeć. Ale ja mu pokażę, szelmie! – dodał, podnosząc szklankę w poczuciu, że oto sprecyzował dokładnie swe postanowienie.

– Mam nadzieję, bracie, że nie będziesz się musiał z nim procesować? – zapytała z niepokojem pani Moss.

– Nie wiem, co będę musiał, ale wiem, do czego go zmuszę, z wszystkimi jego groblami i nawadnianiami, jeżeli tylko jest prawo, które przyzna rację temu, kto ją ma. Wiem dobrze, kto za tym wszystkim siedzi – Wakem pogania go i podszczuwa. Wiem, że mu Wakem powiedział, że prawo jest za nim, ale są jeszcze inni, gruntownie obznajomieni z prawem, nie tylko Wakem. Trzeba dobrego łajdaka, żeby sobie dał z nim radę, ale można znaleźć, takiego, co lepiej się zna na wszystkich prawnych sztuczkach; inaczej jakby Wakem przegrał sprawę Brumleya?

Pan Tulliver był człowiekiem uczciwym i dumnym ze swej uczciwości, uważał jednak, że za pomocą prawa można osiągnąć sprawiedliwość tylko wtedy, jeśli się weźmie mocniejszego łobuza do walki ze słabszym. Prawo – to coś w rodzaju walki kogutów, w której obrażona uczciwość powinna zdobyć ptaka o większej odwadze i mocniejszych pazurach.

– Gore nie jest głupi, nie mówcie mi tego – powiedział nagle wyzywającym tonem, jakby biedna Gritty podawała zdolności adwokata w wątpliwość – ale, widzicie, nie jest tak dobrze obznajmiony z prawem jak Wakem. A woda to rzecz bardzo specjalna – widłami jej nie nabierzesz. Dlatego właśnie diabeł i adwokaci łamią sobie na niej zęby. A sprawa jest oczywista, jak na nią zwyczajnie spojrzeć – wiadomo, co jest słuszne, a co nie. Rzeka to rzeka i jak się ma młyn, trzeba mieć wodę, żeby młyn szedł; nikt mi nie powie, że nawadnianie i te tam bzdury Pivarta nie zatrzymają mi koła. Wiem, co się wodzie należy, lepiej niż on. Nie mnie gadać, co mówią inżynierowie! Ja mówię, co każe zdrowy rozsądek – że groble Pivarta to moja krzywda. Ale jeśli tak wygląda ich inżynieria, to przyuczę do niej powolutku Tomka i zobaczymy, czy on nie wynajdzie czegoś mądrzejszego niż ich pomysły.

Słysząc o nowych projektach dotyczących jego przyszłości, Tomek rozejrzał się z pewnym niepokojem, bezmyślnie chowając grzechotkę, którą zabawiał małą pannę Moss, na co ona, jako dziecko, które niezwykle jasno wie, czego chce, odpowiedziała natychmiast przeraźliwym krzykiem i nawet zwrot grzechotki nie mógł jej ułagodzić, bowiem w pojęciu małej grzech pierworodny, jakim było poprzednie zabranie zabawki, wcale nie został zmazany. Pani Moss pośpiesznie wyniosła córkę do drugiego pokoju, tłumacząc jednocześnie pani Tulliver, która jej towarzyszyła, że drogie dziecko ma powody do płaczu – jeśli się bowiem uważa, że grzechotka była powodem jego złości, to się źle uważa. Kiedy ów całkowicie usprawiedliwiony płacz ucichł, pani Moss spojrzała na bratową i powiedziała:

– Bardzo się martwię, że mój brat tak się przejmuje sprawą wody.

– To zwyczaj twojego brata, moja droga. Nie słyszałam o takich rzeczach przed ślubem – odparła pani Tulliver, jakby z naganą. Rozmawiając z panią Moss o mężu, młynarzowa zawsze mówiła „twój brat”, jeżeli jego zachowanie nie było przedmiotem wyłącznie zachwytu. Poczciwa pani Tulliver, która się nigdy w życiu nie rozzłościła, miała jednak w naturze odrobinę skłonności do gniewu, boć przecież była Dodsonówną, a przy tym kobietą. Ponieważ zawsze była w defensywie w stosunku do własnych sióstr, jasne, że musiała teraz wyraźnie zdawać sobie sprawę ze swej wyższości, nawet jako najsłabszej Dodsonówny, nad siostrą męża, która nie tylko była biedna i miała skłonności do „wiszenia u kieszeni” swego brata, ale też była poczciwa i uległa, tak jak kobieta dobroduszna, nieporządna, płodna, o wielkim sercu, gdzie znajdowało się dość uczucia dla męża, dla wielu dzieci i dla każdej ilości dalszej rodziny,

– Modlę się i wierzę, że nie pójdzie z tym do sądu – rzekła pani Moss – bo wtedy końca nie będzie sprawie. I nie zawsze słuszność wygrywa. Ten pan Pivart to człowiek bogaty, jak mi się zdaje, a bogaci mają sposoby, żeby zdobyć, co chcą.

– Jeśli o to idzie – rzekła pani Tulliver, przygładzając suknię – wiem, co to bogactwo, boć na nie patrzę we własnej rodzinie; moje siostry mają mężów, których stać na płacenie za żonine fantazje. A ja czasem myślę, że zwariuję, jak słyszę te rozmowy o sądach i nawadnianiu. I jeszcze moje siostry mówią, żem ja temu winna, bo nie wiedzą, co znaczy wyjść za takiego człowieka, jak twój brat – skąd mogą wiedzieć? Siostra Pullet od rana do nocy robi wszystko tak, jak jej się podoba.

– Ee... – odparła pani Moss. – Nie kochałabym chyba męża, co nie miałby własnego rozumu i musiałby się radzić mojego. Łatwiej robić, co się mężowi podoba, niż samej myśleć, jak ma być lepiej.

– Jeśli mowa o robieniu tego, co się mężowi podoba – odparła pani Tulliver, nędznie naśladując siostrę Glegg – to myślę, że twój brat musiałby długo szukać, nim znalazłby żonę, co tak jak ja pozwoliłaby mu mieć we wszystkim swoje zdanie. Teraz nie mówi o niczym, tylko o prawie i nawadnianiu, odkąd rano wyjdziemy z pościeli, aż do wieczora, kiedy kładziemy się spać. Nigdy się z nim nie sprzeczam. Mówię tylko: „Dobrze, mężu, rób, jak chcesz, ale na wszystko cię proszę – nie idź do sądu”.

Jak już mogliśmy sprawdzić, pani Tulliver miała pewien wpływ na męża. Każda kobieta ma wpływ na męża. Zawsze może go nakłonić, żeby zrobił albo to, czego ona chce, albo coś wręcz odwrotnego. Do złożonych, a groźnych impulsów, które mogły zaprowadzić pana Tullivera do sądu, ustawiczne błagania żony dodały niewątpliwie swoją wagę. Można je nawet porównać do tego przysłowiowego piórka, na którego korzyść czy niekorzyść należy zapisać złamanie wielbłądziego grzbietu. Mówiąc jednak bezstronnie, wina leży chyba w wadze poprzednich piórek, które wystawiły wielbłądzi grzbiet na niebezpieczeństwo tak oczywiste, że każdy następny niewinny ciężar musiał nieść ze sobą tragiczne skutki. Nie znaczy to, by ciche błagania pani Tulliver miały wagę tego decydującego piórka dzięki indywidualnej sile osobowości młynarzowej, ale w wypadkach, kiedy nie zgadzała się ona całkowicie ze swoim mężem, ten widział w niej natychmiast przedstawicielkę rodziny Dodsonów, zaś pan Tulliver pragnął nade wszystko inne pokazać Dodsonom, że nim nie będą rządzić czy też – ściśle mówiąc – że Tulliver, mężczyzna, to coś więcej niż cztery Dodsonówny razem wzięte, nawet jeżeli jedna z nich nazywa się Gleggowa.

Lecz nawet bezpośrednia prośba przedstawicielki rodu Dodsonów, by młynarz nie chodził do sądu, nie zdołała zachęcić go do tego tak bardzo, jak sama myśl o Wakemie, podsycana jeszcze częstszymi spotkaniami z tym utalentowanym adwokatem w dni targowe. Według najpewniejszych informacji młynarza Wakem (mówiąc metaforycznie) krył się na dnie nawadniań Pivarta. Wakem próbował namówić Dixa, by się postawił i szedł do sądu o tamę. Z całą pewnością przez Wakema pan Tulliver przegrał sprawę o swoje prawa do drogi i mostu, i w ten sposób przejazd przez jego grunta został otwarty dla każdego włóczęgi, który woli korzystać z okazji i niszczyć własność prywatną, niż, jak uczciwy człowiek, iść sobie gościńcem. Każdy adwokat jest większym albo mniejszym łajdakiem, ale łajdactwo Wakema było tak niesłychanie drażniące, że młynarz widział w nim przeciwieństwo wszelkiego pojęcia prawa, jakie tworzył zależnie od swych poglądów i interesów. Do tego dołączała się jeszcze dodatkowa gorycz, gdyż urażony młynarz, pożyczając ostatnio pięćset funtów, zmuszony był powierzyć pewien mały interes kancelarii Wakema. Gładki, z nosem jak haczyk, zimny jak lód, zawsze pewny zwycięstwa! Niepokojące, że adwokat Gore tak mało go przypomina – łysy mężczyzna o okrągłych rysach, łagodnym obejściu i tłustych dłoniach. Może byłoby nierozważnie stawiać takiego koguta przeciwko Wakemowi. Gore był przebiegły i nie grzeszył wrażliwością sumienia – lecz to, że ktoś umie wytrzeszczać oczy, nie świadczy wcale, iż potrafi widzieć poprzez kamienny mur. Choć więc pan Tulliver był pewny swojej zasady, że woda jest wodą, i płynącego stąd wniosku, że Pivart nie ma się na czym oprzeć w całej sprawie z nawadnianiem, niepokoiła go jednak myśl, że Wakem może wysunąć więcej argumentów prawnych przeciwko temu niezaprzeczalnemu (rozumnie biorąc) wnioskowi niż Gore w jego obronie. Ale gdyby już zaczęli się prawować, to może udałoby się panu Tulliverowi pozyskać adwokata Wylde’a dla swojej sprawy, zamiast mieć tego podziwu godnego zawadiakę przeciwko niej. Nadzieja, że zobaczy, jak świadek Wakema poci się i peszy, tak jak to kiedyś robił świadek pana Tullivera, była dlań bardzo nęcąca, zważywszy, że młynarz szczególnie lubował się w widoku karzącej dłoni sprawiedliwości.

Pan Tulliver często przemyśliwał nad tymi dziwnymi sprawami w czasie przejażdżek na siwym koniu – kręcił głową raz w lewo, raz w prawo, gdy szale wahały się raz w tę, raz w tamtą stronę. Wynik tych rozmyślań nie był jeszcze widoczny, a osiągnąć go mógł tylko dzięki gorącym dysputom i ustawicznym rozważaniom w obecności domowników i przyjaciół. Na początku młynarz opowiadał o sprawie wszystkim znajomym, ci zaś z kolei umocnili jego poglądy – to oczywiście musiało zabrać nieco czasu. Tak więc w pierwszych dniach lutego, kiedy Tomek miał wracać do szkoły, nie można już było znaleźć ani nowych szczegółów w opowiadaniu ojca o sprawie przeciwko Pivartowi, ani też dowiedzieć się dokładnie, w jaki sposób postanowił wystąpić przeciwko śmiałemu przeciwnikowi zasady, że woda jest wodą. Powtarzanie, tak jak wcieranie, potrafi rodzić gorączkę zamiast postępu, a gorączka młynarza wzrastała coraz bardziej. Jeżeli nie było żadnych nowych dowodów w tej sprawie, to już z tego samego faktu wynikało, że Pivart z Wakemem idą ręka w rękę.

– Tatusiu – odezwał się Tomek pewnego wieczoru, pod koniec wakacji – wujek Glegg powiada, że adwokat Wakem chce posłać swojego syna do pastora Stellinga. Te nieprawda, to, co się mówiło, że ma go wysłać do Francji. Tatuś nie będzie chciał, żebym chodził do szkoły z synem Wakema, prawda?

– Wcale mi to nie przeszkadza, chłopcze – odparł młynarz. – Tylko nie naucz się od niego niczego złego, to wszystko. Chłopak jest biedny kaleka, a sądząc z twarzy, wrodził się w matkę. Na mój sąd – niewiele ma z ojca. Znaczy to, że Wakem wysoko ceni pastora, jeśli posyła do niego swojego syna, a Wakem potrafi odróżnić mąkę od otrębów.

W głębi duszy pan Tulliver był nawet dumny z tego, że jego syn będzie zbierał te same korzyści co syn Wakema, chłopiec jednak odczuwał pewien niepokój w tym względzie. Sprawa wyglądałaby o wiele jaśniej, gdyby syn adwokata nie był kaleką. Tomek mógłby wtedy rzucić się nań z pięściami bez najmniejszych wahań, jak człowiek, którego pchają do czynu wielce moralne pobudki.

Rozdział III

NOWY KOLEGA

Tomek powrócił do szkoły w zimny, dżdżysty dzień lutowy, którego nastrój doskonale pasował do ciężkiego okresu, w jaki chłopiec wchodził. Ponurych ciemności nie rozjaśniałby najmniejszy promyk radosnych nadziei, gdyby chłopiec nie miał w kieszeni paczuszki lodowatego cukru i niewielkiej laleczki holenderskiej dla małej Laury. Z zadowoleniem myślał, jak Laura będzie wyciągać buzię i ręce po kawałki cukru; by uprzyjemnić sobie jeszcze bardziej te miłe wyobrażenia, wyjął paczuszkę z kieszeni, zrobił w niej dziurkę i odgryzł mały kryształek. Podziałało to nań tak kojąco, gdy siedział ukryty pod pachnącym wilgocią parasolem, że kilkakrotnie powtórzył tę czynność podczas drogi.

– Jakże się cieszę, Tulliver, że cię znów widzę – oznajmił serdecznie pan Stelling. – Zdejmij okrycie i posiedź sobie do obiadu w bibliotece. Znajdziesz tam ogień na kominku i nowego kolegę.

Tomek, rozbierając się i ściągając z szyi wełniany szalik, poczuł nieprzyjemny dreszcz. Widywał Filipa Wakema w St. Ogg’s, ale zawsze odwracał szybko wzrok w inną stronę. Nawet gdyby Filip nie był synem złego człowieka, Tomek nie chciałby mieć za kolegę kaleki. A poza tym nie widział możliwości, by syn złego człowieka mógł być bardzo dobry. Jego ojciec był człowiekiem przyzwoitym. Tomek rzuciłby się z pięściami na każdego, kto by temu zaprzeczył. Tak więc pełen zakłopotania i niechęci szedł za panem Stellingiem do biblioteki.

– Przywitaj się ze swym nowym kolegą – rzekł pastor, wchodząc do pokoju. – Oto Filip Wakem. Zostawię was – sami się ze sobą zapoznacie. Musicie się chyba trochę znać, przecież mieszkacie tak niedaleko siebie.

Tomek czuł się niezręcznie i głupio; Filip wstał i spoglądał nań bojaźliwie. Tomek wcale nie miał zamiaru podejść i wyciągnąć ręki, a nie mógł przecież zbyć go krótkim: „Jak się masz” – skoro znali się chwilę zaledwie.

Pastor roztropnie odwrócił się od nich i wyszedł; chłopięca nieśmiałość może opaść tylko pod nieobecność starszych.

Filip zaś był jednocześnie zbyt dumny i zbyt speszony, by pierwszy podejść ku koledze. Myślał, a raczej wyczuwał, że jego widok nie jest Tomkowi przyjemny. Prawie wszyscy ludzie nie lubili nań patrzeć. Kalectwo jego bardziej rzucało się w oczy, kiedy chodził. Tak więc stali bez słowa, nie podając sobie rąk. Tomek podszedł do kominka i zaczął grzać się przy ogniu, rzucając od czasu do czasu ukradkowe spojrzenia na Filipa, ten zaś, nie zwracając na nic uwagi, rysował na kawałku rozłożonego papieru najpierw jeden szkic, potem drugi. Usiadł przedtem, a teraz rysując, przemyśliwał, co by też powiedzieć Tomkowi; starał się przełamać w sobie wewnętrzną niechęć do zrobienia pierwszego kroku.

Tomek coraz częściej i przeciągłej spoglądał na twarz Filipa, patrząc bowiem na nią, nie widział garbu, a poza tym twarz ta nie była nieprzyjemna – tylko taka, zdawało się Tomkowi, stara. Zastanawiał się, o ile lat może być Filip od niego starszy. Anatom – lub też nawet tylko fizjonomista – stwierdziłby na pierwszy rzut oka, że kalectwo Filipa nie jest wrodzone, lecz powstało na skutek jakiegoś wypadku we wczesnym dzieciństwie. Nie przypuszczacie chyba jednak, by Tomek miał najmniejsze pojęcie o tych gałęziach wiedzy; dla niego Filip był po prostu garbusem. Wyobrażał sobie niejasno, że kalectwo Wakemowego syna musi mieć coś wspólnego z szelmostwem adwokata, o którym to szelmostwie ojciec często mówił z werwą i przekonaniem. Chłopiec czuł też – choć nie przyznawał się do tego w pełni – strach przed kalekim kolegą, istotą prawdopodobnie skorą do złości, która, nie mogąc z nikim mierzyć się na siły, ma przemyślne sposoby wyrządzania krzywdy podstępem. W sąsiedztwie akademii pana Jacobsa mieszkał garbaty krawiec, uważany ogólnie za człowieka o bardzo nieprzyjemnym charakterze. Chłopcy o większym wyrobieniu społecznym wykrzykiwali za nim przezwiska, których źródłem była oczywiście tylko jego ułomność moralna. Widzimy więc, że Tomek miał konkretne podstawy do swoich podejrzeń. Lecz trudno było wyobrazić sobie twarz mniej podobną do ohydnego oblicza krawca niż melancholijna buzia Filipa. Otaczały ją falujące, ciemne włosy, kręcące się na końcach jak u dziewczynki – rzecz, zdaniem Tomka, doprawdy godna współczucia. Ten Wakem to jakieś blade, nędzne stworzenie – widać od razu, że nie będzie można się z nim bawić w żadną przyzwoitą grę. Ale można mu pozazdrościć sposobu, w jaki trzyma ołówek w ręku; najwyraźniej rysował jedną rzecz po drugiej bez najmniejszego wysiłku. Cóż on tam rysuje? Tomek już się ogrzał przy kominku i pragnął teraz jakiejś zmiany. Na pewno lepiej mieć za kolegę złośliwego garbusa, niż patrzeć przez, okno biblioteki, jak pada deszcz, i w samotności kopać listwę przy podłodze. Codziennie będzie się teraz coś działo, „Jakaś kłótnia albo co...” – w tym momencie Tomek doszedł do wniosku, że powinien właściwie pokazać Filipowi, by lepiej nie próbował na nim swych podstępnych sztuczek. Wstał nagle i podszedłszy do nowego kolegi, spojrzał na rozłożony papier.

– Ale przecież to osioł, objuczony koszami... i spaniel... i kuropatwy w zbożu! – wykrzyknął, a zdumienie i zachwyt rozwiązały mu całkowicie język. – O rajuchno! Chciałbym tak rysować! Mam się uczyć rysunku w tym półroczu – ale nie wiem, czy będę potrafił rysować psy i osły!

– Och, możesz je rysować bez uczenia – odparł Filip. – Ja się nigdy nie uczyłem rysunku.

– Nigdy się nie uczyłeś? – Tomek był kompletnie oszołomiony. – Jak ja rysuję psy, konie czy inne zwierzęta, to mi nigdy nie wychodzą głowy i nogi, a przecież dobrze wiem, jak powinny wyglądać. Umiem utrafić domy i najróżniejsze kominy – takie, co to idą występami przy domu od ziemi aż do góry, i okna w dachu, i takie rzeczy. Ale na pewno potrafiłbym rysować psy i konie, jakbym częściej próbował – dodał, bo przyszło mu nagle do głowy, iż Filip mógłby mylnie wnioskować, że on, Tomek, mówiąc zbyt szczerze o pewnych swych brakach, po prostu się poddaje.

– O tak – powiedział Filip. – To bardzo łatwo. Musisz tylko porządnie się przyjrzeć danej rzeczy, a potem rysować ją i rysować. Jak się raz pomylisz, to za następnym razem poprawisz.

– Ale czy ty się niczego nie uczyłeś? – zapytał zdumiony Tomek, któremu zaświtało nagle w głowie podejrzenie, iż garbate plecy Filipa mogą być źródłem niezwykłych talentów. – Myślałem, że od dawna uczysz się w szkole.

– Owszem – odparł z uśmiechem Filip. – Uczyłem się łaciny, greki i matematyki – no i pisania, i takich rzeczy.

– Ale chyba nie lubisz łaciny, co? – Tomek zniżył poufnie głos.

– Tak sobie. Właściwie nic mnie ona nie obchodzi.

– Pewno nie doszedłeś jeszcze do: Propria quae maribus. – Tomek mówiąc to, kiwał głową, jakby chciał powiedzieć: „Spróbuj tego kawałka. Łatwo ci gadać, póki tego nie miałeś”.

Dobrze zapowiadająca się głupota tego świetnie zbudowanego, ruchliwego chłopaka sprawiła Filipowi zaprawioną goryczą przyjemność. Uprzejmość jednak, płynąca zarówno z wielkiej wrażliwości chłopca, jak i jego ugodowych nastrojów, kazała mu stłumić śmiech.

– Skończyłem z gramatyką – odparł spokojnie. – Już się jej więcej nie uczę.

– To nie będziesz miał tych samych lekcji co i ja? – Tomek był wyraźnie rozczarowany.

– Nie, ale myślę, że będę ci mógł pomóc. Zrobię to z przyjemnością, jeśli tylko będę potrafił.

Tomek nie odpowiedział: „dziękuję”, przejęty myślą, że syn Wakema wcale nie wygląda na tak skorego do złości, jak się tego należało spodziewać.

– Słuchaj – odezwał się nagle. – Czy ty kochasz swojego ojca?

– Tak – odparł Filip, czerwieniąc się mocno. – A ty nie kochasz swojego?

– O tak... Chciałem tylko wiedzieć. – Teraz, kiedy zobaczył czerwonego i zmieszanego Filipa, Tomek zawstydził się nagle. Miał ogromne trudności w ustaleniu swojego stosunku do syna adwokata Wakema i przyszło mu do głowy, że gdyby Filip nie lubił swojego ojca, mogłoby to w pewnym stopniu rozstrzygnąć wszelkie wątpliwości.

– Będziesz się teraz uczył rysunku? – Tomek próbował zmienić temat rozmowy.

– Nie. Mój ojciec chce, żebym cały czas poświęcił na inne zagadnienia.

– Co? Na łacinę i Euklidesa? Na takie lekcje?

– Tak – odpowiedział Filip, który dawno już odłożył ołówek i oparł głowę na ręku, podczas gdy jego kolega pochylił się w przód, wsparty na łokciach, i z rosnącym uwielbieniem patrzył na psa i osła.

– I ty się nie martwisz? – zapytał z ogromną ciekawością.

– Nie. Chcę wiedzieć to, co wiedzą wszyscy inni. Tego, co lubię, mogę się uczyć i uczyć.

– Nie rozumiem, po co się ludzie uczą łaciny – perorował Tomek. – To nie ma sensu.

– Łacina jest częścią wykształcenia dżentelmena – odpowiedział Filip. – Wszyscy dżentelmeni uczą się tych samych rzeczy.

– Co! Myślisz, że sir John Crake, Wielki Łowczy, zna łacinę? – zdumiał się Tomek, który często pragnął być podobnym do sir Johna Crake’a.

– Uczył się jej, kiedy był chłopcem, to jasne – odparł Filip. – Ale myślę, że później zapomniał.

– Och, to i ja potrafię – odparł Tomek, który wcale nie chciał się wydać dowcipnym, wprost przeciwnie: był poważnie zadowolony, że pod tym względem może się całkowicie upodobnić do sir Johna Crake’a. – Ale w szkole musisz ją pamiętać, bo inaczej każą ci wkuwać okropnie dużo linijek z Wyboru wierszy. Wiesz, pan Stelling jest bardzo surowy. Przepyta cię z dziesięć razy, jeśli powiesz „nam” zamiast „iam”... jednej litery nie przepuści, powiadam ci...

– To nic. – Filip nie mógł już dłużej stłumić śmiechu. – Mam doskonałą pamięć. A poza tym bardzo lubię niektóre lekcje. Lubię historię grecką i wszystko o Grecji. Chciałbym być Grekiem i pokonać Persów, a potem wrócić do domu i pisać tragedie, albo żebym był mądry i żeby mnie wszyscy słuchali, jak Sokratesa. A potem chciałbym umrzeć wspaniałą jakąś śmiercią. (Łatwo możecie zauważyć, że Filip nie był wolny od chęci zaimponowania swoją wyższością umysłową temu krzepkiemu barbarzyńcy).

– A co, Grecy lubili się bić? – zainteresował się Tomek, któremu ta właśnie informacja kazała zająć się sprawą bliżej. – Czy w historii greckiej jest coś takiego jak Dawid, Goliat czy Samson? To są jedyne kawałki z historii żydowskiej, które mi się podobają.

– Och, mamy bardzo piękne opowiadania o Grekach, o najwcześniejszych bohaterach, takich, co zabijali dzikie zwierzęta, jak Samson. A w Odysei – to taki bardzo piękny poemat – jest olbrzym jeszcze wspanialszy niż Goliat, nazywa się Polifem. Miał tylko jedno oko na środku czoła, a Ulisses, taki mały, ale bardzo mądry i przebiegły, rozpalił do czerwoności pień sosny, wbił mu to w jedno oko, a tamten ryczał jak tysiąc byków.

– Och, jak klawo! – Tomek skoczył od stołu i tupnął najpierw jedną, potem drugą nogą. – Słuchaj, czy możesz mi opowiedzieć te wszystkie historie? Bo ja się nie będę uczył greki, wiesz... A może będę? – dodał i przestał tupać w nagłym przerażeniu na myśl, że ta możliwość mu grozi. – Czy każdy dżentelmen uczy się greki?... Jak myślisz, czy pan Stelling każę mi zaczynać?

– Nie, myślę, że nie. Prawie na pewno nie. Ale możesz przeczytać te opowiadania, nie znając greki. Mam je po angielsku.

– Och, nie lubię czytać. Wolałbym, żebyś mi je sam opowiedział. Ale wiesz, tylko te, gdzie się biją. Moja siostra, Madzia, zawsze się pcha, żeby mi coś opowiadać, ale tylko takie głupie historie. Dziewczynki innych nie znają. Znasz dużo opowiadań o wojnach?

– O tak – odparł Filip. – Masę. Nie tylko o greckich. Mogę ci opowiedzieć o Ryszardzie Lwie Serce, o Saladynie, o Williamie Wallasie i Robercie Brusie, i Jakubie Douglasie – bez końca.

– Jesteś starszy ode mnie, prawda? – spytał Tomek.

– A ile ty masz lat? Ja mam piętnaście.

– Zacząłem czternasty. Ale dawałem sobie radę ze wszystkimi chłopakami od Jacobsa – byłem tam, nim mnie tu przysłali. Najlepiej gram w piłkę i najlepiej się wspinam. I chciałbym, żeby pan Stelling pozwolił nam łapać ryby. Pokazałbym ci, jak to się robi. Bo chyba łapiesz ryby, nie? Do tego trzeba tylko stać spokojnie albo siedzieć, wiesz?

Teraz z kolei Tomek próbował przechylić szalę na swoją stronę. Niech sobie ten garbus nie wyobraża, że znajomość wojennych opowiadań stawia go na równi z żyjącym i walecznym bohaterem, jakim jest Tomek Tulliver. Filip, po tych aluzjach do jego ułomności fizycznej, zaczął się wycofywać i odparł ze złością prawie:

– Nie znoszę rybołówstwa. Ludzie wyglądają jak idioci, kiedy tak siedzą i patrzą się godzinami na wędkę... albo zarzucają ją i zarzucają, i figę łapią.

– Nie powiedziałbyś, że wyglądają jak idioci, kiedy wyciągają na brzeg wielkiego szczupaka – upierał się Tomek, który nigdy w życiu nie złapał „dużej sztuki”, lecz którego wyobraźnia starała się dorównać oburzeniu i oddać sprawiedliwość rybołówstwu. Jasne, że syn Wakema ma nieprzyjemne cechy charakteru i należy go trzymać na odpowiedni dystans. Na szczęście dla spokoju tego pierwszego spotkania, zawołano obu chłopców na obiad i Filip nie mógł dalej wypowiadać niezdrowych poglądów na temat rybołówstwa. Ale Tomek powiedział sobie w duchu, że tylko tego można się było spodziewać po garbusie.

Rozdział IV

MŁODOCIANE POMYSŁY

Nawet po kilku tygodniach wspólnie przeżytych w szkole stosunek Tomka do Filipa cechowała owa zmienność uczuć i nastrojów, jakie zaznaczyły się już w ich pierwszej rozmowie. Tomek nie mógł otrząsnąć się z wrażenia, że Filip, jako syn „łajdaka”, jest jego naturalnym wrogiem, a poza tym nie mógł opanować wstrętu do kalectwa kolegi. Był on chłopcem, który pozostawał wierny swym pierwszym wrażeniom, tak jak to bywa u istot, u których postrzeganie góruje nad myślą i uczuciem; obraz zewnętrzny pozostaje dla nich niewzruszenie takim, jakim się wydał na pierwszy rzut oka. A jednak trudno było nie lubić towarzystwa Filipa, kiedy mu humor dopisywał; chłopiec tak doskonale potrafił pomóc w łacińskich ćwiczeniach, które dla Tomka nie różniły się niczym od łamigłówek, rozwiązywanych za pomocą ślepego szczęścia jedynie. A Filip umiał w dodatku opowiadać takie cudowne wojenne historie, na przykład o Halu z Wynd i innych ulubionych bohaterach Tomka, wokół których „trup słał się gęsto”. Tomek nie miał zbyt wysokiego mniemania o Saladynie, którego krzywa szabla w okamgnieniu rozcinała poduszkę na dwoje; na co komu rozcinanie poduszki? Bardzo to było głupie opowiadanie i Tomek nie chciał go nawet słyszeć po raz wtóry. Lecz kiedy pod Bannockburn Robert Bruce na czarnym koniku podniósł, stojąc w strzemionach, swój wierny topór wojenny i jednym uderzeniem rozpłatał szyszak i czaszkę jakiegoś śmiałego rycerza – o, wtedy Tomek, w porywie zachwytu, rozpłatałby pogrzebaczem orzech kokosowy, gdyby go miał pod ręką. Kiedy Filip był w wesołym nastroju, doprowadzał Tomka do szczytu zapamiętania, wzmagając w swych opowiadaniach szczęk oręża i szał walki za pomocą artylerii określeń i porównań, jaką miał na zawołanie. Ale nie zawsze był w dobrym humorze czy wesołym nastroju. Odrobina zrzędnego przewrażliwienia, która ujawniła się mimo jego woli przy pierwszym spotkaniu, była symptomem nawracającej ciągle dolegliwości psychicznej, na którą składały się po części duża drażliwość, po części zgorzkniałość, wynikająca ze świadomości kalectwa. W chwilach takiego rozdrażnienia widział w każdym spojrzeniu obraźliwe współczucie lub też źle ukrywane obrzydzenie. W najlepszym wypadku mogło to być spojrzenie obojętne, a dla Filipa obojętność znaczyła to samo, co dla południowego dziecka chłodne powietrze północnej wiosny. Kiedy chłopcy wychodzili razem z domu, zbyteczna opiekuńczość biednego Tomka doprowadzała czasem Filipa do szału złości na kolegę, który miał przecież najlepsze chęci. Oczy kaleki, spokojne zwykle i smutne, nagle zapalały się ogniem wcale nie żartobliwym. Nic więc dziwnego, że Tomek wciąż jeszcze żywił w stosunku do garbusa pewne podejrzenia.

Lecz łączyła ich Filipowa umiejętność rysowania, którą kaleka zdobył sam, bez niczyjej pomocy. Ku rozczarowaniu Tomka nowy nauczyciel rysunku wcale nie kazał mu rysować psów ani osłów, lecz strumyczki i wiejskie mostki czy też ruiny, wszystko to delikatne, zamazane czarnym ołówkiem, co miało dowodzić, że natura, jeśli już musi być jakaś, to skłania się ku aksamitności. Ponieważ zaś Tomek nie potrafił jeszcze dostrzec malowniczości krajobrazu, trudno się dziwić, iż uważał dzieła pana Goodricha za mało interesujący rodzaj sztuki. Spotkawszy pana Rileya w Mudport, pan Tulliver narzekał, iż Tomek nie uczy się rysunku, młynarz bowiem miał nieokreślone pragnienia, by w przyszłej pracy Tomka zawierało się rysowanie jakichś planów i map. Na to uprzejmy doradca zaproponował, by Tomek brał lekcje rysunku. Niechże pan Tulliver nie wzdraga się i zapłaci dodatkowo za rysunek. Niechże Tomek dobrze opanuje tę sztukę, a ołówek jego posłuży każdemu celowi. Tak więc postanowiono, że chłopiec będzie brał lekcje rysunku. Kogóż zaś mógłby wybrać pan Stelling, jak nie pana Goodricha, uważanego ogólnie za kwiat nauczycielstwa rysunku w promieniu co najmniej dwunastu mil od King’s Lorton? Tym to sposobem Tomek nauczył się wspaniale ostrzyć ołówek oraz przenosić z „szerokim uogólnieniem” krajobrazy na papier, co uważał jednak za rzecz niezwykle nudną – prawdopodobnie wynikało to z jego wulgarnego upodobania do szczegółów.

Pamiętajcie, że wszystko to działo się w owych nieoświeconych wiekach, kiedy nie istniały szkoły rysunku, kiedy nauczyciele nie byli jeszcze wcieleniem nieskazitelnej prawości, a duchowieństwo – zespołem ludzi o szerokich poglądach i zróżnicowanej kulturze. W tych to mniej szczodrze przez los obdarzanych czasach nie był wcale bajką fakt, iż wielu duchownych, oprócz pastora Stellinga, miało również wąskie horyzonty i duże potrzeby oraz dochody proporcjonalne nie w stosunku do potrzeb, lecz do horyzontów, z którymi przecież dochody nie mają bezpośredniego związku. Jest to błąd logiczny, do którego popełnienia Fortuna ma wielkie skłonności, zarówno ze względu na swą płeć, jak i ślepotę. Tak więc panowie owi musieli rozwiązać problem: jak zmienić proporcję pomiędzy potrzebami a dochodem. Ponieważ trudno było zdusić potrzeby, wydawało się, że prostszą metodą będzie podniesienie zysków. Jeden był na to sposób: jako że wszystkie plebejskie zajęcia, w których ludzie obowiązani są dawać dobrą pracę za niską płacę, nie były duchownym dozwolone, wobec tego, wcale nie z własnej winy, musieli zabrać się do nędznej pracy za wysoką płacę. A poza tym czy mogliście się spodziewać, że pan Stelling ma jakiekolwiek pojęcie o trudnościach i subtelnościach zawodu nauczycielskiego? To tak, jakby się ktoś spodziewał, iż zwierzę obdarzone umiejętnością kucia dziur w skale może posiadać szerokie wiadomości z dziedziny wiedzy kopalnej. Pana Stellinga przyuczono od wczesnej młodości do wykuwania dziur w linii prostej; innych zaś umiejętności nie miał na zbyciu. Lecz Tomkowi udało się o wiele bardziej niż jego licznym rówieśnikom, oddawanym przez ojców na wychowanie duchownym; po długim czasie stwierdzano kompletną ignorancję tych dzieci. W owych odległych latach wychowanie było prawie wyłącznie kwestią szczęścia – a raczej nieszczęścia. Stan umysłu, w którym bierzecie do ręki kij bilardowy lub pudełko z kośćmi do gry, jest stanem absolutnej pewności i spokoju w porównaniu z tym, co panowało w umysłach staroświeckich ojców, takich jak pan Tulliver, kiedy wybierali dla swych synów szkołę lub wychowawcę. Byli to wspaniali ludzie, co przez całe życie musieli przenosić wyrazy na papier za pomocą własnego przypadkowego systemu ortograficznego, a mimo tych przeszkód rozwijali i prowadzili doskonałe interesy i dorabiali się wystarczających pieniędzy, by zapewnić swym synom lepszy od własnego start w życiu. Tacy to ludzie musieli z konieczności zdawać się na ślepy traf, zarówno jeśli chodziło o sumienie, jak i kompetencje nauczyciela, którego cyrkularz wpadł im przypadkiem w ręce. A przecież zapowiadał on o wiele więcej, niż śmieliby prosić, łącznie ze zwrotem sztućców i prześcieradeł. Mieli szczęście, jeżeli jakiś ich znajomy sukiennik w przypływie ambicji nie wychowywał swego syna na duchownego, a ten, mając lat dwadzieścia cztery, nie przerwał seminaryjnej zabawy nierozważnym małżeństwem. W takim przypadku niewinni ojcowie, mając w stosunku do swych pociech jak najlepsze chęci, unikali oddania dzieci w opiekę synowi sukiennika tylko wówczas, jeśli stali się założycielami szkoły powszechnej, nieznającej jeszcze państwowych inspektorów. Tam to dwaj czy trzej chłopcy mogli mieć do swojego wyłącznego użytku duży, przestronny budynek oraz bezzębnego, głuchego i ślepego nauczyciela, którego naukowa przeciętność i nieuwaga były oddane na ich usługi za cenę trzystu funtów od głowy. Niewątpliwie, kiedy nauczyciel ów został na to miejsce zaangażowany, był dojrzałym pedagogiem, lecz po każdej dojrzałości przychodzi na tej ziemi następne stadium, mniej cenione na rynku.

Tak więc można powiedzieć, że Tomek miał szczęście w porównaniu z wieloma jego angielskimi rówieśnikami, którzy później musieli się przedzierać przez życie zaopatrzeni w okruchy mniej lub bardziej odpowiedniej wiedzy oraz w ogromną ilość całkowicie odpowiedniej ignorancji. Pan Stelling był barczystym zdrowym mężczyzną, nosił się z pańska i miał przekonanie, że dorastający chłopiec musi jeść befsztyków ile wlezie. Jakaś wewnętrzna dobrotliwość sprawiała, że miło mu było, gdy Tomek dobrze wyglądał i oddawał sprawiedliwość obiadowi. Pastor nie miał specjalnie wrażliwego sumienia, nie żywił też głębokiego przekonania, iż systematycznie wykonywane obowiązki dają wielkie wyniki. Nie był to człowiek w pełni odpowiedzialny na to wysokie stanowisko, ale nawet nieodpowiedzialni dżentelmeni muszą żyć, jeśli zaś chcą żyć przyzwoicie, a nie mają własnego majątku – muszą mieć coś wspólnego z rządem lub szkolnictwem. Poza tym właściwie winę ponosiła tu struktura umysłowa Tomka i fakt, że jego talenty nie znajdowały pożywki na tego rodzaju wiedzy, jaką mógł mu przekazać pan Stelling. Chłopak, który urodził się z tak niedostateczną umiejętnością pojmowania symboli i skrótów, musi cierpieć za tę wrodzoną ułomność, tak jakby się urodził z jedną nogą krótszą. Metoda wychowawcza, uświęcona długoletnią praktyką naszych czcigodnych przodków, nie polegała bynajmniej na tym, by ustępować wobec wyjątkowej tępoty ówczesnego ucznia. Pastor Stelling był przekonany, że chłopak tak mało pojętny do symboli i skrótów musiałby być równie mało pojętny do wszystkiego innego, nawet gdyby świątobliwy mąż potrafił uczyć czegokolwiek innego. Czcigodni nasi przodkowie stosowali pomysłowy przyrząd zwany śrubą i zwykli ją dokręcać, aby wydobyć w ten sposób z kogoś nieistniejące fakty. Należało zresztą powiedzieć uprzednio, iż zdaniem ich fakty te rzeczywiście istniały; w takiej sytuacji cóż więc mieli robić, jak nie dokręcać śruby? Pastor Stelling, podobnie, miał pewność, że chłopak o najmniejszych nawet zdolnościach może się nauczyć tego, czego nauczyć się powinien; jeżeli zaś idzie mu to nieporęcznie – należy przykręcić śrubę. Trzeba bardziej jeszcze surowo pilnować jego ćwiczeń, a stronica Wergiliusza powinna być mu karą, zachętą i podnietą dla zbyt opóźnionych inklinacji ku łacińskim wierszom.

Mimo to jednak w drugim półroczu śruba rozluźniła się nieco. Edukacja Filipa była mocno zaawansowana, chłopiec zaś tak bystry, że pastor dzięki zdolnościom kaleki, który wymagał niewielkiej pomocy, mógł zyskać uznanie o wiele łatwiej, niż przezwyciężając tępotę Tomka, co było zajęciem trudnym i męczącym. Barczyści i ambitni mężczyźni potrafią rozczarować swych przyjaciół i przegrać bitwę o podbój świata. Może dlatego, że wielkie osiągnięcia wymagają – oprócz niezwykłej żądzy wysokich nagród – innych jeszcze nieprzeciętnych zalet. Prawdopodobnie przyczyną niepowodzeń owych krzepkich mężczyzn jest fakt, że ich divinae particulum auroae przeszkadza przy wzlotach zbyt solidny apetyt. Była w każdym razie taka czy inna przyczyna, dla której pastor odwlekał wykonanie wielu swoich wzniosłych zamierzeń; nie rozpoczynał w wolnych chwilach opracowania swej sztuki greckiej ani żadnego innego uczonego dzieła, lecz zamykając się na klucz w gabinecie z mocnym postanowieniem w duszy... zasiadał do powieści Teodora Hooka. Tak więc mniej rygorystycznie patrzono, jak Tomek zbija bąki na lekcjach, a ponieważ chłopiec miał Filipa do pomocy, potrafił sprawić wrażenie, iż w jakiś niejasny sposób przykłada się do nauki, pastor zaś nie zadawał mu krzyżowych pytań, które musiałyby zdradzić, iż w sprawach nauki Tomek zachował całkowitą neutralność. W zmienionych warunkach szkoła wydawała mu się całkiem znośna, toteż brnął przez nią zupełnie zadowolony, zbierając wykształcenie bez ładu i składu, zwykle w chwilach, gdy nikt go kształcić nie zamierzał. To, co nazywano jego edukacją, było po prostu ćwiczeniami w czytaniu, pisaniu i literowaniu, prowadzonymi ze skomplikowaną pomocą niezrozumiałych pojęć oraz dzięki całkowitemu niepowodzeniu usiłowań, by chłopiec wkuwał wszystko mechanicznie na pamięć.

Ale mimo to taka edukacja przyniosła Tomkowi widoczne korzyści, może dlatego, że nie był chłopcem bujającym w obłokach, który żyje po to tylko, by stać się dowodem, jak wielkie zło płynie z niewłaściwego wykształcenia, lecz chłopcem z krwi i kości, który nie ulega okolicznościom.

W jego sposobie noszenia się, na przykład, zaszła wielka zmiana na lepsze. W pewnej mierze była to zasługa pana Poultera, nauczyciela wiejskiego. Brał on kiedyś udział w kampanii hiszpańskiej, a teraz zajmował się musztrowaniem Tomka, co obu im sprawiało wielką przyjemność. Bywalcy gospody „Pod Czarnym Łabędziem” wiedzieli, iż pan Poulter napełnił kiedyś strachem serca żołnierzy francuskich; teraz jednak nie wyglądał groźnie. Wprost przeciwnie, był już trochę zasuszony – a rankiem trząsł się – nie ze starości, ale ze strachu przed niezwykłą przemyślnością chłopców z King’s Lorton. Nic też, oprócz dżinu, nie pozwalało mu stawić jej czoła z jaką taką mocą. Mimo wszystko nosił się po wojskowemu sztywno, ubranie miał zawsze oczyszczone pedantycznie, spodnie mocno naciągnięte strzemiączkami. Kiedy przychodził do Tomka po południu, w środy i soboty, był zwykle podniecony dżinem i wspomnieniami, co razem wziąwszy, wprowadzało go w niezwykle ożywiony nastrój – jakby leciwy koń oficerski posłyszał dźwięki tarabanów. Lekcje musztry przedłużane bywały opowieściami wojennymi, które o wiele bardziej zajmowały Tomka niż Filipowe historie z Iliady, bowiem w Iliadzie nie używano armat, poza tym zaś chłopiec z dużym niesmakiem dowiedział się, że Hektor i Achilles prawdopodobnie nigdy nie istnieli. Ale książę Wellington żył naprawdę, a Bony[6] umarł tak niedawno, że zarzut mityczności w stosunku do opowiadań pana Poultera z kampanii hiszpańskiej stawał się całkowicie nierealny. Wyglądało, że pan Poulter okazał się nie byle kim pod Talaverą, a straszliwy postrach, jaki jego oddział piechoty wzbudzał w nieprzyjacielu, był w wielkiej mierze zasługą tego dżentelmena. Po południu, kiedy pamięć jego bardziej się ożywiała, wspominał nawet, że książę Wellington, w absolutnym zaufaniu, by nie wzniecać niczyjej zazdrości, wyraził swe uznanie dla tego dzielnego żołnierza, Poultera. Nawet chirurg, który udzielał mu pomocy w szpitalu, gdzie pan Poulter został przewieziony po postrzale, był pod wrażeniem znakomitej jakości ciała swego pacjenta. Żadne inne ciało na świecie nie zgoiłoby się w tak szybkim czasie. Gdy zaś chodziło o kwestie mniej osobiste, a związane z ważnymi działaniami wojennymi, w których pan Poulter brał udział, bohater okazywał większą powściągliwość; starał się nie umniejszać powagi swego autorytetu, podając jakieś ogólne wiadomości na temat historii wojny. Przedmiotem specjalnego, cichego współczucia był dla niego każdy, kto udawał, że wie cokolwiek o oblężeniu Badajosu. Niechby ten pyskacz został powalony na ziemię przy pierwszym uderzeniu, niechby go stratowali, tak żeby mu dech zaparło – jak panu Poulter – wtedy dopiero niech gada o oblężeniu Badajosu! Od czasu do czasu Tomek denerwował niechcący pana Poultera, zapytując go o sprawy wojenne, które nie weszły w zakres doświadczeń dzielnego żołnierza.

– Prawda, proszę pana, że generał Wolfe to był wielki wojak? – Tomek był przekonany, że wszyscy bohaterowie wojenni, uczczeni na szyldach gospód i zajazdów, brali udział w walkach z Bonym.

– Nic podobnego – prychnął z pogardą pan Poulter. – Nic podobnego... Baaczność! – rzucił rozkaz ostrym tonem, co wprawiło Tomka w zachwyt; czuł się bowiem jak cały regiment w jednej osobie.

– Nie, nie... – ciągnął pan Poulter przy najbliższej przerwie w mustrze. – Niech mi nikt nic nie gada o generale Wolfie. Umarł po prostu od rany – i tyle. Na mój gust, to niewiele. Każdy inny umarłby od takich ran, jakie ja miałem. Dla takiego, jak generał Wolfe, jedna jedyna z moich ran okazałaby się śmiertelna.

– Proszę pana – mówił Tomek przy najmniejszej wzmiance o pałaszu. – Tak bym chciał, żeby pan przyniósł swój pałasz i ćwiczył nim tutaj!

Przez dłuższy czas pan Poulter, słysząc tę prośbę, potrząsał tylko znacząco głową i uśmiechał się wyniośle tak, jak pewno uśmiechał się Jowisz, gdy Semele wypowiedziała swe zbyt śmiałe żądanie. Pewnego jednak popołudnia, kiedy ulewny deszcz zatrzymał niespodzianie pana Poultera o dwadzieścia minut dłużej „Pod Czarnym Łabędziem” – dzielny wojak przyniósł wreszcie pałasz, ot, tak, żeby Tomek mógł nań popatrzeć.

– Naprawdę, proszę pana, to jest ten sam pałasz, którym pan walczył we wszystkich bitwach? – zapytał Tomek, obracając pochwę. – Czy ściął pan nim kiedy głowę Francuzowi?

– Głowę? Ściąłbym, gdyby mu nawet trzy głowy wyrastały z karku.

– Ale miał pan oprócz tego strzelbę i bagnet, co? Ja to bym wolał strzelbę i bagnet, bo można najpierw zastrzelić wroga, a potem go przebić. Pafff! Buch! – Odpowiednimi gestami Tomek obrazował podwójną przyjemność pociągnięcia cyngla, a potem pchnięcia bagnetem.

– Tak, ale nie ma jak pałasz, jak przyjdzie do walki wręcz. – Pan Poulter uniesiony bezwiednie entuzjazmem Tomka tak niespodziewanie wyciągnął pałasz, że chłopiec żywo odskoczył do tyłu.

– Proszę pana! – zawołał, zdając sobie niejasno sprawę, że nie przeszedł próby, jak Anglikowi przystało – niech mi pan pozwoli zawołać Filipa, jeżeli pan będzie teraz robił ćwiczenia. On by tak chciał popatrzeć!!!

– Ten garbus? – zawołał pan Poulter z pogardą. – I co z tego przyjdzie, że on będzie patrzył?

– On dużo wie o wojnach – zawołał Tomek. – Wie, jak strzelali z łuków strzałami i jak walczono toporami wojennymi...

– No, to niech już przyjdzie. Pokażę mu coś, co się trochę różni od jego łuków i strzał. – Pan Poulter zakaszlał i wyprostował się, robiąc dłonią parę przygotowawczych ruchów.

Tomek skoczył do Filipa. Ten miał właśnie popołudnie wolne i siedział zadowolony w salonie, przy fortepianie, wybierając i podśpiewując jakieś melodie. Był niewymownie szczęśliwy, gdy tak siedział na wysokim stołku jak bezkształtny tłumok, z głową odrzuconą do tyłu i oczyma wpatrzonymi w przeciwległy gzyms; z szeroko otwartych warg płynęły z całą siłą improwizowane sylaby do fascynującej go melodii Arne’ego.

– Chodź, Filip. – Tomek wpadł do pokoju jak burza. – Przestań ryczeć te swoje „la, la, la”. Chodź i zobacz, jak stary Poulter wprawia się pałaszem w wozowni!

Nawet gdyby w grę nie wchodził pan Poulter, nauczyciel musztry, zgrzyt, jakim było wejście Tomka i połączenie jego głosu z melodią drżącą w duszy i ciele Filipa, wystarczyłby, żeby wyprowadzić kalekę z równowagi. Tomek wiedział doskonale, że Filip nie znosi najmniejszej wzmianki o lekcji musztry. Zapalił się do projektu sprowadzenia Filipa tylko dlatego, że szukał pierwszej lepszej sposobności, by się wykręcić od podejrzeń pana Poultera, iż przestraszył się pałasza i dlatego tak przed nim uskoczył. Tomek nigdy nie postąpiłby tak nierozsądnie, gdyby go nie pchnęła do tego duma osobista.

Filip drżał wyraźnie, gdy przerwał śpiew. Potem, czerwony na twarzy, rzekł z gwałtowną złością:

– Wynoś się stąd, ty tępy durniu! Przestań mi tu wrzeszczeć! Nadajesz się do rozmowy najwyżej z roboczym koniem!

Nie był to pierwszy wypadek, kiedy Filip rozzłościł się na kolegę, lecz po raz pierwszy jego słowny pocisk tak dobrze był dla Tomka zrozumiały.

– Potrafię rozmawiać z lepszymi od ciebie, ty tchórzliwy kucyku – odpalił natychmiast. – Wiesz, że cię nie uderzę, bo jesteś jak dziewucha! Ale ja jestem synem przyzwoitego człowieka, a twój ojciec to łobuz – wszyscy tak mówią!

Tomek wypadł z pokoju, trzaskając za sobą drzwiami, niepomny w gniewie na niebezpieczeństwo – bowiem trzaśnięcie drzwiami w obrębie słuchu pastorowej było winą, którą mogło zmazać co najmniej dwadzieścia linijek Wergiliusza. I rzeczywiście, pastorowa wyszła ze swego pokoju zdumiona, najpierw hałasem, a potem zamilknięciem Filipowej muzyki. Znalazła go, gdy siedział, opuszczony, na stołeczku, zalewając się gorzkimi łzami.

– Co się stało, Wakem? Skąd ten hałas? Kto trzasnął drzwiami?

Filip podniósł wzrok i szybko otarł oczy. 

– To Tulliver tu przyszedł... chciał, żebym z nim wyszedł na dwór.

– A czemu ty się martwisz? – zapytała pastorowa. Z dwóch uczniów męża Filip nie był jej ulubieńcem. Mniej miała mu do zawdzięczenia niż Tomkowi, który w wielu wypadkach potrafił być użyteczny. A jednak ojciec Filipa płacił więcej niż pan Tulliver, toteż pastorowa pragnęła, aby chłopiec uważał, że okazuje mu daleko idące względy. Jednak Filip odpowiadał na wszelkie jej zachęty do zawarcia porozumienia podobnie, jak pieszczony ślimak przyjmuje zachętę do wyjścia ze skorupy. Pastorowa nie była kobietą czułą i kochającą. Należała do tego typu dam, które noszą dobrze skrojone spódnice i które pytając kogoś, jak mu się wiedzie, poprawiają jednocześnie suknię i gładzą loki, całkowicie tym pochłonięte. Dowodzi to niewątpliwie ogromnych talentów towarzyskich, nie dowodzi jednak talentu miłości – a nic innego nie mogło przebić pancerza rezerwy Filipa.

– Znowu wrócił mi ból głowy i dlatego zachowuję się jak histeryk – odpowiedział na zapytanie pastorowej.

Rzeczywiście, tak było kiedyś, a Filip ucieszył się, gdy to usprawiedliwienie łez przyszło mu do głowy jak natchnienie. Musiał się zgodzić na wodę kolońską i następnie nie zgodzić się na kreozot, ale to przyszło mu łatwo.

Tymczasem Tomek, który po raz pierwszy wbił w serce Filipa zatrutą strzałę, powrócił do wozowni, gdzie pan Poulter z nieruchomym, surowym spojrzeniem marnował swe wysiłki na znakomite ćwiczenia z pałaszem w obecności może nawet i bystrych, ale nie doceniających sprawy szczurów. Ale pan Poulter wystarczał sam sobie za cały oddział wojska, to znaczy podziwiał samego siebie bardziej, niżby to mogła czynić cała armia widzów. Nie zauważył nawet powrotu Tomka, tak był zajęty cięciami i pchnięciami – poważnym: raz, dwa, trzy, cztery, pięć. Tomek zaś podziwiał go z jak największej odległości; przestraszył się bowiem nieco, zobaczywszy nieruchomy wzrok pana Poultera i jego zgłodniały miecz, który jakby łaknął czegoś innego prócz powietrza do cięcia. Dopiero gdy pan Poulter przerwał i otarł spocone czoło, Tomek odczuł cały urok ćwiczeń pałaszem i pragnął, by je powtórzono.

– Proszę pana – odezwał się, kiedy broń powędrowała wreszcie do pochwy. – Tak bym chciał, żeby mi pan pożyczył na trochę tego pałasza.

– O nie, młodzieńcze. – Pan Poulter zdecydowanie potrząsnął głową. – Mógłbyś wyrządzić sobie straszną krzywdę.

– Ale nie, na pewno nie! Będę uważał i na pewno się nie skaleczę. Nie wyciągałbym go często z pochwy, ale mógłbym się nim ćwiczyć!

– Nie, nie, mówię ci, że nic z tego – odparł pan Poulter, szykując się do odejścia. – Co też by na to powiedział pan Stelling?

– Och, niech pan się zgodzi! Dam panu moich pięć szylingów, jeżeli pożyczy mi go pan na tydzień. Niech pan spojrzy! – Tomek wyciągnął z kieszeni okrągłą, srebrną, tak bardzo kuszącą monetę. Smarkacz wykalkulował sobie wszystko, jak filozof co najmniej.

– No – odparł pan Poulter, poważniejąc jeszcze bardziej. – Ale musisz go schować, rozumiesz?

– Tak, oczywiście, schowam go pod łóżkiem – odparł żywo chłopiec – albo na dnie mojego dużego kufra.

– No, to pokaż, czy potrafisz go wyciągnąć z pochwy i nie skaleczyć się przy tym.

Gdy Tomek kilkakrotnie dowiódł tej umiejętności, pan Poulter doszedł do wniosku, że wykazał jak najdalej idącą sumienność, oświadczył więc:

– Biorę od ciebie tę koronę, abym mógł mieć całkowitą pewność, że nie zrobisz sobie krzywdy tym pałaszem.

– Na pewno nie zrobię, proszę pana! – zawołał Tomek zachwycony, wręczając mu pięcioszylingówkę i chwytając pałasz, który, jak to już sobie pomyślał, na pewno nie straciłby na tym, gdyby był lżejszy.

– A jak cię pan Stelling złapie, kiedy go będziesz wnosił do domu? – zapytał pan Poulter, chowając chwilowo pieniądze do kieszeni, chociaż w głowie jego powstała ta nowa wątpliwość.

– W sobotę po południu siedzi zawsze w swoim gabinecie na górze. – Tomek nie lubił robić nic ukradkiem, ale jeżeli sprawa była tego godna, nie wahał się użyć podstępu. Tak więc, z triumfem mieszanym z lękiem – lękiem, iż może spotkać pastora lub pastorową – zaniósł pałasz do sypialni, gdzie po chwili namysłu ukrył go w schowanku za wiszącymi ubraniami. Tego wieczoru zasnął z myślą, jak bardzo zdziwi Madzię po jej przyjeździe – przywiąże go sobie u pasa na czerwonym szaliku i wmówi w nią, że to jego własny pałasz i że idzie do wojska. Tylko Madzia jest na tyle głupia, by mu uwierzyć, i tylko Madzi można powierzyć taką tajemnicę. A Madzia miała naprawdę przyjechać w przyszłym tygodniu w odwiedziny do Tomka przed wyjazdem z Lucy na pensję.

Jeśli sądzisz, czytelniku, że trzynastoletni chłopiec nie może być do tego stopnia dziecinny, musisz być człowiekiem niepospolicie mądrym i choć oddałeś się służbie cywilnej, która wymaga od ciebie bardziej dobrotliwego niż groźnego wyglądu, mimo to nigdy, odkąd ci się wąsy sypnęły, nie przybierałeś pozy wojaka i nie marszczyłeś się groźnie przed lustrem. Wątpliwa to rzecz, czy istniałoby do dzisiaj nasze wojsko, gdyby nie było w cywilu pacyfistów, którzy w domu lubią udawać żołnierzy. Wojna, jak i każde inne przedstawienie, musiałaby prawdopodobnie zakończyć swój żywot z powodu braku „publiki”.

Rozdział V

DRUGA WIZYTA MADZI

Po ostatnich wydarzeniach stosunki pomiędzy obydwoma chłopcami jakoś się nie naprawiły, toteż przez pewien czas nie odzywali się do siebie częściej, niż to było konieczne. Wrodzona, krańcowa odmienność ich temperamentów sprawiała, że niechęć łatwo się mogła przerodzić w nienawiść. Wydało się nawet, że proces ten zaczął się już u Filipa. Nie był on złośliwy z usposobienia, lecz ogromna wrażliwość czyniła go specjalnie podatnym do silnej niechęci. Wół na przykład – możemy to stwierdzić, opierając się na autorytecie wielkiego klasyka – wół nie otrzymał zębów po to, by je używać jako narzędzie ataku. Tomek zaś był wspaniałym młodym bykiem, który z wszelkimi wątpliwymi sprawami załatwiał się w przemyślny, byczy sposób. Ale w tym wypadku trafił bezwiednie w najczulsze miejsce nieprzyjaciela i sprawił mu ból tak dojmujący, jakby z największą precyzją, w zapiekłym gniewie obmyślał metody zemsty. Tomek nie pojmował, dlaczego nie mogą zakończyć tej kłótni tak, jak wielu poprzednich, zachowując się, jakby się nic nie stało. Chociaż bowiem nigdy jeszcze nie powiedział Filipowi, że ma ojca łobuza, myśl o tym tak często wpływała na uczucia, jakie go łączyły z tym wątpliwej wartości kolegą, którego nie mógł ani lubić, ani nie lubić, że proste wypowiedzenie ich na głos nie mogło dlań stanowić, tak jak dla Filipa, przełomu w ich stosunkach. Miał przecież prawo tak powiedzieć, kiedy Filip podniósł na niego głos. Stwierdziwszy, że jego pierwsze kroki ku zgodzie nie zostały w ogóle zauważone, znowu zaczął się niechętnie odnosić do Filipa, postanawiając nigdy się już doń nie zwracać ani w sprawie rysunków, ani ćwiczeń. Ich wzajemne uprzejmości sięgały tak daleko, jak to było potrzebne, by pastor nie zauważył stanu wojny, bowiem z pewnością starałby się jak najśpieszniej położyć kres tym bzdurom.

Ale Madzia, po przyjeździe, nie mogła się powstrzymać, by nie zerkać z coraz to większym zainteresowaniem w stronę nowego kolegi, chociaż był on synem tego okropnego Wakema, na którego tak się ojciec złościł. Przyjechała w środku zajęć szkolnych i musiała poczekać, aż Filip skończy lekcję z pastorem. Już kilka tygodni temu Tomek napomykał jej w listach, że Filip potrafi opowiadać bez końca, i to nie jakieś tam bajdury, jak ona. Teraz na podstawie własnych obserwacji dziewczynka doszła do wniosku, że chłopiec musi być bardzo mądry. Miała nadzieję, że i on uzna ją za mądrą, kiedy z nią trochę porozmawia. Poza tym Madzia była zawsze ogromnie serdeczna dla wszelkich kalekich istot. Wolała jagnięta o przekrzywionych szyjach, bo wydawało jej się, że silne i zdrowe jagnięta nie przywiązują takiej wagi do pieszczot. Poza tym lubiła, by przedmiot jej serdeczności uważał te pieszczoty za coś nadzwyczajnego. Kochała Tomka gorąco, ale często pragnęła, by brat bardziej doceniał jej miłość.

– Wydaje mi się, że ten Filip Wakem to miły chłopiec – zaczęła, kiedy wyszli razem z biblioteki, by posiedzieć do obiadu w ogrodzie. – Przecież nie wybierał sobie sam ojca. Czytałam o wielu złych ludziach, którzy mieli dobrych synów, tak samo jak i o dobrych rodzicach, którzy mieli złe dzieci. A jeżeli Filip jest dobry, to musimy tym bardziej mu współczuć, bo jego ojciec to zły człowiek. Ty przecież lubisz Filipa, prawda?

– To dziwny chłopak – odparł Tomek krótko – a dla mnie specjalnie niechętny, bo powiedziałem mu, że jego ojciec to łobuz. Miałem prawo mu to powiedzieć, bo pierwszy zaczął mnie przezywać – a poza tym to prawda. Ale zaczekaj tu przez chwilę, Madzinku, bo muszę coś zrobić na górze.

– Nie mogę iść z tobą? – W tym pierwszym dniu spotkania Madzia gotowa była całować ślady stóp Tomka.

– Nie, to jest coś, o czym ci powiem później, ale jeszcze nie teraz – odparł Tomek, skacząc ku schodom.

Po południu chłopcy zasiedli nad książkami w bibliotece i odrabiali lekcje na dzień następny, by zdobyć wolną godzinę wieczorem i uczcić w ten sposób przyjazd Madzi. Tomek siedział nad gramatyką łacińską i bezgłośnie poruszał wargami, jak sumienny, ale i niecierpliwy katolik powtarzający ojczenaszki. W przeciwnym kącie pokoju Filip siedział zatopiony w dwóch grubych tomach. Sprawiał wrażenie zadowolonego ze swej lektury i zaciekawionego, co wzmogło jeszcze zainteresowanie Madzi; wcale nie wyglądał na ucznia, który odrabia lekcje. Usiadła na niskim stołeczku, pod kątem prostym do obu chłopców, spoglądając pilnie to na jednego, to na drugiego. Filip, podnosząc przypadkiem wzrok znad książki ku kominkowi, zobaczył wpatrzoną w siebie parę pytających, czarnych oczu. „Ta siostra Tullivera to wcale miłe stworzonko – pomyślał. – Całkiem niepodobna do brata”. Och, on także chciałby mieć siostrę. Zastanawiał się, dlaczego ciemne oczy Madzi przywodzą mu na pamięć opowieści o księżniczkach, co zostały zaklęte w różne zwierzęta... Mnie się wydaje, że po prostu oczy jej pełne były niezaspokojonej inteligencji i niezaspokojonego błagalnego uczucia.

– No, Madzinku – oświadczył wreszcie Tomek, zamykając książki i odkładając je na bok z energią i zdecydowaniem mistrza w sztuce kończenia pracy. – Skończyłem lekcje. Chodź ze mną na górę.

– Co to będzie? – zapytała Madzia za drzwiami, gdyż ogarnęła ją lekka podejrzliwość na wspomnienie poprzedniej wizyty Tomka na górze. – Chyba nie chcesz mi zrobić jakiegoś kawału, co?

– O nie – odparł Tomek przymilnie. – To jest coś, co ci się będzie strasznie, ale to strasznie podobało.

Otoczył jej szyję ramieniem, a ona ujęła go wpół i tak złączeni poszli na górę.

– Ale pamiętaj, Madzinku, że nie wolno ci nikomu o tym mówić, bobym dostał z pięćdziesiąt linijek.

– Czy to jest żywe? – zapytała Madzia, bo wyobraźnia podsunęła jej w tej chwili myśl, że Tomek po kryjomu chowa łasicę.

– Nie powiem ci – odparł. – Idź teraz tam, w kąt, i zakryj oczy, kiedy ja to będę wyciągał – dodał, zamykając drzwi. – Powiem ci, kiedy masz się odwrócić. Tylko pamiętaj, nie wolno ci wrzeszczeć!

– Ale jak mnie przestraszysz, to wrzasnę. – Madzia zaczęła nagle brać sprawę poważnie.

– Nie przestraszę cię, ty głupia. Idź i zakryj oczy. Tylko pamiętaj – nie wolno podglądać!

– Pewno, że nie będę podglądać – odparła Madzia z pogardą i jako osoba honorowa wpakowała głowę w poduszkę.

Tomek jednak, nim podszedł do drzwiczek, rozejrzał się naprzód ostrożnie, a potem wszedł do małego schowka i przymknął drzwiczki za sobą. Madzi niepotrzebna była nawet pomoc zasad moralnych, by trzymać oczy zamknięte, bowiem ta pozycja, tak świetnie nadająca się do marzeń, kazała jej szybko zapomnieć, gdzie się znajduje. Myśli jej otaczały biednego kalekę, który wydawał się taki mądry... Nagle Tomek zawołał:

– Możesz już patrzeć, Madzinku!

Tylko długie rozważania i przemyślane uprzednio efekty umożliwiły Tomkowi pojawienie się w tak niezwykłej postaci przed Madzią, która podniosła właśnie głowę z poduszki. Ponieważ nie zadowalał go pacyfistyczny wygląd własnej twarzy, na której lniane brwi znaczyły się niewyraźnie, a słodkie szaroniebieskie oczy i okrągłe różowe policzki bynajmniej nie chciały przybrać groźnego wyglądu, choćby nie wiadomo jak marszczył się przed lustrem – (Filip opowiadał mu kiedyś o człowieku, którego zmarszczki na czole układały się w podkowę, i Tomek ze wszystkich zmarszczkowych sił starał się marszczyć w podkowę) – odwołał się do niezawodnego środka: strasznego, palonego korka. Namalował sobie czarne brwi, które we właściwy sposób stykały się nad nosem, a do tego mniej już dokładnie nasmarował na czarno policzki. Płócienną swą czapkę owiązał czerwoną chustką, by ją upodobnić do turbanu, a czerwonym szalikiem przepasał się przez piersi jak szarfą. Ta ilość czerwieni w połączeniu ze straszliwą zmarszczką na czole, zdecydowanym uchwytem miecza, którego koniec spoczywał na ziemi – wszystko to razem powinno wystarczyć każdemu, by mógł wyobrazić sobie choćby w przybliżeniu, jak dzikie i krwawe jest usposobienie Tomka.

Przez chwilę Madzia spoglądała nań w zdumieniu, a chłopiec całym sercem radował się jej miną. W następnej jednak minucie dziewczynka roześmiała się, klasnęła w dłonie i zawołała:

– Och, Tomku, wyglądasz zupełnie jak Sinobrody na przedstawieniu!!!

Wyraźnie miecz nie zrobił na niej właściwego wrażenia – był bowiem w pochwie. Przy wesołym usposobieniu Madzi trzeba było wywołać w niej bardziej bezpośrednie wrażenie koszmaru; Tomek przygotował się do tego mistrzowskiego pociągnięcia. Marszcząc się z podwójnym wysiłkiem (jeśli nie z podwójnym efektem), wyciągnął (ostrożnie) miecz z pochwy i wymierzył go w Madzię.

– Och, Tomku, błagam cię, przestań! – wołała dziewczynka z tłumionym strachem, kryjąc się przed bratem w przeciwległym kącie. – Będę wrzeszczała! Na pewno! Och, przestań! Po co ja wchodziłam tu na górę!

Kąciki ust Tomka wykazywały ochotę do pełnego politowania uśmiechu, stłumił go jednak szybko, jako rzecz niegodną wielkiego wojaka. Wolno, żeby nie robić hałasu, położył pochwę na podłodze i oświadczył z powagą:

– Ja jestem książę Wellington! Naprzód marsz! – I ruszył naprzód, lekko uginając prawą nogę, z mieczem wciąż skierowanym w Madzię, która, ze łzami w oczach, trzęsąc się ze strachu, wlazła na łóżko – była to bowiem jedyna możliwość powiększenia odległości między nią i bratem.

Szczęśliwy, że ktoś ogląda jego wojskowe wyczyny, chociaż tym kimś była tylko Madzia, Tomek w dalszym ciągu natężał wszystkie siły na takie pchnięcia i cięcia, jakich należałoby się spodziewać po księciu Wellington.

– Tomku, ja tego nie zniosę! Ja będę wrzeszczała! – wołała Madzia przy pierwszym ruchu miecza. – Skaleczysz się! Obetniesz sobie głowę!

– Raz, dwa – liczył energicznie Tomek, chociaż przy „dwóch” dłoń mu lekko zadrżała. „Trzy” przyszło jakoś wolniej i wraz z dźwiękiem słów miecz osunął się, a Madzia krzyknęła głośno. Miecz upadł ostrzem na stopę Tomka, a chwilę później chłopiec upadł również. Madzia, krzycząc ciągle, skoczyła z łóżka, a jednocześnie na schodach rozległ się tupot nóg. Pierwszy wpadł pastor, który siedział w gabinecie na górze. Znalazł obydwoje dzieci na podłodze. Tomek zemdlał, a Madzia potrząsała nim za kołnierz, z nieprzytomnym wyrazem w oczach, krzycząc przez cały czas. Biedactwo myślała, że chłopiec nie żyje, a jednak trzęsła nim, jakby go to miało przywrócić do życia. W następnej chwili szlochała z radości, bo Tomek otworzył oczy. Nie mogła się jeszcze martwić jego zranioną nogą – wydawało jej się, że wszystka radość na świecie zawiera się w tym, że Tomek żyje.

Rozdział VI

SCENA MIŁOSNA

Biedny Tomek znosił bohatersko ostry ból i zdecydowany był nie mówić o panu Poulterze nic ponad to, co konieczne. Pięcioszylingówka pozostała tajemnicą nawet dla Madzi. Ale w sercu chłopca krył się straszny lęk – lęk tak ogromny, że Tomek bał się zadać pytanie, na które mógłby usłyszeć nieszczęsne: „tak”. Nie śmiał zapytać ani lekarza, ani pastora: „Czy ja będę kulał, proszę pana?”. Zaciskał zęby i nie krzyczał z bólu, ale kiedy skończono opatrunek i Tomek został sam, z siostrą przy boku, dzieci płakały wspólnie, złożywszy razem głowy na poduszce. Tomek widział już siebie wspartego na kulach, jak syn kołodzieja. Madzia, nie odgadując przyczyny jego troski, szlochała dla towarzystwa. Ani lekarzowi, ani pastorowi nie przyszło nawet do głowy, że Tomek może mieć podobne obawy, toteż żaden z nich nie uspokoił chłopca. Filip jednak czekał, póki lekarz nie wyszedł z domu, i zastąpił pastorowi drogę, by zadać mu to właśnie pytanie, którego wypowiedzieć nie śmiał Tomek.

– Bardzo przepraszam, ale czy pan Askern mówił, że Tulliver będzie kulał, proszę pana?

– Och, nie, nic podobnego – odparł pastor. – Nie na zawsze, tylko teraz, przez pewien czas.

– A czy on to powiedział Tulliverowi?

– Nie. Nic mu o tym nie mówiono.

– To czy mogę iść i powiedzieć mu, proszę pana?

– Tak, oczywiście. Teraz, kiedyś mi to powiedział, myślę, że może biedak się tym niepokoi. Idź do niego do sypialni, ale tymczasem zachowuj się jeszcze bardzo cicho.

Kiedy Filip usłyszał o wypadku, pomyślał zaraz: „Czy Tulliver okuleje? To byłoby dla niego straszne” – i w ten sposób niewybaczalna wina Tomka zmyta została litością. Nie byli już teraz wrogami, w pojęciu Filipa, lecz złączył ich wspólny nurt bólu i smutku ułomności. Filip nie zastanawiał się wiele nad samym nieszczęściem ani nad wpływem, jaki mieć ono będzie na dalsze losy Tomka, lecz wyobrażał sobie doskonale, co prawdopodobnie chłopiec w tej chwili czuje. Filip przeżył dotychczas zaledwie czternaście lat, ale przez większość tego czasu towarzyszyło mu poczucie nieodwracalnie ciężkiego losu.

– Wiesz, Tulliver! Pan Askern powiedział, że niedługo będziesz zupełnie zdrów. – Filip nieśmiało podszedł na palcach do Tomkowego łóżka. – Właśnie pytałem pana Stellinga i on mówi, że będziesz chodził, jak wyzdrowiejesz, tak jak dawniej.

Tomek podniósł wzrok, a nagła radość zatamowała mu oddech w piersi; potem odetchnął z ulgą i spojrzał szaroniebieskimi oczyma prosto w oczy Filipa. Nie robił tego od dwóch tygodni albo i dłużej. Dla Madzi zaś wzmianka o możliwości, która jej przedtem nie przyszła do głowy, była nowym powodem do rozpaczy. Myśl, że Tomek mógłby zostać kaleką, przesłoniła zaprzeczenie tej możliwości, i Madzia przywarła do brata, znowu zalewając się łzami.

– Nie bądź głuptas, Madzinku – odezwał się serdecznie Tomek, czując, jak wzbiera w nim przypływ odwagi. – Niedługo będę zdrów.

– Do widzenia, Tulliver. – Filip wyciągnął do kolegi małą, delikatną dłoń, którą Tomek ujął natychmiast w swe o wiele twardsze palce.

– Słuchaj, poproś pana Stellinga, żeby ci pozwolił przychodzić tu i siedzieć ze mną, dopóki nie wstanę, co, Wakem? I opowiesz mi o Robercie Brusie, dobra?

Po tej rozmowie Filip spędzał z rodzeństwem cały swój wolny czas. Tomek, jak i dawniej, tak i teraz lubił opowiadania wojenne, ale mocno podkreślał fakt, że ci wielcy wojownicy, co to cudów męstwa dokazywali i wychodzili zawsze cało z opresji, mieli wspaniałe zbroje, które zakrywały ich od stóp do głów, a to, jak twierdził, zmieniało walkę w zwykłą bagatelkę. Gdyby miał żelazny but na stopie, toby się nie był skaleczył. Z wielkim zainteresowaniem przysłuchiwał się nowej opowieści Filipa o człowieku, co miał zranioną stopę i tak strasznie krzyczał z bólu, że przyjaciele, nie mogąc tego wytrzymać, wysadzili go na wyspie bezludnej, zostawiając mu tylko kilka cudownie zatrutych strzał, żeby mógł upolować zwierzynę na pożywienie.

– Ja nic nie krzyczałem, wiesz? – mówił Tomek. – A założę się, że nie byłem lżej ranny. Tylko tchórze wrzeszczą.

Madzia jednak uważała, że wrzask jest dopuszczalny, jeśli coś bardzo boli, zaś ludzie, którzy nie mogą tego znieść, są po prostu okrutni. Pragnęła się dowiedzieć, czy Filoktet miał siostrę i dlaczego ona nie wysiadła również na bezludnej wyspie, by opiekować się bratem.

Pewnego dnia, wkrótce po tej właśnie opowieści, Filip z Madzią siedzieli razem w bibliotece, podczas gdy Tomkowi zakładano opatrunek. Filip zagłębiony był w książkach, a Madzia kręciła się bezcelowo po pokoju, nie próbując nawet zająć się czymś specjalnym, boć przecież zaraz miała wracać do Tomka. W pewnej chwili podeszła i nachyliła się nad stołem, koło Filipa, chcąc zobaczyć, co też on robi takiego – byli już teraz zażyłymi przyjaciółmi i czuli się razem zupełnie swobodnie.

– O czym to czytasz po grecku? – zapytała. – To wiersze, wiem dobrze, bo linijki są takie krótkie.

– To o Filoktecie – o tym kulawym człowieku, o którym opowiadałem wam wczoraj – odparł, opierając głowę na ręku i spoglądając na Madzię, bynajmniej nie rozgniewany, że mu przerywa. Dziewczynka w dalszym ciągu pochylała się nad stołem, wsparta na łokciach i zamyślona jak zwykle. Nóżki jej poruszały się pod stołem, czarne zaś oczy coraz bardziej nieruchomo wpatrywały się w próżnię, jakby całkiem zapomniała o Filipie i jego książce.

– Madziu – zapytał chłopiec po chwili, wciąż patrząc na nią, wsparty na dłoni – czy myślisz, że gdybyś miała takiego brata jak ja, to kochałabyś go równie mocno, jak Tomka?

Madzia drgnęła lekko, rozbudzona z marzeń, i zapytała: „Co?”. Filip powtórzył pytanie.

– O, tak! Więcej! – odparła bez namysłu. – Nie, nie więcej, bo chyba nie mogłabym kochać cię bardziej niż Tomka. Ale tak by mi cię było żal... tak żal!!!

Filip poczerwieniał. W jego słowach kryło się pytanie, czy dziewczynka kochałaby go pomimo jego kalectwa; a mimo to, kiedy Madzia odpowiedziała mu na to wprost, aż skręcił się pod tą litością. Choć Madzia była młodziutka, poczuła, że zrobiła błąd. Dotychczas instynkt podszeptywał jej, że należy się zachowywać tak, jakby nic nie wiedziała o kalectwie chłopca. Nakazywała jej to wrodzona, wielka delikatność oraz doświadczenie płynące z przeżyć, kiedy to była przedmiotem rodzinnej krytyki. Najbardziej wyrafinowane wychowanie nie mogłoby dokazać więcej.

– Ty jesteś taki mądry, Filipie, i potrafisz grać i śpiewać – dodała szybko. – Chciałabym, żebyś był moim bratem. Bardzo cię lubię. Zostawałbyś ze mną w domu, kiedy Tomek by wyjeżdżał, i nauczyłbyś mnie wszystkiego, prawda? Greki i wszystkiego.

– Ależ ty niedługo wyjeżdżasz i sama idziesz do szkoły. Zapomnisz o mnie zupełnie i przestaniesz mnie lubić. A potem zobaczę cię, kiedy już będziesz dorosłą panną, a ty ledwo mnie zauważysz.

– Och, na pewno cię nie zapomnę. – Madzia z powagą potrząsnęła głową. – Nigdy niczego nie zapominam i myślę o wszystkich, kiedy jestem od nich z dala. Myślę o biedaczku Japie – ma taką narośl na gardle i Łukasz powiada, że zdechnie. Ale nie mów tego czasem Tomkowi, bo się strasznie zmartwi. Nigdy nie widziałeś Japa – to taki śmieszny piesek. Nikt się o niego nie troszczy oprócz Tomka i mnie.

– Czy lubisz mnie tyle samo co Japa, Madziu? – zapytał Filip, uśmiechając się nieco smutnie.

– Myślę, że tak – odparła dziewczynka ze śmiechem.

– Ja cię bardzo lubię, Madziu. Nigdy cię nie zapomnę. Kiedy będę nieszczęśliwy, zawsze będę myślał o tobie i będę pragnął mieć siostrzyczkę z czarnymi oczami – takimi jak twoje.

– Dlaczego podobają ci się moje oczy? – zapytała Madzia, bardzo uradowana. Nikt nigdy, oprócz ojca, nie wyrażał się pochlebnie o jej oczach.

– Nie wiem – odparł chłopiec. – Są takie inne. Wydaje się, że chcą mówić – mówić dobrze, łagodnie. Nie bardzo lubię, jak ludzie dużo na mnie patrzą, ale przyjemnie mi, jak ty spoglądasz na mnie, Madziu.

– Wiesz, chyba ty mnie bardziej lubisz niż Tomek – zauważyła Madzia trochę z żalem. A potem zastanawiając się, jakby tu przekonać Filipa, że może go bardzo lubić, mimo jego kalectwa, zawołała:

– Czy chcesz, żebym cię pocałowała, tak jak Tomka? Zrobię to, jeśli chcesz.

– O tak, bardzo. Nikt mnie nigdy nie całuje.

Madzia objęła go za szyję i ucałowała z wielką powagą.

– Zawsze cię będę pamiętała i zawsze cię ucałuję, jak się spotkamy, choćby to było nie wiadomo kiedy. Ale teraz już pójdę, bo wydaje mi się, że pan Askern skończył opatrunek Tomkowi.

Kiedy ojciec przyjechał po raz drugi, Madzia zwróciła się do niego:

– Tatusiu, Filip Wakem jest taki dobry dla Tomka. To taki mądry chłopiec. Bardzo, bardzo go kocham. I ty go też kochasz, Tomku, prawda? Przyznaj się, że kochasz? – dodała prosząco.

Tomek spojrzał na ojca i poczerwieniał z lekka.

– Kiedy skończę szkołę, przestanę się z nim przyjaźnić. Ale teraz, odkąd miałem tę nogę chorą, polubiliśmy się jakoś i on nauczył mnie grać w warcaby i ja wygrywam.

– No cóż – odparł młynarz. – Jeśli on jest dobry dla ciebie, to nie ma co, musisz być dobry dla niego. Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie. To biedny garbus i podobny do matki nieboszczki. Ale nie wchodź tam z nim w zbyt wielką komitywę – ma przecież w żyłach krew ojca. Cóż, niedaleko pada jabłko od jabłoni.

Krańcowo przeciwne usposobienia chłopców sprawiły to, czego uwagi młynarza pewno by nie dokonały. Mimo nowej fali sympatii Filipa oraz uznania, jakie miał dla niego Tomek w okresie swej choroby, chłopcy nigdy nie zostali bliskimi przyjaciółmi. Po wyjeździe Madzi, kiedy Tomek coraz lepiej dawał sobie radę z chodzeniem, serdeczność, wzniecona współczuciem i wdzięcznością, poczęła stopniowo przygasać, a chłopcy powoli wracali na dawne w stosunku do siebie pozycje. Filip często bywał zrzędny i wzgardliwy, a bardziej subtelne i przyjazne uczucia Tomka powoli zamierały, na ich miejsce zaś wróciła dawna niechęć i podejrzliwość wobec tego dziwadła, garbusa i syna łobuza. Jeśli chłopcy czy mężczyźni mają się zjednoczyć w ogniu chwilowych uczuć, muszą być stworzeni z metali, które się ze sobą stopią – inaczej rozejdą się nieuchronnie, gdy ogień zagaśnie.

Rozdział VII

PRZEJŚCIE ZŁOTYCH WRÓT

Tak więc Tomek doszedł gładko w King’s Lorton do piątego półrocza i zaczął siedemnasty rok życia, podczas gdy Madzia rosła w strasznym, zdaniem ciotek, tempie na pensji panny Firniss w starym mieście Laceham nad Flossą, mając u swego boku kuzynkę Lucy. Początkowo zawsze przesyłała w listach pozdrowienia dla Filipa i często o niego pytała; Tomek odpowiadał jej na to krótkimi wiadomościami, jak to bolały go zęby i jak pomaga wybudować w ogrodzie domek torfowy i tak dalej. Poczuła ukłucie w sercu, gdy brat powiedział jej w czasie świąt, że Filip znowu zachowuje się dziwacznie i często bywa zły; wiedziała, że nie są już dobrymi przyjaciółmi. Kiedy zaś przypomniała bratu, że powinien zawsze kochać Filipa za dobroć, okazaną mu w chorobie, Tomek odpowiedział: „To nie moja wina; ja mu tam nic nie robię”. Nie widywała prawie Filipa przez dalszy okres nauki, w szkole; na wakacje letnie wyjeżdżał zwykle nad morze, a na święta Bożego Narodzenia mogła go tylko spotykać – i to bardzo rzadko – na ulicach St. Ogg’s. Przy takich okazjach Madzia pamiętała, że obiecała pocałować go przy następnym spotkaniu, lecz jako młoda dama, studiująca na pensji, wiedziała już, że taka forma powitania jest absolutnie wykluczona i że Filip wcale się jej nie spodziewa. Była to próżna obietnica, tak samo jak tyle innych słodkich, złudnych obietnic naszego dzieciństwa; próżna jak obietnice złożone w raju, zanim dokonał się podział czasu, w raju, gdzie kwiaty gwieździste kwitły tuż obok dojrzewających brzoskwiń – gdyż takich obietnic nie sposób wypełnić, kiedy się przejdzie Złote Wrota.

Kiedy jednak ojciec przystąpił do z dawna zapowiadanego procesu, a Wakem, jako przedstawiciel jednocześnie Pivarta i Mefistofelesa, stanął przeciwko niemu, nawet Madzia przyznała ze smutkiem, że mało jest prawdopodobne, by kiedykolwiek jeszcze mogła ich łączyć zażyłość z Filipem. Młynarz złościł się na samo imię Wakema, a nawet powiedział – sama to słyszała – że jeżeliby ten garbus miał kiedyś odziedziczyć nieprawe zyski swego ojca, to będzie przeklęty. „Trzymaj się od niego jak najdalej w szkole, chłopcze” – powiedział do Tomka; a rozkaz ten o tyle był łatwy do wykonania, że pan Stelling miał w tym okresie jeszcze dwóch dodatkowych uczniów. Chociaż bowiem pastor nie robił kariery z szybkością meteora, jakby się mogli spodziewać wielbiciele okolicznościowych przemówień człowieka, który miał tak donośny głos, jednak dobrobyt jego rósł na tyle, by pozwolić mu na powiększenie wydatków w stałej dysproporcji do dochodów.

Jeżeli zaś chodzi o nauczanie Tomka, to szło ono monotonnie, jak w maszynie; umysł jego pracował w powolnym, zdławionym tempie, wpośród niezrozumiałych lub nieciekawych pojęć. Lecz za każdym razem, kiedy chłopiec przyjeżdżał na wakacje, przywoził ze sobą coraz to większe rysunki o miękkich zarysach krajobrazu, pomalowane farbami wodnymi w żywym, zielonym kolorze, zeszyty pękate od zadań i ćwiczeń, gdzie pismo było coraz piękniejsze, jako że skupiał na nim całą swą uwagę. Za każdym razem przywoził też ze sobą książkę lub kilka książek, które dowodziły, jak bardzo się posunął w poszczególnych etapach historii, doktryny chrześcijańskiej i literatury łacińskiej; na tym odcinku miał jednak pewne osiągnięcia, oprócz posiadania książek. Uszy i język Tomka przyzwyczaiły się do wielu słów i zwrotów, które uważane są za oznaki wykształcenia; chociaż nigdy nie przykładał się do żadnej ze swych lekcji, mimo to lekcje owe zostawiły po sobie jakieś mgliste, fragmentaryczne, bezużyteczne pojęcia. Pan Tulliver, widząc oznaki wykształcenia, jakie stało poza jego możliwościami krytyki, uważał, iż z nauką Tomka prawdopodobnie jest wszystko w porządku; zauważył, co prawda, że nie było rysowania map i nie tyle „rachunków”, ile potrzeba – nie złożył jednak pastorowi formalnych zastrzeżeń. Dziwna to sprawa, to nauczanie; gdyby zabrał Tomka od pastora, gdzie znalazłby dla niego lepsze miejsce?

Od chwili, kiedy po raz pierwszy zobaczyliśmy Tomka wracającego ze szkoły pana Jacobsa, do czasu, kiedy zaczął swój ostatni kwartał w King’s Lorton, w chłopcu zaszły ogromne zmiany. Był to teraz wysoki młodzik umiejący się zachować; odrobina nieśmiałości w rozmowie była tylko przyjemną oznaką skromności przemieszaną z dumą. Nosił surdut i stojący kołnierzyk; pilnie badał miejsce nad górną wargą i codziennie spoglądał na dziewiczą brzytwę, którą kupił sobie podczas ostatnich wakacji. Podczas jesiennego kwartału Filip opuścił już szkołę; musiał ze względu na zdrowie spędzić zimę na południu. Zmiana ta wzmogła jeszcze w Tomku owo niepewne, radosne uczucie, które towarzyszy zwykle chłopcu w ostatnich miesiącach przed opuszczeniem szkoły. Miał też nadzieję, że w tym kwartale rozstrzygnie się proces ojca; stwarzało to jeszcze przyjemniejsze widoki na pobyt w domu – Tomek bowiem, który swoje poglądy na sprawę formował na podstawie rozmów z ojcem, nie miał wątpliwości, że Pivart przegra.

Od kilku tygodni nie miał wiadomości z domu – nie dziwiło go to jednak, gdyż ani matka, ani ojciec nie byli skorzy do manifestowania swych uczuć w niepotrzebnych listach. Ogromnie był więc zaskoczony pewnego ranka, w ciemny, zimny dzień pod koniec listopada, kiedy wszedłszy o dziewiątej do biblioteki, dowiedział się, że siostra czeka w salonie. Zawiadomiła go o tym pastorowa, która przyszła po niego do biblioteki i zaprowadziła go do salonu, gdzie zostawiła rodzeństwo same.

I Madzia bardzo wyrosła, a wrażenie to powiększały włosy splecione w warkocze i upięte w koronę; dorównywała prawie wzrostem Tomkowi, choć miała tylko trzynaście lat. W tej chwili zaś wyglądała na starszą od brata. Zrzuciła kapturek i zsunęła ciężkie warkocze z czoła, jakby nie mogło ono utrzymać tak wielkiego ciężaru. Młoda jej twarz miała wygląd dziwnie zmęczony, kiedy niespokojnie zwróciła oczy ku drzwiom. Gdy Tomek wszedł, nie przemówiła ani słowa; podeszła tylko do niego, objęła go za szyję i ucałowała poważnie. Przyzwyczajony był do jej różnych nastrojów, toteż nie przestraszyła go niezwykła powaga tego powitania.

– Czemu zjawiłaś się tak wcześnie i akurat w taki zimny dzień, Madziu? Przyjechałaś gigiem? – zapytał, gdy skierowała się ku sofie i pociągnęła go, by usiadł koło niej.

– Nie, przyjechałam pocztowymi końmi. Od rogatki przyszłam piechotą.

– Ale dlaczego nie jesteś w szkole? Wakacje jeszcze się nie zaczęły?

– Tatuś chciał, żebym przyjechała do domu – odparła Madzia, a wargi jej zadrżały lekko. – Wróciłam do domu trzy czy cztery dni temu.

– Czy tatuś źle się czuje? – zapytał Tomek z pewnym niepokojem.

– Trochę. Jest bardzo nieszczęśliwy, Tomku. Proces się skończył. Przyjechałam, żeby ci to powiedzieć, bo myślałam, że lepiej będzie, jak się o tym dowiesz, nim wrócisz do domu, a nie chciałam ci tego napisać w zwykłym liście.

– Chyba tatuś nie przegrał? – śpiesznie zawołał chłopiec, zeskakując z sofy i stając przed Madzią z rękami wsuniętymi gwałtownie do kieszeni.

– Tak, Tomku kochany – odpowiedziała drżąco Madzia, spoglądając w górę, na brata.

Przez chwilę Tomek milczał, wpatrując się nieruchomo w podłogę. Potem powiedział:

– Wobec tego ojciec będzie musiał zapłacić bardzo dużo pieniędzy?

– Tak – odpowiedziała Madzia słabo.

– Cóż, nic na to nie poradzimy – dzielnie odparł chłopiec, nie przekładając jeszcze pojęcia straty dużych pieniędzy na stratę rzeczy konkretnych. – Ale ojciec jest na pewno bardzo zgnębiony – dodał, spoglądając na Madzię i myśląc, że ta poruszona twarzyczka to przecież tylko rezultat dziecinnego sposobu przeżywania wypadków.

– Tak. – Głos Madzi znowu zabrzmiał słabo. Potem, przynaglona do szczerości brakiem jakichkolwiek złych przeczuć u brata, powiedziała głośno i gwałtownie, jakby nie mogła tych słów powstrzymać:

– Tomku! Będzie musiał oddać młyn i ziemię, i wszystko; nic mu nie zostanie.

Z oczu Tomka strzelił jeden jedyny błysk zdumienia. Potem chłopiec pobladł i zadrżał. Bez słowa usiadł z powrotem na kanapce, spoglądając niepewnie w przeciwległe okno.

Tomek nigdy jeszcze nie bał się o przyszłość. Ojciec jeździł zawsze na dobrym koniu, prowadził dostatni dom i nosił się z pogodną miną człowieka pewnego siebie i bardzo majętnego. Nigdy nawet nie przypuszczał, że jego ojciec może „zbankrutować”; był to rodzaj nieszczęścia, o którym zawsze mówiło się jak o wielkiej hańbie, a hańba była pojęciem, które trudno mu było powiązać z osobą któregoś z krewnych, a już najmniej z osobą ojca. Dumne poczucie godności własnej rodziny było częścią składową atmosfery, w jakiej Tomek urodził się i został wychowany. Znał ludzi w St. Ogg’s, którzy robili z siebie bogaczy, a kieszenie mieli puste, i słyszał, jak jego przyjaciele wyrażali się o tych ludziach z pogardą i potępieniem. Wierzył – a wiara ta od lat weszła mu w krew i nie wymagała żadnych konkretnych dowodów – wierzył, iż ojciec jego, gdyby mu na to przyszła ochota, mógłby wydać dużo pieniędzy; ponieważ zaś edukacja u pana Stellinga wyrobiła w nim bardziej kosztowne wymagania życiowe, często sobie marzył, że gdy dorośnie, będzie imponował, posiadając konia, psy i siodło, i inne szczegóły ekwipunku młodzieńca noszącego się z pańska. Pokaże, iż jest równy kolegom z St. Ogg’s, którzy mogli w towarzystwie uważać się za trochę odeń lepszych, jako że ich ojcowie byli ludźmi wolnych zawodów lub też mieli wielkie olejarnie. Przepowiednie ciotek i wujów i ich kiwanie głowami nigdy nie robiły na nim najmniejszego wrażenia, chyba że doprowadzały do wniosku, że ciotki i wujowie to nieprzyjemne towarzystwo; odkąd mógł sięgnąć pamięcią, zawsze tak samo dopatrywali się we wszystkim błędów. Ojciec wiedział lepiej niż oni.

Choć górną wargę Tomka pokrywał już puszek, wszystkie dotychczasowe myśli i marzenia chłopca były tylko odbiciem w zmienionej formie chłopięcych snów, jakie śnił trzy lata temu. Obudził się teraz z nagłym wstrząsem.

To blade, drżące milczenie brata przerażało Madzię. Miała mu jeszcze coś do powiedzenia – coś gorszego. Wreszcie zarzuciła mu ręce na szyję i zaczęła z tłumionym łkaniem:

– Tomku, Tomku drogi, nie martw się tak okropnie... spróbuj... postaraj się znieść to jakoś!

Tomek biernie podsunął policzek, który obsypała błagalnymi pocałunkami; w oczach jego zebrała się wilgoć, którą szybko otarł dłonią. Ten ruch jakby go rozbudził, bo otrząsnął się i powiedział: 

– Pojadę z tobą do domu, Madziu. Czy tatuś mówił, że mam przyjechać?

– Nie, tatuś nie mówił. – Niepokój o uczucia brata pomógł jej opanować własne przejęcie. Cóż by on zrobił, gdyby powiedziała mu wszystko? – Ale mamusia chce, żebyś wrócił... biedna mamusia, tak strasznie płacze! Och, Tomku, tak okropnie jest w domu!!!

Wargi Madzi pobladły, zaczęła się trząść prawie tak, jak Tomek przed chwilą. Dwa biedne stworzenia przytuliły się mocniej do siebie; drżeli – jedno z nieskrystalizowanego strachu, drugie na myśl o straszliwej rzeczywistości. Madzia zaczęła znowu głosem, który niewiele różnił się od szeptu:

– I... i... biedny tatuś...

Nie potrafiła tego wymówić. Lecz Tomek nie mógł znieść niepewności. Obawy jego zaczęły przybierać niejasne wyobrażenie więzienia, do którego trzeba iść za długi.

– Gdzie jest ojciec? – zapytał niecierpliwie. – Powiedz mi, Madziu!

– Jest w domu. – Madzia stwierdziła, że łatwiej jej odpowiedzieć na to pytanie. – Ale – dodała po chwili przerwy – jak nie ten sam... Spadł z konia... Odtąd nie poznaje nikogo prócz mnie... Jakby zmysły postradał... Och, tatusiu, tatusiu!...

Z ostatnimi słowy Madzia wybuchnęła łkaniem, tym gwałtowniejszym, że tak mocno je przedtem powstrzymywała. Tomek czuł ucisk w sercu, który nie pozwalał na łzy; chłopiec nie dostrzegał kłopotów tak wyraźnie jak Madzia, która była w domu – czuł tylko miażdżący ciężar tego, co się wydawało nieubłaganym nieszczęściem. Prawie konwulsyjnie zacisnął ramiona wokół szlochającej siostry – twarz jego była jednak surowa, bez łez – oczy puste, jakby ścieżkę przed nim zasłoniła nagle czarna kurtyna chmur.

Madzia jednak opanowała się nagle; jakaś myśl podziałała na nią jak gwałtowny dźwięk.

– Trzeba jechać, Tomku... nie możemy tak siedzieć... tatuś mnie potrzebuje. Musimy być przy rogatce o dziesiątej, żeby zdążyć na dyliżans. – Mówiła to śpiesznie i ze zdecydowaniem, wycierając oczy i wstając, by włożyć czepeczek.

Tomek wstał natychmiast, poruszony jej słowami.

– Poczekaj chwilę, Madziu. Muszę pomówić z panem Stellingiem, a potem możemy iść.

Przypuszczał, że będzie musiał iść do biblioteki, gdzie siedzieli wszyscy uczniowie, spotkał jednak pastora po drodze. Ten dowiedział się już od żony, że Madzia, pytając o brata, sprawiała wrażenie ogromnie zatroskanej, toteż szedł do nich, by zapytać, co się stało, i wyrazić im współczucie. Chciał właśnie wejść, sądził bowiem, że rodzeństwo wystarczająco już długo pozostawało same.

– Proszę pana, muszę jechać do domu – zaczął natychmiast Tomek, widząc pastora na korytarzu. – Muszę wracać zaraz z siostrą. Ojciec mój przegrał proces... stracił cały majątek i jest ciężko chory.

Pan Stelling odczuł tę sprawę jak człowiek o dobrym sercu; choć zrozumiał, że prawdopodobnie straci na tym pieniądze, jednak myśl ta nie wpływała na niego w najmniejszym stopniu, kiedy z głębokim współczuciem patrzył na brata i siostrę, dla których lata młodzieńcze zaczęły się jednocześnie z troskami. Kiedy się dowiedział, jak Madzia tu przyjechała i jak bardzo chce szybko wrócić do domu, przyspieszał tylko wyjazd, szepnąwszy coś pastorowej, która przyszła tu za nim, a teraz natychmiast opuściła pokój.

Tomek i Madzia stali już na ganku, gotowi do odejścia, kiedy pani Stelling przyniosła mały koszyczek, który wcisnęła Madzi do ręki, mówiąc: – Nie zapomnij, kochanie, zjeść coś po drodze. – Serce Madzi wezbrało wdzięcznością dla tej kobiety, której nigdy nie lubiła; ucałowała ją w milczeniu. Była to u biednego dziecka pierwsza oznaka nowego rodzaju wrażliwości, która jest darem strapienia – wrażliwości na drobne dowody ludzkiego serca, wynoszone do rzędu serdecznych więzów, tak jak u wycieńczonego człowieka wpośród kry lodowej sama obecność zwykłego towarzysza porusza najgłębsze źródła uczucia.

Pastor położył rękę na ramieniu Tomka. 

– Niech cię Bóg błogosławi, chłopcze – powiedział. – Daj mi znać, co się z tobą dzieje. – Potem ścisnął Madziną rączkę, ale nie słychać było pożegnań. Jakże często Tomek wyobrażał sobie radosny dzień, kiedy to będzie opuszczał szkołę „na dobre”. A teraz lata szkolne wydawały mu się wakacjami, które się zakończyły.

Dwie drobne, młodociane postacie wkrótce rysowały się niewyraźnie na dalekiej drodze – a potem znikły za wystającym żywopłotem.

Weszli razem ręka w rękę w nowe życie, pełne strapień; nigdy już nie spojrzą na światło słoneczne wolne od cieni przeszłych trosk. Weszli pomiędzy cierniste gąszcza, a złote wrota dzieciństwa zamknęły się za nimi na zawsze.

Księga trzecia

UPADEK

Rozdział I

CO SIĘ STAŁO W DOMU

Każdy, kto zobaczył pana Tullivera, kiedy ten dowiedział się, że przegrał proces i że Pivart z Wakemem zwyciężyli, każdy, powiadam, kto go wtedy przypadkiem zobaczył, musiał pomyśleć, że jak na takiego krewkiego, pewnego siebie człowieka, zniósł ten cios wyjątkowo dobrze. Sam zresztą również tak myślał; postanowił pokazać, że jeżeli Wakem czy ktokolwiek inny uważa go za pokonanego, to będzie musiał przyznać, że się pomylił. Nie mógł nie zdawać sobie sprawy, że koszta tego długiego procesu przewyższą wartość jego majątku, ale wydawało mu się, że ma wiele możliwości, by uniknąć najgorszych konsekwencji i nie wyjść wobec ludzi na człowieka zrujnowanego. Cały jego upór i zadzierzystość zahamowane nagle znalazły sobie nowe ujście w tworzeniu natychmiast planów, które pozwolą młynarzowi stawić czoło trudnościom i pozostać mimo nich panem Tulliverem z młyna Dorlcote. Tyle pomysłów tłoczyło mu się w głowie – nic dziwnego więc, że twarz miał zaczerwienioną, kiedy wychodził po rozmowie ze swym adwokatem, panem Gore’em, i wsiadał na konia, by wrócić z Lindum do domu. Jest przecież Furley, który ma hipotekę na ziemię – rozsądny chłop, wie, w czym jego interes, i na pewno nie tylko z radością kupi ziemię, razem z młynem i domem, ale zgodzi się na to, by ją pan Tulliver wydzierżawił. Z pewnością da równie chętnie trochę pieniędzy a conto, spłaci mu się je z dużym procentem z dochodów młyńskich, które mu będą przekazywane, a pan Tulliver zatrzyma sobie tylko tyle, ile mu potrzeba na utrzymanie własne i rodziny. Któż by odrzucił tak dobrą propozycję lokaty? Na pewno nie pan Furley, bo młynarz zdecydował już, że pan Furley ustosunkuje się entuzjastycznie do jego planów; są jeszcze mężczyźni, którym przegrany proces nie rozpala umysłów i którzy zdolni są znaleźć we własnych pragnieniach lub interesach motyw do działania dla innych ludzi. Nie ma najmniejszych powodów (tak myślał młynarz), by Furley nie zrobił właśnie tego, co byłoby tak pożądane; a jeśli to zrobi – cóż, nic się znowu wtedy tak bardzo nie zmieni. Pan Tulliver wraz z rodziną będą musieli żyć skromniej i gorzej, ale tylko tak długo, jak długo dochody z młyna nie spłacą tego, co Furley dał a conto. To zaś może się stać, kiedy pan Tulliver będzie jeszcze w pełni sił i zdrowia. Jasne więc, że koszty procesu mogą zostać spłacone bez konieczności opuszczania starego domu i robienia z siebie człowieka zrujnowanego. Z pewnością jest to niezręczny moment, jeśli chodzi o jego interesy. A jeszcze to żyro weksla biednego Rileya, który umarł nagle w kwietniu i zostawił przyjacielowi na karku dwieście pięćdziesiąt funtów długu; fakt ten sprawił, że konto bankowe pana Tullivera stało się o wiele mniej przyjemną lekturą, niż powinno być w okresie Bożego Narodzenia. Cóż robić! Nigdy nie był jakimś małodusznym gadem, co odmawia pomocy towarzyszowi podróży po tym dziwnym świecie. Prawdziwy kłopot sprawiało mu to, że od kilku miesięcy wierzyciel, który pożyczył mu pięćset funtów na spłatę pani Glegg, zaczął się niepokoić o swoje pieniądze (podszczuty oczywiście przez Wakema), a wówczas pan Tulliver, wciąż pewien wygranej w procesie, a przekonany jednocześnie, że podjęcie tej sumy przed wydaniem upragnionego wyroku będzie dlań ogromnie niewygodne, zgodził się nieopatrznie, by wierzyciel zabezpieczył sobie ową pożyczkę na meblach i innych ruchomościach młynarza. Wszystko jedno – mówił sobie. I tak niedługo spłaci pieniądze, a takie zabezpieczenie wcale nie jest groźniejsze niż inne. Teraz jednak konsekwencje wystawienia odpowiedniego dokumentu ukazały mu się w zupełnie innym świetle i młynarz przypomniał sobie, że już bardzo niedługo meble będą mogły pójść na licytację, jeżeli dług nie zostanie spłacony. Dwa miesiące temu oświadczyłby dumnie, że nigdy nie będzie nic zawdzięczał przyjaciołom swojej żony; teraz jednak powiedział sobie równie dumnie, że jest słuszne i naturalne, aby Bessy poszła do Pulletów i wyjaśniła im, jak się rzeczy mają. Nie pozwolą przecież na wyprzedaż mebli Bessy – zresztą mogą one stanowić zabezpieczenie dla Pulleta, jeśli da pieniądze z góry. Przecież on nie chce tutaj żadnych prezentów ani łaski. Pan Tulliver nigdy by nie prosił tego małodusznego człowieka o nic dla siebie, Bessy jednak może to zrobić, jeśli będzie chciała.

Właśnie najbardziej wyniośli i uparci ludzie najbardziej są zdolni do zmiany pozycji i nagłego zaprzeczania samym sobie: nic nie jest dla nich trudniejsze od stwierdzenia prostego faktu, że zostali pobici na głowę i muszą zaczynać życie od początku. A zauważyliście na pewno, że choć pan Tulliver nie był niczym więcej jak zasobnym młynarzem i słodownikiem, był równie dumny i uparty, jak wielka persona, u której podobne cechy mogłyby stać się przyczyną znakomitej tragedii, takiej, co to odbija się po świecie dalekim echem, w królewskich sukniach przesuwa się po scenie i dodaje wzniosłości najbardziej nudnemu kronikarzowi. Duma i upór młynarzy i innych niepozornych ludzi, których codziennie mijacie niepostrzeżonych na drogach – one też mają swoje tragedie; skryte, nieopłakane, przechodzą z pokolenia na pokolenie, nie pozostawiając po sobie kronik, tragedie powodowane na przykład konfliktem młodych dusz, żądnych radości, dla których los stał się nagle niełaskawy, dom posępny, gdzie ranek nie przynosi obietnic, gdzie nieoczekiwane rozczarowanie zmęczonych i rozgoryczonych rodziców ciąży na dzieciach jak wilgotna, gęsta mgła, w której wszelkie czynności życiowe muszą ulec zahamowaniu. Lub też taka tragedia, jaką jest powolna czy gwałtowna śmierć, wywołana zdławioną, odepchniętą namiętnością, chociaż może to być śmierć, po której przychodzi tylko pogrzeb na koszt parafii. Istnieją pewne zwierzęta, dla których zachowanie pozycji jest podstawowym warunkiem życiowym – po jednym załamaniu nie mogą już nigdy się podnieść. Są też istoty ludzkie, dla których górowanie nad innymi jest podstawowym warunkiem życia; mogą znosić upokorzenie tak długo, jak długo potrafią nie przyjmować go do wiadomości i we własnym pojęciu dalej wynosić się ponad innych.

Dojeżdżając do St. Ogg’s, pan Tulliver wciąż jeszcze był górą w swoim własnym mniemaniu. Musiał przejechać przez miasto w drodze powrotnej do domu. Cóż mu jednak podszepnęło, kiedy zobaczył dyliżans z Laceham wjeżdżający do miasta, żeby pojechać za nim do remizy i poprosić tam kancelistę o napisanie listu z żądaniem, by Madzia zaraz, następnego dnia, przyjechała do domu? Młynarzowi zbytnio się ręka trzęsła z podniecenia, żeby mógł pisać sam, kazał więc oddać list pocztylionowi, a ten miał go doręczyć rano na pensję panny Firniss. Coś w nim pragnęło – a nie mógł sobie tego zupełnie wytłumaczyć – aby Madzia była przy nim, natychmiast – musi wrócić jutrzejszym dyliżansem.

Kiedy wrócił do domu, nie przyznał się żonie do żadnych trudności i zwymyślał ją, kiedy zaczęła rozpaczać, dowiedziawszy się o przegraniu procesu; zapewniał ją też ze złością, że nie ma się czego martwić. Nie powiedział jej nic tego wieczora o kłopocie z zabezpieczeniem długu ani o konieczności zwrócenia się do pani Pullet, bowiem dotychczas jeszcze nic nie wiedziała o całym tym przedsięwzięciu; konieczność zrobienia inwentarza ruchomości wytłumaczył jej w swoim czasie sprawą testamentu. Posiadanie żony stojącej wyraźnie niżej intelektualnie od męża łączy się, jak wszelkie wysokie przywileje, z pewnymi niewygodami oraz, między innymi, z częstą koniecznością stosowania małych podstępów.

Następnego dnia po południu młynarz znów był na koniu, jadąc do biura pana Gore’a w St. Ogg’s. Gore miał się rano widzieć z Furleyem i wybadać go w związku z interesami pana Tullivera. Młynarz nie ujechał jednak półdrogi, kiedy spotkał kancelistę adwokata jadącego do młyna z listem. Nieprzewidziane jakieś sprawy nie pozwoliły panu Gore’owi czekać na pana Tullivera w kancelarii, zgodnie z umową, będzie tam jednak jutro rano o jedenastej, tymczasem zaś przesyła listownie pewne ważne wiadomości,

– Dobrze – odparł młynarz, biorąc list, lecz go nie otwierając. – Powiedz pan panu Gore’owi, że przyjadę do niego jutro o jedenastej rano. – Z tymi słowy zawrócił konia.

Kancelista, uderzony rozgorączkowanym wejrzeniem młynarza, spoglądał przez chwilę za odjeżdżającym, ale potem zawrócił. Czytanie listu nie było dla pana Tullivera sprawą jednej chwili; bardzo powoli przyjmował wiadomości przekazane mu za pomocą pisma odręcznego czy drukowanego. Tak więc włożył list do kieszeni, postanawiając otworzyć go w domu, w fotelu. Ale po pewnej chwili przyszło mu do głowy, że w liście może być coś, o czym pani Tulliver nie powinna wiedzieć, a jeżeli tak, to lepiej trzymać go od niej z daleka. Ściągnął więc konia, wyjął list i przeczytał go. Był on krótki: pan Gore na podstawie sekretnej, lecz autorytatywnej wypowiedzi upewnił się, że Furley miał ostatnio dużo kłopotów pieniężnych i rozstał się z posiadanymi obligacjami, między innymi z hipoteką na majątek pana Tullivera, którą odstąpił – Wakemowi.

Pół godziny później woźnica z młyna znalazł pana Tullivera przy drodze; był nieprzytomny, siwy wierzchowiec obwąchiwał go z niepokojem, obok zaś leżał otwarty list.

Kiedy Madzia, posłuszna żądaniu ojca, przyjechała tego wieczora do domu, młynarz nie był już w tym stanie. Mniej więcej na godzinę przed jej powrotem odzyskał zmysły i rozglądając się wokół niepewnym, pustym spojrzeniem, mruczał coś o „liście” i wciąż to niecierpliwie powtarzał. Na żądanie pana Turnbulla, medyka, przyniesiono list Gore’a i położono na łóżku. Wydawało się, że poprzednia niecierpliwość zmniejszyła się nieco. Chory leżał przez chwilę z oczyma wlepionymi w list, jakby chciał z jego pomocą powiązać i uporządkować własne myśli. Nagle jednak napłynęła nowa fala świadomości, zmywając poprzednią; chory odwrócił oczy od listu, spojrzał na drzwi, patrzył na nie przez chwilę z niepokojem, jakby usiłując zobaczyć coś, na co oczy jego były zbyt słabe, i powiedział: „Dziewuszka”.

Od czasu do czasu powtarzał niecierpliwie to słowo; zdawać by się mogło, że jest zupełnie nieświadom niczego poza tą jedną pilną potrzebą. Niczym nie okazywał, iż poznaje żonę czy innych, toteż biedna pani Tulliver, której niewielkie zdolności rozumowania zostały niemal całkowicie sparaliżowane nagłym splotem nieszczęść, chodziła do bramy i z powrotem, by sprawdzić, czy dyliżans z Laceham nie nadjeżdża, choć było jeszcze na to za wcześnie.

Konie jednak zajechały wreszcie i przywiozły biedne, zaniepokojone dziewczątko – już nie „małą”, chyba że dla czułych wspomnień ojca.

– Mamo, mamo, co się stało? – pytała Madzia drżącymi wargami, gdy matka wybiegła ku niej z płaczem. Nie podejrzewała choroby ojca, gdyż z remizy dyliżansów w St. Ogg’s dostała list przez niego dyktowany.

Lecz na spotkanie jej wyszedł pan Turnbull; lekarz jest zawsze błogosławieństwem w strapionym domu, toteż Madzia podbiegła do starego przyjaciela, którego pamiętała, odkąd mogła sięgnąć pamięcią. Patrzyła na niego pytającym, przerażonym wzrokiem.

– Nie przeraź się za bardzo, moja droga – rzekł, ujmując jej rękę. – Ojciec twój miał nagły atak i nie odzyskał jeszcze całkiem pamięci. Ale pytał o ciebie i twój widok dobrze mu zrobi. Zachowuj się jak najciszej; zdejmij płaszcz i chodź ze mną na górę.

Madzia posłuchała go z tym strasznym biciem serca, przez które wydaje się, że całe istnienie to tylko jakieś bolesne pulsowanie. Nawet spokój, z jakim mówił do niej lekarz, przeraził dziewczynkę, działając na jej wrażliwą wyobraźnię. Kiedy wchodziła, oczy ojca zwrócone wciąż były z niepokojem na drzwi. Spojrzała w te dziwne, smutne, bezradne oczy, które szukały jej tu nadaremnie. Z nagłym przebłyskiem energii pan Tulliver podniósł się z poduszek – Madzia rzuciła się ku niemu i objęła go, obsypując nieprzytomnymi pocałunkami.

Biedne dziecko! Wcześnie przyszło jej poznać jeden z tych szczytowych momentów w życiu, kiedy wszystko, o czym śniliśmy i czym się radowaliśmy, wszystko, czego się możemy obawiać czy co możemy cierpieć – wszystko to opada z nas jak rzecz bez znaczenia i ginie jak niewarte wzmianki wspomnienie w przypływie zwykłej, prymitywnej miłości, która związuje nas z istotami najbliższymi w chwili ich bezradności czy bólu.

Lecz ten przebłysk poznania stanowił zbyt wielki wysiłek dla zniszczonych, osłabionych sił młynarza. Znów wróciły napady kurczów, po których pogrążył się w ponownej nieświadomości; trwała ona wiele godzin, a przerywana była tylko słabymi przebłyskami przytomności, w czasie których przyjmował biernie wszystko, co mu dawano, i czerpał jakieś dziecięce zadowolenie z bliskiej obecności Madzi – zadowolenie, jakie odczuwa dziecko, kiedy wraca na łono opiekunki.

Pani Tulliver posłała po swoje siostry; ile tam było lamentowania i wyciągania rąk do nieba! Zarówno wujowie, jak i ciotki stwierdzili, że ruina Bessy i jej rodziny jest tak kompletna, jak to przepowiadali, i rodzina wspólnie uznała, że to kara boska na pana Tullivera – kara, wobec której zbytnia serdeczność z ich strony byłaby bezbożnością. Madzia jednak niewiele z tego słyszała, nie odchodziła bowiem od łóżka ojca; siedziała tam przez cały prawie czas i trzymała jego rękę w swojej. Pani Tulliver pragnęła, żeby Tomek wrócił do domu i, zdawałoby się, więcej myślała o chłopcu niż o mężu – ciotki i wujowie sprzeciwili się jednak temu. Niech lepiej Tomek siedzi w szkole, przecież pan Turnbull powiedział, że tymczasem nie ma niebezpieczeństwa. Jednak pod wieczór drugiego dnia, kiedy Madzia bardziej przywykła do okresów nieświadomości ojca i wyczekiwania na powrót chorego do przytomności, i ją zaczęła męczyć myśl o bracie. Kiedy więc zobaczyła, jak matka siedzi w nocy i płacząc mówi: – ...Mój biedny chłopiec... przecież on powinien wrócić do domu! – Madzia rzekła:

– Niech mi mamusia pozwoli pojechać i powiedzieć mu wszystko. Wyjadę jutro rano, jeżeli tatuś nie pozna mnie i nie będzie mnie potrzebował. Ciężko byłoby Tomkowi, gdyby miał niespodziewanie zastać takie zmiany w domu.

I, jak już wiemy, Madzia wyjechała następnego ranka. Jadąc dyliżansem do domu, brat i siostra wymieniali ze sobą smutne, urywane szepty.

– Mówią, Tomku, że pan Wakem wziął hipotekę czy coś tam innego na ziemię – tłumaczyła Madzia. – Mówią, że właśnie list z tą wiadomością był przyczyną choroby ojca.

– Jestem pewien, że ten pies przez cały czas przemyśliwał tylko, jak zrujnować ojca – zawołał Tomek, przeskakując od mglistych wrażeń do konkretnych wniosków. – Jeszcze mi za to zapłaci, jak dorosnę. Pamiętaj, żebyś mi nigdy w życiu nie odezwała się do Filipa!

– Och, Tomku! – zawołała Madzia tonem łagodnego wyrzutu; nie miała jednak wówczas ochoty na dyskusje, a jeszcze mniej na denerwowanie Tomka przez opieranie się jego zdaniu.

Rozdział II

BOŻYSZCZA PANI TULLIVER, CZYLI BÓSTWA DOMOWE

Kiedy Tomek i Madzia wysiedli z dyliżansu, minęło pięć godzin od wyjazdu dziewczynki z domu; ze strachem myślała, że może ojciec jej potrzebował i na próżno pytał o swoją dziewuszkę. Nie wyobrażała sobie, by przez ten czas mogły zajść inne zmiany.

Spiesznie przeszła żwirowaną ścieżką do drzwi i stanęła w nich pierwsza, zatrzymał ją jednak i zdumiał dziwny zapach tytoniu. Drzwi od bawialni były uchylone – stamtąd właśnie dochodził ten zapach. Dziwne; czyżby ktoś z gości palił w takiej chwili? Może matka tam jest? Jeśli tak, trzeba jej powiedzieć, że Tomek przyjechał. Zdumiona i zaskoczona Madzia już miała otworzyć drzwi, kiedy nadszedł Tomek i razem zajrzeli do bawialni. Siedział tam jakiś ordynarny, ciemny mężczyzna – twarz jego Tomek skądś sobie niewyraźnie przypominał – rozparty w fotelu ojca; palił, a obok niego stał dzbanek i szklanka.

Wyjaśnienie natychmiast przyszło Tomkowi do głowy. „Egzekutor w domu” i „wyprzedaż” – te słowa słyszał często, nawet jako mały chłopiec, a były one nieodłączną częścią hańby i nędzy, „ruiny”, straty wszystkich pieniędzy – przejścia do stanu biednych, pracujących ludzi. Właściwie to oczywiste, że tak się stało, skoro ojciec stracił cały majątek. Chłopiec nie przypuszczał, by mogły istnieć inne przyczyny tej właśnie nieszczęsnej sytuacji niż przegrany proces. Lecz ten bezpośredni dowód upadku był o wiele bardziej bolesny dla Tomka niż najgorsze przewidywania. Zdawało mu się, jakby prawdziwe kłopoty teraz się dopiero zaczęły; było to jak dotknięcie obolałego nerwu w porównaniu z poprzednim jego tępym bólem.

– Dzień dobry – odezwał się człowiek, wyjmując fajkę z ust, z niezdarną, zakłopotaną grzecznością. Te dwie zaskoczone twarze trochę go speszyły.

Tomek jednak odwrócił się szybko bez słowa – widok był mu zbyt nienawistny. Ale Madzia nie zrozumiała, kim był obcy. Szła za Tomkiem, szepcząc: „Kto to może być? O co chodzi?”. Potem, w przypływie nagłego, nieokreślonego strachu, iż może obcy ma coś wspólnego ze zmianą, jaka pewno zaszła u ojca, popędziła jak strzała na górę. Przed drzwiami zatrzymała się, zdjęła kapturek i weszła na palcach. Było tu cicho. Ojciec leżał nieruchomo, niepomny niczego; oczy miał zamknięte, tak jak wówczas, gdy wyjeżdżała. W pokoju była służąca, lecz matki nie zastali.

– Gdzie mamusia? – szepnęła Madzia. Służąca nie wiedziała.

Dziewczynka wyszła z pokoju. 

– Tatuś leży spokojnie – powiedziała do Tomka. – Chodźmy poszukać matki. Nie wiem, gdzie ona jest.

Młynarzowej nie było na dole ani w żadnej sypialni. Dzieciom pozostawał jeszcze do przeszukania jeden pokój na górze, tak zwany składzik, w którym matka trzymała wszystką bieliznę i wszelkie cenne „najlepsze rzeczy”, które się rozpakowywało i znosiło na dół tylko od największego święta. Tomek, który wyprzedził Madzię, kiedy wracali korytarzem, otworzył drzwi i zawołał natychmiast:

– Mamo!

Pani Tulliver siedziała pomiędzy swymi nagromadzonymi skarbami. Jedna ze skrzyń z bielizną była otwarta; srebrny dzbanek do herbaty rozpakowany był z papierów, a najlepsza porcelana stała rzędem na zamkniętej skrzyni z pościelą. Na półkach ułożone były łyżki, rożny i warząchwie. Biedna kobieta siedziała, potrząsając głową i płacząc nad znakiem „Elżbieta Dodson”, wyhaftowanym w rogu jakiejś serwety, którą trzymała na kolanach; w twarzy jej rysowała się ogromna gorycz.

Na głos Tomka upuściła płótna i porwała się na nogi,

– Och, mój synku, mój synku! – szlochała, obejmując go za szyję. – Pomyśleć, że dożyliśmy tego dnia... Jesteśmy zrujnowani! Wszystko nam wyprzedadzą!... Pomyśl tylko, że też twój ojciec mógł się ze mną ożenić i do tego mnie doprowadzić! Nic już nie mamy... Jak żebracy... Pójdziemy do przytułku...

Ucałowała go, potem usiadła znowu i wzięła na kolana inny obrus, rozłożyła go, by obejrzeć wzór, a dzieci tymczasem stały, zamroczone nieszczęściem, a w głowach ich szumiały tylko dwa słowa: „żebracy” i „przytułek”.

– I pomyśleć, że sama to wszystko przędłam – zaczęła znowu, podnosząc po kolei sztuki bielizny i oglądając je z przejęciem o tyle dziwniejszym i budzącym większą litość, że ta tęga jasnowłosa kobieta zawsze była tak bierna i spokojna. Jeżeli irytowała się kiedy, to na bardzo krótko. – ...A Job Haxey tkał je i przyniósł sam na plecach do domu, jeszcze pamiętam, jak stanął w drzwiach; ani mi wtedy było w głowie wychodzić za twojego ojca! A wzór sama wybrałam – i tak są pięknie wybielone! Poznaczyłam je, jak nikt nie potrafi – trzeba ciąć płótno, żeby wypruć znaki, to specjalny ścieg. I wszystko ma być wyprzedane, pójdzie w obce ręce!... Może je potną nożami i zniszczą, jeszcze nim umrę! Nie dostaniesz nigdy ani jednego z nich, synku – mówiła, spoglądając na Tomka oczyma pełnymi łez – a dla ciebie je chciałam zatrzymać. Chciałam, żebyś ty dostał wszystkie w ten wzór. Madzia mogła wziąć w te duże kwadraty – one gorzej wyglądają, jak się na nich ustawi nakrycia...

Tomek był poruszony do żywego, ale w następnej już chwili opanowała go złość. Twarz jego poczerwieniała, kiedy mówił:

– Ale czy nasze ciotki i wujowie pozwolą na wyprzedaż tych rzeczy, mamo? Czy oni o tym wiedzą? Przecież nie pozwolą na sprzedaż twojej bielizny stołowej. Czy posłałaś po nich?

– Tak, wysłałam natychmiast Łukasza, kiedy przyjechali egzekutorzy, i ciocia Pullet była tutaj... och, mój Boże, jak ona płakała, mówiła, że twój ojciec zhańbił moją rodzinę i teraz wszyscy w całym hrabstwie języki sobie na nas strzępią, i że kupi dla siebie te obrusy w cętki, bo ich zawsze miała za mało, i że nie pójdą w obce ręce, ale ona ma tyle obrusów w kratę, więcej niż trzeba (w tym miejscu pani Tulliver zaczęła układać obrusy w skrzyni, wygładzając automatycznym ruchem fałdy). I wujaszek Glegg też był i powiedział, że trzeba wykupić coś, żebyśmy mieli na czym spać, ale że pomówi z ciotką... I przyjeżdżają wszyscy na naradę... Ale ja wiem, że nikt z nich nie weźmie mojej porcelany – dodała, odwracając się w kierunku filiżanek i spodków – ...bo wszyscy krzywili na nią nosy, kiedy ją kupowałam; nie podobała im się ta mała złota gałązka, co to tak leci przez wzór między kwiatami. Ale nikt z nich nie ma lepszej porcelany, nawet ciotka Pullet, a ja ją kupiłam za własne pieniądze, za oszczędności, co je zbierałam, odkąd skończyłam piętnasty rok... i ten srebrny dzbanek do herbaty też – twój ojciec grosza na niego nie dał. I pomyśleć, że się ożenił ze mną i do tego mnie doprowadził!

Pani Tulliver znowu wybuchnęła płaczem i przez chwilą szlochała z chusteczką przy oczach, a potem odłożyła ją i ciągnęła proszącym tonem, wciąż jeszcze we łzach, jakby ją kto zmuszał do mówienia, nim zdołała się opanować:

– A powtarzałam mu przecież nieraz: „Rób, co chcesz, ale nie chodź po sądach”. I co ja więcej mogłam zrobić? Musiałam siedzieć z założonymi rękami i patrzeć, jak się trwoni moje pieniądze i to, co powinno przejść na moje dzieci! Nigdy nie dostaniesz ani pensa, synku, nigdy, ale to nie twojej matki wina!...

Wyciągnęła do Tomka rękę, spoglądając na niego bezradnie i żałośnie dziecinnymi niebieskimi oczyma. Biedny chłopiec podszedł i ucałował ją, a ona przytuliła się do niego całym ciałem. Po raz pierwszy w życiu Tomek poczuł żal do ojca. Wrodzona skłonność do zrzucania winy na kogoś innego nie działała dotychczas nigdy w stosunku do ojca, bo po prostu przyzwyczajony był myśleć o nim dobrze dlatego, że był ojcem Tomka Tullivera. Teraz jednak skłonność ta, pod wpływem żalów matki, znalazła sobie inny tor i z oburzeniem chłopca na Wakema zaczęło się mieszać oburzenie innego rodzaju. Może ojciec mógł zapobiec temu ich strasznemu upadkowi i temu, że wszyscy strzępią sobie na nich języki i mówią o nich z pogardą. Nikt jednak nie będzie mówił długo z pogardą o Tomku Tulliverze. Jego wrodzona siła i wewnętrzna twardość zaczęły krzepnąć pod dwojakim wpływem: niechęci do ciotek i świadomości, że musi się zachowywać jak mężczyzna i opiekun matki.

– Nie martw się, mamo – powiedział serdecznie. – Niedługo już będę mógł zarabiać. Dostanę jakąś posadę.

– Niech ci Bóg błogosławi, synku – pani Tulliver była trochę uspokojona. Potem, rozglądając się, dodała smutno: – Ale nie byłoby mi tak ciężko, gdybym mogła zatrzymać te rzeczy z moim nazwiskiem.

Madzia patrzyła na nich, a gniew w niej wzbierał. Niedomówienia i zarzuty pod adresem jej ojca – ojca, który leży tam pogrążony w śmierci za życia – zmiotły całe jej współczucie wobec żalów o obrusy i porcelanę. Do złości za te pretensje doszła jeszcze egoistyczna wściekłość za to, że Tomek w milczącym porozumieniu z matką wykluczał siostrę z kręgu wspólnie dotkniętych nieszczęściem. Nie przejmowała się już teraz prawie wcale tym, że matka jej nie docenia, ale bolało ją dotkliwie, jeżeli Tomek zgadzał się na to, chociażby biernie. Biedna Madzia z całą pewnością nie była naturą poświęcającą się innym bez reszty, lecz kiedy miłość jej była mocna, miała też duże wymagania. Wreszcie dziewczynka wybuchnęła wzburzonym, prawie gwałtownym tonem:

– Jak możesz tak mówić, mamusiu! Jakbyś dbała tylko o to, na czym jest twoje nazwisko, a nie o to, na czym jest również nazwisko tatusia! Jak można przejmować się czymś innym niż ojcem! Teraz, kiedy tam leży i może już nigdy do nas nie przemówi! Tomku, ty też powinieneś to powiedzieć, nie powinieneś pozwalać na krytykowanie tatusia!

Madzia dławiła się prawie bólem połączonym ze złością; wyszła z pokoju i zajęła stare miejsce na łóżku ojca. Serce jej rwało się ku niemu mocniej niż zwykle na myśl, że ludzie będą go winić. Madzia nienawidziła krytyki. Całe życie była krytykowana i nic jej z tego nie przyszło, oprócz napadów złości. Ojciec zawsze jej bronił i usprawiedliwiał ją, a serdeczne wspomnienie tej czułości było w niej siłą, z pomocą której potrafiłaby dla niego wszystko znieść i zrobić.

Wybuch Madzi zdumiał Tomka. Tłumaczyć jemu i matce, co jest słuszne! Powinna była już zapomnieć o tych zuchwałych wyzywających manierach. Poszedł jednak zaraz do pokoju ojca, a widok, jaki tam ujrzał, wzruszył go do głębi i zmył wszelkie wrażenia ostatniej godziny. Kiedy Madzia zobaczyła, jak bardzo brat jest poruszony, podeszła do niego, objęła go za szyję, kiedy usiadł koło łóżka – i tak dwoje dzieci zapomniało o wszystkim, z wyjątkiem tego, że mają jednego ojca i jeden smutek.

Rozdział III

RADA RODZINNA

Następnego dnia o godzinie jedenastej ciotki i wujowie zebrali się na naradę. W dużej bawialni zapalono na kominku, a biedaczka młynarzowa, w niejasnym przekonaniu, że to wielka okazja, coś takiego jak pogrzeb, odwinęła pompony od sznurków do dzwonków i rozpięła zasłony, układając je w piękne fałdy – potem zaś rozejrzała się wokół i smutnie potrząsając głową, spoglądała na lśniące blaty i nogi stołowe, którym nawet siostra Pullet nie mogła zarzucić braku połysku.

Nie spodziewano się pana Deane’a – wyjechał gdzieś w interesach, pani Deane jednak zjawiła się punktualnie w zgrabnym nowym gigu z budą, powożonym przez służącego w liberii, co, zdaniem niektórych jej przyjaciółek w St. Ogg’s, rzucało wyraźne światło na pewne cechy charakteru tej damy. Pan Deane robił karierę równie błyskawicznie, jak pan Tulliver ją kończył; w domu pani Deane bielizna i zastawa stołowa Dodsonów zaczynały teraz zajmować niższe miejsce, pozycję podrzędną w stosunku do ładniejszych rzeczy, zakupionych w ostatnich latach. Zmiana ta wywołała chwilowe ochłodzenie siostrzanych stosunków z panią Glegg; ta ostatnia uważała, iż Zuzia zaczyna postępować „jak i reszta” i wkrótce duch Dodsonów zaginie u wszystkich z wyjątkiem jej i, da Bóg, bratanków noszących nazwisko Dodsonów w dalekim, rodzinnym Wolds. Mniej się, oczywiście, dostrzega wad u ludzi, którzy znajdują się w pewnej odległości, niż u tych, których mamy bezpośrednio na widoku; zbyteczne wydają się badania, dlaczego Homer nazywa Etiopów „nieskazitelnymi”, jeśli weźmiemy pod uwagę odległą pozycję geograficzną Etiopii oraz fakt, jak mało Grecy mieli z nimi wspólnego.

Pani Deane przyjechała pierwsza. Kiedy zasiadła w dużej bawialni, pani Tulliver wyszła do niej, a ładną jej twarz wykrzywiał grymas, jakby przedtem płakała. Młynarzowa nie była kobietą skłonną do łez, chyba w momentach, kiedy możliwość utraty mebli rysowała się specjalnie wyraźnie; uważała jednak, że całkowity spokój nie przystoi w dzisiejszych okolicznościach.

– Och, cóż to za świat, moja droga! – zawołała, wchodząc. – Co za nieszczęście! Mój Boże!

Pani Deane, kobieta o wąskich wargach, wygłaszała przy specjalnych okazjach krótkie, dobrze przemyślane mowy, które później powtarzała mężowi, pytając go, czy były odpowiednie.

– Tak, Bessy – powiedziała z rozmysłem – świat nasz jest zmienny i nie wiemy dzisiaj, co się może stać jutro. Ale trzeba być przygotowanym na wszystko i jeżeli nieszczęście jest nam zesłane, pamiętajmy, że nie zostało zesłane bez przyczyny. Bardzo ci współczuję jako twoja siostra i jeżeli doktor zapisze twemu mężowi galaretkę, mam nadzieję, że mnie o tym powiadomisz; przyślę ją chętnie. Słuszne jest, żeby w czasie choroby był odpowiednio doglądany.

– Dziękuję, Zuziu – odparła pani Tulliver nieco słabym głosem, zdejmując pulchną rękę z chudej dłoni siostry. – Jak dotąd nie było jeszcze mowy o galaretce. – A po chwili dodała: – Na górze mam tuzin słoików galaretki... nigdy już więcej nie będę jej w nich robiła!

Kiedy wymawiała ostatnie słowa, głos jej jakby się trochę załamał, lecz w tej chwili uwagę młynarzowej zwrócił odgłos kół. Przyjechali państwo Glegg, a natychmiast za nimi państwo Pullet.

Pani Pullet weszła zapłakana, co w każdym wypadku było kwintesencją jej poglądów na życie, a co, w tym szczególnym wypadku, wyrażało jej ogólny pogląd na sprawę.

Pani Glegg miała na sobie najbardziej nastrzępione loczki i suknie, które sprawiały wrażenie zmartwychwstałych niedawno z niezwykle ciasnej trumny; strój ten został wybrany z najmoralniejszych pobudek i chęci wpojenia w Bessy i dzieci głębokiej pokory.

– Pani G., może usiądziesz bliżej kominka? – zapytał jej mąż, nie chcąc zajmować wygodniejszego miejsca, nie zaproponowawszy go wprzódy żonie.

– Widzisz przecież, że już tutaj usiadłam, mój drogi – odparła wyniosła kobieta. – Możesz się sam smażyć przy kominku, jeśli masz na to ochotę.

– Jak chcesz – odparł pan Glegg dobrodusznie, siadając. – A jak się ma ten biedak na górze?

– Doktor Turnbull uważa, że dziś rano jest o wiele lepiej – odparła młynarzowa. – Bardziej był przytomny i mówił do mnie; ale dotąd nie poznał Tomka – patrzy na biedaka, jakby to był obcy, chociaż powiedział coś raz o Tomku i o kucyku. Doktor powiada, że pamięć mu się bardzo cofnęła i nie poznaje Tomka, bo myśli o nim jak o malcu. Och, Boże, Boże!

– Myślę, że to woda dostała mu się do mózgu – rzekła ciotka Pullet, odwracając się, bo właśnie z melancholijną miną poprawiała czepeczek przed stojącym lustrem. – Dobrze, jeśli jeszcze kiedy wstanie, a nawet jeśli wstanie, to na pewno taki zdziecinniały jak ten biedak, pan Carr. Karmili go łyżką, jakby miał trzy lata. Nie mógł ruszyć ręką ani nogą – ale jemu to kupili krzesło na kółkach i wzięli kogoś, kto go woził, a na to nie będzie cię stać, moja Bessy.

– Siostro – odezwała się pani Glegg surowo – o ile wiem, zebraliśmy się tutaj dziś rano, żeby się naradzić, co robić, skoro ta hańba spadła na rodzinę, a nie gadać o obcych ludziach, którzy nie są nikim z nas. Pan Carr nie należał do naszej rodziny ani też nie był z nami w żaden sposób związany, o ile dobrze pamiętam.

– Janko – odparła pani Pullet prosząco, naciągając znowu rękawiczki i z podnieceniem wygładzając je na palcach – jeśli chcesz powiedzieć coś nieprzyjemnego o panu Carr, to proszę cię, nie mów tego przy mnie. Ja wiem, jaki on był – dodała z westchnieniem. – Miał taki krótki oddech, że z trzeciego pokoju mogłaś go usłyszeć.

– Zosiu! – z oburzeniem i niesmakiem zawołała pani Glegg. – Wciąż mówisz o ludzkich dolegliwościach! To nieprzyzwoite! Powtarzam jeszcze raz to, co powiedziałam przed chwilą, że nie przyjechałam tu, żeby rozprawiać, czy znajomi mają krótki oddech, czy długi! Jeżeli nie zebraliśmy się tu wszyscy po to, żeby wysłuchać, co każdy zrobi, żeby ochronić siostrę i jej dzieci od łaski parafii, to ja wracam. Jedno nie poradzi sobie z tym wszystkim, tak myślę. Chyba nie przypuszczacie, że ja zrobię wszystko?

– Ale, Janko – odparła pani Pullet – wcale nie widzę, żebyś ty się tak pchała z tym robieniem. O ile wiem, jesteś tu pierwszy raz, odkąd wiadomo, że egzekutor przyjechał do domu; a ja byłam tu wczoraj, żeby spojrzeć na bieliznę i rzeczy Bessy, i powiedziałam jej, że kupię ten komplet w cętki. Nie mogłam powiedzieć więcej, bo jeśli idzie o dzbanek do herbaty, którego ona nie chce wydać z rodziny, to chyba każdy zrozumie, że nic mi po dwóch srebrnych dzbankach, nawet gdyby on nie miał prostego dzióbka – ale ten adamaszek w cętki zawsze bardzo lubiłam.

– Żeby można było tak zrobić, żeby mój dzbanek do herbaty i porcelana, i najlepsze solniczki, i pieprzniczki nie poszły na sprzedaż – odezwała się błagalnym głosem biedna młynarzowa. – I szczypce do cukru, pierwsze rzeczy, jakie kupiłam.

– Temu się nie da zaradzić, widzi szwagierka – tłumaczył pan Glegg. – Jeśli ktoś z rodziny będzie je chciał kupić, to może, ale każda rzecz musi iść pod młotek.

– I trudno się spodziewać – dodał wuj Pullet z niezwykłą u niego niezależnością sądu – żeby rodzina szwagierki miała zapłacić za rzeczy więcej niż to, co inni będą chcieli dać. Na licytacji wszystko może iść za psi grosz.

– Och, Boże, Boże! – zawołała młynarzowa. – Pomyśleć tylko, że tak sprzedadzą moją porcelanę, a kupiłam ją już po ślubie, tak jak i wy waszą, Janko i Zosiu, a wiem, że nie lubiłyście mojej przez tę gałązkę, ale dla mnie ona była taka ładna; i ani jedna sztuka nie jest stłuczona, bo sama ją zmywałam, a na filiżankach są tulipaniki – i róże – przyjemność popatrzeć. Żadna z was by nie chciała, żeby jej porcelana poszła za psi grosz i żeby ją inni tłukli, chociaż twoja jest taka bezbarwna, Janko – biała i pożłobiona, a kosztowała dużo mniej niż moja. I pieprzniczki – wiesz, Zuziu, jestem pewna, że ty chciałabyś je mieć, bo słyszałam, jak mówiłaś kiedyś, że ci się podobają.

– Nie mam nic przeciwko temu, żeby kupić trochę najlepszych rzeczy – odparła pani Deane nieco wyniośle. – Dodatkowe rzeczy zawsze się zmieszczą w naszym domu.

– Najlepsze rzeczy! – wykrzyknęła pani Glegg tonem, który rozsadzała surowość nagromadzona przez długie milczenie. – Cierpliwość mnie opuszcza, jak słyszę, że mówicie tu o najlepszych rzeczach, o kupowaniu tego i tamtego, o srebrze i porcelanie. Musisz wreszcie zrozumieć, kim ty teraz jesteś, Bessy, i nie myśleć o srebrze i porcelanie, ale o tym, czy dostaniesz łóżko z materacem, żebyś się miała na czym położyć, kołdrę do przykrycia i stołek, żebyś miała na czym siedzieć. I musisz pamiętać, że jeśli je dostaniesz, to tylko dlatego, że twoi bliscy ci je kupili, bo ty od nich zależysz we wszystkim; twój mąż choruje tam, niezdatny do niczego, i nie ma złamanego szeląga przy duszy. Mówię to tylko dla twojego dobra, bo powinnaś zrozumieć, do czego zeszłaś i jaką hańbę twój mąż ściągnął na naszą rodzinę; musisz teraz o każdą rzecz prosić i być pokornego serca.

Pani Glegg przerwała, bo tak energiczne słowa dla dobra innych są z natury swej wyczerpujące. Pani Tulliver zawsze czuła w stosunkach rodzinnych przygniatającą wyższość siostry Janki; od najmłodszych lat znosiła cierpliwie jarzmo nałożone jej przez starszą siostrę. Odezwała się więc teraz błagalnie:

– Przecież ja nikogo o nic nie proszę, Janko, tylko żeby kupili rzeczy, co im przypadną do serca, takie, które przyjemnie mieć w domu, żeby nie poszły w obce ręce na zmarnowanie. Nigdy nie prosiłam ani słowem, żeby mieli coś kupować dla mnie i moich dzieci, chociaż przecież sama przędłam ten len, a kiedy się Tomek urodził, to zaraz na początku, jeszcze jak leżał w kołysce, myślałam, że wszystkie te rzeczy, co je kupiłam za własne pieniądze i tak koło nich chodziłam, że one będą dla niego. Ale ani słowem was nie prosiłam, żebyście na mnie wydawały swoje pieniądze. Nie wiem, co mój mąż robił dla swojej siostry, i pewno lepiej byłoby dzisiaj dla nas, gdyby nie pożyczał pieniędzy albo przynajmniej upomniał się o nie później.

– No, no – łagodnie wtrącił pan Glegg – nie patrzmy się na to aż tak ponuro. Co się stało, to się nie odstanie. Znajdziemy wszyscy jakiś sposób, żeby kupić szwagierce to, co potrzeba. Oczywiście, jak żona mówiła, muszą to być rzeczy zwykłe, codziennej potrzeby. Nie można myśleć o tym, co niekonieczne. Stół, kilka krzeseł, statki kuchenne, porządne łóżko i takie rzeczy. Co tam, sam jeszcze pamiętam dni, kiedy to nie wiedziałem, czy będę spał na kupie worków, czy na podłodze. Trzymamy naokoło siebie dużo niepotrzebnych rzeczy dlatego tylko, że mamy pieniądze na zbyciu.

– Mój drogi – przerwała mu żona – może będziesz tak uprzejmy i pozwolisz mi mówić, zamiast wyjmować mi słowa z ust. Co to ja chciałam powiedzieć? Aha, Bessy, ładnie ci to mówić, żeś nas nie prosiła o nic dla siebie. Pozwól mi powiedzieć, żeś nas powinna prosić. A skądże ty weźmiesz pieniądze na życie, jeśli ci twoja rodzina nie pomoże? Musiałabyś iść na łaskę parafii. Powinnaś o tym wiedzieć i pamiętać, a nas prosić pokornie, żebyśmy zrobili dla ciebie, co możemy, zamiast tu się puszyć i gadać, żeś nas nigdy o nic nie prosiła!

– Mówiła szwagierka o Mossach i o tym, co Tulliver dla nich zrobił – wtrącił wuj Pullet, który, jeśli chodziło o wyłożenie pieniędzy, stawał się nagle ogromnie pomysłowy. – Oni, zdaje się, blisko z wami żyją. Powinni również, jak i my wszyscy, coś tu pomóc; a jeżeli Tulliver pożyczał im pieniądze, trzeba ich zmusić, żeby je teraz oddali.

– A właśnie – przytaknęła pani Deane. – Sama o tym myślałam. Jak to się stało, że państwo Moss nie przyjechali spotkać się z nami? Powinni przecież tu być i zrobić, co do nich należy.

– Ach, Boże! – zawołała młynarzowa. – Ja ich tam wcale nie zawiadamiałam o wszystkim – oni mieszkają tak daleko, na samym krańcu Basset, i nigdy o niczym nie wiedzą, chyba że pan Moss pojedzie na targ. Nawet o nich nie pomyślałam! Ale może Madzia do nich posłała – ona tak zawsze lubiła ciotkę Moss.

– A dlaczego nie ma tu twoich dzieci, Bessy? – zapytała pani Pullet, słysząc wzmiankę o Madzi. – Powinny wysłuchać, co ich ciotki i wujowie mają do powiedzenia. A Madzia – przecież to ja w połowie opłacam jej pensję, powinna więcej myśleć o cioci Pullet niż o cioci Moss. Mogę umrzeć nagle, zaraz po powrocie do domu. Nic nigdy nie wiadomo.

– Gdyby się postąpiło po mojemu – dodała pani Glegg – dzieci byłyby w tym pokoju od początku. Czas, żeby się dowiedziały, od kogo się mogą spodziewać pomocy, i czas, żeby im ktoś powiedział, czym teraz są i do jakiej doszły biedy, i wytłumaczył, co muszą cierpieć przez ojca.

– To pójdę po nie – zgodziła się z rezygnacją pani Tulliver. Była teraz zupełnie zmiażdżona, a o swoich skarbach w komórce myślała już tylko z najgłębszą rozpaczą.

Poszła na górę zawołać Madzię i Tomka, którzy siedzieli w pokoju ojca, i już miała wracać na dół, kiedy na widok drzwi prowadzących do składziku nowa myśl zaświtała jej w głowie. Weszła do środka, a dzieciom kazała zejść na dół samym.

Kiedy brat z siostrą wchodzili do pokoju, ciotki i wujowie znajdowali się w pośrodku gorącej dysputy. Dzieci wchodziły niechętnie, z wewnętrznym oporem; choć bowiem praktyczna przemyślność Tomka, pobudzona do czynu wczorajszymi przeżyciami, kazała mu przygotować plan, który chciał przedstawić jednej z ciotek lub jednemu z wujów, mimo to chłopiec nie był bynajmniej przyjaźnie usposobiony do krewnych; bał się spotkania z nimi wszystkimi na raz, tak jak obawiałby się dużej dawki jakiegoś skoncentrowanego lekarstwa, które można jeszcze znieść w małych dawkach. Jeśli zaś chodzi o Madzię, to tego ranka była w specjalnie smutnym nastroju; o trzeciej nad ranem zawołano ją do ojca, a że położyła się późno, ogarniało ją teraz dziwne, senne zmęczenie, które przychodzi zawsze po czuwaniu nad chorym podczas chłodnych godzin wczesnego świtania, kiedy to życie, rodzące się na zewnątrz, w świetle dziennym, wydaje się bez znaczenia, jest tylko krawędzią godzin spędzanych w mrocznym pokoju. Wejście dzieci przerwało rozmowę. Odbyli melancholijną i milczącą ceremonię ściskania wszystkich rąk, po czym wujek Pullet, gdy Tomek zbliżył się do niego, zaczął:

– No, młodzieńcze, właśnieśmy mówili, że przydałoby nam się twoje pióro i atrament. Pewno teraz znakomicie piszesz po tak długich naukach, co?

– No, no – wtrącił wuj Glegg z łagodną naganą w głosie – musimy teraz zobaczyć, co też dobrego przyszło z tych twoich nauk, w które twój ojciec włożył tyle pieniędzy. Gdy się pieniądze i ziemię puściło, wiedza zostaje najcenniejszą siłą.

– Przyszedł czas, mój chłopcze, kiedy trzeba sprawdzić, ile to dobrego wyniknie z twoich nauk. Zobaczymy, czy potrafisz lepiej dać sobie radę niż ja, bo ja to tam żadnych szkół za sobą nie miałem i bez nich robiłem majątek. Tylko że ja na początku obywałem się byle czym, starczała mi miska kaszy i skórka chleba z kawałkiem sera. A to będzie dla ciebie trudniejsze, młodzieńcze, boś przyzwyczaił się do dobrego życia i dobrych szkół.

– Musi się do tego wziąć – przerwała ciotka Glegg energicznie – czy to dla niego trudne, czy nie. Nie potrzebuje się zastanawiać, co jest trudne, tylko musi dobrze zrozumieć, że rodzina nie będzie płacić za jego lenistwo i luksusy; musi wypić piwo, które mu ojciec nawarzył, i pogodzić się z biedą i ciężką pracą. I musi być pokorny i wdzięczny wobec ciotek i wujów za to, co robią dla jego rodziców, którzy byliby wyrzuceni na ulicę i musieli iść do przytułku, gdyby im rodzina nie pomogła. Tak samo jego siostra – dodała pani Glegg, spoglądając surowo na Madzię, która usiadła na sofie koło ciotki Deane, pociągnięta tam myślą, że przecież to matka Lucy – musi się ugiąć i być pokorna i pracowita. Bo już nie będzie miała służących na wysługi – niech to sobie zapamięta. Musi pracować w domu i szanować, i kochać swoje ciocie, które tyle dla niej zrobiły i oszczędzały pieniądze, żeby je później zostawić dla swych siostrzeńców i siostrzenic.

Tomek wciąż stał przy stole w samym środku zebranych. Twarz poczerwieniała mu wyraźnie i wcale nie wyglądał na pokornego, ale chciał właśnie powiedzieć tonem pełnym szacunku coś, co sobie przedtem obmyślił. Wtem drzwi się otwarły i weszła młynarzowa.

Biedaczka niosła małą tackę, na której ustawiła swój srebrny dzbanek do kawy, jedną filiżankę ze spodkiem, pieprzniczkę i solniczkę oraz szczypce do cukru.

– Zobacz – zwróciła się do pani Deane, stawiając tacę na stole – myślałam, że jak jeszcze raz spojrzysz na ten dzbanek – tak dawno go nie widziałaś – to może bardziej ci się spodoba; świetnie parzy się w nim herbatę... i jest do niego podstawka, i wszystko. Mogłabyś go używać na co dzień albo odłożyć dla Lucy, kiedy ona zajmie się gospodarstwem. Tak bardzo nie miałabym chęci, żeby go kupili „Pod Złotego Lwa”. – Łzy napływały do oczu biedaczki, a serce jej wzbierało bólem. – Mój dzbanek do herbaty, który kupiłam, jak wyszłam za mąż! I pomyśleć, że go porysują i będą stawiać przed podróżnymi i obcymi, a na nim jest mój monogram, o, spójrzcie tutaj, E. D. – i każdy go będzie oglądał!

– Oj, oj. – Ciotka Pullet z głębokim smutkiem potrząsnęła głową. – Strasznie pomyśleć, że twoje panieńskie inicjały będą chodzić po ludziach. Nigdy tego nie było w naszej rodzinie. Wielkie dotknęło cię nieszczęście, Bessy. Ale powiedz mi, co przyjdzie z kupowania dzbanka, jeśli zostają jeszcze obrusy i łyżki, i tyle rzeczy, które pójdą na licytację, a na wielu z nich całe twoje nazwisko... i jeśli w dodatku on ma ten prosty dziobek?

– Hańby rodzinnej – wtrąciła ciotka Glegg – nie zmyje się kupowaniem dzbanków. Hańbą było, że jedna z rodziny wyszła za mąż za człowieka, który ją przywiódł do nędzy. Hańba, że mają ich wyprzedać. Nie możemy tego utrzymać w tajemnicy przed ludźmi.

Madzia porwała się z sofy, słysząc tę aluzję do ojca, ale Tomek spostrzegł jej ruch i zaczerwienione policzki w sam czas, by nie dać jej mówić. 

– Spokój, Madziu – rzekł rozkazującym tonem, odpychając ją na bok. Jak na piętnastoletniego chłopca, był to niepospolity dowód samoopanowania i zmysłu praktycznego, bo kiedy ciotka Glegg przestała mówić, on sam zaczął spokojnym i pełnym szacunku tonem, choć głos drżał mu lekko, słowa ciotki bowiem dotknęły go do żywego:

– Wobec tego, ciociu – tu spojrzał pani Glegg prosto w oczy – jeżeli uważa ciocia, że wyprzedaż u nas będzie hańbą dla rodziny, czy nie lepiej byłoby w ogóle jej zapobiec? I jeżeli ciocia i ciocia Pullet – tu spojrzał na tę drugą – myślą zostawić w zapisie jakieś pieniądze mnie i Madzi, to czy nie lepiej dać je teraz i spłacić dług, za który zostaniemy wyprzedani, i tak oszczędzić matce rozstania z jej meblami?

Przez kilka chwil panowała cisza, bo każdy, nie wyłączając Madzi, zdumiony był nagłą męskością tonu chłopca. Pierwszy odezwał się wujek Glegg:

– No, no, młodzieńcze! Pokazuje się, że umiesz już coś niecoś. Ale musisz pamiętać o procencie. Twoje ciotki dostają od swoich kapitałów pięć procent, które stracą, jeśli ci dadzą pieniądze z góry. O tym nie pomyślałeś.

– Mógłbym pracować i spłacać to co roku – odparł szybko Tomek. – Zrobiłbym wszystko, żeby oszczędzić matce rozstania z jej rzeczami.

– Ładnie powiedziane! – zawołał wujek Glegg z podziwem. Przytakiwał Tomkowi, nie zastanawiając się nad wykonalnością jego propozycji. Miał jednak nieszczęście spowodować tym irytację żony.

– Tak, mój drogi – rzekła z gniewnym sarkazmem. – Jaka to przyjemna dla ciebie praca wydawać moje pieniądze, te, co to udawałeś, że je zostawiasz do mojej dyspozycji. I to moje pieniądze, od mojego własnego ojca, a nie twoje. Oszczędzałam je, dokładałam do nich sama i prawie co rok miałam więcej do odłożenia! I te pieniądze mają iść na cudze meble i zachęcać do ekstrawagancji i życia w luksusie ludzi, którzy nie mają z czego żyć? I mam zmienić testament czy też zrobić kodycyl i zostawić po śmierci dwieście czy trzysta funtów mniej? Ja, co zawsze postępowałam słusznie i rozsądnie – najstarsza w rodzinie? Mam puścić moje pieniądze! Mam je trwonić na tych, co mieli takie same możliwości jak ja, tylko byli szaleni i rozrzutni! Ty, siostro – zwróciła się do pani Pullet – ty możesz robić, jak chcesz, możesz pozwalać, żeby cię mąż rabował z pieniędzy, które ci raz dał, ale ja nie z takich!

– A cóż to za gorączka, Janko! – zaniepokoiła się pani Pullet. – Krew ci na pewno poszła do głowy i trzeba ci będzie stawiać bańki. Bardzo mi żal Bessy i jej dzieci, ciągle muszę o nich myśleć w nocy, bo bardzo źle sypiam po tym nowym lekarstwie; ale jeżeli ty nie wyjdziesz mi na pół drogi, to nie mam po co myśleć, jak im pomóc.

– Trzeba się jeszcze nad jednym zastanowić – rzekł pan Glegg. – Nie ma po co spłacać tego długu i zatrzymywać mebli, kiedy pozostają długi sądowe, które zabiorą każdy szyling i więcej, niż się dostanie za ziemię i inwentarz – tak mi powiedział adwokat Gore. Musimy zachować nasze pieniądze, żeby utrzymać tego biedaka, który nie może jeszcze ani jeść, ani pić, a nie wydawać je na meble. Taka jesteś szybka, Janko, jakbym ja nie wiedział, co jest rozsądne, a co nie.

– No to mów rozsądnie – odparła żona powoli, głośno i przesadnie, pochylając znacząco głowę ku niemu.

Podczas tej rozmowy mina wydłużyła się Tomkowi, a wargi poczęły mu drżeć; postanowił jednak, że się nie załamie. Będzie się zachowywał jak mężczyzna. Madzia, przeciwnie, po chwilowym zachwycie nad mową brata przeszła w nastrój wrzącego oburzenia. Matka stała tuż przy boku Tomka; od chwili gdy zaczął mówić, przywarła mu do ramienia. Madzia porwała się nagle i wysunęła przed nich z oczyma błyszczącymi jak u młodej lwicy.

– Więc po coście tu przyszli! – wybuchnęła. – Po co tu gadacie, wtrącacie się w nasze sprawy i urągacie nam, jeśli wcale nie chcecie pomóc mojej biednej matce! Waszej własnej siostrze! Nie macie serca dla niej, kiedy znalazła się w biedzie. Nic nie chcecie poświęcić, żeby jej zmniejszyć ból, chociaż na pewno nie pożałowalibyście tego nigdy! Jeśli tak, to wynoście się stąd i nie przychodźcie tu wytykać błędów mojego tatusia! On był lepszy niż wy wszyscy... on był dobry... on by wam pomógł, gdybyście się znaleźli w nieszczęściu! Tomek i ja nie chcemy waszych pieniędzy, nigdy ich nie weźmiemy, jeśli wy nie chcecie pomóc naszej matce! Wolimy ich nie brać, obejdziemy się bez was!

Rzuciwszy to wyzwanie ciotkom i wujom, Madzia stanęła w milczeniu, a jej wielkie ciemne oczy patrzyły na nich wyzywająco, jakby dziewczynka gotowa była ponieść wszelkie konsekwencje.

Pani Tulliver skamieniała z przerażenia – w tym szalonym wybuchu było coś groźnego – nie wiedziała, jak po takich słowach życie może się toczyć dalej. Tomek był zły: co przyjdzie z takiego gadania? Ciotki przez chwilę zaniemówiły ze zdumienia. Wreszcie wydało im się, że w przypadku tak niesłychanego szaleństwa właściwszy będzie komentarz niż jakakolwiek odpowiedź.

– Nie będziesz miała końca kłopotów z tym dzieckiem, Bessy – zaczęła pani Pullet. – Jeśli chodzi o śmiałość i niewdzięczność, to ona bije wszystkich. To straszne. Lepiej, żebym nie była płaciła za to jej uczenie, bo jest teraz gorsza niż przedtem.

– To właśnie zawsze mówiłam – dodała pani Glegg. – Innych może ona zdziwiła, ale nie mnie. Powtarzałam i powtarzałam, już od lat. Pamiętacie moje słowa: z tego dziecka nic dobrego nie wyrośnie, nie ma w niej nic z naszej rodziny. A jeśli idzie o jej wykształcenie, to ja nigdy o nim dobrze nie myślałam. Miałam powody, kiedy mówiłam, że ja ani pensa na to nie dam.

– No – odezwał się pan Glegg – nie marnujmy już więcej czasu na gadanie, tylko zabierzmy się do sprawy. Tomek, weź no pióro i atrament...

Podczas gdy pan Glegg mówił, za oknem ukazała się wysoka ciemna postać śpiesząca ku drzwiom.

– O, to pani Moss – rzekła pani Tulliver. – Więc jednak zła wiadomość musiała do niej dotrzeć. – Z tymi słowy poszła otworzyć drzwi, a Madzia ochoczo pośpieszyła za nią.

– Szczęśliwie się składa – oświadczyła pani Glegg. – Może się dołączyć do listy rzeczy, które trzeba kupić. Powinna dołożyć swoje, boć przecież to jej własny brat.

Pani Moss zbytnio była wzburzona, by opierać się młynarzowej, kiedy ta wciągnęła ją do bawialni automatycznie, nie zastanawiając się, że wprowadzenie biedaczki pomiędzy tyle osób w pierwszym bolesnym momencie po przyjeździe nie będzie rzeczą dla niej miłą. Wysoka, zniszczona, ciemnowłosa kobieta stanowiła wyraźny kontrast z siostrami Dodson, kiedy tak weszła w nędznej sukni, a jej szal i czepeczek wyglądały, jakby je wkładała w pośpiechu i niedbale. Robiła przy tym wrażenie zupełnie nieprzytomnej, co zawsze towarzyszy głęboko przeżywanemu strapieniu. Madzia przywarła do jej ramienia, lecz zdawało się, że pani Moss nie zauważa nikogo prócz Tomka, do którego prosto podeszła i ujęła go za rękę.

– Dzieci moje kochane – wybuchnęła – nie możecie o mnie dobrze myśleć. Niedobra ze mnie ciotka, co wszystko bierze, a nic nie da je. Jak się czuje mój biedny brat?

– Pan Turnbull mówi, że idzie ku lepszemu – odparła Madzia. – Siądź tutaj, ciociu Gritty, i nie martw się.

– Och, dziecko drogie, czuję się, jakby mnie rozdzierali na dwoje. – Pani Moss pozwoliła Madzi podprowadzić się do sofy, lecz zdawało się, że ciągle nie zauważa obecności innych. – Mamy trzysta funtów mego brata, a on ich teraz potrzebuje i wy wszyscy potrzebujecie, biedaki, ale nas musieliby wyprzedać... i te moje nieszczęsne dzieci!... Ośmioro ich jest, a najmłodsze to jeszcze i mówić dobrze nie umie! Czuję się jak złodziej! Ale naprawdę, do głowy mi nie przyszło, że mój brat...

Łzy nie pozwoliły mówić dalej biedaczce.

– Trzysta funtów! O Boże! O Boże! – zawołała pani Tulliver, która mówiąc, że jej mąż robił „jakieś rzeczy” dla swojej siostry, nie miała na myśli żadnej konkretnej sumy i tylko, jak to żona, zła była za to, że jej w nic nie wtajemniczają.

– A cóż to za szaleństwo! – wykrzyknęła pani Glegg. – Człowiek obarczony rodziną! Nie miał prawa pożyczać swoich pieniędzy w ten sposób! I to na pewno, gdybyśmy rzecz sprawdzili – bez zabezpieczenia.

Głos pani Glegg zwrócił uwagę pani Moss. Podniósłszy wzrok, odparła:

– Tak, było zabezpieczenie, mąż dał na to dokument. Żadne z nas nie myślało okradać dzieci mego brata. My nie tacy! I chcieliśmy oddać pieniądze, kiedy tylko trochę nam będzie lżej.

– Tak, ale teraz – wtrącił łagodnie pan Glegg – czy pani mąż nie ma żadnego sposobu, żeby zdobyć pieniądze? Widzi pani, to byłoby szczęście dla tych ludzi, gdyby się mogło obejść bez bankructwa Tullivera. Mąż pani ma bydło, chyba słuszne jest, żeby je na ten cel sprzedał. Nie mówię, żeby mi nie było pani żal, pani Moss.

– Och, proszę pana, nie wie pan, jak mojemu się nie wiedzie z bydłem. U nas na farmie brak bydła, ciągle go za mało, jak dawno nie było... I sprzedaliśmy całą pszenicę, i zalegamy z czynszem... ale chcielibyśmy zrobić, co się należy, i ja pracowałabym po nocach, jeśliby co z tego przyszło... ale te moje biedne dzieci!... czworo to jeszcze takie maleństwa!...

– Nie płacz, ciociu, nie martw się – szeptała Madzia, trzymając ją za rękę.

– Czy mój mąż dał wam te pieniądze za jednym razem? – zapytała młynarzowa wciąż pogrążona w rozważaniach nad tym, co się tu działo bez jej wiedzy.

– Nie, w dwóch ratach – odparła pani Moss, wycierając oczy i czyniąc wysiłki, by powstrzymać łzy. – Ostatni raz to było po tej mojej chorobie, takiej ciężkiej, cztery lata temu, kiedy wszystko nam tak źle poszło. Wtedy mąż wystawił nowy papier. Z tymi moimi chorobami i wiecznym pechem, zawsze byłam innym kamieniem u szyi.

– Tak, pani Moss – odezwała się pani Glegg zdecydowanym tonem. – Rodzina pani nie ma szczęścia, tym więcej należy żałować mojej siostry.

– Ruszyłam wozem zaraz, jak usłyszałam, co się stało – odparła pani Moss, spoglądając na panią Tulliver. – Nigdy bym tak długo nie zwlekała, gdybyście chcieli mnie zawiadomić. I ja wcale nie myślę przez cały czas o sobie, zamiast o moim bracie, tylko że te pieniądze tak mi siedziały w głowie, że musiałam o nich powiedzieć. I ja, i mój mąż chcemy postąpić jak należy, proszę pana – dodała, spoglądając na pana Glegga. – Znajdziemy jakiś sposób i spłacimy nasz dług, niech się co chce dzieje! Jeżeli to jest wszystko, na co mój brat może teraz liczyć. Kłopoty to dla nas chleb codzienny i nie spodziewamy się niczego innego. Tylko na myśl o dzieciach czuję, jakby mnie coś rozdzierało.

– Trzeba pomyśleć i nad tym, moja pani – mówił pan Glegg – a muszę panią o tym ostrzec, że jeżeli Tullivera ogłoszą bankrutem, a on ma u siebie weksel pani męża na trzysta funtów, to i tak będzie pani musiała zwrócić te pieniądze. Syndycy upomną się o to u pani.

– Mój Boże, mój Boże – jęczała młynarzowa, myśląc o bankructwie, a nie o pani Moss i jej związku ze sprawą. Biedna pani Moss słuchała drżąca i pokorna, zaś Madzia ze zdumieniem i rozpaczą spoglądała na Tomka, chcąc zobaczyć, czy przynajmniej brat rozumie nowe nieszczęście i czy martwi się biedną ciocią Moss. Tomek sprawiał wrażenie zamyślonego, tylko wpatrywał się w obrus.

– A jeśli nie ogłoszą bankructwa – ciągnął pan Glegg – to, jak powiedziałem, trzysta funtów będzie dla niego, biedaka, wcale, wcale majątkiem. Nie wiemy jeszcze, ale jeżeli podniesie się kiedykolwiek z pościeli, to może być częściowo bezwładny. Bardzo mi przykro, jeśli to dla pani taka trudność, ale, moim zdaniem, patrząc na sprawę z jednej strony, słusznie pani zrobi, zbierając pieniądze, a patrząc z innej – i tak będzie pani musiała je zapłacić. Niech pani o mnie źle nie myśli za to, że mówię prawdę.

– Wujku – Tomek przerwał nagle swoje rozmyślania nad obrusem. – Wydaje mi się, że to nie będzie w porządku, jeśli ciocia Moss zapłaci pieniądze wbrew woli ojca, prawda?

Przez chwilę pan Glegg miał bardzo zdumioną minę, potem rzekł: 

– Cóż, chyba nie, Tomku, ale wtedy musiałby zniszczyć weksel, rozumiesz? Trzeba poszukać weksla. Dlaczego myślisz, że to byłoby przeciwne woli ojca?

– Pamiętam – rzekł Tomek, czerwieniąc się, lecz starając się mówić pewnym tonem, mimo dziecinnego drżenia głosu – pamiętam dobrze, że jednego wieczoru, nim jeszcze poszedłem do pana Stellinga, ojciec powiedział mi, kiedy siedzieliśmy razem przy kominku, a nikogo prócz nas nie było w pokoju...

Tomek zawahał się chwilę, po czym ciągnął dalej.

– Powiedział mi coś o Madzi, a potem dodał: „Zawsze byłem dobry dla mojej siostry, chociaż wyszła za mąż wbrew mojej woli. I pożyczyłem Mossowi pieniądze, ale nigdy nie będę go nękał, żądając zwrotu, wolę raczej stracić te pieniądze. Moje dzieci nie powinny się martwić, że będą przez to biedniejsze”. A teraz, kiedy ojciec jest chory i nie może powiedzieć, co myśli – ja nie chcę zrobić niczego, co byłoby sprzeczne z jego wolą.

– No dobrze, chłopcze – odparł wujaszek Glegg, bo jego poczciwe serce skłaniało się ku życzeniu Tomka, lecz jednocześnie nie potrafił tak szybko wyzbyć się wrodzonego wstrętu do podobnych szaleństw, jak niszczenie gwarancji lub też wyrzucanie czegoś, co mogło stanowić wyraźną różnicę w czyimś majątku – ale musielibyśmy zniszczyć weksel, rozumiesz, żeby się ustrzec przed tym, co się może stać, jeżeli twojego ojca ogłoszą bankrutem...

– Mój drogi – przerwała mu ostro żona – zastanów się, co ty mówisz. Ogromnie się angażujesz w cudze sprawy. Jeśli powiesz coś zbyt pochopnie, pamiętaj, że to nie moja wina.

– Nigdy w życiu o czymś podobnym nie słyszałem – stwierdził wujaszek Pullet, śpiesznie łykając pastylkę, by w ten sposób wyrazić swe zdumienie. – Niszczyć weksel! Wydaje mi się, że każdy mógłby nasłać za to na was konstabla.

– No dobrze – zaczęła młynarzowa – ale jeżeli weksel wart jest tyle pieniędzy, to dlaczego nie możemy go sprzedać i uratować moich rzeczy od sprzedaży? Nie powinniśmy mieszać się w sprawy wujostwa Moss, Tomku, jeżeli przypuszczasz, że tatuś będzie się na nas gniewał, jak przyjdzie do zdrowia.

Pani Tulliver nigdy nie zajmowała się zagadnieniami finansowymi, toteż natężała teraz umysł, chcąc wymyślić jakieś nowe sposoby rozwiązywania tych zagadnień.

– Co też tam! Wy, kobiety, nie rozumiecie się na tych sprawach – mówił wujaszek Glegg. – Nie ma innego sposobu na zabezpieczenie sprawy państwa Moss, jak zniszczyć weksel.

– Wobec tego ufam, że wujek mi w tym pomoże – rzekł Tomek poważnie. – Jeśli ojciec nie wydobrzeje, byłoby mi ogromnie przykro na myśl, że coś się stało nie podług jego woli, choć mogłem temu zapobiec. A wiem na pewno, że chciał, bym zapamiętał, co mi mówił tamtego wieczora. Muszę postępować według woli ojca w sprawach jego majątku.

Nawet pani Glegg nie mogła się powstrzymać i nie pochwalić chłopca. Czuła, że przemawia przez niego z pewnością krew Dodsonów, chociaż, gdyby jego ojciec był Dodsonem, nigdy by nie doszło do tego wariackiego pozbywania się pieniędzy. Madzia rzuciłaby się z pewnością Tomkowi na szyję, gdyby nie przeszkodziła jej w tym pani Moss, która wstała i ująwszy chłopca za rękę, powiedziała łamiącym się głosem:

– Nigdy nie zbiedniejesz przez to, chłopcze kochany, jeżeli jest Bóg na niebie. A jeśli twojemu ojcu potrzebne będą te pieniądze, to ja i Moss spłacimy je tak, jakbyście mieli zabezpieczenie. Postąpimy tak, jak z nami postąpiono. Bo jeśli moje dzieci nie mają szczęścia w życiu, to w każdym razie mają uczciwego ojca i matkę.

– Myślę – zaczął pan Glegg, który po słowach Tomka pogrążył się w rozważaniach – że nawet założywszy, iż twój ojciec zbankrutował, nie postępujemy nieuczciwie wobec wierzycieli. Zastanawiam się nad sprawą gruntownie, bo sam byłem wierzycielem i widziałem niejedno oszustwo. Jeśli on chciał dać twoim wujostwu pieniądze, jeszcze nim się wpakował w tę przykrą historię sądową, to tak samo, jakby już wtedy sam zniszczył weksel – bo zdecydował się zubożeć o tę sumę. Ale jest jeszcze wiele innych rzeczy, które należy rozważyć, młodzieńcze – dodał, spoglądając ostrzegawczo na Tomka – zanim się weźmiesz do spraw pieniężnych. Możesz zabierać jednemu człowiekowi obiad, żeby dać drugiemu na śniadanie. Tego pewno nie rozumiesz?

– Owszem, rozumiem – odparł Tomek stanowczo. – Wiem, że jeżeli jestem winien pieniądze jednej osobie, to nie mam prawa dawać ich innej. Ale jeżeli mój ojciec postanowił dać cioci te pieniądze, nim jeszcze znalazł się w długach, to miał do tego prawo.

– Doskonale, młodzieńcze! Nie przypuszczałem, żeś taki bystry! – zawołał wujaszek Glegg szczerze. – Ale może twój ojciec rzeczywiście zniszczył weksel? Chodźmy zobaczyć, czy go nie znajdziemy w skrzyni.

– To w pokoju tatusia. Chodźmy i my, ciociu Gritty – szepnęła Madzia.

Rozdział IV

NIKNĄCY PROMIEŃ

Nawet pomiędzy napadami kurczów, które zjawiały się u młynarza co pewien czas, odkąd znaleziono go po upadku z konia, pan Tulliver leżał zwykle w stanie tak całkowitej apatii, że wchodzono i wychodzono z jego pokoju bez zachowywania specjalnych ostrożności. Tego ranka młynarz cały czas leżał spokojnie z zamkniętymi oczami, Madzia powiedziała więc ciotce, iż trudno spodziewać się, by ojciec zdał sobie sprawę z ich obecności.

Weszły bardzo cicho; pani Moss usiadła w nogach łóżka, a Madzia zajęła swoje zwykłe miejsce na pościeli i położyła dłoń na ręce ojca. Najmniejsza zmiana na twarzy chorego nie wskazywała, że zauważył przybyłe.

Pan Glegg i Tomek weszli również na palcach i zajęli się pilnie dobieraniem właściwego klucza od starej dębowej skrzyni z pęku kluczy, które Tomek przyniósł z kancelarii ojca. Udało im się otworzyć skrzynię – stała przy nogach posłania młynarza – i uchyliwszy po cichu wieko, podeprzeć je żelaznym uchwytem.

– Patrz, jest cynowe pudełko – szepnął pan Glegg. – Najpewniej tam mógł włożyć takie małe rzeczy jak weksel. Wyjmij je, Tomku, a ja wyciągnę jeszcze te dokumenty – to pewno są dowody własności domu i młyna – i zobaczę, co tam jest pod nimi.

Pan Glegg wyciągnął pergaminy i na szczęście cofnął się nieco, kiedy żelazny uchwyt wysunął się i ciężkie wieko opadło z łomotem, który głośnym echem odbił się po całym domu.

Może było w tym dźwięku coś więcej niż mocna wibracja i może to właśnie wywołało gwałtowną zmianę w stanie chorego i na pewien czas całkowicie strząsnęło z niego bezwład porażenia. Skrzynia należała do ojca pana Tullivera i do ojca jego ojca, a otwieranie jej było zawsze pewną uroczystością. Wszystkie znane nam przedmioty, nawet zwykła zasuwa okienna czy specjalna klamka u drzwi, wydają dźwięki, które są dla nas znajomym głosem – głosem, który będzie przejmował dreszczem i budził nas, jeśli zwykł dotykać jakichś głęboko w nas ukrytych strun. W chwili kiedy oczy wszystkich obecnych skierowały się ku choremu, ten poderwał się na łóżku i spojrzał na skrzynię, na pergaminy w ręku pana Glegga, na Tomka, który trzymał w ręku cynową puszkę – a w oczach jego była pełna świadomość.

– Co chcecie robić z tymi papierami? – zapytał zwykłym swoim tonem, ostrym i pytającym, co zawsze świadczyło o irytacji. – Chodź no tutaj, Tomek. Co ty tam robisz? Czego szukasz w skrzyni?

Tomek posłuchał, niepewny i przejęty – ojciec po raz pierwszy poznał go teraz. Lecz młynarz, zamiast mówić coś dalej do syna, patrzył z rosnącą podejrzliwością na pana Glegga i dokumenty.

– Więc co się stało? – zapytał ostro. – Czego ruszacie moje papiery? Czy Wakem już wszystko zagarnia?... Czego mi nie mówicie, coście tu robili? – dodał niecierpliwie, kiedy pan Glegg, nim zaczął się tłumaczyć, podszedł do nóg posłania.

– Nic, przyjacielu – odparł pan Glegg uspokajająco. – Nikt jeszcze nic nie zagarnia. Przyszliśmy tu tylko zobaczyć, co jest w skrzyni. Szwagier był chory i musieliśmy troszkę zająć się interesami szwagra. Ale miejmy nadzieję, że wkrótce szwagier wyzdrowieje i sam będzie wszystkiego doglądał.

Pan Tulliver rozejrzał się wokół w zamyśleniu – spojrzał na Tomka, na pana Glegga, na Madzię; wtem uświadomił sobie nagle, że ktoś siedzi przy wezgłowiu jego łóżka – odwrócił się gwałtownie i zobaczył siostrę.

– O, Gritty – odezwał się nieco smutnym, serdecznym tonem, którym zwykł do niej mówić. – Co i ty tu jesteś? Jak też dałaś radę zostawić dzieci same?

– Och, braciszku! – zawołała pani Moss, zbyt impulsywna, by zważać na swoje słowa. – Dziękuję Bogu, że tu przyszłam i zobaczyłam cię, jak wróciłeś do przytomności. Myślałam, że już nigdy nikogo z nas nie poznasz!

– Co? Sparaliżowało mnie? – zapytał niespokojnie młynarz, spoglądając na szwagra.

– Spadłeś z konia, przyjacielu, trochę cię to wstrząsnęło i tyle, po mojemu – odparł pan Glegg. – Szybko z tego wyjdziesz, miejmy nadzieję.

Młynarz utkwił wzrok w pościeli i przez kilka chwil milczał. Twarz jego przysłonił nowy cień. Spojrzał po raz pierwszy na Madzię i cichszym już głosem powiedział:

– Więc dostałaś mój list, dziewuszko?

– Tak, tatusiu – odparła, całując go serdecznie. Miała niejasne wrażenie, że ojciec wrócił do niej zza grobu i że ona teraz dopiero może wypełnić swe najgorętsze pragnienie: pokazać mu, jak bardzo go kocha.

– Gdzie matka? – zapytał tak zajęty myślami, że przyjmował jej pocałunki biernie, niby jakieś spokojne zwierzę.

– Mama jest na dole, z ciotkami, tatusiu. Czy mam ją sprowadzić?

– Tak, tak, biedna Bessy. – Oczy jego zwróciły się ku Tomkowi, gdy Madzia wyszła z pokoju.

– Musisz się nimi opiekować, jeśli ja umrę, chłopcze. Ciężko ci będzie, wiem. Ale musisz pilnować i spłacić wszystkich. I pamiętaj, włożyłem w interes pięćdziesiąt funtów Łukasza, dał mi je kiedyś i nie ma nawet dokumentu na dowód. Musisz jego spłacić przede wszystkim.

Wujek Glegg bezwolnie potrząsnął głową i wyglądał na jeszcze bardziej przejętego, Tomek jednak powiedział mocnym głosem:

– Tak jest, tatusiu. A czy nie masz weksla na trzysta funtów wystawionego przez wujka Mossa? Przyszliśmy po to właśnie. Co sobie życzysz w związku z tym, ojcze?

– Aa, dobrze, żeś o tym pomyślał, synku. Nigdy nie chciałem naciskać o ten dług, bo mi chodziło o ciotkę. Nie przejmuj się, że ci te pieniądze przepadną, jeśli tamci nie mogą ich oddać – a myślę, że nie mogą. Weksel jest w tym pudełku, pamiętaj. Zawsze chciałem być ludzki dla ciebie, Gritty – zwrócił się do siostry – ale wiesz, tak żeś mnie zezłościła, kiedyś się pchała za tego Mossa.

W tej właśnie chwili wróciła Madzia z matką, ogromnie przejętą wiadomością, że mąż wrócił całkiem do siebie.

– Bessy – odezwał się, gdy żona go całowała – przebacz mi, że masz się gorzej, niż się mogłaś spodziewać. Ale to wina prawa, nie moja – dodał ze złością. – To wina łotrów. Tomek – zapamiętaj to sobie: jeżeli ci się kiedy nadarzy okazja, to pokażesz Wakemowi. Jak tego nie zrobisz, to jesteś nicpoń, a nie syn. Możesz go obić szpicrutą, ale on wtedy naśle na ciebie prawo – a prawo jest po to, żeby chronić łotrów.

Pan Tulliver podniecał się coraz bardziej, a niepokojący rumieniec wypłynął mu na twarz. Pan Glegg chciał powiedzieć coś uspokajającego, lecz przeszkodził mu młynarz, który znowu zaczął mówić do żony. 

– Oni coś wymyślą, żeby wszystko zapłacić, Bessy, i zostawić ci twoje rzeczy; i siostry ci jakoś pomogą... i Tomek dorośnie... chociaż czym on ma być, tego nie wiem... robiłem, co mogłem... edukowałem go... i dziewuszka, ona wyjdzie za mąż... ale co tam gadać...

Wyczerpał się leczniczy skutek mocnego dźwięku i przy ostatnich słowach biedak opadł znów na poduszki, sztywny i nieprzytomny. Choć był to tylko powrót do poprzedniego stanu, wszyscy odnieśli wrażenie, że chory umarł; stało się to nie tylko przez kontrast z chwilowym powrotem do świadomości, lecz i dlatego, że ostatnie jego zdania odnosiły się do bliskiej, być może, śmierci. Ale nie dane było biednemu młynarzowi zaznać szybkiego końca – miało to być powolne schodzenie między gęstniejące mroki.

Posłano po pana Turnbulla. Kiedy dowiedział się, co zaszło, oświadczył, że ten całkowity powrót przytomności, mimo iż chwilowy tylko, jest jednak dobrą oznaką i dowodzi, że nie zaszły nieodwracalne zmiany, które miałyby nie dopuścić do ostatecznego powrotu do zdrowia.

Sparaliżowany biedak, zbierając rozproszone nitki przeszłości, zapomniał o zabezpieczeniu długu, wystawionym na meble. Błysk świadomości oświecił tylko to, co najważniejsze, i młynarz pogrążał się w niepamięci, poznawszy tylko połowę swej hańby.

Tomek jednak był teraz pewien dwóch rzeczy: że weksel wujka Mossa musi być zniszczony i że Łukaszowi trzeba oddać dług, jeżeli nie w inny sposób, to z własnych Tomkowych i Madzinych pieniędzy, które mieli złożone w kasie oszczędności. Widzicie sami, że w pewnych przedmiotach Tomek wykazywał bystrość większą niż w subtelnych konstrukcjach klasycznych czy też w zależnościach dowodu matematycznego.

Rozdział V

TOMEK ZABIERA SIĘ DO DZIEŁA

Następnego dnia o dziesiątej rano Tomek szedł do St. Ogg’s, by zobaczyć się z wujkiem Deane’em, który, jak powiedziała ciotka, miał poprzedniego wieczoru wrócić do domu. Tomek doszedł do wniosku, że najwłaściwszą osobą, która może udzielić mu rady w sprawie jakiegoś zajęcia, będzie właśnie wujek Deane. Ten brał się do wielkich interesów, nie miał tak wąskich horyzontów jak wujaszek Glegg, a kariera, jaką zrobił, w pełni odpowiadała ambicjom chłopca.

Ranek był ciemny, chłodny i mglisty, jeden z tych, które potrafią skończyć się deszczem – w podobne ranki nawet ludzie szczęśliwi szukają ucieczki we własnych nadziejach. A Tomek był bardzo nieszczęśliwy; z całą wrażliwością natury dumnej odczuwał upokorzenie i zdawał sobie sprawę z czekających go trudności. Z niewzruszonym posłuszeństwem wobec woli ojca mieszało się oburzenie na niego, które nieszczęściu nadawało trudniejszy do zniesienia pozór krzywdy. Jeżeli takie są konsekwencje odwoływania się do sądu, to doprawdy, ojciec zawinił, a wujostwo mieli rację. Choć Tomek uważał, że ciotki powinny zrobić coś więcej dla matki, nie miał jak Madzia pretensji do nich za to, że nie okazały się ani specjalnie serdeczne, ani hojne. Było to typowe dla niego. Żadne impulsy nie nakazywały chłopcu oczekiwać tego, czego w swoim pojęciu nie mógł słusznie wymagać. Czemuż by ludzie mieli garściami oddawać swoje pieniądze tym, co nie potrafili zadbać o własny majątek? W surowości ciotek widział pewną rację, tym więcej, że był pewien, iż on nigdy nie zasłuży na tę słuszną surowość. Ciężki to los, że przez ojcowską nierozwagę znalazł się w tak trudnej sytuacji życiowej, ale nie będzie narzekał i obwiniał ludzi za to, że mu nie usłali ścieżki kwiatami. Nikogo nie prosi o pomoc, chce tylko, żeby mu dali pracę i zapłacili za nią. Biedny Tomek również miał nadzieje, w których mógł znaleźć schronienie przed chłodnym, wilgotnym więzieniem mgły grudniowej – jakby części składowej domowych kłopotów. W wieku lat szesnastu nawet człowiek bardzo rzeczowy nie może być wolny od złudzeń i odrobiny zarozumialstwa, a Tomek, rysując w myśli swoją przyszłość, nie miał do tego innej pomocy oprócz podszeptów niezachwianej wiary w siebie. Wiedział, że zarówno pan Glegg, jak i pan Deane byli kiedyś bardzo biedni. Tomek nie miał zamiaru powoli składać pieniędzy, by się wreszcie zadowolić skromnym mająteczkiem, jak wujaszek Glegg; on wolał się upodobnić do wuja Deane’a – dostać posadę w jakimś dużym przedsiębiorstwie i szybko iść naprzód. Przez ostatnie trzy lata rzadko widywał wujka Deane’a – drogi obu rodzin rozchodziły się coraz bardziej – lecz właśnie dlatego pokładał większe nadzieje w owej rozmowie, na którą się teraz szykował. Pewien był, że wujek Glegg nigdy nie poprze projektów na większą skalę, miał jednak mgliste wrażenie, że wujek Deane rozporządza wielkimi jakimiś środkami. Słyszał, jak ojciec kiedyś dawno opowiadał, iż Deane stał się do tego stopnia cenionym pracownikiem firmy Guest i Sp., że aż mu zaproponowano udział w interesie; do tego właśnie dojdzie i on – tak sobie Tomek postanowił. Nieznośna była mu myśl, że przez całe życie pozostanie człowiekiem biednym i traktowanym z góry. Nie! Zarobi na matkę i siostrę i doprowadzi do tego, że każdy będzie o nim mówił jak o człowieku z charakterem. Tak to przeskakiwał lata i w pośpiechu, do jakiego popychał go wielki cel i silne pragnienie, zapomniał, że te lata składają się z powolnie płynących dni, godzin i minut.

W chwili kiedy przechodził przez kamienny most nad Flossą i wkraczał do St. Ogg’s, myślał już, że jak zdobędzie odpowiednie pieniądze, to odkupi ojcowski młyn i ziemię, przerobi trochę dom i tam zamieszka. Wolał go od każdego nowego, bardziej eleganckiego budynku. I będzie trzymał tyle psów i koni, ile zechce.

Znajdował się w tym właśnie punkcie rozważań i szedł ulicą mocnym szybkim krokiem, kiedy nagle zatrzymał go ktoś, kto podszedł doń nie zauważony, i zagadnął prostackim, znajomym głosem:

– O, panicz Tomek. Jak się dziś czuje ojciec panicza? – Był to właściciel zajazdu w St. Ogg’s, klient ojca.

Pytanie zadane w tym właśnie momencie nie w smak było Tomkowi, odpowiedział jednak grzecznie:

– Jeszcze jest bardzo chory. Dziękuję za pamięć.

– Cóż, młody człowieku, ciężki to los dla ciebie, że ojciec przegrał ten proces – rzekł oberżysta z lekko zmąconym piwem przekonaniem, że mówi dobrodusznie.

Tomek poczerwieniał i ruszył dalej; nawet najgrzeczniejszą, najbardziej delikatną aluzję do swojej obecnej pozycji będzie odczuwał zawsze jak dotknięcie obolałego miejsca.

– To syn Tullivera – rzekł oberżysta do kupca korzennego, który stał obok na progu.

– Tak mi się zdawało – odparł kupiec – że znam te rysy. Poszedł w rodzinę matki – ona była z domu Dodson. Chłopak jak świeca. Do czego go przyuczyli?

– Do zadzierania nosa na ojcowskich klientów, bawienia dam i niczego więcej, tak mi się zdaje.

Tomek, przeniesiony nagle ze swych snów o przyszłości do pełnej świadomości dnia dzisiejszego, tym szybciej pośpieszył do biur handlowych Guesta i Sp., gdzie spodziewał się znaleźć wuja. Był to jednak jeden z dni, które pan Deane spędzał w banku, o czym poinformował Tomka oficjalista, pełen pogardy dla niewiedzy przybysza: w czwartki przed południem nie można zastać pana Deane’a na ulicy River.

Kiedy Tomek przesłał wujowi swoje nazwisko w banku, natychmiast poproszono go do prywatnego gabinetu, gdzie pan Deane kontrolował rachunki. Podniósł głowę, gdy chłopiec wszedł, wyciągnął doń rękę i spytał:

– Co tam, Tomku? Nic nowego w domu, mam nadzieję? Jak ojciec?

– Dziękuję, wujku, prawie bez zmian – odparł chłopiec, czując ogarniające go zdenerwowanie. – Chciałbym jednak pomówić z wujem, kiedy będzie wuj miał chwilę czasu.

– Siadaj, siadaj. – Wuj zagłębił się z powrotem w swoich rachunkach razem z jakimś wyższym urzędnikiem bankowym. Trwało to pół godziny, aż Tomek zaczął się zastanawiać, czy będzie tak musiał siedzieć, dopóki nie zamkną banku. Spokojna monotonna praca tych dwóch gładkich, zamożnych ludzi interesu wcale, jak się zdawało, nie zmierzała do końca. Czy wujek da mu posadę w banku? To byłaby bardzo nudna, prozaiczna robota, takie pisanie tutaj wciąż w takt głośnego tykania zegara. Wolałby w inny sposób dorobić się majątku. Nareszcie jakaś zmiana! Wuj wziął pióro i napisał na końcu coś z zakrętasem.

– Niech pan jeszcze zajdzie do Torry’ego; panie Spence – powiedział pan Deane, a zegar ścichł nagle i przestał być taki powolny.

– No, chłopcze – zaczął wujek, kiedy zostali sami, zmieniając nieco w krześle pozycję swego potężnego ciała i wyjmując tabakierkę – o co chodzi?

Pan Deane wiedział już od żony, co zaszło poprzedniego dnia, i przypuszczał, że Tomek chce go prosić o jakąś pomoc, by zapobiec wyprzedaży.

– Mam nadzieję, że wuj mi wybaczy to zabieranie mu czasu – rzekł Tomek, czerwieniąc się, lecz choć głos mu drżał, była w nim jednak nuta dumy i niezależności. – Uważałem jednak, że wujek jest najwłaściwszą osobą, która może mi poradzić, co mam robić.

– Oo – powiedział pan Deane, zatrzymując w pół drogi swą szczyptę tabaki i spoglądając na Tomka z nagłą uwagą. – Słucham, słucham.

– Chciałbym dostać posadę i móc zarobić trochę pieniędzy – wyjaśnił Tomek, zawsze daleki od owijania sprawy w bawełnę.

– Posadę? – zdumiał się pan Deane i zażył swą szczyptę tabaki, pracowicie oddając sprawiedliwość każdej dziurce od nosa. Tomek pomyślał, że zażywanie tabaki to strasznie denerwujący obyczaj.

– A ile ty masz lat, chłopcze? – zapytał wuj, znowu rozpierając się w krześle.

– Szesnaście... To znaczy siedemnasty – odparł Tomek z nadzieją, że wuj zauważy, ile włosów rośnie mu już na brodzie.

– Niech sobie przypomnę – twój ojciec miał, zdaje się, zamiar zrobić z ciebie inżyniera, tak?

– Ale z tego długo jeszcze nie będę mógł mieć pieniędzy, prawda, wujku?

– Tak; tylko, mój drogi, kiedy ludzie mają zaledwie szesnaście lat, to za żadną robotę nie mogą dostać dużo pieniędzy. Ale byłeś dobrze kształcony – pewno umiesz nie byle jak rachować, co? Znasz się na prowadzeniu ksiąg?

– Nie – odparł Tomek słabym głosem. – Ja uczyłem się arytmetyki. Ale pan Stelling mówił, że bardzo ładnie piszę. To jest moje pismo. – Tu chłopiec położył na stole kopię spisu, który zrobił wczoraj.

– To pięknie, to pięknie, ale, widzisz, najładniejsze pismo na świecie nie da ci nic ponad stanowisko kopisty, jeżeli nie znasz się na prowadzeniu ksiąg i rachunkowości. A kopista to lichy zarobek. Ale powiedz mi, czegoś ty się uczył w szkole?

Pan Deane nigdy nie interesował się metodami nauczania i nie miał jasnego wyobrażenia, co się robi w drogich szkołach.

– Uczyliśmy się łaciny – po każdym przedmiocie Tomek zatrzymywał się na chwilę, jakby przeglądał książki na ławce szkolnej, by wspomóc swą pamięć – dużo łaciny, a w ostatnim roku przygotowywałem wypracowania, w jednym tygodniu z łaciny, w następnym z angielskiego; historię Grecji i Rzymu, i Euklidesa; i zacząłem algebrę, ale ją potem zostawiłem; i co tydzień mieliśmy jeden dzień na arytmetykę. Poza tym miałem lekcje rysunku; i jeszcze były inne książki, które się albo czytało, albo się z nich uczyło w ostatnim półroczu: Poezja angielska i Horae Paulinae, i Retoryka Blaira.

Pan Deane po raz wtóry uderzył w swą tabakierkę i zacisnął usta; wydało mu się, że jest jednym z wielu godnych szacunku ludzi, którzy czytają Nową Taryfę i dowiadują się nagle, ile zaimportowano nowych produktów, o jakich nie mieli dotychczas najmniejszego pojęcia. Jako przezorny człowiek interesu nie chciał zbyt śpiesznie wyrażać sądu o surowcu, na którym nie znał się jeszcze, przypuszczał jednak, że gdyby ten surowiec był coś wart, to musiałby o nim coś wiedzieć człowiek, który zaszedł w życiu tak wysoko. O łacinie miał opinię ustaloną: był zdania, że podczas następnej wojny, wziąwszy pod uwagę, że ludzie nie pudrują już sobie włosów, dobrze byłoby nałożyć podatek na łacinę jako luksus, za którym uganiają się wyższe klasy, całkowicie zbędny w armatorskich interesach. Ale o ile mu wiadomo, Horae Paulinae mogą być czymś mniej neutralnym. Wszystko razem wziąwszy, owa lista nabytej wiedzy trochę go zniechęciła do Tomka.

– No cóż – powiedział wreszcie zimnym, drwiącym tonem – przez trzy lata zajmowałeś się tymi rzeczami, musisz być w nich nie byle jak mocny. Czy nie lepiej, żebyś sobie poszedł drogą, na której ci się one przydadzą?

Tomek poczerwieniał i wybuchnął ze zdwojoną siłą:

– Ja, wujku, nie chciałbym szukać takiego zajęcia. Nie lubię łaciny i tych wszystkich rzeczy. Nie wiem, do czego mi się one mogą przydać – chyba żebym poszedł na młodszego nauczyciela do szkoły, a na to za mało znam te przedmioty. Poza tym wolałbym chyba tłuc kamienie na drodze. Ja nie chcę być takim! Chcę wejść do jakiegoś interesu, w którym mógłbym iść naprzód, do jakiegoś prawdziwego męskiego interesu, gdzie miałbym swoje obowiązki i mógłbym zdobywać sobie zaufanie za moją pracę. I chcę zarabiać na matkę i siostrę.

– O, mój chłopcze – zawołał pan Deane, chcąc przyciąć skrzydła młodzieńczym nadziejom, co jest rzeczą niezwykle łatwą dla korpulentnego i zamożnego człowieka w wieku lat pięćdziesięciu – łatwiej to powiedzieć, niż wykonać, łatwiej powiedzieć, niż wykonać.

– Ale czy wujek nie zrobił kariery w ten sposób? – zapytał chłopiec trochę już zirytowany, że tak długo nie udaje mu się przekonać pana Deane’a. – To znaczy, czy wujek nie szedł w górę od stanowiska do stanowiska dzięki swoim zdolnościom i dobremu sprawowaniu?

– Tak, chłopcze. – Pan Deane rozparł się w krześle, chętnie godząc się na rozpatrywanie historii własnej kariery. – Ale powiem ci, jak to ja szedłem naprzód. Nie siadałem okrakiem na kiju i nie wyobrażałem sobie, że jak na nim posiedzę wystarczająco długo, to mi się zamieni w konia. Nie! Miałem oczy i uszy otwarte, mój panie, nie szanowałem zbytnio własnego grzbietu, a interesy mojego pracodawcy były moimi interesami. Tylko dzięki temu, że patrzyłem dobrze, co się dzieje w fabryce, wykryłem, w jaki sposób marnuje się pięćset funtów rocznie, które można by zaoszczędzić. A jak zaczynałem, mój panie, tom miał nie większe wykształcenie niż chłopak z przytułku. Ale szybko spostrzegłem, że daleko nie zajadę, póki nie opanuję rachunków, i uczyłem się ich między godzinami pracy, jak skończyłem wyładowywanie. Spójrz no tutaj – pan Deane otworzył księgę i wskazał jedną stronę – pismo mam przyzwoite, a rachowaniem w pamięci każdemu dorównam; wszystko to zdobyłem ciężką pracą i płaciłem za lekcje z moich własnych zarobków – często zamiast obiadu czy kolacji. I docierałem do sedna wszystkiego, z czym się zetknąłem w interesie, i wyciągałem doświadczenia z mojej roboty, i długo się później nad nimi zastanawiałem. Nie jestem przecież mechanikiem – nigdy nie udawałem, że jestem – ale wymyśliłem kilka głupstewek, które mechanikom nigdy do głowy nie przyszły, a dzięki tym głupstwom mieliśmy niezłą różnicę w dochodach. I nie ma artykułu ładowanego czy wyładowywanego na naszej przystani, na którym bym się nie znał. Jeśli mi dawali stanowiska, to dlatego, że sam się do nich przyuczałem i żem był tego wart. Jak chcesz się wśliznąć przez okrągłą dziurę, to się musisz zwinąć w kulę – ot, co, młody człowieku!

Pan Deane znów stuknął w tabakierę. Rozgrzał go zachwyt nad przedmiotem, o którym mówił, i całkiem zapomniał, jaki związek ma ten retrospektywny przegląd z jego słuchaczem. Nieraz już znajdował okazję powiedzenia tego samego i nie bardzo zdawał sobie sprawę, że nie stoi przed nim teraz jego kieliszek portweinu.

– Właśnie, wujku – odparł Tomek z lekkim wyrzutem w głosie – właśnie to chciałbym robić. Czy ja nie mógłbym pójść tą samą drogą?

– Tą samą drogą? – Pan Deane przyglądał się chłopcu ze spokojną rozwagą. – Trzeba by jeszcze do tego dodać dwa czy trzy pytania, młody człowieku. Zależy to przede wszystkim od tego, z jakiej gliny jesteś ulepiony i czy przeszedłeś odpowiednią szkołę. Ale powiem ci coś. Ten biedak, twój ojciec, złą obrał drogę, dając ci takie wykształcenie. Nie była to moja sprawa, więc się nie wtrącałem, ale stało się tak, jak myślałem. Dostałeś edukację odpowiednią dla naszego pana Stefana Guesta, który przez całe życie nie będzie miał nic innego do roboty, jak tylko podpisywanie czeków, a w głowie może mieć równie dobrze łacinę, jak i co innego.

– Ale, wujku – zaoponował poważnie Tomek. – Nie rozumiem, dlaczego łacina ma być mi przeszkodą w posuwaniu się naprzód w interesach. Szybko ją zapomnę, nic mnie ona nie obchodzi. Musiałem odrabiać lekcje w szkole, ale zawsze myślałem, że później nic mi z tego nie przyjdzie – naprawdę, nic mnie ona nie obchodziła.

– Wszystko to bardzo pięknie – odparł pan Deane – ale wcale nie zmienia tego, co chciałem powiedzieć. Łacina i te wszystkie nonsensy szybko z ciebie wywietrzeją, ale cóż ty wtedy będziesz wart? Poza tym, wybieliło ci to rączki i odebrało całą sztywność karku. I co ty umiesz? Po pierwsze nic nie wiesz o prowadzeniu ksiąg, a rachujesz gorzej niż zwykły sklepikarz. Będziesz musiał zaczynać od samego dołu drabiny, jeśli chcesz dojść do czegoś w życiu – pozwól, niech ci to powiem. Nie masz po co zapominać tej edukacji, za którą płacił twój ojciec, jeśli sam się jednocześnie nie zaczniesz kształcić inaczej.

Tomek mocno zagryzł wargi; czuł wzbierające mu pod powiekami łzy, a wolałby umrzeć, niż się tu rozpłakać.

– Chcesz, żebym ci pomógł znaleźć zajęcie – ciągnął pan Deane. – Cóż, nic w tym złego nie widzę. Chciałbym coś dla ciebie zrobić. Ale wy, młodzi, myślicie dzisiaj, że powinniście zaczynać od dobrego życia i lekkiej pracy; nie myślicie nawet, że najpierw się leci na piechotę, a dopiero potem wsiada na konia. Musisz pamiętać, czym jesteś: szesnastoletnim chłopakiem, nie przyuczonym do niczego. Takich jak ty można liczyć na kopy, jak kamienie przy drodze, co to nigdzie nie pasują. Cóż, mógłbyś terminować w jakimś zawodzie – u aptekarza czy drogisty może... tam twoja łacina mogłaby ci się przydać.

Tomek chciał coś powiedzieć, ale pan Deane podniósł rękę i mówił dalej:

– Czekaj. Posłuchaj, co ci mam do powiedzenia. Nie chcesz iść do terminu – wiem, wiem, chcesz szybciej robić karierę i nie masz zamiaru stać za kontuarem. Ale jeśli zostaniesz kopistą, to będziesz musiał stać za pulpitem i cały dzień wpatrywać się w papier i atrament; nie ma tu dużych widoków i przy końcu roku będziesz równie mądry, jak byłeś na początku. Świat nie składa się z pióra, papieru i atramentu, a jeśli chcesz ten świat zdobywać, młody człowieku, to musisz wiedzieć, z czego on jest ulepiony. Myślę, że najlepszym miejscem dla ciebie byłoby zajęcie na przystani albo w składach, gdzie nauczyłbyś się rozróżniać rzeczy węchem – ale pewien jestem, że tego byś nie chciał. Musiałbyś stać na chłodzie i wilgoci i byle cham mógłby cię poszturchiwać. Na to jesteś zbyt delikatny paniczyk, co?

Pan Deane przerwał i spojrzał ostro na chłopca, który staczał w sobie jakąś walkę wewnętrzną. Wreszcie odpowiedział:

– Wolałbym robić to, wuju, co przy końcu okaże się dla mnie najlepsze. Zniósłbym każdą przykrość,

– Doskonale, żebyś tylko potrafił to wykonać. Ale musisz pamiętać, że nie chodzi tylko o to, abyś uchwycił sznur w garść, ale musisz go jeszcze ciągnąć. Wy, chłopcy, co to macie albo głowy, albo kieszenie puste, robicie zawsze ten błąd, że uważacie za lepszy start w życiu taką sytuację, w której możecie nosić czysty surdut i przed dziewuchami sklepowymi udawać wielkich panów. Nie tak ja zaczynałem, mój chłopcze. Kiedy ja miałem szesnaście lat, moja kurta śmierdziała smołą i nie bałem się brudzić rączek. Dlatego teraz mogę sobie pozwolić na płótno pierwszej klasy i siadam za stołem z dyrektorami największych firm w St. Ogg’s.

Wuj Deane stuknął swą tabakierą; kiedy wyprostował w krześle ramiona, wydawało się, że kamizelka i złoty łańcuszek pękną na nim za chwilę.

– Czy wie wujek o jakimś wolnym miejscu, na które mógłbym się nadać? Chciałbym od razu wziąć się do pracy – mówił Tomek z lekkim drżeniem w głosie.

– Poczekaj, poczekaj trochę, nie można się tak śpieszyć. Musisz dobrze sobie zapamiętać, że jeśli ci dam miejsce, na które jesteś jeszcze za młody, a dam ci je dlatego, że jesteś przypadkiem moim siostrzeńcem, to będę za ciebie odpowiedzialny. A dać ci pracę mogę jedynie z tego powodu; w przyszłości dopiero zobaczymy, czy się nadajesz do czego, czy nie.

– Mam nadzieję, że nigdy nie będzie się wujek za mnie wstydził – odparł Tomek, którego tak zabolała nieprzyjemna prawda, iż ktoś nie ma podstaw, by mu wierzyć, jak zabolałaby każdego innego chłopca w jego wieku. – Zbyt droga mi jest własna dobra sława.

– Dobrze powiedziane, chłopcze, dobrze powiedziane. Takiego trzeba mieć ducha. Nigdy nie odmówię pomocy nikomu, kto chce dowieść, co potrafi. Mam teraz oko na pewnego chłopaka, ma dwadzieścia dwa lata. Zrobię dla niego, co będę mógł – tego energia rozsadza. Ale on, widzisz, wykorzystuje czas, jak może – doskonały kalkulator, w jednej chwili obliczy ci każdą pojemność kubiczną, a kilka dni temu dał mi nowe możliwości zbytu na szwedzki garbnik, znakomicie się zna na towarze ten chłopak.

– Chyba powinienem się zabrać do nauki prowadzenia ksiąg, co, wujku? – zapytał Tomek, chcąc dowieść swej gotowości do pracy.

– Tak, tak, na pewno na tym nie stracisz. Ale... och, Spence, już pan wrócił. No, Tomku, tymczasem nie ma już o czym gadać, a ja muszę się zabrać do roboty. Do widzenia. Ukłony dla matki.

Pan Deane wyciągnął rękę, chcąc przyjacielskim gestem odprawić chłopca, a ten nie miał już odwagi zadać jeszcze jednego pytania, zwłaszcza w obecności pana Spence’a. Wyszedł więc znowu na wilgotne zimne powietrze. Musiał jeszcze zajść do wujka Glegga w sprawie pieniędzy w kasie oszczędności, a kiedy wreszcie znalazł się znowu na ulicy, mgła zgęstniała i na niedaleką odległość nic już nie można było dostrzec. Szedł znowu ulicą River i stanął zdumiony na dwa jardy przed szybą sklepową, z której wielkimi literami wołały słowa: „Młyn Dorlcote” wypisane na ogłoszeniu, jakby specjalnie po to, by go wystraszyć. Był to wykaz sprzedaży mających się odbyć w przyszłym tygodniu – jeszcze jeden powód do jak najszybszej ucieczki z miasta.

Biedny Tomek nie snuł teraz planów na daleką przyszłość, tak jak to robił, idąc do wuja; czuł tylko, że chwila obecna jest bardzo trudna. Wydawało mu się, że wujek Deane skrzywdził go, nie okazując mu zaufania, nie dostrzegając od razu, że on się dobrze wywiąże z obowiązków; bo tego ostatniego Tomek był pewien jak słońca na niebie. A więc on, Tomasz Tulliver, ma być przez wszystkich uważany za nic zgoła. Po raz pierwszy poczuł skurcz serca na myśl, że jest kompletnym ignorantem i niewiele umie. Któż to taki ten pozazdroszczenia godzien młody człowiek, który potrafił w okamgnieniu obliczyć każdą pojemność kubiczną i podsuwać jakieś propozycje co do szwedzkiego garbnika? Szwedzki garbnik. Tomek zwykle dobrze myślał o sobie, chociaż miewał swoje upadki w dowodzeniach geometrycznych i chociaż tłumaczył: „nunc illas promite vires” jako „teraz promotuj tych mężów”, lecz w tej chwili stwierdził nagle, że musi być gorszy od innych, ponieważ mniej od nich umie. Z tym szwedzkim garbnikiem musi się łączyć cała masa najróżniejszych rzeczy, które gdyby je tylko znał, mogłyby mu ogromnie pomóc w karierze życiowej. O ileż łatwiej byłoby robić z siebie wytwornego młodzieńca na rączym koniu i w nowym siodle!

Dwie godziny temu, idąc do St. Ogg’s, Tomek widział przed sobą wyraźną przyszłość, tak jakby widział w dali kuszącą łachę gładkiej plaży poza pasem ostrego żwiru. Sam wówczas stał jeszcze na trawiastym brzegu, lecz zdawało mu się, że szybko minie kamienie. Teraz jednak pod nogami poczuł twardy żwir, ciągnący się o wiele szerszym pasem, niż mu się przedtem zdawało, a łacha piaskowa skurczyła się w wąski paseczek.

– Co powiedział wuj Deane, Tomku? – zapytała Madzia, biorąc go pod ramię, gdy chłopiec z ponurą miną ogrzewał się przy ogniu w kuchni. – Czy obiecał ci jakieś miejsce?

– Nie, tego nie mówił. Nic właściwie mi nie obiecał. Wątpił, zdaje mi się, żebym mógł dostać jakąś dobrą posadę. Jestem na to za młody.

– Ale czy był uprzejmy?

– Uprzejmy? Co nam przyjdzie z gadania o tym! Nic by mnie nie obchodziło, czy był uprzejmy, czy nie, gdyby mi tylko dał jakieś zajęcie. Z tym wszystkim tylko kłopot i zawracanie głowy – przez taki długi czas siedziałem w szkole i uczyłem się łaciny i bzdur... na nic mi teraz one. Wujek mówi, że muszę się zabrać do nauki prowadzenia ksiąg i kalkulacji, i takich tam. Zdaje się, że uważa mnie za niedołęgę.

Usta chłopca wykrzywiły się boleśnie; wpatrywał się w ogień.

– Jaka to szkoda, że nie mieliśmy profesora Sampsona! – zawołała Madzia, która musiała łączyć nieco wesołości ze smutkiem. – Gdyby mnie nauczył prowadzenia ksiąg metodą podwójnej buchalterii, włoskim sposobem, tak jak uczył Lucy Bertram, to mogłabym nauczyć teraz ciebie, Tomku.

– Ty uczyć! Też coś! Ciągle przyjmujesz takie górne tony, Madziu!

– Ale, Tomku, ja tylko żartowałam – odparła dziewczynka, przytulając policzek do jego rękawa.

– Wciąż robisz to samo. – Tomek zmarszczył czoło, jak zwykle, kiedy miał zamiar okazać słuszną surowość. – Zawsze stawiasz siebie wyżej ode mnie i wszystkich innych. Już nieraz chciałem o tym z tobą pomówić. Nie powinnaś była tak się odezwać do wujków i ciotek – powinnaś mnie zostawić zajmowanie się matką i tobą, a nie sama pchać się naprzód. Wydaje ci się, że wiesz lepiej niż wszyscy inni, a prawie zawsze nie masz racji. Ja jestem bardziej od ciebie powołany do wydawania sądów.

Biedny Tomek! Właśnie wrócił, usłyszawszy nauki, właśnie mu kazano odczuć swoją niższość: jego krzepka, pewna siebie natura musiała jakoś na to zareagować. Oto przypadek, gdzie słusznie może wykazać swoją wyższość. Wargi Madzi zadrżały, policzki pokryły się rumieńcem, a gorycz walczyła w niej z miłością, podziwem i jakby czcią dla charakteru Tomka; o tyle był mocniejszy i lepszy niż ona. Nie odpowiedziała od razu; gniewne słowa chciały znaleźć ujście, lecz stłumiła je szybko i powiedziała wreszcie:

– Często ci się zdaje, że jestem zarozumiała, Tomku, kiedy ja mam na myśli zupełnie co innego niż to, czego ty się w moich słowach dopatrujesz. Nigdy nie chciałam wywyższać się ponad ciebie, wiem, że wczoraj zachowałeś się lepiej niż ja. Ale jesteś zawsze taki ostry dla mnie.

Przy ostatnich słowach gorycz powróciła nową falą.

– Nie, nie jestem ostry – odparł Tomek surowo i z przekonaniem. – Jestem dobry dla ciebie i zawsze taki będę. Zawsze będę się tobą opiekował. Ale musisz uważać na to, co mówię.

Weszła właśnie matka i Madzia szybko wyśliznęła się z kuchni, aby na górze dać folgę łzom, które napływały jej do oczu. Były to bardzo gorzkie łzy. Wszyscy na świecie zachowywali się w stosunku do niej chłodno i surowo. Nigdzie nie znajdowała pobłażania i ciepła, o czym marzyła, kiedy w myślach przeobrażała świat. Ludzie z książek zawsze byli mili i serdeczni i cieszyli się, jeśli mogli kogoś uszczęśliwić, a dobroć ich nie polegała na tym, by wytykać bliskim osobom ich błędy. Madzia czuła, że świat spoza książek nie jest światem szczęśliwym: ludzie zachowują się na nim najlepiej w stosunku do tych, do których nie udają miłości, którzy do nich nie należą. A jeżeli na świecie nie ma miłości, to czegóż Madzia może na nim szukać? Niczego, oprócz biedy i ustawicznych utyskiwań matki – i może dziecinnej, przejmującej do głębi niezaradności ojca. Żadna beznadziejność nie jest tak smutna jak beznadziejność wczesnej młodości, kiedy w duszy są tylko pragnienia, a nie ma w niej jeszcze ani wspomnień, ani bogactwa przeżyć innych ludzi. A przecież my, którzy się temu przyglądamy, niewiele sobie robimy z tej przedwczesnej rozpaczy – jakby nasza własna wizja przyszłości mogła rozjaśnić obecne mroki cierpiącego ślepca.

Madzia siedziała z oczyma zaczerwienionymi od łez; ciężkie warkocze odrzuciła do tyłu na brązową sukienkę i z łóżka, na którym leżał ojciec, spoglądała na ponure ściany tego smutnego pokoju, co stał się ośrodkiem jej świata. Było to w tej chwili stworzenie pełne namiętnej tęsknoty za wszystkim, co piękne i radosne; pragnące wszelakiej wiedzy; uszy jej z natężeniem starały się pochwycić muzykę własnych snów, która zamarła i już nie wróci nigdy. Ślepo, nieświadomie pragnęła czegoś, co połączy ją znowu z cudownymi przeżyciami tamtego tajemniczego życia i pozwoli jej duszy zamieszkać wpośród nich.

Trudno się dziwić, że przy takiej różnicy zewnętrznego i wewnętrznego świata zetknięcie obu musiało być bolesne.

Rozdział VI

KTÓRY STARA SIĘ ZWALCZYĆ POWSZECHNY PRZESĄD, JAKOBY SCYZORYK BYŁ NIEWŁAŚCIWYM PREZENTEM

W ciemny grudniowy czas wyprzedaż mebli domowych trwała aż do popołudnia następnego dnia. Podczas krytycznych godzin, kiedy odgłosy sprzedaży najgłośniej dochodziły do pokoju chorego, ten leżał ni to żywy, ni martwy na łóżku; w chwilowych przebłyskach świadomości, jakie zdarzały się czasem, okazywał zdenerwowanie, którego bezpośrednim skutkiem był nawrót kurczów i nieprzytomności. Pan Turnbull zdecydował, że mniej będzie niebezpieczne, jeśli pacjent pozostanie tam, gdzie jest, niż przenoszenie go do chałupy Łukasza, co ten poczciwiec zaproponował młynarzowej, uważając, iż byłoby źle, gdyby pan miał się obudzić na odgłos wyprzedaży. Pani Tulliver z dziećmi siedziała uwięziona w cichym pokoju, patrząc na ogromną postać powaloną na pościeli i trzęsła się z przerażenia, żeby czasem na bladej twarzy nie ukazał się nagle wyraz, świadczący, że chory zrozumiał dźwięki, które wpadały w ich własne uszy z upartą, bolesną regularnością.

Wreszcie jednak skończył się okres natrętnej pewności i wytężonego napięcia. Ucichł ostry dźwięk głosu, prawie równie metalicznego, jak następujące po nim uderzenie młotka, zamarły odgłosy kroków na ścieżce. Jasna twarz młynarzowej przez ostatnie trzydzieści godzin postarzała się o dziesięć lat. Kiedy jej ulubione przedmioty padały pod straszliwym uderzeniem młotka, w głowie biedaczki roiły się najróżniejsze przeczucia. Serce jej drżało na myśl, że najpierw jedna rzecz, a potem druga zostaną publicznie zidentyfikowane jako jej własność pod tym okropnym „Złotym Lwem” – a ona przez cały ten czas musi tu siedzieć i najmniejszym ruchem nie okazać wewnętrznego wzburzenia. Takie przeżycia zostawiają bruzdy na okrągłych policzkach i poszerzają białe pasma włosów, które kiedyś sprawiały wrażenie kąpanych w słońcu. Lecz już o trzeciej godzinie zaczęła na dole sprzątanie Kezia, służąca o dobrym sercu i niecierpliwym usposobieniu, która wszystkich, co przyszli na wyprzedaż, uważała za swych osobistych wrogów, a błoto, jakie tu przynieśli na butach, za specjalnie nikczemne błoto. Szorowała i pucowała, dodając sobie energii pomrukami na ludzi, „co to przychodzą kupować cudze rzeczy” i nic sobie nie robią z tego, że porysowali blaty mahoniowych stołów, przy których siadywali lepsi od nich. Nie szorowała na ślepo, wszystkiego jednakowo, bo będzie jeszcze więcej tego samego wstrętnego błota: przyniosą je ludzie, którzy przyjdą po zakupione rzeczy – postanowiła jednak doprowadzić bawialnię, gdzie siedziała „ta świnia z fajką – egzekutor”, do przyzwoitego, choć skromnego wyglądu, jaki dać może czystość i te parę sprzętów wykupionych z powrotem dla rodziny. „Pani i dzieci będą tutaj piły herbatę dziś wieczór” – zadecydowała Kezia.

Właśnie zbliżała się pora herbaty – było bowiem między piątą i szóstą – kiedy dziewczyna poszła na górę i powiedziała, że ktoś chce się widzieć z paniczem. Ów ktoś czekał w kuchni i w pierwszej chwili, przy słabym blasku ognia i świecy, Tomek nie miał bynajmniej wrażenia, że zna tę nieco krępą, lecz ruchliwą postać. Był to młodzieniec może dwa lata starszy od Tomka; spoglądał nań niebieskimi oczyma, otoczonymi piegami, i pociągał rude kędziory z wyraźnym zamiarem okazania głębokiego szacunku. Niski kapelusz z nieprzemakalnego płótna i lśniące jakieś cętki na ubraniu, jakby okruchy tabliczek do pisania, wskazywały na to, że zawód przybysza musi mieć związek z łodziami – to jednak w niczym nie wspomogło pamięci Tomka.

– Nisko się kłaniam, paniczu – powiedział ten z rudymi kędziorami, a uśmiech jego przedarł się przez nałożoną maskę melancholii. – Nie poznaje mnie chyba panicz – ciągnął, widząc, że Tomek spogląda nań pytająco. – Chciałbym, jeśli łaska, porozmawiać chwilę z paniczem sam na sam.

– W bawialni rozpaliłam na kominku – powiedziała Kezia, która nie miała zamiaru opuścić kuchni w krytycznej chwili robienia grzanek.

– Proszę tędy. – Tomek ruszył do bawialni, zastanawiając się w duchu, czy ten młody człowiek nie pracuje czasem w porcie, przy składach Guesta i Sp., bowiem myśli chłopca ciągle kierowały się ku temu właśnie miejscu; przecież wuj Deane mógł w każdej chwili przysłać kogoś z wiadomością, że jest wolna posada.

Jasny płomień na kominku był jedynym światłem, w którym można było dojrzeć kilka krzeseł, biurko, podłogę odartą z dywanu i jeden jedyny stół – nie, nie jeden; w kącie stał jeszcze drugi, a na nim leżała wielka Biblia i parę innych książek. Pierwszym wrażeniem Tomka była ta obca mu pustka – dopiero potem przypomniał sobie o gościu i spojrzał na twarz, również oświetloną przez płomień. Przybyły rzucał na niego ukradkiem trochę nieśmiałe, pytające spojrzenie i odezwał się obcym głosem:

– Co, nie pamięta panicz Boba? Tego, co mu panicz dał scyzoryk?

W tej samej chwili wyjął mocno już sfatygowany scyzoryk i jako dowód nieodparty otworzył największe ostrze.

– O, Bob Jakin – powiedział Tomek bez specjalnego entuzjazmu, bo z lekkim wstydem myślał o tej wczesnej zażyłości, jaką symbolizował scyzoryk, i wcale nie był pewien, czy motywy, dla których Bob powoływał się na ten przedmiot, są godne pochwały i zachwytu.

– O tak, Bob Jakin, ale chyba sam Bob wystarczy, jeżeli więcej Bobów nie latało z paniczem za wiewiórkami tego dnia, kiedy gruchnąłem z samego czubka drzewa i dobrze sobie tyłek stłukłem – ale wiewiórkę złapałem, drapała jak nieszczęście. A to małe ostrze jest złamane, ale nie chciałem wstawiać nowego, boby mnie mogli oszukać i wymienić mi nóż na inny, a takiego noża nie ma w całej Anglii, i tak mi już się ułożył do ręki. Nikt mi jeszcze nigdy nic nie dał – wszystko sam musiałem zdobyć własnym rozumem – tylko panicz jeden. Chyba żeby mówić o Billu Fawksie, co mi dał szczeniaka teriera, zamiast go utopić, a i tak musiałem mu dobrze nakłaść po gębie, zanim mi go oddał.

Bob gadał potoczyście, ostrym, nieco cienkim głosem i zdumiewająco szybko zakończył tę długą przemowę, otarłszy przy końcu ostrze scyzoryka o rękaw ruchem pełnym przywiązania.

– No, Bob – odezwał się Tomek nieco wyniosłym tonem, bo chociaż stare wspomnienia usposobiły go do gościa jak najprzyjaźniej – w pewnych granicach, oczywiście – to jednak z całego okresu znajomości z Bobem najwyraźniej pamiętał przyczynę kłótni, po której się rozstali – czy mogę ci w czymś pomóc?

– Nie, paniczu, nie – odparł Bob, zamykając scyzoryk z przyklaskiem i kładąc go do kieszeni, gdzie jakby szukał ręką jeszcze czegoś innego – nie przyszedłbym po nic teraz, kiedy, jak ludziska mówią, mój pan, com dla niego płoszył ptaki i co mnie trochę bijał dla śmiechu, kiedy mnie złapał na podjadaniu rzepy, że ten mój pan, powiadają, nigdy już nie podniesie głowy z posłania. Nie przychodziłbym teraz do panicza prosić o scyzoryk, boć przecież już mi panicz kiedyś dał jeden. Jak mi ktoś podbije jedno oko, to go nie proszę, żeby mi podbił drugie, dopóki mu nie odpłacę, a na pewno dobry uczynek wart jest tyle co zły. Nigdy już nie będę z powrotem mały, a panicz był smarkaczem, którego najbardziej lubiłem, kiedy sam byłem smarkaty, chociaż mnie panicz stłukł i nie chciał na mnie więcej patrzyć. Diska Brumby, na przykład, to mogłem lać, ile chciałem, ale o rany, człowiek się męczy tłuczeniem, jak wie, że i tak nie wytłumaczy takiemu, gdzie się powinien patrzeć. Widziałem chłopaków, co mogli stać i gapić się na drzewo, aż im oczy z gęby wyłaziły, zanim zobaczyli, że ptasi ogon to nie liść. Żadna to robota z takim niedojdą – ale panicz to był zawsze bystry w rzucaniu i mogłem wiedzieć, że panicz zdąży trafić kijem szczura czy łasicę, kiedy ja przetrząsam krzaki.

Bob wyciągnął z kieszeni brudny płócienny worek i pewno by jeszcze coś mówił, gdyby Madzia nie weszła właśnie do pokoju i nie spojrzała na niego ze zdumieniem i ciekawością, na co on znowu zaczął pociągać się za rudą czuprynę, chcąc okazać należny panience szacunek. W następnej chwili dziewczynka zdała sobie sprawę ze zmian, jakie zaszły w pokoju, i to całkowicie przysłoniło świadomość obecności Boba. Wzrok jej natychmiast odwrócił się od niego i powędrował ku miejscu, gdzie wisiała półka z książkami; nie było tam teraz nic, oprócz podłużnej, niespłowiałej plamy na ścianie, a niżej stał mały stolik z Biblią i paroma książkami.

– Och, Tomku – zawołała, załamując dłonie. – Gdzie są książki? Zdawało mi się, że wujek Glegg mówił, iż je kupi. Prawda, że mówił? Czy to są wszystkie, jakie nam pozostały?

– Chyba tak – odparł Tomek z rozpaczliwą obojętnością. – Czemu mieliby kupować dużo książek, jeśli kupili tak niewiele mebli?

– Och, Tomku. – Oczy Madzi napełniły się łzami, kiedy podbiegła do stolika, by sprawdzić, które książki zostały uratowane. – Nasze kochane Wędrówki pielgrzyma, gdzie sam kolorowałeś obrazki – i ten rysunek pielgrzyma w opończy, wyglądał zupełnie jak żółw, och, Boże, Boże. – Madzia tłumiła szloch, przeglądając nieliczne książki. – Myślałam, że nigdy, do śmierci, nie rozstaniemy się z nimi... a teraz wszystko od nas odchodzi... przy końcu życia nie będziemy mieli nic z tego, cośmy mieli na początku!...

Madzia odwróciła się od stołu i rzuciła się na krzesło, a wielkie łzy, wzbierające pod powiekami, zasłoniły jej postać Boba, który spoglądał na nią uporczywie, jak nieme, inteligentne zwierzę, które więcej potrafi spostrzec, niż zrozumieć.

– Widzę, Bob – powiedział Tomek, zdając sobie sprawę, że problem książek przyszedł bardzo nie w porę – widzę, żeś nas odwiedził dlatego, że jesteśmy w kłopocie. To bardzo ładnie z twojej strony.

– Powiem paniczowi, jak to jest – oświadczył Bob, zaczynając rozwiązywać płócienny woreczek. – Widzi panicz, te dwa lata to ja pływałem na łódce, żeby zarobić na kawałek chleba, no a jak mi czasu starczyło, to doglądałem pieca w fabryce Torry’ego. Ale dwa tygodnie temu poszczęściło mi się – zawsze sobie myślałem, że ja to już mam szczęście, bo nigdy nie zastawiłem sideł, żeby mi się w nie coś nie złapało – ale to nie były sidła, tylko pożar w fabryce Torry’ego, a ja go zagasiłem, żeby się ogień nie przerzucił na olej, no i pan dał mi dziesięć suwerenów – sam mi je dał zeszłego tygodnia. I powiedział najpierw jeszcze, że jestem chłopak z głową, ale to ja już sam wiedziałem, a potem wyciągnął te dziesięć suwerenów, a to już było coś nowego. Tu one są, jednego tylko brak. – W tym miejscu Bob wysypał zawartość woreczka na stół. – A kiedy mi je dał, to mi w głowie szumiało jak w garnku z rosołem. Jakem sobie pomyślał, do czego ja się teraz nie wezmę! Bo myślałem sobie o kilku robotach – łódź mnie już doszczętnie zmęczyła, a dni mi się na niej tak dłużą jak świńskie kiszki. Więc najpierw pomyślałem sobie, że kupię łasice i psy i będę łapaczem szczurów, a potem sobie pomyślałem, że jednak ja będę czymś więcej, bo lepszego życia to niewiele znam, a co to jest łapanie szczurów, to już dobrze wiem. No i w końcu zdecydowałem, że zostanę kramarzem, bo kramarze to ludzie światowi; mógłbym nosić w moim kramie co lżejsze rzeczy, no i w takiej robocie to człowiek ma przynajmniej pożytek z języka w gębie, a nie ze szczurów czy łodzi. Chodziłbym sobie po całym kraju, jak długi i szeroki, i namawiałbym kobiety, żeby kupowały, bo gadać to ja umiem, i jadałbym w zajazdach gorące obiady. Boże, co by to było za życie!

Bob przerwał i po chwili powiedział z wyzywającym zdecydowaniem, jakby z własnej woli odwracał się plecami do tego rajskiego obrazu.

– Ale nic mi na tym nie zależy – ani trochę. Rozmieniłem jednego suwerena i kupiłem matce gęś na obiad, i kupiłem niebieską welwetową kamizelkę, i fokową czapkę – bo jak miałem być kramarzem, to już przyzwoitym kramarzem. Ale nic mi na tym nie zależy – ani trochę. Mam głowę na karku, a nie rzepę, i może mi się niedługo nadarzy zgasić inny pożar. Ja to mam szczęście. Więc będę bardzo wdzięczny, jak panicz weźmie te dziewięć suwerenów i jakoś się nimi podeprze, jeśli to prawda, że pan zbankretował. One pewno nie wystarczą na wszystko, ale mogą pomóc.

Tomek był tak głęboko wzruszony, że zapomniał o swojej dumie i podejrzliwości.

– Porządny jesteś chłop – powiedział, czerwieniąc się lekko, a głos jego drżał trochę, co nawet Tomkowej surowości i dumie dodawało pewnego uroku – i nigdy cię nie zapomnę, chociaż cię dzisiaj nie poznałem. Ale nie mogę wziąć tych dziewięciu suwerenów. Zabierałbym to, co jest dla ciebie fortuną, a sobie i tak niewiele bym pomógł.

– Naprawdę, paniczu? – zapytał Bob z żalem. – Tylko niech panicz tak nie mówi dlatego, że mnie są one potrzebne. Nie jestem biedak. Moja matka wcale nieźle zarabia zbieraniem pierza i różnych rzeczy, a nawet jeśli je tylko chleb i wodę, to i tak wszystko jej idzie w tłuszcz. Ja mam szczęście, paniczu, a panicz to chyba nie, a w każdym razie nie pan starszy, więc mógłby panicz wziąć trochę z mojego szczęścia i nic by się nikomu nie stało. Jednego dnia znalazłem w rzece całą szynkę – musiała wypaść z którejś z tych duńskich łodzi, co mają takie okrągłe rufy, na pewno tak było. No, paniczu, niech panicz jeszcze się zastanowi, na pamięć starej przyjaźni, bo inaczej będę myślał, że panicz ma do mnie jakiś żal.

Bob posunął suwereny nieco naprzód, lecz nim Tomek zdążył odpowiedzieć, Madzia zacisnęła ręce i patrząc na Boba z miną winowajczyni, powiedziała:

– Tak mi przykro, Bob. Nigdy nie myślałam, że jesteś taki dobry. Ty... ty jesteś najlepszym człowiekiem na świecie.

Bob nie zdał sobie wcale sprawy, że Madzia krzywdziła go dotychczas złą o nim opinią, za co dokonywała teraz wewnętrznego aktu skruchy, lecz przyjął z uśmiechem tę piękną pochwałę – zwłaszcza że pochodziła ona z ust dziewczyny, która, jak poinformowała go matka tego wieczora, „miała takie dziwne oczy, że aż człowiekowi nijako”.

– Naprawdę, Bob, nie mogę ich wziąć – tłumaczył Tomek – ale nie myśl, że mniej odczuwam twoją dobroć przez to, że odmawiam. Nie chcę brać nic od nikogo, ale chcę na siebie zapracować. A te suwereny niewiele mi pomogą – naprawdę – nawet, jakbym je wziął. Pozwól, że ci zamiast tego uścisnę rękę.

Tomek wyciągnął swą różową dłoń, a Bob nie zwlekając, wysunął swą twardą, brudnawą łapę.

– Pozwól mi włożyć z powrotem pieniądze do woreczka – mówiła Madzia – i przyjdź do nas, kiedy już kupisz swój kram.

– To tak, jakbym tu przyszedł udawać i pokazywać moje pieniądze – mówił Bob z niezadowoloną miną, gdy Madzia wręczała mu jego woreczek – tylko po to, żeby je zaraz zabierać. Ja to nieraz trochę oszukuję, wie panicz, ale nie tak; tylko jak widzę wielkiego łotra albo wielkiego nudziarza, to lubię takiemu w głowie zakręcić.

– Tylko nie rób żadnych sztuczek, Bob – napomniał go Tomek – bo cię jeszcze gdzieś ześlą w końcu.

– Nie mnie, paniczu, nie mnie – odparł Bob z wesołą pewnością siebie. – Nie ma jeszcze kary za ugryzienie muchy. Jakbym głupiego nie wyprowadził czasem w pole, toby nigdy nie zmądrzał. Ale niech panicz weźmie jednego suwerena i kupi coś sobie i panience, jakąś pamiątkę – tak jak ja mam scyzoryk.

Mówiąc to, Bob położył na stole suwerena i rezolutnie zacisnął swój worek. Tomek odsunął złoto i powiedział: 

– Naprawdę, Bob, dziękuję serdecznie, ale nie mogę tego wziąć. – A Madzia, ujmując pieniądz w paluszki, wyciągnęła go do Boba i powiedziała bardziej przekonywająco:

– Nie teraz, może innym razem. Jeżeli kiedykolwiek Tomek czy mój ojciec będą potrzebowali pomocy, którą ty będziesz mógł okazać, to ci o tym powiemy, prawda, Tomasz? Przecież o to ci chodzi – chcesz, żebyśmy zawsze polegali na tobie jak na przyjacielu, do którego można się zwrócić, tak?

– Tak, panienko, i dziękuję – odparł chłopak, niechętnie biorąc pieniądze – tego właśnie chciałem, wszystko podług woli panienki. I dobranoc panience, życzę szczęścia, paniczu, i dziękuję, że mi panicz rękę ścisnął, chociaż nie chciał panicz wziąć pieniędzy.

Wejście Kezi, która ze złym spojrzeniem zapytała, czy może przynieść herbatę już teraz, czy też grzanki mają stwardnieć na kamień, przerwało w porę potok wymowy Boba i przyspieszyło jego pożegnalny ukłon.

Rozdział VII

JAK KURA PRÓBUJE PODSTĘPÓW

Dni płynęły, a pan Tulliver, przynajmniej w oczach lekarza, sprawiał wrażenie coraz mocniejszego; powoli wracał do zdrowia i normalnego stanu. Uchwyt paraliżu jakby stracił na sile, a umysł powtarzał gwałtowne wysiłki, by się wydostać z niemocy – tak jakby jakieś żywe stworzenie próbowało wydobyć się spod wielkiej zaspy śnieżnej, obsuwając się co chwila z powrotem i zasypując świeżo zrobiony otwór.

Dla tych, którzy czuwali przy łóżku, chwile dłużyłyby się w nieskończoność, gdyby je odmierzała tylko wątpliwa i daleka nadzieja, która w tej izbie była miernikiem czasu; lecz strach, zbliżający się wielkimi krokami, skracał ich godziny i sprawiał, że noce przychodziły dla nich zbyt szybko. Pan Tulliver bardzo powoli wracał do zdrowia, a tymczasem w losach jego miały zajść najbardziej dotkliwe zmiany. Taksatorzy wykonali pracę tak, jak ją wykonuje szanujący się rusznikarz, sumiennie przygotowując muszkiet, który odpowiednio skierowany przez dzielne ramię przetnie nić kilku żywotów. Zajęcie, opis i oszacowanie, obwieszczenie licytacji – wszystko to są prawne kartacze lub też kule armatnie, które nigdy nie zranią pojedynczego człowieka, lecz burzą szeroko wokół miejsca upadku. Wszystko jest tak współzależne w naszym życiu, że ludzie muszą cierpieć za cudze winy; tak szeroko rozchodzi się ludzki ból, że nawet sprawiedliwość musi mieć swe ofiary i nie można sobie wyobrazić kary, która by nie przekroczyła zakreślonego jej kręgu i nie wywołała niezasłużonego cierpienia.

Na początku drugiego tygodnia stycznia wywieszono ogłoszenia zawiadamiające o wyprzedaży, z nakazu sądowego, bydła i innego inwentarza pana Tullivera, po czym miała nastąpić sprzedaż młyna i ziemi. Odbywać się to będzie o takiej i takiej godzinie po południu w gospodzie „Pod Złotym Lwem”. Sam młynarz, nieświadom, że czas płynie, wyobrażał sobie, że znajduje się w pierwszym stadium nieszczęścia i że można będzie jeszcze pomyśleć o jakichś środkach zaradczych; często podczas godzin świadomości mówił niejasno i bezładnie o planach, które wprowadzi w czyn, kiedy już „stanie na nogach”. Młynarzowa z dziećmi miała nadzieję, że znajdzie się wyjście, które pozwoli, by pan Tulliver nie porzucał starego miejsca i szukał nowego zajęcia i rodzaju życia. Nakłoniono wujaszka Deane’a, by zainteresował się sprawą w tym stadium wypadków. Przyznał, że nie byłoby dla Guesta i Sp. złym interesem kupno młyna Dorlcote i prowadzenie tego dobrego przecież przedsięwzięcia, którego zyski można jeszcze powiększyć, zakładając dodatkowe parowe źródło siły. W takim przypadku pan Tulliver mógłby pozostać na stanowisku kierownika młyna. Pan Deane nie mówił jednak nic decydującego; Wakem trzymał przecież hipotekę na ziemię i mogło mu przyjść do głowy, że dobrze by było zgłosić ofertę na całość, a potem podbić cenę ostrożnej firmie Guest i Sp., która nie prowadziła przecież interesów z pozycji sentymentu. Pan Deane zapewne musiał coś powiedzieć na ten temat młynarzowej, kiedy przyjechał do młyna przejrzeć księgi, w towarzystwie pani Glegg. Młynarzowa odparła, iż Guest i Sp. powinni się zastanowić nad tym, że i ojciec, i dziad pana Tullivera prowadzili młyn na długo przed tym, nim w ogóle pomyślano o zakładaniu fabryki oleju Guesta i Sp. Pan Deane wyraził w odpowiedzi wątpliwość, czy właśnie związek pomiędzy dwoma obiektami określa ich wartość jako lokatę pieniędzy. Jeśli chodzi o wujaszka Glegga, sprawy te nie mieściły się w granicach jego wyobraźni; poczciwiec serdecznie współczuł rodzinie Tulliverów, lecz pieniądze miał ulokowane w pewnych hipotekach i nie mógł ryzykować – to byłoby nie w porządku w stosunku do jego rodziny. Postanowił jednak, że młynarz otrzyma od niego kilka kamizelek flanelowych, których on sam wyrzekł się na rzecz bardziej elastycznych udogodnień, oraz że będzie kupował młynarzowej od czasu do czasu funt herbaty. Uczynna jego natura już z góry rozkoszowała się myślą o podróży, kiedy to będzie wiózł herbatę i zobaczy, z jakim zadowoleniem młynarzowa upewnia się, że to najlepszy ciemny gatunek.

W każdym razie wiadomo było, że pan Deane jest dobrze w stosunku do rodziny Tulliverów usposobiony. Pewnego dnia przywiózł ze sobą Lucy, która przyjechała właśnie na święta Bożego Narodzenia ze szkoły. Wśród łez i pocałunków mała, jasna, anielska buzia przytuliła się do ciemniejszego Madzinego policzka. Piękne, smukłe córki mają swój ciepły kącik w sercach wielu szacownych wspólników wielu szacownych firm – może więc niespokojne, pełne współczucia pytania Lucy o biednych kuzynów natchnęły wuja Deane’a nową energią, dzięki której szybciej znalazł tymczasowe miejsce dla Tomka w składach i pomógł mu brać wieczorowe lekcje prowadzenia ksiąg i kalkulacji.

Mogłoby to podnieść trochę chłopca na duchu i pokrzepić nieco jego nadzieje, gdyby jednocześnie nie spadł na niego cios, którego od dawna się obawiał: mimo wszystko ojciec był bankrutem – a w każdym razie wierzyciele musieli wziąć mniej, niż im się należało, co dla Tomka, nieobznajmionego z tego rodzaju problemami, równało się bankructwu. A więc nie tylko będą mówić, że ojciec stracił majątek, ale że „nabrał innych” – co w pojęciu Tomka było czymś najpotworniejszym. Kiedy bowiem zaspokojone zostały żądania pozwanego co do pokrycia kosztów sądowych, pozostał przyjacielski rachunek pana Gore’a, brak pokrycia w banku oraz inne jeszcze długi, wobec których aktywa kurczyły się w niedwuznacznej dysproporcji do pasywów: „nie więcej jak dziesięć do dwunastu szylingów na funta” – przepowiedział ze zdecydowaniem pan Deane, zaciskając usta. Słowa te spłynęły na Tomka jak wrzątek, pozostawiając po sobie nieustanny, ostry ból.

Bardzo mu było czegoś potrzeba dla podtrzymania ducha w tej nowej, nieprzyjemnej sytuacji. Zbyt gwałtownie został przeniesiony z wygodnej, udywanionej ennui godzin szkolnych u pastora i pracowitego, a płonnego budowania zamków na lodzie w ostatnim półroczu – do towarzystwa worków, skór i hałaśliwych mężczyzn toczących tuż koło niego ogromne ciężary. Ten pierwszy krok do wielkiej kariery był sprawą zimną, wrzaskliwą i pełną kurzu; nie można było wrócić do domu na herbatę, bo wieczorem szło się do jednorękiego, starszego oficjalisty na lekcję, która odbywała się w pokoju mocno pachnącym złym tytoniem. Białoróżowa twarz Tomka bywała zwykle bardzo już blada, gdy chłopiec zdejmował w domu kapelusz i z apetytem zabierał się do kolacji. Nic dziwnego, że kiedy matka czy Madzia odzywały się do niego – był trochę zły.

Przez cały ten czas pani Tulliver rozważała plan, dzięki któremu ona, a nie kto inny, nie dopuści do tego, czego się wszyscy bali najbardziej, i nie pozwoli, by Wakem miał zgłaszać cenę na młyn. Wyobraźcie sobie najbardziej szacowną i miłą kwokę, która przez jakiś monstrualny wybryk natury zajmuje się rozważaniem i wymyślaniem sposobów, dzięki którym wpłynie na chłopa, aby jej nie skręcił szyi lub też nie wysyłał jej czy też kurcząt na targ. Trudno sobie wyobrazić inny rezultat jak głośne gdakanie i trzepanie skrzydłami. Widząc, że źle się dzieje, młynarzowa pomyślała sobie, że zachowywała się dotychczas zbyt biernie i że powinna była trochę zajmować się interesami i od czasu do czasu podejmować jakąś decyzję, co wyszłoby tylko z pożytkiem dla niej i całej rodziny. Nikt przecież nie pomyślał o pójściu do Wakema i o pogadaniu z nim o młynie – a przecież, stwierdziła młynarzowa, byłby to najprostszy sposób zapewnienia sprawie właściwego rozwiązania. Oczywiście, nie miałoby sensu, żeby tam szedł pan Tulliver – nawet gdyby mógł i chciał to zrobić – bo przecież on „poszedł do sądu przeciwko Wakemowi” i lżył go, jak mógł, przez ostatnie dziesięć lat; zawsze to możliwe, że Wakem ma za to do niego urazę. Teraz, kiedy pani Tulliver doszła do wniosku, że jej mąż bez powodu doprowadził ją do tej biedy, skłonna była sądzić, że jego opinia o Wakemie również jest bezpodstawna. Co prawda, Wakem „nasłał im egzekutorów do domu i zlicytował ich”, ale, jak przypuszczała, zrobił to, by zadowolić tego człowieka, co to pożyczył panu Tulliverowi pieniądze, boć przecież prawnik niejednemu musi się przypodobać, a trudno, żeby stawiał pana Tullivera, który poszedł przeciwko niemu do sądu, ponad wszystkich innych. Wakem może być całkiem rozsądnym człowiekiem – dlaczego by nie? Ożenił się z panną Clint, a młynarzowa nie słyszała wtedy o nim nic złego; tego lata, kiedy się dowiedziała o ich małżeństwie, nosiła niebieski satynowy spencerek i nie myślała jeszcze o panu Tulliverze. Z pewnością w stosunku do niej, która, jak wiedział, była z domu Dodson, może żywić dobre chęci jedynie, zwłaszcza kiedy się dowie i zda sobie sprawę, że ona ze swej strony nigdy nie chciała iść do sądu i naprawdę bardziej jest skłonna w tej chwili uznać za słuszne poglądy pana Wakema na różne tematy, niż przyznać rację własnemu mężowi. I doprawdy, jak adwokat zobaczy taką, jak ona, godną damę, skłonną powiedzieć mu dobre słowo, to dlaczego miałby nie wysłuchać jej opinii o sprawie? Ona przecież przedstawi mu wszystko jasno, jak nikt jeszcze. A on nigdy nie pójdzie i nie złoży oferty na młyn, żeby zrobić na złość jej, niewinnej kobiecie, która, wcale to nie jest wykluczone, tańczyła z nim w młodości u pana Darleigh – bo przecież na takich tańcach często tańczyła z młodymi ludźmi, których nazwiska zapominała później ze szczętem.

Całą tę argumentację młynarzowa ukrywała na dnie serca, bo kiedy napomknęła pewnego dnia słówkiem szwagrom Deane’owi i Gleggowi, że może sama pójść i porozmawiać z Wakemem, odpowiedzieli jej na to: „Nie, nie” i „Co też szwagierka”, i „Niech szwagierka zostawi Wakema”, tonem ludzi, którzy bynajmniej nie mają zamiaru wysłuchać bezstronnie wszystkich szczegółów jej projektu. Jeszcze bardziej bała się wspomnieć o tym planie dzieciom, bo one „zawsze są przeciwko temu, co powie matka”, a zauważyła, że Tomek jest prawie tak samo wrogi Wakemowi jak młynarz. Niezwykła koncentracja myśli pozwoliła pani Tulliver na niezwykłą chytrość i determinację. Na dzień czy dwa przed licytacją „Pod Złotym Lwem”, kiedy już nie było czasu do stracenia, pani Tulliver podstępem przeprowadziła swój plan. Był przecież problem marynat – młynarzowa miała wielki zapas marynat i przypraw, które z pewnością zakupi pan Hyndmarsh, kupiec, jeżeli tylko ona sama osobiście przeprowadzi z nim tę transakcję. Wobec tego rano pójdzie razem z Tomkiem do St. Ogg’s. Kiedy syn doradził jej, żeby zostawiła tymczasem te pikle, i nie chciał, żeby właśnie teraz chodziła do miasta, była tak urażona zachowaniem Tomka, który przeciwstawiał się marynatom – a przecież robiła je według rodzinnych przepisów odziedziczonych po babce, która umarła, kiedy jego matka była małą dziewczynką – że ustąpił wreszcie i poszli razem. Pani Tulliver skręciła w ulicę Danish, gdzie pan Hyndmarsh miał swój sklep, niedaleko biura pana Wakema.

Ów pan nie przyszedł jeszcze do biura; może pani Tulliver usiądzie przy kominku w jego gabinecie i poczeka? Niedługo musiała czekać, bo punktualny adwokat wszedł, marszcząc brwi i rzucając lustrujące spojrzenie na tę postawną jasnowłosą kobietę, która wstała i ukłoniła mu się z szacunkiem. Pan Wakem był wysokim mężczyzną o orlim nosie i gęstych, stalowosiwych włosach. Nigdy dotąd nie widzieliście jeszcze pana Wakema i pewno się zastanawiacie, czy to był doprawdy taki niepowszedni łajdak i tak zręczny i zagorzały przeciwnik uczciwej części ludzkości, a szczególnie pana Tullivera, jak tego dowodził wizerunek czy portret istniejący, jak wiemy, w umyśle młynarza.

Jasne jest, że porywczy młynarz skłonny był rozumieć każdy przypadkowy strzał, który go musnął, jako atak na jego życie, i umiał się znakomicie zaplątać w tym świecie pełnym zagadek, co, zważywszy, iż był przekonany o swej własnej nieomylności, stwarzało konieczność hipotezy, że istnieje jakaś bardzo obrotna ajencja diabelska, która te młynarskie niepowodzenia tłumaczy. Można jeszcze uwierzyć, że adwokat tyle zawinił w stosunku do pana Tullivera, ile jakaś pomysłowa maszyna, systematycznie wykonująca swą pracę, zawiniła w stosunku do nierozważnego człowieka, który zbytnio się do niej zbliżył, zahaczył ręką o takie czy inne koło napędowe i został nagle i nieoczekiwanie przerobiony na pasztet.

Doprawdy jednak, trudno rozstrzygnąć tę kwestię po jednym tylko spojrzeniu: kontury i światła ludzkiej twarzy podobne są innym symbolom – nie zawsze można je odczytać, nie posiadając do nich klucza. Z pierwszego rzutu oka na orli nos pana Wakema, który tak drażnił pana Tullivera, nie można było wyciągnąć więcej wniosków co do łotrostwa adwokata, niż z kształtu sztywnego kołnierzyka przy jego koszuli, chociaż i on razem z nosem mógłby stanowić odpowiedni dowód obciążający i potępiający, gdyby łotrostwo Wakema stało się rzeczą pewną.

– Pani Tulliver, o ile się nie mylę? – zapytał Wakem.

– Tak, proszę pana. Z domu Dodson.

– Proszę, niech pani siada. Ma pani do mnie interes?

– Tak, proszę pana. – Teraz, znalazłszy się w obecności tego strasznego człowieka, młynarzowa zaczęła odczuwać pewne przerażenie na myśl o własnej odwadze; stwierdziła też, że wcale sobie nie ułożyła z góry, jak też całą rozmowę zacznie. Pan Wakem wsadził kciuki w kieszonki od kamizelki i w milczeniu spoglądał na młynarzową.

– Myślę, proszę pana – zaczęła wreszcie – myślę, że pan nie wyobraża sobie, jakobym ja miała do pana żal za to, że mój przegrał proces i że nam nasłali egzekutorów, i wyprzedali mi bieliznę stołową... mój Boże, mój Boże... bo mnie na taką nie wychowywali. Pan na pewno pamięta mojego ojca – on się bardzo przyjaźnił z panem Darleigh, obywatelem ziemskim, a my zawsze chodziłyśmy tam na tańce, my, panny Dodson – na nikogo bardziej ludzie nie patrzyli jak na nas – i mieli rację, bo nas było cztery, a pan pewno wie, że pani Glegg i pani Deane to moje siostry. I ani przed ślubem, ani długi czas po ślubie nie wiedziałam, co to znaczy iść do sądu, stracić majątek i zostać zlicytowaną przed śmiercią. I nie jestem winna temu, że nie miałam szczęścia, wychodząc za kogoś spoza rodziny i wchodząc do takiej, która ma inne zasady. A żeby mnie namówili do obmawiania pana, tak jak inni pana obmawiają, to już to jest nieprawda i nikt mi tego nie może zarzucić.

Pani Tulliver lekko potrząsnęła głową i spoglądała na brzeżek swojej chusteczki.

– Nie mam najmniejszych wątpliwości co do prawdy słów pani – odparł pan Wakem z chłodną uprzejmością. – Ale chciała mnie pani o coś zapytać.

– Owszem, proszę pana. Sama do siebie to mówiłam, że pan musi jednak mieć trochę serca, a jeśli idzie o mojego męża, co już przez dwa miesiące leży jak nie ten sam – nie żebym go broniła za to, że taki był uparty z tym drenowaniem – ale naprawdę są gorsi od niego, bo on nigdy nikogo nie oszukał ani na szylinga, ani na pensa, w każdym razie nieumyślnie, a co do tego, że taki zapalony jest do prawowania się, to co ja mogłam zrobić? Kiedy dostał list, że pan ma hipotekę na ziemię, to go tak powaliło, jakby już całkiem umarł. Ale ja jestem pewna, że pan się zachowa jak przyzwoity człowiek, nie inaczej.

– Co to wszystko znaczy? Nie rozumiem – zapytał pan Wakem dosyć ostro. – O co pani chce mnie prosić?

– Widzi pan – odparła nieco śpieszniej pani Tulliver, trochę spłoszona – niech pan będzie tak dobry i nie kupuje młyna i ziemi – ziemia to zresztą mniej ważne, tylko że mój mąż zwariuje, jak się dowie, że pan ją ma.

Jakaś nowa zupełnie myśl błysnęła na twarzy adwokata.

– Kto powiedział pani, że ja chcę kupić młyn? – zapytał.

– Cóż, proszę pana, przecież sobie tego nie wymyśliłam – nigdy by mi to samej do głowy nie przyszło, bo mój mąż, który coś powinien o prawie wiedzieć, mówił zawsze, że adwokaci się nie rwą do kupna domów ani ziemi, bo oni zawsze to sobie w inny sposób zdobędą. A ja myślałam, że tak samo będzie z panem, i nigdy nie mówiłam, że pan zrobi inaczej.

– No dobrze, dobrze, ale kto pani mówił tamto? – pytał Wakem, otwierając biurko i przesuwając coś na nim; pogwizdywał przy tym cicho, prawie niedosłyszalnie.

– Pan Glegg i pan Deane, proszę pana, którzy się wszystkim zajmują. Szwagier Deane myśli, że może firma Guest i Sp. kupi młyn i pozwoli go prowadzić mojemu mężowi, jeżeli pan nie da swojej oferty i nie podbije ceny. A dla mojego męża to by było tak dużo, gdyby mógł zostać, gdzie jest, i zarobić na życie, bo ten młyn był za jego ojca i wybudował go jego dziadek. Z początku, zaraz po ślubie, to nie lubiłam tego hałasu, bo w naszej rodzinie nie było młynów – nie w rodzinie Dodsonów! – a gdybym wiedziała, że młyn ma tyle wspólnego z sądami, to nie byłabym pierwszą Dodsonówną, która wyszła za mąż za młynarza. Ale weszłam w to ślepa na wszystko, na drenowanie i inne rzeczy.

– Co? Guest i Sp. kupiliby młyn na własność i płaciliby pensję mężowi pani?

– Tak, proszę pana, to straszne – tu biedna pani Tulliver uroniła łezkę – straszne pomyśleć, że mój mąż będzie na pensji. Ale byłoby wtedy trochę jak dawniej, jeżeli moglibyśmy zostać we młynie i nie przenosić się nigdzie indziej. A jeśli pan tylko pomyśli... jeśliby pan tylko podał swoją cenę i kupił młyn, to mój mąż mógłby mieć jeszcze gorszy atak paraliżu niż przedtem i nigdy już nie wstać z łóżka – a teraz zaczyna już wstawać.

– No a cóż, jeżeli ja kupiłbym młyn i pozwolił tak samo pani mężowi pracować jako mojemu rządcy? – zapytał Wakem.

– Och, proszę pana, na to on się nigdy nie zgodzi, nawet jakby ten młyn tu stanął i sam go o to prosił. Pana nazwisko to dla mojego męża trucizna, jak nigdy przedtem. Według niego pan go chciał doprowadzić do ruiny przez cały czas, od początku, kiedy pan go zaskarżył o tę drogę przez łąkę, to już osiem lat temu; od tego czasu on tak zawsze myślał, chociaż ja mu mówiłam, że nie ma racji...

– To uparty pyskacz i dureń – wybuchnął pan Wakem, zapominając się zupełnie.

– Och, Boże – zawołała młynarzowa, przerażona, że rezultat jej przemowy jest zupełnie inny, niż to sobie uprzednio wyobrażała. – Nie chciałabym panu przeczyć, ale bardzo możliwe, że on przez tę chorobę zmienił zdanie – przecież zapomniał o tylu rzeczach, o których przedtem gadał! A gdyby umarł, to nie byłoby panu przyjemnie mieć nieboszczyka na sumieniu. I mówią, że jak młyn Dorlcote zmieni właściciela, to będzie nieszczęście – cała woda może wyciec, a wtedy... nie życzę panu nic złego, bo jeszcze zapomniałam powiedzieć, że pański ślub pamiętam, jakby to było wczoraj – pana żona była Clint z domu, wiem dobrze – a mój chłopak, taki miły, ładny, porządny chłopak, nie ma takiego drugiego – chodził do szkoły z pana synem...

Pan Wakem wstał, otworzył drzwi i zawołał jednego ze swych kancelistów.

– Niech pani wybaczy, że jej przerwę, ale mam teraz bardzo ważną sprawę do załatwienia, a zdaje mi się, że już nie pozostało nam nic ważnego do powiedzenia.

– Ale żeby pan miał to w pamięci – prosiła młynarzowa, wstając – i nie stawał przeciwko mnie i moim dzieciom. Wcale nie mówię, że mój mąż miał rację, ale już jest ukarany, a są gorsi od niego, bo jego wina to tylko to, że dawał pieniądze innym. Nie zrobił nikomu krzywdy, tylko sobie i swojej rodzinie... tym większa to szkoda... a ja chodzę codziennie i patrzę na moje puste półki i rozmyślam sobie tam, w składziku, gdzie zawsze stały moje rzeczy.

– Tak, tak, będę to miał w pamięci – śpiesznie zapewniał ją adwokat, spoglądając ku otwartym drzwiom.

– I proszę, niech pan nikomu nie mówi, że tu przychodziłam z panem rozmawiać, bo mój syn będzie się na mnie gniewał, że się tak zachowuję, wiem o tym dobrze, a i tak mam kłopot z tym, że własne dzieci mnie łają.

Głos biedaczki drżał lekko i nie mogła nawet odpowiedzieć na „do widzenia” adwokata – skłoniła się tylko i wyszła w milczeniu.

– Kiedy ma być sprzedany młyn Dorlcote? Gdzie jest ogłoszenie? – zapytał adwokat kancelistę, kiedy znaleźli się sami.

– W przyszły piątek, w piątek o szóstej.

– To wobec tego skocz do pana Winshipa, licytatora, i sprawdź, czy jest w domu. Mam do niego interes – niech tu do mnie przyjdzie.

Pan Wakem, wchodząc dzisiaj rano do biura, nie miał jeszcze najmniejszego zamiaru kupowania młyna Dorlcote, teraz jednak podjął decyzję: pani Tulliver podsunęła mu kilka przekonywających powodów ku temu – Wakemowi zaś nie brakło bystrości. Był to jeden z tych ludzi, którzy potrafią działać szybko, ale i z rozwagą, bowiem cele ich są z góry wytyczone, nie ma więc potrzeby uzgadniać sprzecznych ze sobą zamiarów.

Jeśliby ktoś przypuszczał, że adwokat żywił taką samą nienawiść w stosunku do pana Tullivera jak młynarz do niego, musiałby również uważać, że szczupak i płotka mogą spoglądać na siebie z tego samego punktu widzenia. Płotce oczywiście wstrętna jest metoda, za pomocą której szczupak zdobywa pożywienie, szczupak zaś nawet o najbardziej oburzonej płotce nie myśli zapewne nic ponad to, że jest ona doskonałym jadłem; mógłby czuć do niej mocny i osobisty gniew tylko wtedy, jeśliby się nią zadławił. Gdyby młynarz kiedykolwiek wyrządził adwokatowi jakąś poważną szkodę lub też pokrzyżował mu plany, Wakem nie odmówiłby mu wyróżnienia i uczyniłby go specjalnym przedmiotem swojej mściwości. Kiedy jednak młynarz podczas obiadu w dniu targowym nazywał adwokata łobuzem, żaden z klientów Wakema nie skłaniał się przez to w najmniejszej mierze do wycofania od niego swej sprawy. Jeżeli zaś w obecności Wakema jakiś dowcipny hodowca tuczników, podniecony nadarzającą się sposobnością i alkoholem, starał się dopiec mu aluzjami do testamentów starszych pań, adwokat zachowywał zimną krew, doskonale zdając sobie sprawę, że większość ludzi majętnych, obecnych przy tym zajściu, całkowicie zadowala się faktem, że „Wakem to Wakem”, a mianowicie człowiek, który dobrze wie, gdzie stąpnąć, aby przejść suchą nogą przez najbardziej błotniste odcinki praktyki adwokackiej. Człowiek, który miał wielki majątek, piękny dom ocieniony drzewami w Tofton i z pewnością najlepszą piwniczkę w okolicach St. Ogg’s, mógł się nie liczyć z opinią publiczną. I wcale nie jestem pewien, czy nawet uczciwy pan Tulliver, który był zdania, iż prawo, ogólnie biorąc, to nic innego jak arena do walki kogutów, czy nawet ten uczciwy pan Tulliver, gdyby sytuacja była odwrotna, nie uznałby absolutnej słuszności twierdzenia, że „Wakem to Wakem”, słyszałem bowiem od ludzi obznajmionych z historią, że ludzkość nie zwykła wydawać małostkowych sądów o postępowaniu wielkich zwycięzców, jeżeli zwyciężyli oni po właściwej stronie. Tak więc Tulliver nie mógł być przeszkodą dla Wakema, wręcz przeciwnie, był tym biedakiem, którego adwokat kilkakrotnie zwyciężył – taki jakiś narwaniec, co to zawsze podsunie człowiekowi sposób przeciwko samemu sobie. Te kilka sztuczek, których adwokat użył w procesie, wcale mu nie ciążyło na sumieniu; czemuż więc miałby nienawidzić tego oskarżyciela, któremu się nie powiodło? Tego godnego litości, wściekłego byka uwikłanego w oka sieci.

A jednak do wielu dziwactw, do jakich skłonna jest natura ludzka, moraliści nigdy nie zaliczali zbytniej serdeczności w stosunku do ludzi, którzy nas otwarcie lżą. Wybrany kandydat Żółtych w mieście Old Topping nie czuje może konsekwentnej, rozumowej nienawiści w stosunku do Niebieskiego redaktora, który pociesza swych czytelników grzmiącą krytyką Żółtych, co to sprzedają swój kraj i są przekleństwem życia obywateli. Prawdopodobnie jednak nie byłoby mu przykro, gdyby prawo i odpowiednia sposobność pozwoliły mu kopnąć owego Niebieskiego redaktora i zostawić mu ślady w kolorze nieco intensywniejszym od jego ulubionej barwy. Ludzie, którym się powiodło, od czasu do czasu pozwalają sobie na drobną zemstę, tak jak pozwalają sobie na rozrywkę, jeśli im ona sama wchodzi w rękę i nie zawadza w interesach. A takie małe, beznamiętne zemsty mają zwykle w życiu poważne konsekwencje; wszelkiego rodzaju przyjemne pociągnięcia, jak na przykład niedopuszczanie odpowiednich ludzi do stanowisk i oczernianie ich w przypadkowych rozmowach. Poza tym, jakże nam pochlebia i jakże nas koi widok ludzi, którzy zachowywali się wobec nas obraźliwie (co było zresztą bez znaczenia), a teraz, bez żadnych specjalnych wysiłków z naszej strony, zbiednieli i zostali upokorzeni. Wydaje nam się, że to Opatrzność albo inna jakaś władczyni tego świata podjęła się odpłaty w naszym imieniu. Doprawdy, dzięki przychylnemu układowi zdarzeń naszym wrogom jakoś się nie powodzi.

Otóż adwokat żywił tę utajoną chęć zemsty w stosunku do nieuprzejmego młynarza, teraz zaś, kiedy pani Tulliver podsunęła mu nową myśl, doszedł do wniosku, że przyjemnie będzie zrobić to właśnie, co dla młynarza okaże się śmiertelną udręką; na przyjemność tę złoży się nie tylko prosta złośliwość, lecz również posmak zadowolenia z samego siebie. Widok upokorzonego wroga sprawia radość, ale to nic w porównaniu z satysfakcją wysokiego gatunku, jaką przynosi widok wroga upokorzonego naszą dobroczynnością lub ustępstwami na jego rzecz. To jest już zemsta tego rzędu, który dochodzi do rozmiaru cnót, a cnoty wchodziły w zakres zagadnień, na których adwokatowi bardzo zależało. Miał kiedyś przyjemność oddania jednego ze swych starych nieprzyjaciół do przytułku, na odbudowę którego dał dużą kwotę; a teraz oto nadarza się sposobność zabezpieczenia egzystencji drugiemu przez zrobienie go swoim sługą. Takie właśnie rzeczy są dopełnieniem bogactwa i dostarczają elementów miłego zadowolenia z siebie, o jakich nie śniłoby się nikomu, kto prowadzi krótkowzroczną politykę zapalczywej mściwości, która zawsze schodzi z właściwej swojej drogi, by zemścić się za pomocą krzywdy zadanej wprost. A Tulliver z tym ostrym ozorem, stępionym świadomością zaciągniętego zobowiązania, będzie o wiele lepszym sługą niż każdy przypadkowy, który nisko czapkuje za posadą. Tulliver znany był ze swej dumnej uczciwości, a Wakem był za bystry, by nie wierzyć w uczciwość. Zwykł obserwować ludzi, miast sądzić ich zależnie od wypowiadanych maksym; doskonale zdawał sobie sprawę, że nie wszyscy są mu podobni. Oprócz tego miał zamiar sam bardzo dokładnie doglądać ziemi i młyna: lubił te konkretne wiejskie problemy. Niezależnie od dobroczynnej zemsty na młynarzu istniały poważne powody dla kupienia młyna Dorlcote. Był on świetną lokatą pieniędzy – poza tym Guest i Sp. mieli zamiar złożyć na niego ofertę. Pan Guest i pan Wakem byli w stosunkach przyjaznych, adwokat zaś lubił nieco górować nad armatorem i fabrykantem, który zarówno w mieście, jak i przy stole bywał nieco zbyt głośny. Pan Wakem bowiem był nie tylko człowiekiem interesu, lecz człowiekiem uważanym w górnych sferach St. Ogg’s za miłego kompana; potrafił wesoło gwarzyć nad winem, zajmował się trochę ziemią z amatorstwa i z pewnością był znakomitym mężem i ojcem; w kościele siadywał zawsze pod najładniejszym pomnikiem, wzniesionym dla uczczenia pamięci jego żony. Inny mężczyzna w jego warunkach ożeniłby się po raz drugi, lecz on, jak mówiono, bardziej był serdeczny dla swego kalekiego syna niż większość ludzi dla swych najurodziwszych dzieci. Pan Wakem miał innych synów oprócz Filipa, lecz w stosunku do pozostałych postępował z żelazną ojcowską surowością, a utrzymywał ich na poziomie odpowiednio niższym od własnego. Tu właśnie krył się najważniejszy powód do kupna młyna Dorlcote. Gdy pani Tulliver mówiła, bystry adwokat dostrzegł, oprócz wszelkich innych stron sprawy, że ten młyn w ciągu kilku najbliższych lat będzie doskonałym zabezpieczeniem dla pewnego ulubionego przezeń chłopca, którego miał zamiar wprowadzić w świat.

Oto stan umysłowy człowieka, na którego pani Tulliver postanowiła wpłynąć, w czym jej się nie powiodło. Fakt ten możemy zilustrować uwagą pewnego wielkiego filozofa, mianowicie, że rybacy, którzy łowią ryby na sztuczną muchę, nie potrafią nadać jej odpowiednio atrakcyjnego wyglądu, ponieważ nie znają indywidualnych upodobań ryb.

Rozdział VIII

ŚWIT NA RUINACH

W mroźny, jasny dzień styczniowy pan Tulliver zeszedł po raz pierwszy na dół; widząc jasne promienie słońca, padające na gałęzie kasztanów i dachy naprzeciw okna, oświadczył stanowczo, że dłużej nie da się więzić. Wydawało mu się, że w tym świetle słonecznym wszędzie będzie mu raźniej niż w jego sypialni. Młynarz nie wiedział, że dom jest pusty i ogołocony, przez co potok słonecznego światła będzie dlań tylko natrętem, pokazującym z okrutną radością puste miejsca i znaki po dobrze znanych przedmiotach. Panu Tulliverowi wydawało się, że otrzymał list od pana Gore’a wczoraj dopiero; usiłowano mu wytłumaczyć, że od tego czasu minęło już wiele tygodni i wiele się wydarzyło, ale nadchodzące jeden po drugim okresy niepamięci zmazywały te wyjaśnienia i nawet pan Turnbull stracił nadzieję, że zdoła się przygotować chorego na spotkanie rzeczywistości, mówiąc mu o wszystkim uprzednio. Mógł sobie zdać sprawę z nowej sytuacji powoli, za pomocą nowych przeżyć, a nie słów tylko, które musiały okazać się słabsze od wrażeń pozostawionych przez dawne przeżycia. Dzieci i młynarzowa z drżeniem przyjęły decyzję zejścia na dół. Pani Tulliver zażądała, by Tomek nie szedł o zwykłej godzinie do St. Ogg’s, lecz poczekał i sprowadził ojca na dół; chłopiec zgodził się, choć drżał przed tą bolesną sceną. Cała trójka była jeszcze bardziej przygnębiona niż ostatnio, bowiem młyn nie został zakupiony przez firmę Guest i Sp. – zarówno młyn, jak i ziemię kupił na licytacji Wakem, który sam przyjechał na miejsce i w obecności pana Deane’a, pana Glegga i pani Tulliver oświadczył swą gotowość zaangażowania pana Tullivera jako kierownika całości, jeżeli wyzdrowieje. Propozycja ta była przyczyną długich narad rodzinnych. Wujowie i ciotki prawie jednomyślnie uznali, że nie można odrzucać takiej oferty, jeżeli na przeszkodzie stoją tylko sentymenty pana Tullivera, uznane za całkowicie bezpodstawne i dziecinne, ponieważ nie podzielały ich ani ciotki, ani wujowie; wręcz przeciwnie, uważali oni, iż jest to skierowana przeciwko Wakemowi złość i nienawiść, które młynarz powinien właściwie obrócić przeciwko samemu sobie za swoją kłótliwość oraz specjalny jej wyraz, jaki dał, zwracając się do sądu. Oto nadarza się panu Tulliverowi możliwość zarobienia na żonę i córkę bez uciekania się do pomocy krewnych żony, możliwość uniknięcia skrajnej biedy, która sprawia, że dla szanujących się ludzi spotkanie podupadłego członka rodziny na ulicy jest sprawą szczególnie kłopotliwą. Pan Tulliver, zdaniem pani Glegg, musi wreszcie zrozumieć, kiedy wróci do normalnego stanu, że nigdy dla niego nie dość pokory, bo przyszło to, co przepowiadała zawsze, widząc dawniej jego zuchwalstwo wobec tych, „co mu byli najlepszymi przyjaciółmi w potrzebie”. Panowie Glegg i Deane mieli poglądy na tę sprawę mniej surowe, lecz i oni uważali, iż Tulliver dość już narobił kłopotów przez swoją zapalczywość i dziwactwa i teraz, kiedy mu ktoś proponuje zarobek, powinien o tych dziwactwach zapomnieć. Wakem zachował się w całej sprawie najwłaściwiej – on nie ma pretensji do Tullivera. Tomek protestował przeciwko rozważaniu tej propozycji; nie chciał, żeby ojciec pracował dla Wakema; uważał, że będzie to wyglądało na brak dumy i godności. Matka jednak rozpaczała najbardziej nad tym, że przecież nie ma najmniejszych nadziei, by pan Tulliver „przestał myśleć, co myśli o panu Wakemie” czy żeby wysłuchał głosu rozsądku – nie, nic z tego, będą musieli wszyscy zamieszkać w chlewie, żeby zrobić na złość Wakemowi, który złożył im propozycję, „że nikt nie mógł uczciwszej”. Doprawdy, umysł pani Tulliver znajdował się w stanie tak strasznego zamętu pod wpływem nowego dla niej, a nieogarniętego nieszczęścia, przeciwko któremu protestowała, nieustannie pytając: „Mój Boże, co ja takiego zrobiłam, żeby zasłużyć na gorszy los od innych kobiet” – że Madzia zaczęła podejrzewać, iż biedna matka traci rozum.

– Tomku – zwróciła się do brata, kiedy wychodzili razem z pokoju młynarza – nim ojciec zejdzie na dół, musimy jeszcze spróbować wytłumaczyć mu choć trochę, co się tu stało. Ale matkę trzeba usunąć. Powie coś i będzie nieszczęście. Niech Kezia ściągnie ją na dół i zajmie czymś przy kuchni.

Kezia stanęła na wysokości zadania. Oświadczyła, iż pozostanie, dopóki jej pan nie wróci do zdrowia, „pensja nie pensja”. Znalazła sobie jednak pewną rekompensatę, w tym mianowicie, że mocną ręką prowadziła swoją panią, łając ją za to, że „rozpacza jak nie wiadomo co”, chodzi przez okrągły dzień w jednym i tym samym czepku i wygląda na doszczętnie złamaną. Wszystko razem biorąc – ów okres kłopotów był dla Kezi czymś w rodzaju Saturnaliów – mogła łajać swych pracodawców swobodnie i bez konsekwencji. W tym szczególnym wypadku trzeba było przynieść do domu suszącą się bieliznę – Kezia pragnęła się dowiedzieć, czy jedna para rąk może zrobić wszystko w domu i poza domem; zauważyła też, że jej zdaniem dobrze by pani Tulliver zrobiło, gdyby tak włożyła czepek i odetchnęła trochę świeżym powietrzem, wykonując przy tym pożyteczną robotę. Biedna pani Tulliver zeszła pokornie na dół; wysłuchiwanie rozkazów służącej było ostatnią pozostałością jej gospodarskiej wielkości, wkrótce bowiem nie będzie miała nawet służącej, która by ją mogła łajać. Pan Tulliver odpoczywał chwilę w fotelu po wysiłku, jaki mu sprawiło ubieranie. Madzia i Tomek siedzieli obok ojca, kiedy wszedł Łukasz, pytając, czy może pomóc panu zejść na dół.

– Chodźże tu, Łukaszu, poczekaj chwilę. Usiądź – powiedział młynarz, wskazując laską na krzesło i spoglądając na Łukasza uporczywie, jak często patrzą rekonwalescenci na tych, którzy ich doglądali; przypominają w tym dziecko rozglądające się za niańką. Łukasz bowiem stale czuwał nad swoim panem w nocy.

– Jak tam woda, Łukaszu? – zapytał młynarz. – Dix nie zatkał cię znowu, co?

– Nie, proszę pana, wszystko jest dobrze.

– Tak myślałem; nie będzie się znów do tego śpieszył, teraz kiedy Riley go uspokoił. Właśnie to powiedziałem wczoraj Rileyowi... Mówiłem...

Pan Tulliver pochylił się ku przodowi, łokcie oparł na poręczach fotela i wpatrywał się w podłogę, jakby czegoś tam szukał – walczył z mgłą zacierającą obrazy, tak jak człowiek walczy z ogarniającą go sennością. Madzia z niemą rozpaczą spojrzała na Tomka – świadomość ojca daleka była od teraźniejszości, która za chwilę opadnie ciężko na jego rozproszone myśli. Tomek miał ochotę uciec stąd, ponaglany niecierpliwością z bólu płynącą, która stanowi jedną z różnic pomiędzy chłopakiem i dziewczyną, mężczyzną i kobietą.

– Tatusiu – powiedziała Madzia, kładąc rękę na dłoni ojca – czy nie pamiętasz, że pan Riley nie żyje?

– Nie żyje? – ostro zapytał młynarz, spoglądając na córkę dziwnym badawczym wzrokiem.

– Tak, umarł na apopleksję prawie rok temu. Pamiętam, jak mówiłeś, tatusiu, że musisz coś za niego zapłacić. Zostawił też swoje córki w biedzie – jedna z nich jest pomocnicą nauczycielki na pensji panny Firniss, gdzie ja byłam, pamiętasz?

– Tak? – rzekł ojciec z powątpiewaniem, wciąż jeszcze patrząc w jej twarz. Natychmiast jednak, kiedy Tomek zaczął mówić, odwrócił się ku niemu z tym samym pytającym spojrzeniem, jakby był nieco zdziwiony obecnością tych dwojga młodych. Za każdym razem, kiedy myśli jego wracały daleko w przeszłość, twarze jego dzieci zapadały w niepamięć – bo nie były to twarze chłopczyka i małej dziewuszki, które należały do owej przeszłości.

– Dużo już czasu upłynęło od sporu tatusia z Dixem – tłumaczył Tomek. – Pamiętam, jak tatuś mówił o tym trzy lata temu, zanim poszedłem do szkoły do pana Stellinga. Byłem przez trzy lata w szkole, pamięta tatuś?

Pan Tulliver przechylił się znowu do tyłu; przestał teraz patrzyć na nich tak dziecinnie, gdyż natłok nowych myśli odwrócił go od zewnętrznych wrażeń.

– Tak, tak... – powiedział po dłuższej chwili – zapłaciłem za to grube pieniądze... Postanowiłem, że mój syn dostanie dobrą edukację – ja tam żadnej nie miałem i zawsze mi tego brakowało. Niepotrzebny mu będzie inny majątek, prócz tego jednego, powiadam... jeżeliby Wakem miał być znowu górą...

Myśl o Wakemie wywołała nowe skojarzenia. Po chwili ciszy młynarz zaczął spoglądać na surdut, który miał na sobie, i szukać czegoś w bocznej kieszeni. Potem zwrócił się do Tomka i dawnym, ostrym głosem zapytał:

– Gdzie położyli list Gore’a?

List był pod ręką, w szufladzie, bo chory dawniej często o niego pytał.

– Czy tatuś wie, co jest w tym liście? – zapytał Tomek, podając papier ojcu.

– Wiem dobrze – odpowiedział młynarz nieco gniewnie. – I co z tego? Jeżeli Furley nie może wziąć młyna i ziemi, to weźmie kto inny. Na świecie dużo jest ludzi, nie jeden Furley. Sprawa się przedłuża... ja źle się czułem... idź no, Łukasz, i powiedz, żeby założyli konia do gigu: mogę doskonale pojechać do miasta – Gore na mnie czeka.

– Nie, tatusiu kochany – wybuchnęła Madzia błagalnie. – Od tamtych wypadków wiele już czasu upłynęło. Byłeś chory przez długie tygodnie... ponad dwa miesiące... wszystko się zmieniło.

Zdumionym spojrzeniem patrzył pan Tulliver na całą trójkę po kolei; myśl, że wiele się wydarzyło, a on o tym nie wie, nawiedzała go czasem przelotnie, teraz jednak była dla niego całkowitą niespodzianką.

– Tak, tatusiu – odpowiedział na jego spojrzenie Tomek. – Póki nie wydobrzejesz zupełnie, nie potrzebujesz się kłopotać interesami: tymczasem wszystko zostało ustalone – wszystko w sprawie młyna, ziemi i długów.

– Więc co jest ustalone? – zapytał ojciec gniewnie.

– Niech się pan tym tak bardzo nie przejmuje – prosił Łukasz. – Jakby pan mógł, toby przecież wszystkich popłacił, mówiłem to paniczowi, mówiłem, że jakby pan mógł, toby wszystkich popłacił.

Poczciwy Łukasz, jak to się zdarza u ciężko pracujących, zadowolonych ludzi, którzy całe życie spędzili na służbie, wrósł w ten dom głęboko, z korzeniami, a upadek pana był dla niego tragedią. Na swój prosty sposób czuł, że musi powiedzieć coś, co będzie wyrazem jego udziału w bólu rodzinnym, a te słowa miał od dawna na języku, powtarzał je bowiem nieraz Tomkowi, chcąc odmówić przyjęcia pięćdziesięciu funtów z pieniędzy dzieci. Te właśnie słowa najboleśniej przykuły uwagę zdumionego młynarza.

– Spłacić wszystkich – zapytał poruszony gwałtownie; twarz oblał mu rumieniec, a oczy zabłysły. – Co... co... czy mnie ogłosili bankrutem?

– Och, tatusiu, tatusiu – zawołała Madzia, która uważała, że to straszne słowo jest najwłaściwszym odpowiednikiem rzeczywistości – tatusiu, musisz to znieść... bo my cię kochamy... my, twoje dzieci, zawsze będziemy cię kochać. Tomek ich spłaci wszystkich, mówi, że spłaci, jak tylko dorośnie.

Czuła, że ojciec zaczyna się trząść – głos jego drżał również, kiedy odezwał się po chwili:

– Tak, moja dziewuszko, ale ja nie będę żył po raz drugi.

– Ale może dożyjesz chwili, kiedy zobaczysz, że spłaciłem wszystkich, tatusiu – Tomek mówił z dużym wysiłkiem.

– Cóż, mój chłopcze – pan Tulliver wolno potrząsał głową – co się raz stłukło, to już całe nie będzie; ty ich spłacisz, nie ja. – A potem, spoglądając na syna, dodał: – Masz dopiero piętnaście lat... ciężka to dla ciebie walka... ale nie możesz zrzucać winy na swego ojca. Za dużo było tego łajdactwa na jego siły. Dałem ci dobre wykształcenie – to będzie twój start życiowy.

Ostatnie słowa wymówił niewyraźnie, jakby go coś dławiło za gardło; rumieniec, który tak przeraził dzieci, zwykle bowiem bywał oznaką powracającego paraliżu, ustąpił teraz i twarz młynarza była blada i drżąca. Tomek milczał; wciąż jeszcze walczył z chęcią ucieczki. Ojciec siedział spokojnie kilka chwil, lecz nie sprawiał wrażenia, by myśl jego uleciała w przeszłość.

– Więc mnie wyprzedali? – zapytał spokojnie, jakby chciał po prostu wiedzieć, co się stało.

– Wszystko jest sprzedane, tatusiu, ale o młynie i ziemi nic jeszcze nie wiemy – odparł Tomek, pragnąc uniknąć wszelkich pytań prowadzących do odpowiedzi, że kupcem jest Wakem.

– Nie dziw się, tatusiu, jak zobaczysz, że pokój jest bardzo ogołocony na dole – mówiła Madzia. – Ale został twój fotel i biurko.

– Chodźmy na dół, pomóż mi, Łukaszu. Pójdę i zobaczę wszystko. – Pan Tulliver wsparł się na swej lasce, drugą rękę wyciągając do Łukasza.

– Oj, panie – mówił Łukasz, podając młynarzowi ramię – jak pan wszystko obejrzy, to i lżej panu będzie. Przywyknie pan do tego. Tak powiada moja matka, co ma krótki oddech – mówi, że się z tym już tak zżyła, chociaż na początku rady sobie dać nie mogła.

Madzia pobiegła przodem zobaczyć, czy wszystko jest przygotowane w posępnej bawialni, gdzie ogień, przyćmiony mroźnym słońcem, wydawał się jakby jeszcze jednym symbolem ogólnej biedy. Odsunęła fotel ojcowski i przesunęła stół, by chory łatwiej mógł przejść: stanęła potem i z bijącym sercem czekała, aż wejdzie i rozejrzy się po raz pierwszy. Tomek minął go, niosąc podnóżek, i stanął koło Madzi przy kominku. Z nich dwojga serce chłopca przeszywał ostrzejszy ból, bo Madzi, mimo dużej wrażliwości, wydawało się, że przez to cierpienie więcej ma teraz w sercu miejsca na miłość, a namiętna jej natura znajdowała w tym bólu pożywkę. Prawdziwy chłopak nie odczuwa nic podobnego – wolałby zabić nemejskiego lwa czy też dokonać szeregu bohaterskich czynów, niż znosić ciągłe odwoływanie się do swej litości, ponieważ dokonało się zło, którego zwyciężyć nie jest w stanie.

Pan Tulliver zatrzymał się w progu, wsparty na ramieniu Łukasza, i rozglądał się po pustych kątach, pełnych cieni przedmiotów, które odeszły – codziennych towarzyszy jego życia, Wydawało się, że odzyskuje władze umysłowe, znajdując oparcie w tym namacalnym dowodzie wszystkiego, co zaszło.

– Tak – mówił powoli, ruszając ku fotelowi – wyprzedali mnie... wyprzedali...

Potem usiadł, odłożył laskę, a kiedy Łukasz wyszedł z pokoju, rozejrzał się wokół.

– Zostawili wielką Biblię. Wszystko tam w niej jest... kiedy się urodziłem i ożeniłem... przynieś mi ją, Tomku.

Biblia in quarto leżała przy nim otwarta na pierwszej stronie. Kiedy młynarz czytał, wolno przesuwając wzrok od słowa do słowa, pani Tulliver weszła do pokoju i stanęła w milczącym zdumieniu, widząc już męża na dole, a przed nim wielką Biblię.

– Tak – mówił, patrząc na miejsce, które wskazywał jego palec – moja matka nazywała się z domu Margaret Beaton... umarła, kiedy miała czterdzieści siedem lat... w jej rodzinie nie żyli długo... a myśmy w nią się wdali – Gritty i ja... niedługo już pójdziemy na ostatni spoczynek.

Zatrzymał się nad notatką o urodzinach i ślubie siostry, jakby mu to podsunęło jakąś nową myśl. Nagle spojrzał na Tomka i zapytał ostrym, przerażonym głosem:

– Nie poszli chyba do Mossów po te pieniądze, które im pożyczyłem?

– Nie, ojcze – odparł Tomek. – Weksel został spalony.

Pan Tulliver znowu spojrzał na stronicę i po chwili powiedział:

– Ach... Elżbieta Dodson... osiemnaście lat mija, odkąd się z nią ożeniłem.

– Będzie osiemnaście na Zwiastowanie – powiedziała pani Tulliver, podchodząc do niego i patrząc na stronicę.

Mąż spojrzał poważnie w jej twarz.

– Biedna Bessy, jakaż z ciebie była ładna dziewucha! Wszyscy to mówili... nieraz później myślałem, że mało kto tak dobrze się trzyma jak ty. Ale boleśnie ty się starzejesz... nie miej do mnie żalu... chciałem dla ciebie jak najlepiej... przysięgaliśmy sobie na dobre i na złe czasy...

– Ale nigdy nie myślałam, że będą aż tak złe – mówiła pani Tulliver, patrząc nań tym dziwnym, spłoszonym, nowym u niej spojrzeniem – i mój biedny ojciec mnie wydawał... i żeby tak nagle do tego dojść...

– Mamusiu – zawołała Madzia – nie mów tak!

– O, wiem, że nie pozwolicie mówić waszej biednej matce, tak było przez całe życie... wasz ojciec nigdy nie zwracał uwagi na moje słowa... nic by nie przyszło, gdybym go na kolanach o coś błagała... i teraz też nic z tego nie przyjdzie...

– Nie mów tak, Bessy – odezwał się młynarz, któremu duma w tych pierwszych chwilach upokorzenia nie pozwoliła jeszcze przyznać żonie pewnej słuszności. – Jeżeli jest jeszcze coś, czym mógłbym ci to wszystko wynagrodzić, to nie odmówię ci tego.

– No więc, moglibyśmy tu zostać i zarobić na życie, i ja mogłabym się pokazywać między siostrami... przecież byłam dla ciebie dobrą żoną i nie sprzeciwiałam się nigdy, jak tydzień długi, co chciałeś, to robiłeś... wszyscy tak mówią... i tak właśnie byłoby najlepiej, tylko że ty jesteś taki zawzięty na tego Wakema.

– Mamo – przerwał jej ostro Tomek – teraz nie czas o tym mówić.

– Niech mówi – rzekł pan Tulliver. – Powiedz, czego chcesz, Bessy.

– No, teraz, kiedy młyn i ziemia są Wakema i on ma wszystko w swoich rękach, co ci przyjdzie z tego, że się przeciwko niemu zaweźmiesz? A on mówi, żebyś tutaj został, i powiada najprzyzwoiciej jak można, że ty możesz zarządzać wszystkim i dostaniesz za to trzydzieści szylingów tygodniowo i konia do jazdy na targ. A gdzie my mamy głowy położyć?... Musimy iść do jakiejś chałupy wiejskiej... ja i moje dzieci! Żeby do tego dojść!... A wszystko dlatego, żeś się zawziął przeciwko innym i nie można cię było od tego odmówić!

Pan Tulliver osunął się w fotel, drżąc cały.

– Możesz ze mną robić, co chcesz, Bessy – powiedział cicho. – Ja cię doprowadziłem do biedy... ten świat nie dla takich jak ja... bankrut ze mnie... nie ma już teraz po co podnosić się z łóżka.

– Tatusiu – odezwał się Tomek – ja nie zgadzam się z mamą i z wujami i nie uważam, żeś powinien ulec i pracować dla Wakema. Zarabiam teraz funta tygodniowo, a tatuś, jak wydobrzeje, może sobie czegoś innego poszukać.

– Nie mów już nic, synu, nie mów nic; mam dość na dzisiaj. Chodź no, pocałuj mnie, Bessy, nie miejmy żalów do siebie. Nigdy już nie będziemy młodzi... ten świat nie dla takich jak ja.

Rozdział IX

NOWA POZYCJA W REJESTRZE RODZINNYM

Po pierwszym momencie poddania się i upokorzenia nastąpił u młynarza okres gwałtownej walki wewnętrznej; stopniowy powrót sił fizycznych pociągał za sobą rosnącą zdolność obejmowania jednym rzutem oka skomplikowanej rzeczywistości, w jakiej się znalazł. Człowiek słaby łatwo pozwala się spętać; powaleni chorobą jesteśmy przekonani, że wypełnimy przyrzeczenia, które po powrocie dawnych sił natychmiast łamiemy. Były okresy, w których biedak uważał, iż dotrzymanie obietnicy danej Bessy przechodzi ludzkie siły; przyrzekł, że spełni jej prośbę, nie wiedząc wcale, o co go żona poprosi – mogła równie dobrze chcieć, żeby dźwigał na plecach całe tony. Lecz istniały inne względy przemawiające na rzecz młynarzowej, oprócz świadomości, że małżeństwo przyniosło jej tyle zgryzot, a mianowicie możliwość spłacenia wierzycielom drugiej raty. Oczywiście rodzina musiałaby żyć bardzo oszczędnie i przyciągać pasa. Poza tym niełatwo mu będzie znaleźć inną odpowiednią pracę. Wiódł dotychczas życie łatwe, wiele rozkazując, niewiele pracując i nie potrafiłby poprowadzić żadnego innego interesu. Prawdopodobnie musiałby się nająć do pracy jako robotnik, a Bessy byłaby zmuszona przyjmować pomoc od swych sióstr – ta myśl bolała go podwójnie teraz, kiedy tamci pozwolili na wyprzedaż wszystkich najcenniejszych rzeczy jego żony, prawdopodobnie dlatego, żeby ją nastawić przeciwko niemu, pokazując dowodnie, do czego ją przywiódł. Wysłuchiwał ich górnych pouczeń, kiedy przychodzili, by mu tłumaczyć, co powinien zrobić przez wzgląd na biedną Bessy. Odwracał jednak od nich wzrok, a kiedy nie patrzyli, spoglądał na nich ukradkiem. Tylko strach, że mógłby potrzebować ich pomocy, sprawiał, że to, co radzili, wydawało mu się lepsze.

Największym jednak bodźcem była miłość młynarza do tych starych kątów, po których biegał, będąc chłopcem, tak jak później Tomek. Od wielu pokoleń młyn zamieszkiwali Tulliverowie, a sam młynarz często siadywał na stołeczku w zimowe wieczory i słuchał, jak ojciec opowiadał o drewnianym młynie, który stał na tym miejscu, dopóki go nie zniszczyły ostatnie wielkie powodzie tak, że dziadek musiał go rozebrać i zbudować nowy. Dopiero kiedy młynarz zaczął wreszcie chodzić i spoglądać na stare przedmioty, poczuł, że to mocne przywiązanie do starego domu jest jakby częścią składową jego własnego życia, częścią jego samego. Nie mógł sobie wyobrazić siebie mieszkającego gdziekolwiek indziej, a nie tutaj, gdzie znał skrzyp każdej bramy, każdych drzwi i gdzie kształt i kolor każdego dachu i każdego zacieku, każdego spłaszczonego pagórka wydawał mu się najpiękniejszy na świecie, bowiem tą barwą karmiły się jego rozwijające się zmysły. Nasze uczone zamiłowania podróżnicze nie pozwalają nam wylegiwać się pod żywopłotami, lecz każą uciekać szybko do krajów tropikalnych i czuć się jak w domu pomiędzy palmami i fikusami. Takie zamiłowania, karmione książkami podróżniczymi, sięgające wyobraźnią gdzieś, aż po rzekę Zambezi, nie mogą pozwolić człowiekowi na wyobrażenie sobie choćby w przybliżeniu tego, co taki staroświecki jegomość jak pan Tulliver mógł czuć do swego starego domu, w którym skupiały się wszystkie jego wspomnienia i gdzie życie wydawało mu się znanym narzędziem o wygładzonej rączce, na której palce zaciskają się z radosną łatwością. A teraz właśnie obracał się pośród najdawniejszych wspomnień, które zawsze napływają nową falą podczas biernych godzin rekonwalescencji.

– Wiesz, Łukaszu – odezwał się pewnego dnia, spoglądając na bramę do sadu – pamiętam dzień, w którym sadzono te jabłonie. Ojciec ogromnie lubił sadzić – wóz pełen młodych drzew to była dla niego zabawa. A ja stałem zwykle obok na zimnie i chodziłem za nim wszędzie jak pies.

Potem obrócił się i wsparty o słup bramy spojrzał na budynki stojące naprzeciw.

– Stary młyn będzie chyba za mną tęsknił, Łukaszu. Mówią, że woda się gniewa, jak młyn zmienia właściciela – słyszałem to nieraz od ojca. Nie wiadomo, może i jest w tym co prawdy, bo dziwny jest ten świat, a Lucyfer macza w tym palce... to wszystko nie dla takich jak ja.

– Oj, proszę pana – odparł Łukasz z kojącym współczuciem – a co powiedzieć o rdzy na pszenicy, o pożarach stogów; ile ja się tego napatrzyłem w życiu. Często to i śmiesznie wygląda: na przykład tłuszcz od szynki z naszej ostatniej świni tak się burzy jak masło – zostają tylko zgręzy.

– Wydaje się, jakby to było wczoraj – ciągnął pan Tulliver – kiedy mój ojciec zabrał się do słodownictwa. Pamiętam dzień, kiedy wykończyli słodownię. Rozumiałem, że musi to być wielka jakaś rzecz, bo mieliśmy pudding śliwkowy tego dnia i odświętne jedzenie. Powiedziałem wtedy do matki... piękna to była kobieta, miała czarne oczy, nasza dziewuszka będzie kubek w kubek taka sama. – Tu pan Tulliver wsadził kij pomiędzy kolana i, aby jeszcze bardziej cieszyć się opowiadaniem, wyciągnął z kieszeni tabakierkę. Mówił fragmentarycznie, jakby opowiadanie przerywała mu co chwila wizja przeszłości. – Byłem wtedy mały, nie dorastałem matce do kolan – ona bardzo nas kochała, Gritty i mnie – no, więc powiedziałem jej: „Mamo, czy co dzień będziemy jedli pudding śliwkowy przez tę słodownię?”. Powtarzała mi to potem aż do śmierci. Młoda z niej była jeszcze kobieta, kiedy umierała. Już ze czterdzieści lat z hakiem minęło, odkąd wykończyli słodownię, a nie było dnia, żebym się na nią nie patrzył, od razu, pierwsza rzecz rano, w każdą pogodę, jak rok długi. Na nowym miejscu to ja głowę stracę. Będę się czuł, jakbym drogę zgubił. Trudna jest ta cała sprawa, jakby się na nią nie patrzeć: i tak chomąto będzie mi kark obcierać, ale jednak pociągnie się łatwiej ten ciężar po starej drodze niż po nowej.

– Tak, tak, panie – przytaknął Łukasz. – Lepiej by panu było tutaj niż na jakimś nowym miejscu. Ja to nie znoszę nowych miejsc – wszystko tam jest zawsze nieporęczne: wozy mają koła osadzone wąsko jak nie wiadomo co, przełazy w ogrodzeniach są zupełnie inne, a u niektórych, tam, bliżej źródeł Flossy, to pieką placki z owsa. Niedobra to rzecz przenosić się ze swych stron.

– Ale myślę, Łukaszu, że będą chcieli pozbyć się Bena i żebyś ty z parobkiem poradził całej robocie – no i ja musiałbym trochę pomóc we młynie. Ciężej ci tu teraz będzie.

– Nie szkodzi, panie – odparł Łukasz. – Co mi tam! Byłem przy panu dwadzieścia lat. Taki kawał czasu nie przyleci na gwizdnięcie. Drzewa pan też nie zmusi, żeby szybciej rosło – trzeba czekać, aż Bóg Wszechmogący lata ześle. Nie znoszę nowego jadła i nowych twarzy – nigdy nie wiadomo, czy one człowiekowi nie zaszkodzą.

Spacer zakończył się po tej rozmowie w milczeniu, Łukasz bowiem tak dokumentnie wypowiedział, co myśli, że wyczerpał całkowicie swoje możliwości konwersacyjne. Pan Tulliver zaś po owych wspomnieniach pogrążył się w bolesnym rozważaniu, którą ze stojących przed nim przykrych możliwości powinien wybrać. Madzia zauważyła, że tego dnia przy herbacie był myślami gdzieś bardzo daleko, potem zaś usiadł pochylony naprzód w fotelu, wpatrzony w podłogę, i poruszał wargami, potrząsając od czasu do czasu głową. Po chwili spojrzał twardo na żonę, która siedziała naprzeciw niego z robótką, a Madzia, pochylona nad swoim szyciem, była pewna, że w umyśle ojca rozgrywa się jakiś dramat. Nagle młynarz ujął pogrzebacz i gwałtownie rozbił leżący kawał węgla.

– Wielkie nieba! A o czymże ty myślisz! – zawołała zdumiona młynarzowa, podnosząc wzrok. – To marnotrawstwo rozbijać węgiel, zwłaszcza że niewiele już mamy dużych kawałków, a nie wiem, skąd weźmiemy więcej.

– Wydaje mi się, że gorzej się dzisiaj czujesz, tatusiu, prawda? – zapytała Madzia. – Taki jesteś niespokojny.

– Dlaczego Tomek jeszcze nie przyszedł? – zapytał niecierpliwie młynarz.

– Co? Czyżby już był czas na niego? Muszę iść i przygotować mu kolację. – Pani Tulliver odłożyła robótkę i wyszła z pokoju.

– Jest prawie pół do dziewiątej – powiedział młynarz. – Niedługo wróci. Idź, idź i przynieś mi wielką Biblię, i otwórz ją na pierwszej stronie, tam gdzie wszystko jest zapisane. I przynieś pióro i atrament.

Madzia poszła ze zdziwieniem, ojciec jednak nie dał jej żadnych dalszych rozkazów i czekał, tylko nasłuchując kroków Tomka na żwirze, wyraźnie zdenerwowany wiatrem, który właśnie się porwał i huczał teraz, głusząc wszelkie inne dźwięki. W oczach młynarza płonęło jakieś dziwne światło, które przerażało Madzię – teraz i ona zaczęła pragnąć, by Tomek już wrócił.

– O, jest – powiedział z lekkim podnieceniem pan Tulliver, kiedy wreszcie rozległo się pukanie. Madzia powstała, by otworzyć drzwi, lecz matka wyszła śpiesznie z kuchni, mówiąc:

– Poczekaj, Madziu, ja sama otworzę.

Pani Tulliver bała się trochę swego syna, lecz była również zazdrosna o każdą przysługę, jaką mu wyświadczał ktoś inny.

– Kolacja gotowa w kuchni, synku – mówiła, kiedy zdejmował płaszcz i kapelusz. – Możesz ją zjeść sam, jeśli chcesz. Nie będę się do ciebie odzywała.

– Zdaje mi się, że tatuś chce się widzieć z Tomkiem – wtrąciła Madzia. – Musisz pójść najpierw do bawialni.

Tomek wszedł, a na twarzy jego malował się smutny wyraz, jaki chłopiec miał zawsze wieczorem; wzrok jego padł natychmiast na otwartą Biblię i kałamarz. Ze zdumieniem i niepokojem chłopiec spojrzał na ojca, który mówił:

– Chodź, chodź, późno wróciłeś. Jesteś mi potrzebny.

– Czy coś się stało, tatusiu? – zapytał Tomek.

– Siadajcie, siadajcie wszyscy – rozkazał pan Tulliver stanowczo. – A ty, synu, siadaj tutaj. Chcę, żebyś mi coś zapisał w Biblii.

Usiedli wszyscy troje, spoglądając na ojca. Ten zaczął mówić powoli, patrząc najpierw na żonę:

– Zdecydowałem się, Bessy, i dotrzymam słowa, które ci dałem. W tym samym grobie będziemy leżeli i żadne z nas nie może mieć do drugiego żalu. Zostanę na dawnym miejscu i będę służył Wakemowi... służył mu jak człowiek uczciwy. Są tylko uczciwi Tulliverowie, zapamiętaj to sobie, synu. – Tu głos jego zabrzmiał mocniej. – Mogą mi zarzucać, że spłacam długi w ratach, ale to nie z mojej winy, ale dlatego, że łotry są na tym świecie. Za dużo ich na mnie było i musiałem im ulec. Włożę głowę w to jarzmo, bo możesz słusznie powiedzieć, że cię doprowadziłem do biedy, Bessy, i będę służył Wakemowi jak człowiek uczciwy i jakby on nie był łotrem. Jestem człowiek uczciwy, chociaż już nigdy nie będę mógł podnieść głowy – jak drzewo złamane... jak drzewo złamane.

Przerwał i spojrzał na ziemię. A potem podniósł nagle głowę i powiedział głośniejszym i głębszym tonem:

– Ale ja mu nie przebaczę! Wiem, co powiadają, że on nigdy nie chciał mojej krzywdy – tak samo Lucyfer pomaga łajdakom – siedział na dnie każdej sprawy – ale to jest pan całą gębą – znam to wszystko, znam. Nie powinienem był iść do sądu, powiadają. Ale czyja to sprawka, że nie było arbitrażu i nie mogłem dojść sprawiedliwości? To dla niego fraszka, wiem dobrze. On jest jeden z tych wielkich panów, co to robią pieniądze na biedniejszych ludziach, a kiedy ich doprowadzą do nędzy, to im potem okazują miłosierdzie. Nie przebaczę mu. Chciałbym, żeby był pokarany taką hańbą, aż własny syn pragnąłby go zapomnieć. Chciałbym, żeby zrobił coś, za co by go skazali na ciężkie roboty. Ale on nic takiego nie zrobi – to za wielki łobuz, żeby się dał złapać! I pamiętaj, Tomek: ty mu też nigdy nie przebaczysz, jeżeli naprawdę chcesz być moim synem. Może nadejdzie czas, kiedy mu jeszcze zapłacisz – nie przyjdzie to za mojego życia, ja kładę swoją głowę w jarzmo. A teraz pisz, pisz to w Biblii.

– Co ty mówisz, tatusiu. – Madzia przypadła mu do kolan, blada i drżąca. – To grzech przeklinać i chować nienawiść.

– Żaden grzech, powiadam – odparł ojciec zaciekle. – Grzech, że łajdakom powodzi się na tym świecie. To diabelska sprawka. Rób, jak ci mówię, synu. Pisz.

– Co mam pisać? – zapytał Tomek z ponurą uległością.

– Pisz, że twój ojciec, Edward Tulliver, zgadza się pracować pod Janem Wakemem, człowiekiem, który doprowadził go do ruiny, zgadza się, bo obiecał swej żonie, że wynagrodzi jej, jak tylko będzie mógł, wszystkie zmartwienia, i dlatego, że chciał umrzeć na starych śmieciach, tam, gdzie się sam urodził i gdzie urodził się jego ojciec. To wszystko ułóż, żeby było porządnie napisane – rozumiesz – i potem napisz, że ja nie przebaczam Wakemowi tego, co zrobił, i choć będę mu służył uczciwie, życzę mu wszystkiego co najgorsze. Napisz to.

Panowało głuche milczenie, kiedy pióro Tomka posuwało się po papierze. Młynarzowa wyglądała na wystraszoną, a Madzia trzęsła się jak liść.

– Teraz przeczytaj, co napisałeś – powiedział młynarz.

Tomek czytał głośno i powoli.

– A teraz napisz, napisz, że nie zapomnisz, co Wakem zrobił twojemu ojcu, że jak tylko będziesz mógł, to mu za to zapłacisz. I podpisz swoje imię: Tomasz Tulliver.

– Och, nie, tatusiu! Tatusiu kochany! – wołała Madzia, a strach dławił ją za gardło. – Nie powinieneś zmuszać Tomka, żeby to pisał.

– Uspokój się, Madziu – powiedział chłopiec. – Ja to napiszę.

Księga czwarta

DOLINA UPOKORZENIA

Rozdział I

ODMIANA PROTESTANTYZMU NIEZNANA BOSSUETOWI

Podróżując wzdłuż Rodanu w letni dzień, odnieśliście może wrażenie, że nawet słońce staje się mniej promienne, gdy patrzy na te ruiny wiosek wytyczających brzeg wzdłuż pewnych odcinków rzeki; mówią nam one, jak szybko musiała kiedyś wezbrać woda, niby gniew jakiegoś boga zniszczenia, co zmiótł bezsilne generacje ludzi, którzy go drażnili, a mieszkania ich obrócił w ruinę. Może uderzył was dziwny kontrast z wrażeniem, jakie odnosimy, patrząc na posępne resztki zwykłych domów, które w najlepszym swym okresie były tylko symbolem nędznego życia i należą w każdym szczególe do naszej pospolitej epoki; co za kontrast z wrażeniem, jakie na nas robią ruiny znad uzamczonego Renu, tak harmonijnie skruszone i wrośnięte w zielone i skaliste zbocza jak kosówka w górach; nawet w dniu, w którym zostały wzniesione, musiały się wtapiać w otoczenie, jakby je budowały ręce ludzi z ziemi zrodzonych, co odziedziczyli po potężnym rodzicu subtelne poczucie formy. Cóż to za romantyczne czasy! Choć owi baronowie-rozbójnicy podobni byli ponurym pijanym wielkoludom, mieli jednak w sobie wielkość dzikich zwierząt – byli jak dziki o kłach, co potrafią rwać i szarpać, a nie jak jakieś tam domowe chrząkacze; przedstawiali siły demoniczne, stojące wiecznie w sprzeczności z pięknem, cnotą i wszelaką delikatnością życia – na obrazach stanowili świetny kontrast z wędrownymi bardami, księżniczkami o miękkich ustach, pustelnikami i lękliwymi Izraelitami. Były to barwne czasy, kiedy promienie słoneczne padały na lśniącą stal i trzepoczące chorągwie, czasy przygód i zaciekłych walk; nie tylko to – czasy żywej sztuki religijnej i religijnego entuzjazmu; czyż bowiem nie budowano wówczas katedr i czyż wielcy władcy nie opuszczali swych zachodnich pałaców, by umrzeć pod twierdzami niewiernych na świętym Wschodzie? Dlatego właśnie te zamki nad Renem przejmują mnie tchnieniem poezji; należą do wielkiego okresu historycznego i przed moimi oczyma rysują obraz epoki. Lecz te kanciaste szkielety wiosek nad Rodanem, o martwej barwie i pustych oczodołach, nasuwają mi przygnębiającą myśl, że ludzkie życie – a w każdym razie wielka jego część – to ograniczona, ohydna, płaska egzystencja, której nawet nieszczęście nie uszlachetni, lecz, przeciwnie, ukaże w całej nagiej pospolitości jej założeń; i mam okrutną pewność, że istnienia, których te ruiny są śladami, przedstawiają tylko ułamek ogólnej liczby prymitywnych istot, które pójdą w taką samą niepamięć, w jaką poszły pokolenia mrówek i bobrów.

Może takie właśnie przygnębiające wrażenia zaciążyły nad wami, kiedy przyglądaliście się staroświeckiemu życiu rodzinnemu nad brzegami Flossy, życiu, którego nawet nieszczęście nie może wznieść nad poziom tragikomedii. Nędzne – mówicie sobie – jest owo życie Tulliverów i Dodsonów, nierozjaśnione żadnymi wzniosłymi zasadami, żadną wizją romantyczną, żadną czynną, pełną samowyrzeczenia wiarą – życie, którego nie porusza dzika, niepohamowana namiętność, co tworzy ponure cienie nieszczęścia i zbrodni – życie, w którym nie znajdziesz zwykłej, surowej prostoty nędzy, tej ciężkiej, uległej, źle płaconej pracy, tego dziecięcego odczytywania pisma natury, które życiu chłopa dodaje trochę poezji. Tu były tylko konwencjonalne pojęcia i zwyczaje, bez żadnych upiększeń, bez blasku – z pewnością najbardziej prozaiczny rodzaj życia: duma i godność w niemodnym gigu, światowość bez wyszukanych przystawek do obiadu. Przyglądając się tym ludziom z bliska, nawet kiedy żelazna ręka nieszczęścia zerwała ich niepodawane nigdy w wątpliwość związki ze światem, niewiele się tam można dopatrzyć śladów religii, a jeszcze mniej – wyraźnej wiary chrześcijańskiej. Nawet jeśli okazują wiarę w rzeczy niewidzialne, robią to w sposób pogański; zasady moralne, choć ostro przestrzegane, nie są niczym więcej jak zwyczajem przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Nie moglibyście żyć pomiędzy takimi ludźmi – dławi was całkowite odcięcie od rzeczy wielkich, pięknych czy szlachetnych; denerwują was ci nudni ludzie, tak jakby byli jakimś gatunkiem, niemającym żadnego związku z ziemią, na której żyje – z tą żyzną równiną, przez którą będzie po wszystkie czasy wciąż płynąć wielka rzeka i łączyć drobne tętno życia starej angielskiej mieściny z uderzeniami potężnego serca świata. Płomienny przesąd, który biczem chłoszcze własnych bogów lub własny grzbiet, bardziej jest chyba właściwy tajemniczości ludzkich losów, niż stan umysłowy tych mrówkom podobnych Dodsonów i Tulliverów.

Zgadzam się, że ograniczoność tych ludzi wprost przytłacza; lecz konieczne jest, żebyśmy ją odczuli, jeżeli chcemy zrozumieć, jaki miała wpływ na losy Madzi i Tomka – jaki miała wpływ w ciągu wielu pokoleń na młode istoty, które w naturalnym dążeniu naprzód wyrosły ponad poziom umysłowy poprzedniego pokolenia, a mimo to były z nim najmocniej zespolone sercem. Cierpienia męczennika czy ofiary, które nierozłącznie towarzyszą postępowi ludzkości, można znaleźć w tej formie wszędzie, w każdym mieście, w setkach zwykłych ludzkich serc; nie powinniśmy się wcale przerażać takim zestawieniem rzeczy małych i wielkich; czyż bowiem nie mówi nam nauka, że człowiek czyni największe wysiłki w tym właśnie celu, by ustalić związek, jaki łączy rzeczy najmniejsze z największymi? O ile wiem, w naukach przyrodniczych nic nie jest drobiazgiem dla badacza, który ma wielką umiejętność dopatrywania się związków między rzeczami i któremu każdy pojedynczy przedmiot podsuwa możliwość dużej liczby rozmaitych uwarunkowań. Z pewnością tak samo ma się z obserwacją ludzkiego życia.

Pojęcia religijne i moralne Dodsonów i Tulliverów były pewno zbyt specyficzne, by można było do nich dojść metodą dedukcji, od prostego stwierdzenia, że obie rodziny stanowiły część protestanckiej ludności Wielkiej Brytanii. W ich teorii życia tkwiło zdrowe ziarno, boć musi ono tkwić we wszystkich teoriach, na których wychowały się i rozkwitły przyzwoite i zamożne rodziny, niewielką jednak można tam było znaleźć domieszkę teologii. Jeżeli w dziewczęcych czasach sióstr Dodson Biblia łatwiej się otwierała w tych, a nie w innych miejscach, to tylko dzięki zasuszonym tam płatkom tulipanów, które siostry wkładały, dokonując wyboru między stronicami bez żadnych specjalnych względów historycznych, uczuciowych czy też doktrynalnych. Religia ich była prosta, prawie półpogańska, lecz nie znalazłbyś w niej herezji – jeżeli herezja oznacza w gruncie rzeczy możliwość wyboru – bo owe panny nie wiedziały wcale, że są inne religie, chyba że znały ludzi, którzy chodzili do innych kościołów; takie rzeczy zdarzały się w różnych rodzinach, jak astma. Od kogóż mogłyby się tego dowiedzieć? Proboszcz ich miłej wiejskiej parafii nie miał zacięcia polemicznego, za to doskonale grał w wista i dla pięknej parafianki zawsze potrafił znaleźć jakiś żarcik. Religia Dodsonów to po prostu cześć dla wszystkiego, co przyjęte przez tradycję i godne szacunku: chrzest to rzecz konieczna, bo inaczej nie można człowieka pogrzebać na cmentarzu i nie można mu udzielić przed śmiercią sakramentów, które są zabezpieczeniem przed dość mgliście rozumianymi niebezpieczeństwami. Lecz równie jest konieczne, aby właściwi ludzie podtrzymywali końce całunu i żeby szynka na stypę była dobrze zapeklowana oraz żeby po zmarłym został testament nie do obalenia. Nikt nie zarzuci Dodsonom, że zapomnieli o czymś, co przystoi lub co należy do wiecznego porządku rzeczy jasno wskazanych praktyką najzamożniejszych parafian czy też tradycjami rodzinnymi, takimi jak: posłuszeństwo rodzicom, wierność wobec rodziny, pracowitość, niewzruszona uczciwość, gospodarność, dokładne czyszczenie drewnianych i cynowych przedmiotów, gromadzenie pieniędzy, które prawdopodobnie zostaną wycofane z obiegu, produkowanie pierwszorzędnych towarów na targ i przedkładanie nad wszystko inne tego, co robione w domu. Dodsonowie byli rasą bardzo dumną, a ich duma polegała na tym, że wszystkie próby oskarżenia ich o odstępstwo od tradycyjnych obowiązków czy też konwenansów muszą okazać się płonne. Zdrowa to duma, pod wieloma względami, bowiem identyfikuje honor z prawością, dokładnością pracy i wiernością w stosunku do przyjętych zasad; wielu członków społeczeństwa zawdzięcza cenne cechy swego charakteru matkom z rodzaju Dodsonów, które robiły dobre sery i kasze, bo gdyby je robiły źle, uważałyby to za hańbę. Mottem Dodsonów nie było nigdy: „bądź biedny i uczciwy”. Jeszcze mniej im odpowiadały pozory bogactwa przy faktycznej biedzie; godłem rodziny było „bądź bogaty i uczciwy” i nie tylko bogaty, ale bogatszy, niż to się innym zdaje. Żyć w szacunku i mieć odpowiednich żałobników niosących końce całunu – oto cel istnienia; nie zostałby on jednak osiągnięty, gdyby przy odczytaniu testamentu okazało się ku zgrozie sąsiadów, że byłeś albo biedniejszy, niż myśleli, albo pieniądze zapisałeś, kierując się kaprysem i nie przywiązując wagi do stopni pokrewieństwa. Krewnym zawsze trzeba oddać, co im się należy. Należy im się czasem surowe napomnienie, jeżeli nie przynoszą chluby rodzinie, ale mimo to nie odbiera im się nawet najmniejszego z należnych im udziałów w rodzinnych sprzączkach do butów i innych majętnościach. Wybitną cechę charakteru Dodsonów stanowiła szczerość: zarówno grzechy, jak i cnoty były pewnymi stadiami dumnego, uczciwego egoizmu, który żywił serdeczną niechęć do wszystkiego, co sprzeciwiało się jego znaczeniu i interesom. Dla niedogodnego krewnego było się szczerze twardym w mowie, lecz nigdy by się go nie opuściło czy zapomniało o nim – nie pozwoliłoby mu się głodować, lecz żądałoby się tylko, by jadł chleb rodzinny zaprawiony goryczą.

Ten sam rodzaj wiary tradycyjnej płynął w żyłach Tulliverów, ale płynął we krwi bogatszej, w której były elementy szczodrej nierozwagi, gorącego uczucia i zapalczywości. Dziadek pana Tullivera mawiał często, że jest potomkiem niejakiego Ralfa Tullivera, człowieka niezwykle mądrego, który się zrujnował. Bardzo jest prawdopodobne, że ów mądry Ralf lubił dobrze żyć, jeździł na ognistym wierzchowcu i miał o wszystkim własne zdanie. A znowu nikt nigdy nie słyszał o Dodsonie, który się doprowadził do ruiny; to nie leżało w zwyczajach rodzinnych.

Poznawszy poglądy na życie, w jakich wychowywano Dodsonów i Tulliverów w chwalebnych czasach Pitta i wysokich cen, możecie łatwo wywnioskować – bo znacie już społeczeństwo St. Ogg’s – że w późniejszych latach na ludzi owych również nie działały wpływy, zdolne dokonać w nich zmian. Wciąż było możliwe, nawet w późniejszym okresie wystąpień antykatolickich, by ludzie zachowali wiele pogańskich pojęć i mimo to uważali się za dobrych członków Kościoła; tak więc trudno nam się dziwić, że choć pan Tulliver regularnie uczęszczał na nabożeństwa, zapisał swą chęć zemsty na niezadrukowanej karcie Biblii. Nie można też powiedzieć nic złego o proboszczu uroczej wiejskiej parafii, do której należał młyn Dorlcote – był to człowiek z doskonałej rodziny, nienaganny stary kawaler o wytwornych upodobaniach – miał odznaczenia uniwersyteckie i był członkiem jednego z kolegiów. Pan Tulliver odnosił się do proboszcza z należnym szacunkiem, jak i do wszystkiego, co było częścią składową nabożeństwa – uważał jednak, że Kościół to jedna rzecz, a rozsądek – druga, i nikt nie potrzebuje mu tłumaczyć, co to jest ów zdrowy rozsądek. Pewne ziarna, które muszą sobie wynajdywać możliwości rozwoju w niepomyślnych okolicznościach, zostają przez naturę obdarzone przyrządem podobnym do szeregu haczyków, który pozwala im przyczepić się do niegościnnych powierzchni. Ziarno duchowe, rzucone na pana Tullivera, z całą pewnością nie posiadało podobnych zabezpieczeń i pofrunęło dalej z wiatrem, ponieważ nie miało haczyków.

Rozdział II

CIERNIE KŁUJĄ POSZARPANE GNIAZDO

We wzburzeniu, które towarzyszy pierwszemu wstrząsowi wywołanemu nieszczęściem, jest coś, co nas podtrzymuje; podobnie i ostry ból może być często bodźcem do pewnego podniecenia, które daje przejściową siłę. Dopiero później, w powolnym nurcie zmienionego życia, kiedy ból już sczerstwieje i pozbawiony zostaje emocjonalnego napięcia, które pomaga nam go znieść, kiedy dni płyną posępne, beznadziejne, podobne do siebie jak krople wody, a nieszczęście staje się ponurą codziennością – dopiero wtedy grozi rozpacz, dopiero wtedy czujemy napierający głód ducha i wytężamy oczy i uszy, chcąc poznać nieznaną dotąd tajemnicę istnienia, która naszej cierpliwej wytrwałości da posmak zadowolenia wewnętrznego.

Najcięższy dla Madzi okres przyszedł, kiedy miała zaledwie trzynaście lat. Rozwijała się nadmiernie szybko, jak zwykle dziewczynki; ponadto wcześnie doświadczyła, co to jest konflikt pomiędzy pobudliwością wewnętrzną i zewnętrzną rzeczywistością – doświadczenie takie jest udziałem każdej natury namiętnej i posiadającej dużą wyobraźnię. Wszystkie jej lata, od chwili kiedy to wbijała gwoździe w drewniany fetysz między zżartymi przez korniki półkami na poddaszu, wypełnione były tak intensywnym życiem w potrójnym świecie Konkretu, Książek i Snów na Jawie, że Madzia na swój wiek była dziwnie dorosła pod każdym względem, z jednym wyjątkiem – brakowało jej bowiem zupełnie owej rozwagi i opanowania, dzięki którym Tomek osiągnął męskość już wtedy, kiedy intelektualnie był jeszcze dzieckiem. A teraz życie jej jakby się zatrzymało, pośród smutku i monotonii, przez co bardziej niż zwykle czuła potrzebę ucieczki w życie wewnętrzne. Ojciec znów zajmował się młynem; sprawy zostały ostatecznie ułożone i pan Tulliver pracował jako zarządca młyna Wakema. Tomek wychodził codziennie rano i wracał wieczorem, a w krótkich chwilach spędzanych w domu stawał się coraz bardziej milczący; cóż bowiem było do powiedzenia? Dni płynęły podobne jeden do drugiego, a zainteresowania Tomka, zahamowane i zniszczone prawie na wszystkich odcinkach, ograniczały się i skupiały na jednym ambitnym zagadnieniu: przeciwstawieniu się nieszczęściu. Denerwowały go dziwactwa ojca i matki, teraz, kiedy nie osłaniała ich upiększająca zasłona łatwego, dostatniego życia. Tomek bowiem miał oczy bystre i prozaiczne, nie zwykłe okrywać się mgłą uczucia czy wyobraźni. Zdawało się, że biedaczka pani Tulliver nigdy już nie powróci do siebie – do spokojnego zabiegania wokół spraw domowych; jakżeby to było możliwe? Przedmioty, koło których z zadowoleniem obracały się jej myśli – zniknęły. Przekreślono jej nagle, odebrano wszystkie małe nadzieje, plany i możliwości rozważań, wszystkie troski o jej skarby, dzięki którym świat był dla niej zrozumiały od ćwierć wieku, kiedy to zrobiła swój pierwszy zakup: szczypce do cukru. Stała teraz, wpatrując się ze zdumieniem w pustkę własnego życia. Dlaczego właśnie jej zdarzyło się to, co się nie zdarza innym kobietom? Oto pytanie, na które nie było odpowiedzi, a którym wyrażała dręczącą ją bez ustanku myśl o różnicy między przeszłością i teraźniejszością. Przykro było patrzeć, jak ta urodziwa kobieta chudnie i nędznieje pod wpływem zarówno fizycznego, jak i duchowego niepokoju, który często, kiedy skończyła robotę, kazał jej chodzić po pustym domu, aż Madzia, przestraszona, szła jej szukać i sprowadzała na dół, mówiąc, że Tomek gniewa się na nią za to ciągłe nadwerężanie zdrowia; dlaczego nigdy nie usiądzie i nie odpocznie? Ale w tej bezradnej słabości były cechy pokornej, pełnej oddania miłości matczynej, które wzruszały Madzię i usposabiały ją serdecznie wobec biednej młynarzowej, mimo drobnych i dokuczliwych kłopotów, jakie sprawiał jej zły stan psychiczny. Nie pozwalała Madzi wykonywać żadnej cięższej pracy, która by brudziła ręce, i odsuwała ją, zrzędząc, kiedy dziewczynka próbowała pomóc matce przy oczyszczaniu i skrobaniu paleniska. „Zostaw to, kochaneczko – mówiła. – Ręce ci od tego stwardnieją. To robota dla twojej matki. Ja za to nie mogę szyć – wzrok mi ostatnio nie dopisuje”. W dalszym ciągu szczotkowała i pielęgnowała troskliwie włosy Madzi, do których się jakoś przekonała, bo chociaż nie chciały się kręcić, wyrosły jednak długie i gęste. Madzia nie była jej ukochanym dzieckiem i na pewno pani Tulliver wolałaby mieć córkę zupełnie inną – lecz jej kobiece serce, tak boleśnie dotknięte w małych dążeniach osobistych, pojęło, iż nadzieja na przyszłość spoczywa w tej młodziutkiej istocie, i matka cieszyła się, że niszcząc własne ręce, oszczędza rączki, w których jest o tyle więcej życia.

Nieustanne żałosne zdumienie matki mniej było dla Madzi bolesne niż posępne, milczące przygnębienie ojca. Przez cały czas, kiedy leżał powalony paraliżem i wydawało się już, że zostanie na zawsze dziecinnie bezradny, kiedy częściowo tylko świadom był swojego nieszczęścia, Madzia czuła napływającą falę współczucia i miłości, silną niby natchnienie; była to nowa siła, która pozwoliłaby jej znosić nawet najcięższe życie ze względu na ojca. Teraz jednak w miejsce dziecinnej bezradności przyszło u ojca milczące jakieś skupienie, co stanowiło dziwny kontrast z dawną niepohamowaną wymownością i doskonałym humorem. Przeciągało się to z dnia na dzień, z tygodnia na tydzień – posępnych oczu nigdy nie rozjaśniała radość i życie. Dla młodych jest coś okrutnie niezrozumiałego w niezmiennej ponurości tych ludzi starszych lub średnich wiekiem, którym życie przyniosło rozczarowanie czy niezadowolenie, a na twarzach których uśmiech jest gościem tak rzadkim, że nawet smutne bruzdy na czole i wokół ust nie zwracają na niego uwagi, ucieka więc szybko, widząc, że go tu nikt nie wita. „Dlaczego też oni nigdy się nie rozjaśnią, nie rozweselą? – myślą młodzi, odporni duchowo. – Przecież to byłoby takie łatwe, gdyby tylko chcieli”. I coraz częściej te ołowiane gęste chmury potrafią rodzić niecierpliwość nawet w synowskim przywiązaniu, które w chwilach bezpośredniego nieszczęścia przemienia się w czułość i współczucie.

Pan Tulliver nie pozostawał nigdy poza domem: śpiesznie wracał z targu, odrzucał wszelkie zaproszenia, by został i pogadał trochę z ludźmi, do których zachodził w interesach; inaczej bywało dawniej. Nie mógł pogodzić się ze swym losem – nie było chwili, w której duma jego nie czułaby odniesionych ran. W zachowaniu każdego człowieka, czy to uprzejmego, czy też chłodnego, doszukiwał się zawsze jakichś aluzji do zmian w swojej pozycji. Nawet dnie, kiedy przybywał Wakem, by objechać pola i przejrzeć bieżące sprawy, nie były dla niego tak ciężkie jak dni targowe, kiedy to spotykał swoich wierzycieli, którzy zgodzili się na ratalną spłatę długów. Wszystkie myśli i wysiłki młynarza skupiały się teraz na tym, by oszczędzać na spłatę wierzycieli. Pod wpływem tego pragnienia, podporządkowującego sobie wszystko inne, ten człowiek nieco rozrzutny, który nienawidził wszelkich ograniczeń i nie ograniczał nikogo w swoim domu, przemieniał się powoli w skrzętnego zbieracza odpadków. Pani Tulliver nigdy nie dość oszczędzała, aby go zadowolić, zarówno w jedzeniu, jak zużyciu opału: młynarz brał do ust wszystko tylko w najgorszym gatunku. Tomek całkowicie podzielał pragnienia ojca i równie gorąco dążył do spłacenia wierzycieli, choć przygnębiała go i odpychała ponura mina młynarza i posępność domu. Biedny chłopiec przyniósł swój zarobek za pierwszy kwartał z cudownym poczuciem dokonanego osiągnięcia i dał pieniądze ojcu, by ten schował je w cynowym pudełku. Te niewielkie sumy w cynowym pudełku były jedyną rzeczą, na widok której w oczach pana Tullivera budził się lekki promyk radości – słaby i przejściowy, szybko bowiem rozpędzała go myśl, że minie wiele lat – więcej może niż dane będzie żyć młynarzowi – nim te skąpe oszczędności pozwolą pozbyć się nienawistnej zmory zadłużenia. Przeszło pięćset funtów z narastającym procentem wydawało się dziurą niemal bez dna, zwłaszcza że miała być zapełniona tym, co zostanie z trzydziestu szylingów tygodniowo, uwzględniając nawet wątpliwe oszczędności Tomka. Na ten temat panowała całkowita jednomyślność wśród czterech tak całkiem różnych istot zebranych wokół zamierającego ognia z patyków – taniego źródła ciepła, przy którym grzali się przed pójściem do łóżka. W krwi pani Tulliver, krwi Dodsonów, płynęła dumna uczciwość; młynarzową wychowano w przekonaniu, że pozbawienie ludzi ich własnych pieniędzy – co jest tylko innym określeniem zadłużenia – równa się pręgierzowi moralnemu. Szaleństwem byłoby w jej pojęciu opieranie się woli męża, który chciał „zrobić to, co trzeba”, i odzyskać dobre imię. Miała też mgliste wyobrażenia, że jak wierzyciele zostaną spłaceni, to ona odzyska zastawę i bieliznę. Od najmłodszych lat tłumaczono jej, że dopóki ludzie winni są komuś pieniądze, których nie mogą zwrócić, dopóty nie mają prawa nazywać żadnej rzeczy swoją własnością. Szemrała trochę, że pan Tulliver stanowczo sprzeciwił się przyjmowaniu jakichkolwiek pieniędzy od państwa Moss, lecz co do jego żądań w sprawie oszczędności domowych była tak posłuszna, że odmawiała sobie takich nawet tanich luksusów jak przyprawy do ciast; jedynym dowodem jej buntu były przemycane czasem do kuchni wiktuały, z których Tomek miał później lepszą niż zwykle kolację.

Te ciasne poglądy na długi, jakie miała staroświecka rodzina Tulliverów, wywołają pewno uśmiech na twarzach wielu czytelników dzisiaj, kiedy to mamy nowoczesne teorie handlowe i filozoficzne, według których wszystko się samo wyrównuje bez najmniejszego wysiłku z naszej strony. Na fakt, że mój kontrahent zbiedniał przeze mnie, należy patrzeć przez pryzmat innego niezbitego faktu, a mianowicie, że cudzy kontrahent zarobił na swojej transakcji; ponieważ zaś na świecie muszą istnieć długi, czystym egoizmem jest pragnąć, aby te długi zaciągał kto inny, a nie my. Ja jednak opowiadam tutaj historię ludzi bardzo prostych, którzy nie mieli nigdy żadnych światłych wahań co do własnej prawości i honoru.

W okresie tej melancholii i coraz większej koncentracji pragnień młynarz zachował dawne uczucie w stosunku do „dziewuszki”. Jej obecność była mu niezbędna, choć nie wystarczała, by go rozweselić. Wciąż jeszcze szukał jej wzrokiem koło siebie, ale z dawną świeżością ojcowskiego uczucia mieszała się teraz gorycz, jak ze wszystkim zresztą. Kiedy wieczorem Madzia kończyła pracę, siadała zwykle na małym stołeczku koło ojca i przytulała policzek do jego kolan. Jakże wtedy pragnęła, by ją pogłaskał po włosach lub okazał w jakiś sposób, że miła mu jest i kojąca świadomość, iż ma córkę, która go kocha. Teraz jednak nie otrzymywała odpowiedzi na swoje pieszczoty ani od ojca, ani od Tomka – od swoich dwóch bożyszcz. Tomek podczas krótkich chwil, kiedy znajdował się w domu, był zmęczony i wędrował myślami gdzieś daleko; ojciec zaś z goryczą zastanawiał się nad tym, że dziewczynka rośnie, że zmienia się w kobietę; jakżeż ona da sobie radę w życiu? Niewielkie będzie miała szanse na małżeństwo, teraz, kiedy tak nisko upadli. A wzdragał się na samą myśl, że Madzia może biednie wyjść za mąż, tak jak jej ciocia Gritty; o, przewróciłby się w grobie, gdyby tak ją zniszczyły dzieci i praca, jak ciotkę Moss. Kiedy ludzie o niewielkiej kulturze umysłowej ograniczeni do wąskiego zakresu własnych doświadczeń czują na sobie ustawicznie ciężar nieszczęścia, ich wewnętrzne życie zmienia się często w zamknięty krąg smutnych i gorzkich myśli; te same słowa, te same sceny obracają się i obracają wokoło, ten sam nastrój towarzyszy biedakom – a pod koniec roku zostają tacy sami, jacy byli na początku, jakby to były maszyny nastawione na powtarzającą się serię ruchów.

Nieliczni goście przerywali czasem jednostajność dni. Wujostwo składali teraz bardzo krótkie wizyty; nie mogli oczywiście zostawać na posiłkach. Pan Tulliver milczał zawzięcie, co wzmacniało głuche echo rozchodzące się po odartym z dywanów pokoju, gdzie rozmawiały ciotki, i wprowadzało nieprzyjemne napięcie; wszystko to razem jeszcze bardziej obrzydzało obu stronom te rodzinne wizyty, toteż każdy dążył, aby były one jak najrzadsze. Jeśli zaś chodzi o innych znajomych – cóż, chłód otacza tych, którym się nie powiodło, i ludzie unikają ich jak zimnego pokoju; mężczyźni i kobiety, którzy nie mają mebli i nie mogą dać poczęstunku, ludzie, którzy przestali się w ogóle liczyć, są sami w sobie zaprzeczeniem – i to dość kłopotliwym – powodów, dla których chciałoby się z nimi zobaczyć, czy tematów, na które można by z nimi pogadać. W tych odległych dniach, w cywilizowanym społeczeństwie chrześcijańskim naszego kraju, rodziny, które upadły poniżej swego poprzedniego poziomu, żyły w ponurym odosobnieniu, chyba że należały do jakiejś sekty, która zdobywa nieco braterskiego ciepła dzięki temu, że chroni w swych ścianach święty ogień.

Rozdział III

GŁOS Z PRZESZŁOŚCI

Pewnego popołudnia, kiedy kasztany zaczynały kwitnąć, Madzia wystawiła sobie krzesło przed drzwi frontowe i usiadła tam z książką na kolanach. Wzrok jej błąkał się ponad kartkami książki, ale nie radował się słonecznym światłem, które przenikało z prawej strony przez zasłonę jaśminów na ganku i rzucało liściaste cienie na jej blade, krągłe policzki. Wzrok jej jakby szukał czegoś, czego nie ukazywały promienie słoneczne. Był to dzień gorszy od innych: ojciec, po wizycie Wakema, miał napad wściekłości, podczas którego wychłostał, za drobne jakieś przewinienie, chłopaka służącego we młynie. Już raz, po swojej chorobie, miał podobny atak, kiedy wysmagał biczem konia, a scena ta na zawsze zostawiła strach w duszy Madzi. Dręczyła ją myśl, że pewnego dnia ojciec może zbić matkę, gdyby akurat w złym momencie powiedziała coś niemądrego. Lękała się strasznie, by ojciec nie dodał do swych wszystkich nieszczęść jakiegoś okropnego, nieodwołalnie haniebnego uczynku. Podarta książka szkolna Tomka, którą trzymała na kolanach, nie zdołała jej natchnąć siłą potrzebną, by pokonać ów lęk, toteż oczy dziewczynki napełniały się wciąż łzami, gdy tak patrzyła mgliście, nie widząc ani kasztanów, ani bardziej odległego horyzontu, lecz tylko przyszłe rodzinne smutki.

Nagle wyrwał ją z tych myśli odgłos otwierającej się bramy i czyjeś kroki na żwirze. To nie Tomek nadchodził, ale mężczyzna w fokowej czapce i niebieskiej welwetowej kamizeli; niósł na plecach jakiś węzełek. Tuż za mężczyzną szedł cętkowany bullterier z bardzo wyzywającą mordą.

– O, Bob, to ty? – Madzia poderwała się z krzesła, poznając go z radością, bo hojności Boba nie przysłoniły bynajmniej w jej pamięci żadne dobre uczynki innych ludzi. – Tak się cieszę, że cię widzę.

– Dziękuję, panienko. – Bob uniósł czapkę i ukazał zachwyconą gębę, lecz natychmiast, chcąc otrząsnąć się z zakłopotania, spojrzał w dół na psa i odezwał się z obrzydzeniem: – Pódziesz ty, do stu piorunów!

– Mój brat nie wrócił jeszcze, Bob – tłumaczyła Madzia. – W dzień jest zawsze w St. Ogg’s.

– Rozumiem, panienko – odparł Bob. – Bardzo bym chciał zobaczyć panicza... ale ja właściwie to nie po to przyszedłem... niech no panienka spojrzy.

Złożył właśnie węzełek na progu, a wraz z nim kilka książek przewiązanych sznurkiem. Wyraźnie jednak nie one były przedmiotem, na który chciał zwrócić uwagę Madzi, lecz to, co trzymał pod pachą, a co było owinięte czerwoną chustką.

– Niech no panienka spojrzy – powtórzył, kładąc zawiniątko na węzełku i rozwijając je. – Chyba panienka nie pomyśli, że sobie za dużo pozwalam, ale natknąłem się na te książki i przyszło mi do głowy, że może one trochę zastąpią panience tamte, co przepadły – bo słyszałem, jak panienka mówiła o obrazkach, a co do obrazków to – o, proszę.

W rozwartej chustce okazał się podstarzały Upominek, sześć czy siedem numerów „Galerii portretów” w royal octavo; zaś owa wyraźna prośba o zwrócenie uwagi odnosiła się do portretu Jerzego IV w całym majestacie jego spłaszczonej czaszki i ogromnego fontazia.

– Tu są najrozmaitsi panowie – mówił Bob, z pewnym podnieceniem przewracając kartki – z najrozmaitszymi nosami... a niektórzy to łysi, niektórzy w perukach... to panowie z Parlamentu, tak mi się zdaje. A tutaj – dodał, otwierając Upominek – tu są panie dla panienki, jedne z lokami, inne na gładko, jedne się śmieją i przekrzywiają głowy, inne jakby miały płakać – niech panienka spojrzy – siedzą na ziemi, poubierane niczym te damy, co się je widuje, jak wysiadają z karet, kiedy jest bal w Starym Dworze. O rety! Co też noszą te fagasy, co się do nich zalecają! Siedziałem i patrzyłem na ten obrazek wczoraj wieczór, póki zegar nie wybił dwunastej – naprawdę – aż w końcu oni zaczęli patrzeć na mnie tak, jakby mnie mogli zrozumieć, gdybym do nich zagadał. Ojej! Ja bym tam nie wiedział, co do nich mówić. Bardziej to pasuje do panienki; a kramarz od książek mówił, że to jest towar pierwsza klasa, powiadał, że trudno o lepsze obrazki.

– A ty kupiłeś je dla mnie, Bob? – zapytała Madzia do głębi poruszona tą prostą dobrocią. – Jakiś ty dobry, jakiś ty bardzo dobry! Ale boję się, że wydałeś na nie dużo pieniędzy.

– Co tam! – odparł Bob. – Dałbym trzy razy tyle, żeby tylko te książki mogły chociaż trochę zastąpić panience tamte, sprzedane. Bo ja nigdy nie zapomnę, jak panienka wtedy wyglądała, jak się panienka tak strasznie o nie wtedy martwiła – tak mi się to w głowę wbiło, jakby mi ciągle przed oczyma wisiał taki obraz na ścianie. A kiedy zobaczyłem w kramie te książki i tę damę, co ma takie oczy trochę jak panienka, kiedy się panienka martwi – proszę mi przebaczyć śmiałość – to pomyślałem, że sobie pozwolę i kupię je panience, a potem kupiłem jeszcze tę z panami, do pary, a potem – tu Bob podniósł małą paczkę związanych sznurkiem książek – potem pomyślałem, że może panienka chciałaby i trochę druku, więc je kupiłem na własny wybór; są całe zadrukowane, więc myślałem, że nie szkodzi, jak je wezmę z tymi lepszymi książkami. I mam nadzieję, że panienka mi nie odmówi i nie powie, że ich nie chce, jak panicz Tomek z suwerenami.

– Och, nie, Bob – odparła Madzia. – Bardzo ci jestem wdzięczna, żeś o mnie pomyślał i że taki jesteś dobry dla mnie i dla Tomka. Chyba nikt nigdy nie okazał mi tyle serca. Nie mam wielu przyjaciół, którzy by o mnie dbali.

– Niech panienka trzyma sobie psa... pies to lepszy przyjaciel niż niejeden chrześcijanin – radził Bob, składając znowu na ziemi swój węzełek, który podniósł uprzednio z wyraźnym zamiarem ucieczki – ogromnie go bowiem peszyła rozmowa z młodą panienką, taką jak Madzia, chociaż zwykł mawiać o sobie, że „nie zapomni języka w gębie”, kiedy już zacznie mówić. – Nie mogę dać panience Mumpsa, bo jemu by serce pękło, jakby się miał ze mną rozstać. No, Mumps, co ty na to, łobuzie? – (Mumps odmówił bardziej wyczerpującej odpowiedzi, oprócz jednego potakującego kiwnięcia ogonem). – Ale ja zdobędę panience szczeniaka, i to ładnego.

– Dziękuję ci, Bob, ale nie. Mamy psa podwórzowego, a ja nie mogę trzymać własnego psa.

– O, to szkoda – bo właśnie nadarzałby się szczeniak... jeżeli panienka nie miałaby nic przeciwko temu, że on nie bardzo rasowy... jego matka gra w przedstawieniach Puncha... mądra suka jak rzadko, więcej jest rozumu w jej szczeknięciu niż w gadaniu od rana do wieczora połowy ludzi na świecie. Jest taki jeden, co sprzedaje garnki... nie ma biedniejszego z wędrownych zawodów... no i on powiada: „Toby to przecież kundel – co tu na nią patrzeć”. Ale ja mu na to: „A ty co jesteś, jak nie kundel? Nie widać po tobie, żeby twoja matka i ojciec to byli jakieś arystokraty”. Nie żebym sam nie lubił rasy, ale nie znoszę, jak się jeden kundys krzywi na drugiego. Do widzenia, panienko! – dodał gwałtownie Bob i znowu podniósł węzełek, poczuwszy widocznie, że jego język poczyna sobie całkiem swawolnie.

– Może przyjdziesz kiedyś do nas wieczorem, żeby się spotkać z moim bratem, dobrze? – zapytała Madzia.

– Tak, dziękuję panience, kiedy indziej. Niech mu się panienka ode mnie pokłoni. To ładny chłop, pięknie wyrósł. On wyciągnął się w górę, jak się patrzy – a ja to nie bardzo.

Węzełek znowu leżał na schodach – bo coś tam było nie w porządku z kijem.

– Ale nie nazywasz chyba Mumpsa kundlem? – zapytała Madzia, przeczuwając, że każde zainteresowanie psem sprawi przyjemność jego właścicielowi.

– Nie, panienko, skądżeby też – odparł Bob z wyrozumiałym uśmiechem. – Nigdzie nad Flossą nie znajdzie panienka tak pięknego mieszańca, a przecież zjeździłem tę rzekę na łodzi aż do nudności. Cóż, nawet państwo zatrzymują się, aby na niego spojrzeć, ale panienka nie zobaczy, żeby Mumps się często na nich gapił – on pilnuje tylko własnych spraw.

Wyraz pyska Mumpsa, który zdawał się łaskawie tolerować zbyteczną ilość otaczających go przedmiotów, wyraźnie potwierdzał tę wysoką ocenę.

– Wygląda na ostrego psa – powiedziała Madzia. – Czy pozwoli się pogłaskać?

– O, na pewno, dziękuję panience. Mumps zna się na towarzystwie. On nie z tych psów, co to się połakomią na byle co. Złodziej mocniej mu pachnie niż kiełbasa. Gadam z nim przecież godzinami, jak chodzę po odludnych okolicach, i jeśli zrobię gdzieś jakiś kawał, to zawsze mu mówię. Mumps zna wszystkie moje tajemnice. Ten pies wie wszystko o moim szerokim kciuku, słowo daję.

– O twoim szerokim kciuku? Co to znaczy, Bob? – zapytała Madzia.

– Ot, co znaczy, panienko – odparł śpiesznie chłopak, pokazując dowód rzeczowy: niezwykle szeroki kciuk, czyli to, co różni człowieka od małpy. – Widzi panienka, bardzo mi się to przydaje przy mierzeniu flaneli. Noszę flanelę, bo mi tak nie cięży na grzbiecie, no i całkiem się opłaca, jak tego dowodzi mój szeroki kciuk. Przykładam kciuk do końca miary i obcinam materiał z tej strony palca; wszystkie baby nabierają się na to.

– Ale, Bob – Madzia mówiła bardzo poważnie – przecież to jest oszukaństwo. Przykro mi, że to od ciebie słyszę.

– Naprawdę? – zapytał Bob z żalem. – To przepraszam, że powiedziałem. Ale tak się przyzwyczaiłem mówić do Mumpsa, a jemu trochę oszukaństwa wcale nie przeszkadza, jeśli idzie o te stare skąpiradła, co się targują i targują; chciałyby kupić tę flanelę za darmo i nie zastanowią się nawet, z czego ja zarobię na swój obiad. Nigdy nie oszukuję ludzi, co nie chcą oszukać mnie, panienko, ja jestem uczciwy chłop. Tylko że muszę mieć trochę zabawy, a teraz, jak już nie chodzę z łasiczkami, to za kompanów do kawałów mam tylko te sknery. Do widzenia, panienko.

– Do widzenia, Bob. Dziękuję ci bardzo za te książki. I przyjdź do nas jeszcze zobaczyć się z Tomkiem.

– Dobrze, panienko. – Bob zeszedł po kilku schodkach, a potem obracając się, dodał: – Zostawię już tę zabawę z kciukiem, jeżeli panienka ma przez to o mnie złe mniemanie... ale prawdę mówiąc, to będzie wielka szkoda. Nie wymyślę już takiej dobrej sztuczki. I co mi przyjdzie za pożytek z takiego szerokiego kciuka? Równie dobrze mógłby być wąski.

Madzia, wyniesiona w ten sposób na piedestał kierującej życiem Boba Madonny, roześmiała się mimo woli, na co niebieskie oczy jej wielbiciela rozjaśniły się również i chłopiec, dotknąwszy czapki, pomaszerował pod tymi dobrymi auspicjami swoją drogą.

Czasy rycerstwa nie minęły, mimo że Burke opłakał je we wspaniałych pieśniach pogrzebowych; żyją jeszcze w tym pokornym uwielbieniu, jakie wielu młodzieńców i mężczyzn dojrzałych żywi do kobiet, których nawet w swych snach nie śmieją dotknąć – lub najwyżej ich małego palca czy skraju sukni. Bob, z węzełkiem na plecach, żywił dla czarnookiego dziewczęcia tak pełne szacunku uwielbienie, jakby był rycerzem w zbroi, który głośno woła jej imię, spinając konia do boju.

Błysk rozbawienia szybko pierzchnął z twarzy Madzi, a wracająca chmura wydawała się jeszcze ciemniejsza przez kontrast z poprzednim uśmiechem. Dziewczynka była zbyt przygnębiona, by wyjaśniać, skąd się wzięły książki, zaniosła je więc do swojej sypialni i położyła tam, a sama usiadła na jedynym swoim stołeczku, nie obejrzawszy nawet prezentów. Oparła policzek o ramę okienną i rozmyślała, o ile weselszy jest los Boba-lekkoducha od jej losu.

Poczucie osamotnienia i braku jakiejkolwiek radości pogłębiło się jeszcze u Madzi z nadchodzącą wiosną. Nad każdym jej ulubionym zakątkiem na dworze wokół domu, który jakby wespół z rodzicami chował ją i pielęgnował, ciążył teraz smutek domowy; stare kąty nie uśmiechały się już do słońca. Każde dawne przywiązanie, wszystko, czym się dawniej zachwycała, było teraz dla biedaczki jak piekąca rana. Skończyła się już dla niej muzyka – nie było fortepianu, harmonijnych głosów, cudownych instrumentów smyczkowych, z których płynęły namiętne wołania uwięzionych tam duchów, przejmując jej ciało dziwnym dreszczem. Po czasach szkolnych nie pozostało nic prócz małego zbioru szkolnych książek. Przeglądała je wszystkie z rozpaczliwym uczuciem, że je zna i że nie znajdzie w nich pocieszenia. Nawet w szkole marzyła o książkach, w których byłoby coś więcej; wszystko, czego się tam uczyła, wyglądało jak końce jakichś długich nici, które się urwały. A teraz, bez nieokreślonego uroku szkolnego współzawodnictwa, Telemak był dla niej bez wartości, tak samo jak trudne, suche pytania z doktryny chrześcijańskiej – nie można się w nich doszukać smaku ani siły. Czasem zdawało się Madzi, że zadowoliłyby ją pochłaniające czas i uwagę fantazje: gdyby tak miała wszystkie powieści Scotta i poezję Byrona, może znalazłaby w nich tyle radości, że mniej dotkliwie odczuwałaby teraźniejszość. A jednak... nie tego szukała. Zawsze potrafiła sobie stwarzać w wyobraźni własne, odrębne światy – lecz takie światy nie zaspokoją jej teraz. Chciała znaleźć jakieś wytłumaczenie tej trudnej prawdziwej rzeczywistości: nieszczęśliwego ojca, siedzącego przy posępnym śniadaniu, zdziecinniałej, oszołomionej matki, drobnych pospolitych zajęć, które wypełniały godziny, lub gorszej jeszcze pustki męczącego bezradosnego odpoczynku. Potrzebowała czułej miłości, a miała okrutną świadomość, że jej uczucia i myśli nic nie obchodzą Tomka i że przestali już być towarzyszami zabaw; pozbawiono ją wszystkich miłych rzeczy, które przynosiły jej o wiele większą radość niż innym. Pragnęła znaleźć klucz, który pozwoliłby jej to zrozumieć, bo takie zrozumienie pomogłoby jej może znieść wszelkie ciosy, co spadały na jej młode serce. Wydawało jej się, że zdolna byłaby posiąść tajemnicę życia, gdyby ją byli uczyli „prawdziwej wiedzy i mądrości, takiej, jaką posiedli wielcy ludzie”. Gdyby chociaż miała książki, żeby się sama mogła nauczyć tego, co ci wielcy ludzie wiedzieli. Święci i męczennicy nigdy nie pociągali Madzi tak, jak mędrcy i poeci. Niewiele wiedziała o męczennikach i świętych, a ze swych nauk wyciągnęła ogólny wniosek, że byli oni chwilową zaporą przeciwko rozszerzaniu się katolicyzmu i wszyscy umarli na Smithfield.

Kiedyś, myśląc o tym wszystkim, Madzia uświadomiła sobie, że zapomniała zupełnie o książkach szkolnych Tomka, które zostały odesłane do domu w jego kuferku. Okazało się jednak, że ilość ich w niewytłumaczalny sposób zmalała do kilku starych, najbardziej zniszczonych egzemplarzy. Były tam: słownik łaciński i gramatyka, Delektus, porwany Eutropius, bardzo zniszczony Wergiliusz, Logika Aldricha i ten nieszczęsny Euklides. Łacina, Euklides i logika z pewnością będą stanowić duży krok naprzód ku wiedzy męskiej – tej mądrości, która sprawia, że mężczyźni są zadowoleni, a nawet cieszą się z życia. Trudno zresztą powiedzieć, by w owej tęsknocie za wiedzą nie było żadnych domieszek: od czasu do czasu na pustyni, jaką stanowiła przyszłość, rysował się przed oczyma dziewczynki jakiś obraz; widziała, jak składają jej hołdy za zdumiewające osiągnięcia. Tak więc głód duszy i zarozumialstwo, budowane na iluzjach, doprowadziły do tego, że biedaczka zaczęła obdłubywać niezwykle grubą skórkę owocu z drzewa mądrości, zapełniając wolne chwile łaciną, geometrią i formułami sylogizmów. Od czasu do czasu przeżywała moment triumfu, kiedy okazywało się, że jej rozum sprosta tym wyraźnie męskim naukom. Przez tydzień czy dwa uporczywie szła naprzód, chociaż czasem serce w niej upadało, tak jakby się była wybrała sama w niebezpieczną podróż do Ziemi Obiecanej po bezdrożach, nie znajdując ani kropli wody. Pod wpływem mocnego postanowienia brała czasem Aldricha na pola, a później kierowała wzrok z książki ku niebu, gdzie trzepotał się skowronek, lub też ku trzcinom i krzakom nad rzeką, skąd podrywało się ptactwo do niespokojnego, zygzakowatego lotu – patrzyła na to wszystko z przeświadczeniem, że związek między Aldrichem i tym żyjącym światem jest chyba niezmiernie odległy. Z biegiem czasu pogłębiało się zniechęcenie, a niecierpliwe serce coraz bardziej wyprzedzało pilny umysł. Jakoś tak się działo, że kiedy siedziała przy oknie z książką, zaczynała wpatrywać się niewidzącym wzrokiem w światło słoneczne na dworze – potem oczy jej napełniały się łzami, a czasem, kiedy matki nie było w pokoju, nauka kończyła się szlochem. Madzia buntowała się przeciwko swemu losowi, upadała pod ciężarem samotności i czasem nawet miewała napady złości i nienawiści ku ojcu i matce, którzy byli tacy inni, niżby ona chciała, ku Tomkowi, który ją hamował i który widział jej myśli i uczucia zawsze w krzywym zwierciadle. Wszystko to buchało z niej jak strumień lawy i przerażało ją, bo niewiele brakowało, w jej własnym pojęciu, by stała się demonem. Wówczas próbowała zająć myśli planami szalonej, romantycznej ucieczki z domu w poszukiwaniu czegoś nie tak nędznego i posępnego: pójdzie do jakiegoś wielkiego człowieka – może do Waltera Scotta – i powie mu, jaka jest biedna i jaka mądra, a on z pewnością coś dla niej zrobi. Ale gdy tak marzyła, wchodził na przykład do pokoju ojciec, by tu spędzić wieczór, i zdumiony, że dziewczynka siedzi bez ruchu i nawet go nie zauważa, mówił gderliwie: „No i co? Czy sam mam sobie przynosić pantofle?”. Głos ten przeszywał Madzię jak miecz: oprócz jej własnych smutków były przecież jeszcze inne, a ona chciała odwrócić się i zapomnieć o nich.

Widok radosnej, piegowatej twarzy Boba skierował tego popołudnia smutek Madzi w innym kierunku. Myślała sobie, że po prostu część jej życiowych trudności wypływa stąd, iż złożono jej na ramiona ciężar większych pragnień niż innym – że musi znieść tę wielką, beznadziejną tęsknotę za czymś, co bez względu na to, czym się okaże, jest największą i najlepszą rzeczą na ziemi. Marzyła, żeby mogła być podobna do Boba, z tym jego nieuctwem, dzięki któremu łatwiej może znaleźć zadowolenie, albo do Tomka, który ma zajęcie i może na nim skupić wszystkie swe wysiłki i nie zwracać uwagi na nic innego. Biedne dziecko! Kiedy tak opierała głowę o ramę okienną, coraz mocniej zaciskając dłonie, nóżką uderzając o ziemię, była tak samotna w swych kłopotach, jakby była jedyną dziewczynką w ówczesnym cywilizowanym świecie, która wyszła ze szkoły całkowicie wewnętrznie nieprzygotowana do nieuniknionych walk; jedyną, która otrzymała tylko skrawki i odpadki złej literatury i fałszowanej historii z całego przypadającego na nią dziedzictwa ciężko zdobytych skarbów myśli ludzkiej, które liczne pokolenia z wielkim trudem zebrały dla naszego rodzaju; jedyną, która otrzymała niepotrzebne wiadomości o Saksonach i innych królach, stanowiących wątpliwy dla niej przykład – lecz niestety nie dostała żadnej wiedzy o nieodmiennych prawach rządzących nią samą i światem na zewnątrz niej, prawach, co będąc wykładnikiem zwyczajów – stają się moralnością, i rozwijając uczucia pokory i zależności – stają się religią. Była tak samotna w swych kłopotach, jakby prócz niej samej wszystkie inne dziewczynki były chowane przez ludzi doświadczonych, pomnych na czasy własnej młodości, kiedy pragnienia były gorące, a impulsy mocne.

Wreszcie wzrok Madzi osunął się na książki, leżące na parapecie okiennym; zapomniała prawie o swoich marzeniach, przewracając obojętnie kartki Galerii portretów, szybko jednak odsunęła ją, by przejrzeć niewielką paczkę książek związanych sznurkiem. Piękno spektatora, Rasselas, Ekonomia życia ludzkiego, Listy Grzegorza – wiedziała, jaką treść będzie mogła w nich znaleźć. Rok chrześcijański – to wyglądało na zbiór hymnów, odłożyła więc książkę z powrotem; ale Tomasz a Kempis? Często natrafiała w swojej lekturze na to imię, poczuła więc znane każdemu zadowolenie, iż będzie teraz mogła kojarzyć pewne pojęcia z imieniem, które plątało się dotychczas samotnie w jej pamięci. Wzięła więc małą, starą, nieporęczną książkę z pewną ciekawością; miała ona w wielu miejscach zagięte rogi, a czyjaś ręka, teraz już na wieki nieruchoma, zaznaczyła niektóre ustępy wyraźną kreską atramentu, od dawna już zbrązowiałą. Madzia odwracała kartkę po kartce i czytała, co wskazywała jej nieruchoma już dłoń...

„Wiedz, że miłość samego siebie więcej ci szkodzi aniżeli jakakolwiek rzecz na świecie... Jeśli szukasz tego lub owego i chciałbyś być tam lub ówdzie dla swojej dogodności i dla sprzyjania upodobaniu twojemu, nigdy nie doznasz spokoju ani nie będziesz wolny od frasunku: ponieważ w każdej rzeczy ukrywa się jakiś niedostatek i w każdym miejscu jakaś przeciwność... Na prawo i na lewo, w górze i na dole, zewnątrz i wewnątrz, wszędzie krzyż znajdziesz: i wszędzie potrzeba ci być cierpliwym, jeśli chcesz mieć pokój wewnętrzny i dosłużyć się wiekuistej korony... Jeśli do tego szczytu dojść pragniesz, trzeba zacząć mężnie; przyłóż siekierę do korzenia, abyś wyrwał i zniszczył skrytą skłonność ku sobie samemu i ku wszelkiemu osobistemu dobru. Od tej wady, iż człowiek zbyt nieporządnie kocha sam siebie, zależy prawie to wszystko, co zwyciężyć i wykorzenić potrzeba: tę więc wadę, to główne zło zwyciężywszy i podbiwszy, nastanie w duszy pokój wielki i ciągła pogoda... Mało cierpisz w porównaniu z tymi, którzy tak wiele wycierpieli, tak silnie byli kuszeni, tak ciężko trapieni, tak wielolicznie miotani i doświadczani. Trzeba więc innych cięższe cierpienia sobie na myśl przywodzić, ażeby swoje najmniejsze lżej znosić. A jeżeli cierpienia twoje nie zdają ci się najmniejsze, uważ, czy temu nie jest winna niecierpliwość twoja?... Błogosławione uszy, czujne na podszept Bożego tchnienia, a głuche na podszepty i gwary tego świata! Błogosławione jeszcze raz uszy, które nie głosu zewnątrz brzmiącego, lecz prawdy wewnątrz uczącej słuchają!...”

Dziwny dreszcz grozy przejął Madzię, gdy to czytała, jakby ją w głębi nocy obudziła jakaś poważna melodia, co mówi o istotach, których dusze są czynne, podczas gdy jej spoczywa w odrętwieniu. Czytała dalej, od jednej brązowej kreski do drugiej, gdzie wskazywała nieruchoma dłoń; dziewczynka, ledwo sobie uprzytomniała, że czyta – raczej wydawało jej się, że słucha, a cichy głos mówił:

„Czegóż tu wokoło siebie upatrujesz, kiedy nie tu miejsce twojego spocznienia? Mieszkanie twoje powinno być w niebie; a na wszystkie ziemskie rzeczy jeno jako w przechodzie spoglądać mamy. Wszystko przemija, a i ty przeminiesz. Patrz, abyś się nie przywiązał bardzo do żadnej rzeczy z obawy, abyś się nie stał jej niewolnikiem i przez nią nie zginął... Choćby człowiek dał wszystką majętność swoją, jeszcze to niczym jest. I gdyby odbył wielką pokutę, i to mało. I gdyby posiadł wszelką naukę, jeszcze mu daleko. I gdyby miał wielką cnotę i pobożność bardzo żarliwą, jeszcze mu wiele braknie; to jest braknie mu tej jednej rzeczy, która mu jest najpotrzebniejsza. A któraż to jest? Otóż, ażeby, opuściwszy wszystko, siebie opuścił i z siebie samego zupełnie się wyzuł, nic zgoła nie zachowując z miłości samego siebie... Mówiłem ci tylekroć i teraz znowu powtarzam: zrzeknij się samego siebie, oddaj mi się zupełnie, a wielkiego wewnętrznego spokoju używać będziesz... Wtedy znikną wszystkie marne złudzenia, wszystkie złośliwe niepokoje i wszystkie zbyteczne zabiegi. Wtedy także ustąpi zbytnia bojaźń i nieporządna miłość zgaśnie”[7].

Madzia odetchnęła głęboko i odrzuciła ciężkie włosy do tyłu, jakby chciała wyraźniej zobaczyć nagłą wizję. A więc to tutaj jest tajemnica życia, która pozwoli jej wyrzec się wszystkich innych tajemnic. Oto wzniosłe szczyty, które osiągnąć można bez pomocy z zewnątrz – oto wiedza głęboka i siła, i zwycięstwo; wszystko to jest do osiągnięcia środkami, jakimi rozporządza jej dusza, w której najwyższy Nauczyciel czeka, aby go wysłuchała. Błysnęło jej w głowie nagłe rozwiązanie problemu: wszystkie nieszczęścia jej młodego życia pochodzą stąd, że sercem skupiała się tylko na własnych uciechach, jakby to był najważniejszy na świecie problem; po raz pierwszy ujrzała możliwość zmiany pozycji, z jakiej patrzyła na spełnienie własnych pragnień – nie będzie spoglądała na świat, mając przede wszystkim siebie na uwadze, lecz własną osobę widzieć będzie jako drobną, mało ważną cząstkę boską ręką wiedzionej całości. Czytała i czytała starą książkę, pożerając rozmowy z niewidocznym Nauczycielem, wzorem cierpienia, źródłem wszelakiej siły. Potem ją odwołali i znowu wróciła do książki i czytała, póki słońce nie skryło się za wierzby. Popędzała ją niecierpliwa zawsze wyobraźnia, której nigdy nie wystarczała teraźniejszość. Dziewczynka siedziała w gęstniejącym mroku, kreśląc plany samoupokorzenia i całkowitego poświęcenia; w zapale pierwszego odkrycia wyrzeczenie wydawało się jej bramą do tego zadowolenia, którego od tak dawna daremnie pragnęła. Nie stwierdziła jeszcze – jakże to mogła stwierdzić, będąc tak młodą? – najgłębszej prawdy wyznań zakonników, że wyrzeczenie pozostaje cierpieniem, tylko cierpieniem znoszonym chętnie. Madzia wciąż spragniona była szczęścia, a teraz ogarnęła ją ekstaza, bo znalazła do niego klucz. Nic nie wiedziała o doktrynach i systemach – o mistycyzmie i kwietyzmie; ten głos z dalekiego średniowiecza mówił do niej wprost o wierze i o przeżyciach ludzkiej duszy i dotarł do Madzi jako niewątpliwe posłannictwo.

Przypuszczam, że w tym właśnie tkwi przyczyna, dlaczego książki, za które płacimy sześć pensów na straganie, działają po dziś dzień cuda, zmieniając gorycz w miód, podczas gdy niedawno wydane drogie kazania i traktaty nie potrafią dokonać w nas żadnych zmian. Książkę tę napisała ręka ponaglana sercem; jest to kronika samotnego, skrytego cierpienia, walki, wiary i zwycięstwa – książka nie pisana bynajmniej na atłasowych poduszkach, by prawić o bólu tym, co skrwawioną stopą idą po kamieniach. Dlatego też zostaje po wieczne czasy świadectwem ludzkich pragnień i ukojeń: głos naszego brata, który, wieki temu, czuł, cierpiał i dokonywał wyrzeczeń – w klasztorze zapewne, w sutannie z szarszy i z tonsurą na głowie. Jak wiele musiano tam śpiewać! Były też pewno długie posty, mówiono inaczej niż dzisiaj – lecz działo się to pod tym samym milczącym, dalekim niebem, wśród tych samych namiętnych pragnień, tych samych dążeń, tych samych upadków i tego samego utrudzenia.

Opisując historię rodzin nienależących do towarzystwa, łatwo się o niektórych rzeczach mówi z pewną przesadą i zapałem, co nie jest bynajmniej przyjęte w towarzystwie, gdzie zasady i poglądy są nie tylko niezwykle umiarkowane, lecz po prostu przyjęte przez wszystkich z góry, a do rozmowy należy wybierać tylko te tematy, które można traktować z lekką i wdzięczną ironią. Ale trzeba też wziąć pod uwagę, że dobre towarzystwo ma swój klaret, swoje pluszowe dywany, zaproszenia na obiady na sześć tygodni naprzód, operę i bajeczne sale balowe; zajeżdża swoją nudę na rasowych koniach, próżnuje w klubach, ma swoje osiągnięcia naukowe, dokonane przez Faradaya, oraz religijne – przez wyższe duchowieństwo, które spotkać można w najlepszych domach: jakżeby więc dobre towarzystwo mogło mieć czas i ochotę na wiarę czy przesadę i zapał? Lecz dobre towarzystwo unoszące się na nitkach babiego lata, przędzionych z delikatnej ironii, jest czymś bardzo kosztownym: wymaga ono ni mniej, ni więcej, lecz tego, by wielki i pełen energii naród zamknął się w huczących i niepachnących fabrykach, ścisnął się w kopalniach, zalewał się potem przy piecach, tłukł, walił kilofem, tkał pod mniej czy więcej szkodliwym wpływem kwasu węglowego – lub też by się ten naród rozproszył po pastwiskach, po samotnych domach i chatach na gliniastych czy kredowych ziemiach, posępnych w dni deszczowe. Życie tego wielkiego narodu ma swe źródło w zapale z biedy płynącym, który każe ludziom wykonywać czynności niezbędne dla zachowania dobrego towarzystwa i delikatnej ironii. Ludzie ci przeżywają ciężkie lata w chłodzie, wpośród domowego zgiełku, którego nie tłumią długie korytarze ani dywany. W takich warunkach wiele spomiędzy miliardów nienależących do dobrego towarzystwa dusz ma absolutną potrzebę odczuwania zapału wiary: nawet osoby niezajmujące się spekulacją myślową przyznają, że tak nieprzyjemne życie wymaga pewnego rozwiązania. Podobnie zajmujecie się wnętrznościami waszego materaca, jeżeli coś w łóżku was drażni, a zarówno pierzyna, jak i doskonałe francuskie sprężyny nie podlegają dyskusji. Niektórzy mają przesądną wiarę w alkohol i szukają ekstazy czy też podpory życiowej w dżinie, reszta jednak potrzebuje czegoś, co dobre towarzystwo nazywa „entuzjazmem”, czegoś, co daje cel, nie załączając do niego wysokiej ceny, co daje cierpliwość i jest pokarmem ludzkiej miłości, kiedy ciało zdrętwieje od zmęczenia w samotności i opuszczeniu. Coś, oczywista, co leży poza naszymi osobistymi pragnieniami, co zawiera rezygnację z nas samych i czynną miłość dla tego, co nie jest nami. Od czasu do czasu ten rodzaj entuzjazmu zostaje wypowiadany dalekosiężnym głosem, płynącym z przeżyć wynikłych z najgłębszych pragnień. I właśnie przez to, że znalazła się w kręgu długo brzmiącego dźwięku takiego głosu, Madzia, mająca twarz małej dziewczynki i niezwykle ciężkie kłopoty, zdobyła siły i nadzieję, które podtrzymały ją w latach samotności; stworzyła sobie wiarę sama, bez pomocy ustalonych autorytetów i wyznaczonych przewodników – nie było ich bowiem pod ręką, a wiary potrzebowała pilnie. Znacie już dobrze Madzię, więc nie zdziwi was fakt, że nawet do swego samowyrzeczenia domieszała nieco przesady i uporu, trochę dumy i zapalczywości; osobiste jej życie wciąż było dla niej dramatem; wymagała od siebie, by rola jej odegrana została z fantazją. I tak doszło do tego, że nierzadko gubiła gdzieś pokorę przez nieumiarkowanie w działaniu: często odważała się na zbyt śmiałe loty i spadała, nurzając swoje biedne nieopierzone jeszcze skrzydełka w błocie. Nie tylko postanowiła, na przykład, zarabiać zwykłym szyciem, aby dołożyć się w jakiś sposób do funduszu w cynowej puszce, ale w porywie samoumartwienia poszła prosić o pracę wprost do sklepu płóciennika w St. Ogg’s, zamiast zdobyć to samo ciszej, bardziej okrężną drogą. W wyrzutach, jakimi zasypał ją za to brat, dostrzegała tylko niechęć, złość i niemalże prześladowanie. „Nie chcę, żeby moja siostra robiła coś podobnego – powiedział chłopiec. – Ja już dopilnuję, aby długi zostały spłacone, nie potrzeba, żebyś ty się w ten sposób poniżała”. Oczywiście, była w tych słowach i czułość, i odwaga, połączona z większą znajomością tego świata i pewnością siebie, Madzia jednak znalazła w nich tylko plewy, nie dostrzegając ziaren złota, i przyjęła naganę Tomka jako jeszcze jeden swój krzyż. Podczas długich nocnych rozważań doszła do wniosku, że Tomek jest bardzo dla niej niedobry; dla niej, która go zawsze tak kochała. Potem usiłowała zadowolić się tym, że nie jest dla niej dobry, i niczego więcej już nie żądać. Tę drogę wybieramy wszyscy, kiedy postanawiamy wyrzec się swego egoizmu: wolimy ścieżkę męczeństwa i cierpienia, na której rosną gałęzie palmowe – od stromych górskich dróg tolerancji, rzetelnych ocen i szukania wiary w siebie: na tej drodze nie rosną liściaste symbole zaszczytów, które by można zerwać i spleść w wieniec.

Pomarszczone owoce drzewa wiedzy – stare książki: Wergiliusz, Euklides i Aldrich – zostały odłożone. Madzia odwróciła się od próżnych ambicji podzielania myśli mędrców. W pierwszym porywie zapału odrzuciła książki z czymś w rodzaju triumfu, że oto nie potrzebuje ich pomocy – jest ponad to; gdyby stanowiły jej własność, spaliłaby je, wierząc, że nigdy nie będzie tego żałować. Czytała chciwie i bez ustanku trzy książki: Biblię, Tomasza a Kempis i Rok chrześcijański (nie odrzucany już teraz jako „zbiór hymnów”); napełniały one jej umysł ciągłym strumieniem zapamiętanych urywków; zbyt pilnie uczyła się patrzeć na naturę i życie w świetle nowej wiary, by potrzebowała dla swego umysłu jakiejkolwiek innej pożywki. Siedziała tak i pracowała pilnie igłą, zszywając koszule czy też robiąc inne skomplikowane ściegi, mylnie zwane „prostymi” – w każdym razie nie były one proste dla Madzi, dla której rękawy, mankiety i tego rodzaju części miały niezwykłą zdolność do przyszywania się na lewą stronę w momentach rozproszenia uwagi.

Pochylona pilnie nad szyciem Madzia stanowiła widok przyjemny dla każdych oczu. Nowe, wewnętrzne życie, mimo wulkanicznych wybuchów więzionych namiętności, wyzierało z jej twarzy jak delikatne, miękkie, mieniące się światło; przydawało ono uroku wiośnianej postaci i coraz to dojrzewającym dziewczęcym kolorom i kształtom. Matka wyczuła tę zmianę ze zdumieniem. Zaskoczyło ją, że Madzia mogła „tak dobrze wyrosnąć”; zadziwiające, że to oporne zwykle dziecko stało się takie uległe, takie dalekie wszelkiej samowoli. Często podnosząc wzrok znad robótki, Madzia spotykała utkwione w sobie oczy matki; czekały na długie, młodzieńcze spojrzenie – jakby starsze matczyne ciało otrzymywało w tym spojrzeniu potrzebne mu ciepło. Młynarzowa zaczęła lubić swą wysoką, ciemną córkę, jedyny teraz w tym domu przedmiot, na którym mogła skupić swój niepokój i dumę. Mimo ascetycznego pragnienia Madzi, by nie nosić żadnych ozdób, trzeba było ustąpić matce i zgodzić się, by gęste czarne włosy zostały upięte w diadem na czubku głowy, według żałosnej mody tych staroświeckich czasów.

– Pozwól, niechże i twoja matka ma trochę przyjemności – mówiła pani Tulliver. – Dość miałam kiedyś kłopotów z twoimi włosami.

Tak więc Madzia, zadowolona ze wszystkiego, co mogło sprawić matce przyjemność i rozjaśnić długi, spędzany wspólnie dzień, zgodziła się na tę płochą ozdobę i nosiła nad starą sukienką królewską swą główkę – uporczywie jednak odmawiając spojrzenia w lustro. Pani Tulliver lubiła zwracać uwagę męża na włosy Madzi i inne jej niespodziewane cnoty, on jednak odpowiadał na to szorstko:

– Dawno już wiedziałem, co z niej wyrośnie – nic to nowego dla mnie. Szkoda tylko, że nie jest z pospolitej gliny ulepiona – zostanie w życiu sama, powiadam ci. Nie znajdzie się nikt odpowiedni dla niej, co by się z nią ożenił.

I tak wdzięki umysłu i ciała Madzi były pokarmem jego smutku. Młynarz siedział cierpliwie, kiedy byli sami we dwójkę, a ona mu czytała lub też mówiła coś nieśmiało o nieszczęściu, które się obraca w błogosławieństwo. Brał to wszystko za dowód jej dobroci, która nieszczęście czyniła mu tym sroższym, bo niszczyło Madzine możliwości życiowe. Człowiek ogarnięty wyraźnym dążeniem i niezaspokojoną żądzą zemsty nie może się zdobyć na inne uczucia; pan Tulliver nie potrzebował pocieszenia duchowego – chciał otrząsnąć z siebie hańbę zadłużenia i pragnął się zemścić.

Księga piąta

ZIARNA I PLEWY

Rozdział I

CZERWONA DOLINA

Bawialnia, w której zwykle siadywała rodzina, była długa i miała okna po obu końcach: z jednego można było spoglądać na pastewnik i wzdłuż Ripple aż na brzegi Flossy, z drugiego na podwórze młyńskie. Siedząc kiedyś z robótką przy drugim oknie, Madzia zobaczyła nagle, że na podwórze wjeżdża pan Wakem, jak zwykle na swym pięknym koniu – lecz nie, jak zwykle, sam. Ktoś mu towarzyszył – jakaś postać w płaszczu na rasowym kucu. Nim Madzia zdała sobie sprawę, że to Filip wrócił, byli już pod oknem, a chłopiec uchylał przed nią kapelusza. Pan Tulliver, spostrzegłszy ten gest kątem oka, spojrzał ostro na oboje młodych.

Madzia śpiesznie odeszła od okna i poszła z robótką na górę. Pan Wakem wchodził czasem do domu, by przejrzeć księgi rachunkowe, a Madzia czuła, że spotkanie z Filipem w obecności obydwu ojców pozbawione będzie całej przyjemności. Może zobaczy go kiedyś, kiedy będzie mogła po prostu uścisnąć mu dłoń i powiedzieć, że pamięta jego dobroć dla Tomka i wszystko, co jej mówił w dawnych czasach – pamięta, chociaż nie mogą być dalej przyjaciółmi. Widok Filipa nie poruszył Madzi, choć zachowała w stosunku do niego swoją dziecinną wdzięczność i współczucie i pamiętała, jaki był mądry. W pierwszych tygodniach swego osamotnienia przywoływała ciągle przed oczy jego obraz pośród obrazów innych ludzi, którzy okazali jej serce w życiu. Często pragnęła przy tym, aby mógł być jej bratem i nauczycielem, jak to sobie wyobrażali we wspólnych rozmowach. Lecz wszystkie takie pragnienia zostały wygnane wraz z innymi marzeniami, mającymi posmak jej osobistego zadowolenia; myślała też, że może Filip się zmienił przez to życie za granicą – może stał się bardzo światowy i może nic go nie obchodzi, czy ona się do niego teraz odezwie. A jednak w twarzy jego dostrzegła zdumiewająco mało zmian – była to tylko większa, bardziej męska kopia bladej chłopięcej buzi o drobnych rysach, szarych oczach i młodzieńczo falujących kasztanowatych włosach. Pozostało stare kalectwo, które wzbudzało stare współczucie. Po długich rozmyślaniach Madzia doszła do wniosku, że właściwie powinna była przemówić do niego parę słów. Może jest smutny, jak dawniej, i może przyjemniej by mu było, gdyby nań spojrzała serdecznie. Zastanawiała się, czy on pamięta, jak podobały mu się dawniej jej oczy; na tę myśl Madzia zerknęła ku kwadratowemu lusterku, które zostało skazane na odwrócenie do ściany, i wstała już prawie z krzesła, by po nie sięgnąć – powstrzymała się jednak i chwyciła robótkę, starając się stłumić wzbierające pragnienie i zmusić pamięć do przypominania urywków hymnów, póki nie zobaczyła, jak Filip z ojcem wracają drogą. Teraz mogła już zejść na dół.

Był już późny czerwiec i Madzia chętnie poszłaby nawet na dłuższy niż zwykle spacer – jedyną przyjemność, na jaką sobie pozwalała; tego jednak dnia i następnego była tak zajęta terminową robotą, że nie wyszła nawet za furtkę, a chcąc zaczerpnąć świeżego powietrza, usiadła z robotą na dworze. Jeśli nie musiała iść do St. Ogg’s, chodziła zwykle na ulubione swe miejsce, które znajdowało się za czymś, co nazywano Pagórkiem – było to nieznaczne wzniesienie terenu, porosłe drzewami, a leżało po tej samej stronie drogi, co brama młyna Dorlcote. Nieznaczne, mówię, bo wzniesienie to nie było wyższe niż brzeg rzeki: są jednak chwile, kiedy natura za pomocą zwykłego brzegu chce osiągnąć coś brzemiennego w skutkach, i dlatego proszę, byście sobie wyobrazili ten wysoki brzeg porośnięty drzewami, tworzącymi na przestrzeni ćwierć mili nierówną ścianę po lewej stronie młyna Dorlcote; dalej ciągną się wesołe pola otoczone pomrukującą Ripple. W miejscu, gdzie linia brzegu opada znów do poprzedniego poziomu, ścieżka skręca w bok, prowadząc do wzniesienia od innej strony, pełnej najróżniejszych dziur i kurhanów, zostawionych tu przez kopaczy w jałowym teraz kamieniołomie. Tak dawno już zakończono jego eksploatację, że i wzgórza, i doły porośnięte są teraz cierniami i drzewami, a tu i tam rosną kępki trawy, wyskubanej przez kilka owiec. To miejsce, zwane Czerwoną Doliną, przejmowało w dzieciństwie Madzię grozą i trzeba było całego jej zaufania do odwagi Tomka, by się zgodziła na wycieczkę tutaj, gdzie w każdej dziurze kryć się przecież mogli rozbójnicy i dzikie zwierzęta. Teraz jednak miejsce to miało dla dziewczęcia specjalny urok, jaki każdy nierówny teren, ukształtowana foremnie skała czy wądół ma dla oczu przyzwyczajonych do płaszczyzn. Lubiła siadywać – latem zwłaszcza – w trawiastym zagłębieniu, w cieniu rozłożystego jesionu pochylającego się ku niej z urwiska i słuchać bzykania owadów, jak malusieńkich dzwoneczków na sukni Ciszy, czy też patrzeć, jak promienie słoneczne przeszywają dalekie krzewy, jakby chciały złapać i sprowadzić do domu wagarujący błękit nieba z dzikich hiacyntów. W tych dniach czerwca dzikie róże powinny również rozkwitać w pełni – była to dodatkowa przyczyna, dla której Madzia chciała pójść do Czerwonej Doliny, a nie gdzie indziej, pierwszego dnia, kiedy tylko będzie mogła spacerować do woli. Przyjemność ta była tak droga jej sercu, że Madzi w zapale umartwiania przychodziło do głowy, iż powinna sobie odmawiać częstych spacerów.

Możecie zobaczyć ją teraz, jak przechodzi przez ulubiony swój zakręt i idzie wąską dróżką poprzez kępę szkockich jodeł; wysoka postać w starej sukni koloru lawendy, który przebija spod czarnego odziedziczonego szala z jedwabiu, przypominającego siatkę o wielkich oczkach. Teraz, kiedy jest pewna, że nikt jej nie widzi, zdejmuje czepek i przewiązuje go przez ramię. Każdy by przypuścił, że ma już więcej niż siedemnasty rok życia – może dlatego, że spojrzenie jej smutne jest i zrezygnowane i niczego już nie szuka niespokojnie, a może dlatego, że jej postać, szeroka w ramionach, ma już młode kobiece kształty. Młodość i zdrowie dobrze zniosły narzucone przez nią samą i przez życie trudności, a noce, które spędzała w pokucie na twardej podłodze, nie zostawiły widocznych śladów, oczy są błyszczące, policzki ciemne, twarde, zaokrąglone, wargi czerwone i pełne. Jej śniada cera i diadem kruczych włosów górujący nad wysoką figurą sprawiają, że wydaje się jakby krewną tych wspaniałych szkockich jodeł, na które spogląda z dołu z wielką miłością. Lecz patrząc na nią, odczuwamy pewien niepokój – boimy się, że połączone tu zostały sprzeczne elementy, które grożą gwałtownym spięciem – jakby coś w niej było tłumione. Wyraz ten często widzimy w starszych twarzach, kryjących się pod nie obszytym tasiemką czepeczkiem; bynajmniej on nie pasuje do opornej młodości, co błyśnie pewno za chwilę w gwałtownym, pełnym pasji spojrzeniu i wniwecz obróci cały ten spokój, podobnie jak zalany ogień błyska powtórnie płomieniem, kiedy wszystko wydaje się nam już bezpieczne.

Lecz Madzia nie była w tej chwili niespokojna. W skupieniu radowała się powietrzem, patrząc w górę na stare jodły i myśląc, iż te połamane końce gałęzi to skutki dawnych burz, które tyle tylko dokazały, że czerwone konary wyżej jeszcze płyną teraz w powietrzu. Lecz kiedy jej oczy zwrócone były ku górze, zdała sobie sprawę, że na zarośniętej ścieżce porusza się przed nią jakiś cień w promieniach zachodzącego słońca. Spojrzała więc w dół, spłoszona, i ujrzała Filipa Wakema, który najpierw uniósł kapelusza, a potem, oblewając się rumieńcem, podszedł i wyciągnął dłoń. Madzia również zaczerwieniła się ze zdumienia, lecz zdumienie szybko przesłoniła radość. Dziewczynka wyciągnęła rękę i spojrzała w dół na zniekształconą postać szczerymi oczyma, pełnymi teraz wspomnień dziecięcych uczuć, wspomnień, które trwale wyryły się w jej pamięci. Pierwsza zaczęła mówić.

– Przestraszyłeś mnie. – Uśmiechnęła się słabo. – Nigdy tu nikogo nie spotykam. Jak to się stało, że tu przyszedłeś? Czy chciałeś spotkać się ze mną?

Trudno nie zauważyć, że Madzia w tej chwili znów była dzieckiem.

– Tak – odparł Filip, wciąż jeszcze zakłopotany. – Bardzo cię chciałem zobaczyć. Długo siedziałem wczoraj na brzegu, koło twojego domu, i patrzyłem, czy wyjdziesz, ale nie wychodziłaś. Dzisiaj znowu czekałem, a kiedy zobaczyłem, którędy idziesz, starałem się nie tracić cię z oczu i zeszedłem z brzegu, tędy, od tyłu. Mam nadzieję, że się na mnie nie gniewasz?

– Nie – odparła Madzia prosto i z powagą, idąc dalej, jakby chciała, by Filip jej towarzyszył. – Bardzo się cieszę, żeś tu przyszedł, bo chciałam znaleźć jakąś okazję do rozmowy z tobą. Nie zapomniałam, jaki byłeś dobry dla Tomka, wtedy, dawno temu, no i dla mnie też – nie byłam tylko pewna, czy ty również nas tak dobrze pamiętasz. Od tej pory mieliśmy z Tomkiem wiele kłopotów. Przypuszczam, że przez to właśnie człowiek więcej myśli o czasach, kiedy jeszcze tych kłopotów nie było.

– Nigdy nie uwierzę, że myślałaś o mnie tak często, jak ja o tobie – powiedział nieśmiało Filip. – Wiesz, po moim wyjeździe, narysowałem cię taką, jaka byłaś tego ranka w pokoju szkolnym, kiedy powiedziałaś, że mnie nie zapomnisz.

Filip wyjął z kieszeni i otworzył duże puzderko do miniatur. Madzia ujrzała siebie, pochyloną nad stołem; czarne loki zwisały jej zza uszu. Patrzyła w przestrzeń dziwnymi, marzącymi oczyma. Był to szkic malowany farbami wodnymi; jako portret miał wyraźną wartość artystyczną.

– Ojej! – zawołała Madzia i aż zarumieniła się z radości – jakaż ze mnie była cudaczna dziewczynka. Pamiętam się doskonale w tym uczesaniu i w tej różowej sukience. Naprawdę byłam podobna do Cyganki. Chyba jeszcze jestem podobna – dodała po krótkiej przerwie. – Czy jestem taka, jak sobie mnie wyobrażałeś?

Słowa te mogły brzmieć jak kokieteria, lecz jasne, proste spojrzenie Madzi nie było spojrzeniem kokietki. Naprawdę miała nadzieję, że Filipowi będzie się podobała jej twarz, lecz płynęło to po prostu z odradzającego się w niej zadowolenia, jakie dawało jej ludzkie uznanie i uczucie. Filip wytrzymał jej spojrzenie i przez długą chwilę patrzył na nią w milczeniu, a potem powiedział spokojnie:

– Nie, Madziu.

Rozjaśniona twarzyczka dziewczyny spochmurniała nieco, a wargi zaczęły się lekko trząść. Powieki przysłoniły trochę oczy, lecz nie odwróciła głowy, a Filip patrzył na nią przez cały czas. Potem powiedział z wolna:

– Jesteś o wiele piękniejsza, niż sobie wyobrażałem.

– Naprawdę? – Radość wypłynęła ciemnym rumieńcem na buzię dziewczęcia. Odwróciła twarz od chłopca i w milczeniu spoglądała przed siebie, jakby oswajała się z tą nową myślą. Strój jest zwykle podstawą próżności u dziewcząt, toteż Madzia powstrzymując się od spoglądania w lusterko, myślała przede wszystkim, że przestanie interesować się własnym ubiorem, nie zaś o tym, iż przestanie się przyglądać własnej twarzy. Nie przyszło jej do głowy, że zdolna jest zrobić na kimkolwiek wrażenie, kiedy porównywała się z jakimiś eleganckimi, bogatymi, młodymi damami. Mogłoby się zdawać, że to milczenie sprawia Filipowi przyjemność. Szedł koło niej, spoglądając w jej twarz, jakby ten widok wystarczał mu za wszystko inne, za wszelkie pragnienia. Wyszli z kępy jodeł w zieloną dolinkę, otoczoną amfiteatralnie bladoróżowymi dzikimi różami. Światło było tu mocniejsze i rumieniec na policzkach Madzi przybladł. Stanęła spokojnie w dolince i spoglądając na Filipa, powiedziała smutnym, poważnym głosem:

– Chciałabym, żebyśmy mogli być przyjaciółmi – to znaczy, żeby to mogło być dobre i słuszne. Ale takie próby przechodzę na każdym kroku: nie wolno mi zatrzymać nic z tego, co kochałam, kiedy byłam mała. Poszły wszystkie stare książki – i Tomek się zmienił, i mój ojciec. To jest jak śmierć. Muszę się rozstać ze wszystkim, co mi było drogie w dzieciństwie. I muszę rozstać się z tobą, nigdy już nie będziemy mogli nawet się zauważać. Dlatego chciałam pomówić z tobą. Chciałam ci powiedzieć, że ani Tomek, ani ja nie możemy postępować w tych sprawach tak, jakbyśmy chcieli, i jeśli się będę zachowywała, jakbym o tobie zapomniała, to nie będzie to ani zawiść, ani pycha... ani... ani żadne złe uczucie.

Madzia mówiła łagodnie i coraz bardziej żałośnie, a oczy jej zaczęły napełniać się łzami. Na twarzy Filipa coraz mocniej zarysowywał się wyraz bólu, co bardziej go upodabniało do chłopca z dawnych lat i sprawiało, że kalectwo jego znowu wzruszało Madzię.

– Wiem, rozumiem, o co ci chodzi – powiedział, a lęk osłabił mu głos. – I wiem dobrze, jakie siły z obu stron chcą nas rozdzielić. Ale to nie jest słuszne, Madziu – nie gniewaj się, że nazywam cię Madzią, ale zawsze mówiłem tak o tobie w myślach – niesłusznie jest poświęcać wszystko dla cudzych, bezrozumnych uczuć. Wiele poświęciłbym dla mojego ojca, ale nie poświęciłbym przyjaźni czy... czy jakiegoś przywiązania, chcąc być posłuszny jego życzeniu, którego nie uważałbym za słuszne.

– Nie wiem. – Madzia zamyśliła się. – Często, kiedy byłam zła i rozgoryczona, wyobrażałam sobie, że wcale nie muszę wyrzekać się wszystkiego, i tak ciągnęłam swój wywód, aż wydawało mi się, że mogę w; myślach odepchnąć wszelkie swoje obowiązki. Ale nic z tego nie wychodziło dobrego – to były złe myśli, Filipie. Wiem, że cokolwiek robię, dojdę w końcu do wniosku, że lepiej by mi było obejść się bez tego, niż utrudniać jeszcze życie ojcu.

– Ale jeśli spotkamy się od czasu do czasu, czy tym utrudnisz mu życie? – zapytał Filip. Chciał dodać coś jeszcze, ale się powstrzymał.

– O, na pewno by mu się to nie podobało. Nie pytaj dlaczego, nie pytaj – mówiła Madzia z rozpaczą. – Ojciec mój przeżywa pewne rzeczy bardzo mocno. Jest bardzo nieszczęśliwy.

– Ja też – odparł gwałtownie Filip. – Ja też jestem nieszczęśliwy.

– Dlaczego? – spytała Madzia łagodnie. – W każdym razie... nie powinnam pytać, ale bardzo, bardzo mi przykro.

Filip odwrócił się i ruszył dalej, jakby brak mu było cierpliwości stać tu dłużej, i tak wyszli z dolinki i szli w milczeniu pośród drzew i krzewów. Po ostatnich słowach Filipa Madzia nie miała serca nalegać, by się natychmiast rozstali.

– Jestem o wiele szczęśliwsza – powiedziała wreszcie nieśmiało – od kiedy przestałam myśleć o tym, co łatwe i przyjemne, i przestałam się martwić, że nie mogę mieć tego, czego chcę. Nasze życie jest z góry nam pisane – jakaż to ulga dla myśli, kiedy porzucamy pragnienia i całą wolę skupiamy na tym jedynie, by nieść nasz ciężar i robić to, co nam zostało do zrobienia przeznaczone.

– Ależ ja nie mogę wyrzec się pragnień – odparł niecierpliwie chłopiec. – Wydaje mi się, że nigdy, póki jesteśmy naprawdę żywi, nie możemy porzucić tęsknot i pragnień. Jeśli uważamy jakieś rzeczy za piękne i dobre, to musimy ich pragnąć. Jakże możemy, póki uczucia nasze są żywe, zaznać kiedykolwiek zaspokojenia, nie osiągnąwszy celu naszych pragnień? Zachwycam się pięknymi obrazami – chciałbym móc takie malować. Staram się o to i staram, i wciąż nie mogę stworzyć tego, co chcę. To mnie boli i zawsze będzie bolało, dopóki nie stępią się moje władze umysłowe, tak jak stępia się wzrok na starość. Jest wiele jeszcze rzeczy, do których tęsknię – Filip zawahał się chwilę i mówił dalej: – Te, które są dane innym mężczyznom, a mnie odmówione na zawsze. W moim życiu nie będzie nic wielkiego ani pięknego – wolałbym nie żyć.

– Och – zawołała Madzia. – Nie chcę, żebyś tak myślał. – Lecz serce jej zaczęło bić zgodnie z nutą goryczy Filipa.

– A więc dobrze – powiedział, odwracając się szybko i patrząc na nią prosząco szarymi oczyma. – Będę zadowolony z życia, jeśli pozwolisz mi widywać się od czasu do czasu. – Potem, zdławiony strachem wyzierającym z jej twarzy, odwrócił się i powiedział już bardziej spokojnie: – Nie mam żadnego przyjaciela, któremu mógłbym się zwierzyć. Nikogo, kto by o mnie pomyślał; gdybym tylko mógł cię od czasu do czasu widywać, gdybyś pozwoliła mi porozmawiać z sobą, gdybyś mi okazała, że ci jestem bliski – że w sercu zawsze możemy być przyjaciółmi i pomagać sobie nawzajem – wtedy może potrafiłbym nawet zacząć się cieszyć z życia.

– Ale jakże ja cię mogę widywać, Filipie? – Głos Madzi załamywał się. (Czyżby naprawdę mogła mu pomóc? Trudno będzie pożegnać się z nim dzisiaj, by już się nigdy więcej do niego nie odezwać. Oto nowy problem, dzięki któremu dni staną się ciekawsze – o ileż łatwiej wyrzec się zainteresowania, nim ono jeszcze przyszło).

– Wystarczy, jeżeli pozwolisz mi widywać się czasem... spacerować tu z sobą... nawet gdyby to miało być dwa czy trzy razy w miesiącu. To nie zmniejszy niczyjego szczęścia, a moje życie osłodzi. Poza tym – ciągnął Filip z przemyślnością, jaką tylko dać może miłość w dwudziestym pierwszym roku życia – jeżeli między naszymi bliskimi istnieje wrogość, tym bardziej powinniśmy próbować ją ugasić naszą przyjaźnią – to znaczy, myślę, że przez nasz wpływ na obie strony możemy doprowadzić do zaleczenia ran zadanych w przeszłości, jeżeli dowiemy się o nich wszystkiego. Nie wierzę, żeby mój ojciec żywił wrogość w sercu. Wydaje mi się, że dał dowód czegoś wręcz przeciwnego.

Madzia wolno potrząsnęła głową i milczała, pogrążona w rozterce. Skłonna była uznać, że spotkanie od czasu do czasu Filipa i zachowanie z nim więzów przyjaźni byłoby czymś nie tylko niewinnym, ale i dobrym. A może mogłaby mu dopomóc w znalezieniu tego samego ukojenia, jakie ona znalazła. Głos, który to podszeptywał, brzmiał w uszach Madzi jak słodka muzyka; lecz przeciwko niemu wychodziło natarczywe, monotonne ostrzeżenie wypowiadane innym głosem, którego zwykła słuchać: ostrzeżenie, że takie spotkania wymagać będą sekretności – to znaczy czegoś, czego odkrycia będzie się bała – czegoś, co jeśli już zostanie odkryte, wywoła gniew i ból; że zgoda na coś tak bliskiego zakłamania dowodzi duchowej niemocy. Lecz muzyka wzbierała znowu jak dźwięk dzwonów niesiony daleko na podmuchach wiatru, tłumacząc jej, że wszystko zło leży w cudzych błędach i słabościach i że daremne poświęcenie dla jednego człowieka nie może być jednocześnie krzywdą drugiego. Okrucieństwem byłoby odsunąć się od Filipa dlatego, że ktoś żywi niezasłużoną wrogość wobec jego ojca – od biednego Filipa, od którego inni odsuwają się, bo jest kaleką. Nie przyszło jej do głowy, że Filip może ją kochać lub też, że jej spotkania z nim mogą być z tego powodu niewłaściwe – a Filip spostrzegł wyraźnie, że myśl ta nie przyszła jej do głowy – spostrzegł to i poczuł ból, chociaż dzięki temu łatwiej mogła zgodzić się na jego prośbę. Z goryczą zauważył, że Madzia jest w stosunku do niego prawie tak samo bezpośrednia i szczera, jak w czasach dzieciństwa.

– Nie mogę powiedzieć tak czy nie – rzekła wreszcie, odwracając się i idąc ku ścieżce, którą tu przyszła. – Muszę się zastanowić, by nie podjąć złej decyzji. Muszę szukać rady.

– Czy wobec tego mogę tu przyjść... jutro... albo pojutrze... czy w przyszłym tygodniu?

– Chyba lepiej napiszę do ciebie. – Głos Madzi znowu brzmiał niepewnie. – Od czasu do czasu muszę być w mieście, mogę wtedy zostawić list na poczcie.

– Och, nie – zaprotestował szybko Filip. – Tak nie będzie dobrze. Mój ojciec może zobaczyć list i... on na pewno nie jest wrogo do was nastawiony, ale różnimy się w poglądach: on przykłada dużą wagę do majątku i pozycji. Proszę cię, pozwól mi przyjść tutaj jeszcze raz. Powiedz mi kiedy. A jeśli nie możesz powiedzieć, będę tu przychodził tak często, jak tylko będę mógł, póki cię nie spotkam.

– Tak chyba musi być – odparło dziewczę – bo nie umiem powiedzieć z całą pewnością, w który dokładnie wieczór będę mogła tu przyjść.

Z wielką ulgą przyjęła Madzia odroczenie decyzji. Teraz może się cieszyć jego towarzystwem; prawie postanowiła, że trochę przeciągnie ten spacer – za następnym spotkaniem będzie go musiała zranić, mówiąc mu o swoim postanowieniu.

– Nie mogę przestać myśleć – odezwała się do niego z uśmiechem po chwili milczenia – jakie to dziwne, żeśmy się spotkali i rozmawiamy ze sobą tak, jakbyśmy dopiero wczoraj rozstali się w Lorton. A jednak obydwoje musieliśmy bardzo się zmienić przez te pięć lat... to już chyba pięć lat. Co sprawiło, że myślałeś, iż będę tą samą Madzią? Ja wcale nie byłam pewna, że ty będziesz taki sam. Wiem, że jesteś bardzo mądry, bo musiałeś się tyle nauczyć, i tyle zobaczyć! Wcale nie byłam pewna, czy jeszcze ci będzie na mnie zależało.

– Nie miałem nigdy najmniejszych wątpliwości, że bez względu na to, kiedy cię zobaczę, ty będziesz taka sama – odparł Filip. – To znaczy taka sama w tym wszystkim, co sprawiło, że lubiłem cię bardziej od innych. Nie chcę tego tłumaczyć. Nie przypuszczam, by można było wytłumaczyć, dlaczego nasza natura jest najbardziej wrażliwa na te czy inne bodźce. Nie możemy wykryć ani procesu, dzięki któremu one do niej docierają, ani sposobu, w jaki działają na nas. Największy z malarzy raz tylko namalował tajemnicze boskie Dziecię – nie mógł wytłumaczyć, w jaki sposób to zrobił, ani my nie możemy wyjaśnić, dlaczego to dziecko jest dla nas boskie. Myślę, że w naturze ludzkiej jest jeszcze obfitość rzeczy, których rozum nasz nie może objąć pełnym spisem. Pewne melodie na przykład mają na mnie dziwny wpływ – za każdym razem, kiedy je słyszę, zmienia się na pewien czas stan mojego umysłu, a gdyby ten wpływ mógł trwać, może byłbym zdolny do bohaterstwa.

– Och, rozumiem to, co mówisz o muzyce. Ja czuję zupełnie to samo. – Madzia po dawnemu, impulsywnie złożyła ręce. – W każdym razie – dodała smutniejszym już głosem – czułam tak dawniej, kiedy mogłam słuchać muzyki. Teraz słyszę ją tylko, gdy grają organy w kościele.

– I tęsknisz za muzyką, Madziu? – Filip patrzył na nią ze współczuciem pełnym miłości. – Niewiele cię w życiu otacza rzeczy pięknych. Czy masz jakieś książki? Tak je lubiłaś, kiedy byłaś mała.

Weszli z powrotem w dolinkę obrośniętą dzikimi różami i zatrzymali się oboje oczarowani bajkowym światłem wieczornym odbijającym od bladoróżowych pęków kwiecia.

– Nie, dałam pokój książkom – odpowiedziała spokojnie Madzia. – Oprócz bardzo, bardzo nielicznych.

Filip wyciągnął już z kieszeni mały tomik i patrząc na jego grzbiet, powiedział:

– Ach, to jest drugi tom... szkoda, bo może chciałabyś wziąć ją ze sobą do domu. Włożyłem ją do kieszeni, bo przeglądam pewną scenę, którą chcę rysować.

Madzia również spojrzała na grzbiet książki i dostrzegła tytuł: dawne wrażenia ożyły z wszechwładną siłą.

– Pirat – powiedziała, biorąc książkę z rąk Filipa – zaczęłam ją kiedyś. Doczytałam do miejsca, gdzie Minna idzie na spacer z Clevelandem, i nigdy nie mogłam jej skończyć. Przypominałam ją sobie całą i wymyślałam do niej różne zakończenia, ale wszystkie były smutne. Nie mogłam wymyślić szczęśliwego zakończenia. Biedna Minna! Ciekawam, jaki jest prawdziwy koniec? Długo nie mogłam przestać myśleć o Wyspach Szetlandzkich – czułam, jak wiatr dmie ku mnie ze wzburzonego morza.

Madzia mówiła gwałtownie, a oczy jej błyszczały.

– Weź ze sobą ten tom, Madziu – prosił Filip, patrząc na nią z zachwytem. – Nie potrzebuję go teraz. Zamiast tego narysuję ciebie – pomiędzy jodłami szkockimi, wpośród skośnych cieni.

Madzia nie słyszała z tego ani słowa – cała była pochłonięta stroną, na której właśnie otworzyła. Nagle jednak zamknęła książkę i zwróciła ją Filipowi, odrzucając głowę do tyłu, jakby napływającym obrazom mówiła: „precz”.

– Zatrzymaj ją, Madziu – prosił Filip. – Sprawi ci przyjemność.

– Nie, dziękuję. – Madzia odsunęła książkę i ruszyła dalej. – Przez nią zacznę znowu kochać ten świat, tak jak to było dawniej, znowu będę marzyła, żeby zobaczyć i nauczyć się wielu rzeczy, znowu będę tęskniła do pełni życia.

– Ale przecież nie zawsze ograniczać cię będzie dzień dzisiejszy. Czemu twoje wysiłki mają iść w tym kierunku? To jakiś wąski ascetyzm – nie chcę, byś w nim trwała, Madziu. Poezja, sztuka i wiedza to rzeczy czyste i święte.

– Ale nie dla mnie... nie dla mnie – mówiła Madzia, przyspieszając kroku. – Bo ja chciałabym zbyt wiele. Muszę czekać, moje życie nie może trwać długo.

– Nie uciekaj ode mnie bez pożegnania, Madziu – prosił Filip, gdy znaleźli się przy kępie jodeł, a ona wciąż szła przed siebie bez słowa. – Nie powinienem iść dalej, prawda?

– Och, zapomniałam. Do widzenia – powiedziała Madzia, stając i wyciągając doń rękę. Poczuła napływ serdeczności dla Filipa; stali przez chwilę w milczeniu, ściskając sobie dłonie, aż wreszcie, cofając rękę, dziewczynka powiedziała:

– Wdzięczna ci jestem, żeś o mnie myślał przez te wszystkie lata. To cudowne mieć ludzi, którzy nas kochają. Jakie to niezwykłe i piękne, że Pan Bóg tak stworzył twoje serce, byś mógł troszczyć się o dziwną małą dziewczynkę, którą znałeś parę tygodni zaledwie! Pamiętam, jak ci powiedziałam, że chyba dbasz o mnie więcej niż Tomek.

– Och, Madziu – powiedział Filip z gniewem prawie – nigdy nie będziesz mnie kochała tak bardzo, jak swego brata.

– Może nie – odparła Madzia prosto – ale widzisz, pierwsza rzecz, do której sięgam pamięcią w moim życiu, to jak stałam nad brzegiem Flossy, trzymając Tomka za rękę. Wszystko, co było przedtem, jest dla mnie ciemnością. Ale nigdy cię nie zapomnę, chociaż musimy trzymać się z daleka.

– Nie mów tak, Madziu – prosił Filip. – Jeśli przez pięć lat zachowałem w pamięci tę małą dziewczynkę, to czyż nic mi się za to nie należy? Nie możesz tak całkiem znikać z mego życia.

– Tak, gdybym była wolna – odpowiedziała Madzia – ale nie jestem, muszę się podporządkować innym. – Wahała się przez chwilę, potem dodała: – I chciałabym ci jeszcze powiedzieć, żebyś, kiedy spotkasz mojego brata, kłaniał mu się tylko. Powiedział mi kiedyś, że nie odezwie się więcej do ciebie, a on dotrzymuje słowa... Ojej, słońce już zaszło. Do widzenia. – Jeszcze raz podała mu rękę.

– Będę tu przychodził, jak tylko będę mógł, póki cię znowu nie spotkam. Miejże i dla mnie trochę uczucia, tak jak dla innych.

– Tak, dobrze! – zawołała Madzia, odchodząc śpiesznie i niknąc mu szybko z oczu za ostatnią jodłą, mimo to Filip patrzył długo w tamtym kierunku, jakby ją ciągle widział.

Madzia szła do domu, a w duszy jej rozpoczynał się konflikt. Filip powrócił do domu, by tylko wspominać to spotkanie i łudzić się nadzieją. Pewno bardzo go winicie. Był o cztery czy pięć lat starszy od Madzi, a pełna świadomość tego, co do niej czuje, powinna mu kazać przewidzieć, jaki charakter, w oczach osoby trzeciej, będą miały ich przyszłe spotkania. Nie przypuszczajcie jednak, że zdolny był do ordynarnego egoizmu czy też, że mógłby ją namawiać na spotkania, gdyby sobie uprzednio nie wmówił, iż chce wnieść trochę szczęścia w Madzine życie – i że to jest dlań ważniejsze niż jakiekolwiek własne pragnienia. Może jej okazać współczucie, może jej być pomocny. Swoim zachowaniem nie dawała mu najmniejszych nadziei na miłość, nic ponad słodką, dziewczęcą czułość, którą okazała mu, gdy miała dwanaście lat. Może ona go nigdy nie pokocha – może żadna kobieta nie może go pokochać. No, dobrze, wtedy zniesie to jakoś. Będzie miał przynajmniej radość, jaką daje jej widok, jej bliskość. Trzymał się rozpaczliwie myśli, że przecież może ona go pokocha – może rozwinie się w niej to uczucie, jeśli jego osoba zwiąże się w jej pojęciu z opiekuńczą czułością, na którą jej natura jest na pewno wrażliwa. Jeżeli jakakolwiek kobieta zdolna jest go kochać, to na pewno kobietą tą jest Madzia: takie w niej bogactwo uczucia, a nikt się nie upomina o nie. A poza tym – jaka szkoda, by taki umysł więdnął w najświeższej wiośnie życia, jak młode drzewo w lesie więdnie z braku miejsca i słońca, w którym mu dano się rozwijać. Czyż nie mógłby temu zapobiec, wybijając jej z głowy ten pomysł wyrzekania się wszystkiego? Będzie jej aniołem opiekuńczym, zrobi dla niej wszystko, zniesie wszystko – z wyjątkiem tego, by miał jej nie oglądać.

Rozdział II

CIOCIA GLEGG POZNAJE SZEROKOŚĆ KCIUKA BOBA

Podczas gdy walki Madzi toczyły się wyłącznie prawie w jej własnej duszy – dwie armie cieniów pasowały się ze sobą, a powalone cienie ustawicznie powracały na plac boju – Tomek w walce pełnej kurzu i hałasu zmagał się z bardziej konkretnymi przeciwnościami i odnosił bardziej określone zwycięstwa. Tak to już jest od czasów Hekuby i Hektora, Poskromiciela Rumaków; wewnątrz bram kobiety z rozwianym włosem i wzniesionymi rękoma ofiarowywały modlitwy i z dala słuchały odgłosów walk ludzkości, wypełniając wspomnieniami i niepokojem długie, puste dnie; na zewnątrz bram mężczyźni w zaciętej walce z siłami ludzkimi i boskimi tłumili wspomnienia siłą, jaką im dawał bliski cel, nie czując strachu, a nawet ran w gwałtownym zapale bitwy.

Wiecie już tyle o Tomku, że nie będziecie chyba przepowiadać mu niepowodzenia w czymś, czego głęboko pragnął; bardziej jest prawdopodobne, że postawicie na niego, mimo że nie miał wielkich osiągnięć w naukach klasycznych. Lecz Tomek nigdy nie pragnął sukcesu na tym polu, a przecież jeśli się chce doprowadzić kogoś do najwyższego zapamiętania w głupocie, nie ma jak wpychanie mu w głowę najliczniejszych wiadomości, do których nie czuje najmniejszego zainteresowania. Teraz jednak siłę woli Tomka wspomagało i jego poczucie uczciwości, i duma, i smutki rodzinne, i ambicje osobiste; to wszystko było jednym bodźcem koncentrującym wysiłki i przezwyciężającym zniechęcenie. Wujaszek Deane pilnie obserwował chłopca i wkrótce zaczął wiązać z nim pewne nadzieje, a nawet był dumny, że wprowadził do firmy siostrzeńca, który, jak się okazuje, jest doskonałym materiałem na handlowca. Po pewnym czasie Tomek stwierdził, iż znalezienie mu miejsca w składach było świadectwem prawdziwej życzliwości, bo wkrótce wuj zaczął napomykać, iż kiedyś, być może, firma da Tomkowi dowód zaufania i będzie go wysyłać od czasu do czasu w podróże, celem kupna pewnych pospolitych towarów, których nazwami nie będę tu obrażał wykwintnych uszu. Mając to prawdopodobnie na myśli, pan Deane zapraszał Tomka do siebie na godzinkę, kiedy miał sam pić swoje wino, i spędzał tę godzinkę, opowiadając siostrzeńcowi o towarach będących przedmiotem eksportu i importu, a czasem odbiegał od tematu, by powiedzieć o bardziej pośrednich pożytkach z tego płynących, a mianowicie o względnej wygodzie, jaką mają kupcy z St. Ogg’s, których towary przyjeżdżają tu zarówno na ich własnych, jak i cudzoziemskich statkach; pan Deane, jako armator, musiał oczywiście, kiedy go wino i rozmowa rozgrzały, dorzucić na ten temat kilka słów. W drugim już roku podniesiono płacę Tomkowi, wszystkie jednak pieniądze, prócz tych, które przeznaczał na zakup ubrania i zapłatę obiadów, wędrowały w domu do puszki cynowej. Stronił też od towarzystwa, by nie być zmuszanym mimo woli do wydatków. Tomek wcale nie był stworzony na nudnego Terminatora Handlowego, wręcz przeciwnie, miał wielką ochotę na coś przyjemniejszego – chciałby być Poskramiaczem Rumaków i wielką figurą w oczach sąsiadów, chciałby obdzielać innych poczęstunkiem i darami ze sprawiedliwym liberalizmem; chciałby, żeby go uważano za jednego z najświetniejszych młodzieńców w okolicy. O, tak, postanowił do tego dojść wcześniej czy później, lecz spryt i zmysł praktyczny mówiły mu, iż osiągnie cel, jeżeli dzisiaj będzie się od niego trzymał z daleka i wszystkiego sobie odmawiał. Musi minąć jeszcze wiele kamieni milowych, a jednym z pierwszych była spłata długów ojca. Zdecydowawszy się na to, szedł prosto, nie zbaczając z raz obranej drogi, z wyrazem ponurej surowości na wargach, jaki często można dostrzec w twarzach młodych ludzi, zbyt wcześnie zdanych wyłącznie na własne siły. Tomek był głęboko przejęty łączącą go z ojcem wspólną sprawą; wypływało to z jego dumy rodzinnej, toteż jako syn postanowił być nienaganny. Wzrastające doświadczenie kazało mu jednak w duszy skrytykować ojca za jego popędliwe, nierozważne poprzednie postępki. Usposobienia obu mężczyzn nie były zgodne i podczas niewielu godzin, jakie Tomek spędzał w domu, twarzy jego nie rozjaśniała radość. Madzię przejmował on grozą, z czym walczyła, bo uważała to za niesprawiedliwe – przecież ona wie dobrze, jak szerokie ma Tomek horyzonty i jak głębokie są motywy jego postępowania – nic jednak nie przychodziło z tej walki. Człowiek, który jest w zgodzie z samym sobą, który osiąga to, do czego zmierzał, potrafi zdusić wszystko, co jest temu celowi przeciwne, i nie widzi nic poza rzeczami wyraźnie osiągalnymi – jest silny przez to, że się potrafi przeciwstawić nawet własnym impulsom.

Możecie sobie wyobrazić, że coraz wyraźniejsza różnica pomiędzy Tomkiem a ojcem stanowiła odpowiedni grunt dla pojednania chłopca z jego ciotkami i wujami po kądzieli. Zaczęto dyskutować w rodzinie, z różną dozą przekonania, na temat pochlebnych wypowiedzi i dobrych wróżb, jakie wygłaszał pan Deane w rozmowie z panem Gleggiem o umiejętnościach handlowych Tomka. Okazało się, że chłopiec zdolny jest nie zawieść zaufania rodziny, a jednocześnie nie sprawiać jej kłopotów ani kosztów. Pani Pullet zawsze twierdziła, iż piękna, czysto dodsonowska cera Tomka musi być przecież dowodem, że chłopiec wyjdzie na ludzi, zaś takie jego błędy młodości, jak zagonienie pawia na śmierć i ogólny brak szacunku dla ciotek – to tylko rezultat kropli krwi Tulliverów, z której z pewnością już wyrósł. Pan Glegg żywił dla chłopca ostrożną sympatię, odkąd tak bystro i rozumnie zachował się podczas wyprzedaży domu, teraz zaś zapalił się do niego tak mocno, iż postanowił czynem dopomóc mu w jego karierze życiowej – kiedyś, kiedy nadarzy się okazja zrobienia dlań czegoś rozsądnego, bez własnej straty. Ciotka Glegg jednak oświadczyła, że nie zwykła gadać na wiatr, jak inni; że ci, co najmniej mówią, najprędzej obleką swoje słowa w czyny i że jak przyjdzie odpowiednia chwila, okaże się, kto potrafi nie tylko obracać językiem, ale i coś zrobić. Po milczących rozważaniach przez okres ssania kilku pastylek wujaszek Pullet doszedł do ostatecznego wniosku, że jeśli młody człowiek dobrze się zapowiada, lepiej się do jego spraw nie wtrącać.

Tymczasem Tomek nie wykazywał najmniejszych chęci do polegania na siłach czyichkolwiek prócz własnych. Oczywiście, był czuły na wszelkie przejawy ludzkiego uznania i przyjemność mu sprawiały przyjazne spojrzenia wujka Glegga, który wstępował czasem do niego do firmy, oraz zaproszenia na obiady do wujostwa, chociaż wymawiał się od nich, tłumacząc, że nie wie, czy będzie mógł przyjść punktualnie. Lecz mniej więcej rok temu zdarzyło się coś, co skłoniło Tomka do wypróbowania przyjaznego nastawienia wujaszka Glegga.

Pewnego wieczoru, kiedy Tomek wracał do domu, zastał czekającego nań na moście Boba Jakina, który zwykle po powrocie ze swych wypraw odwiedzał Tomka i Madzię. Tym razem chciał z nim porozmawiać sam na sam. Otóż pozwala sobie zapytać panicza Tomka, czy myślał on kiedy o zrobieniu pieniędzy, handlując trochę na własny rachunek? Handlować? Ale jak – Tomek bardzo chciałby się dowiedzieć. Ano cóż – wysłać trochę ładunku do zagranicznych portów. Bob ma jednego przyjaciela, który właśnie zaofiarował się, że pohandluje trochę w jego imieniu towarami z Laceham; ten przyjaciel gotów jest służyć paniczowi na tych samych warunkach. Tomek zainteresował się od razu i poprosił o szczegóły, zastanawiając się, dlaczego też nie przyszło mu to wcześniej do głowy. Tak się ucieszył możliwością spekulacji handlowej, która zdolna będzie zamienić powolny proces dodawania w mnożenie, że postanowił od razu powiedzieć ojcu o całej sprawie i namówić go, by zgodził się przeznaczyć pewną część oszczędności z cynowej puszki na zakup małego ładunku. Wolałby nie naradzać się z ojcem, ale właśnie włożył był do puszki pieniądze za ostatni kwartał, a żadnych innych możliwości nie miał. Tam znajdowały się wszystkie ich oszczędności – bowiem pan Tulliver nie chciał oddawać pieniędzy na procent, bojąc się, że mu przepadną. Odkąd spekulował na zbożu i stracił, był spokojny tylko wtedy, kiedy miał pieniądze pod ręką.

Tego wieczoru, kiedy siedzieli razem przy kominku, Tomek zaczął ostrożnie opowiadać ojcu o całej sprawie. Pan Tulliver słuchał, pochylony w fotelu, sceptycznie patrząc na syna. W pierwszej chwili chciał mu z miejsca odmówić, ale do pragnień Tomka odnosił się z dużym szacunkiem, a odkąd zaczął uważać się za „pechowego” ojca, przestał obstawać z uporem, by go uznawano za pana. Wyjął z kieszeni klucze od biurka, wybrał klucz od wielkiej skrzyni i zniósł na dół cynową puszkę – powoli, jakby chciał opóźnić chwilę bolesnej rozłąki. Potem usiadł przy stole i otworzył puszkę małym kluczykiem; nosił go zawsze w kieszeni kamizelki, a gdy miał wolną rękę, przytrzymywał go palcem. Otóż i one – ciemne banknoty i błyszczące suwereny. Przeliczył je na stole – tylko sto szesnaście funtów w dwa lata, po takim ciułaniu.

– Więc ile chcesz? – zapytał, jakby te słowa paliły mu wargi.

– Powiedzmy, że zacznę z trzydziestoma sześcioma funtami, ojcze.

Pan Tulliver oddzielił tę sumę od reszty i nakrywając ją dłonią, powiedział:

– To tyle, ile mogę zaoszczędzić z moich zarobków przez rok.

– Tak, ojcze. Powolna to robota – oszczędzanie z tych niewielkich pieniędzy, jakie nam płacą za naszą pracę. A w ten sposób możemy podwoić oszczędności.

– Tak, chłopcze – odparł ojciec, wciąż trzymając rękę na pieniądzach – ale też możesz je stracić. Możesz stracić rok mojego życia, a nie zostało mi ich wiele.

Tomek milczał.

– A wiesz, że nie oddałem tej pierwszej setki na spłatę rat, bo chciałem zobaczyć wszystkie pieniądze razem – kiedy je widzę, jestem pewien, że są. Ty chcesz zawierzyć szczęściu, ale wiedz, że ono obróci się przeciwko mnie, jak tu stoję. Szczęście ma Lucyfer w swoich łapach – a jeśli stracę jeden rok, nigdy już go nie dogonię – śmierć mnie prześcignie.

Głos młynarza zadrżał, a Tomek siedział przez kilka chwil w milczeniu, potem zaś powiedział:

– Porzucę ten projekt, ojcze, jeśli tak bardzo jesteś mu przeciwny.

Nie chcąc jednak porzucać go całkowicie, chłopiec postanowił poprosić wuja Glegga o zaryzykowanie dwudziestu funtów z warunkiem, że otrzyma pięć procent zysku. Doprawdy, nie była to wielka prośba. Tak więc, kiedy następnego dnia Bob zaszedł na przystań, by dowiedzieć się, co Tomek postanowił, ten zaproponował, by poszli razem do wujaszka Glegga i pogadali o sprawie. Tomka nie opuściła dotychczas nieśmiała duma i chłopiec liczył, że może wymowność Boba uwolni go od zakłopotania.

O miłej porze – była właśnie godzina czwarta – w gorący sierpniowy dzień pan Glegg liczył oczywiście owoce na krzaku pnącym się po ścianie, chcąc się upewnić, że ogólna ich liczba nie zmieniła się od wczoraj. W tym właśnie momencie wszedł Tomek w dość dziwnym, zdaniem pana Glegga, towarzystwie: człowieka z węzełkiem na plecach – Bob gotował się bowiem do nowej wyprawy – oraz wielkiego cętkowanego bullteriera, który wszedł powolnym, kołyszącym się krokiem i spoglądał spod powiek wzrokiem kwaśno obojętnym, pod czym, bądź co bądź, mogły się kryć najbardziej zaczepne zamiary. Okulary pana Glegga, które pomagały mu liczyć owoce, sprawiły, iż te podejrzane szczegóły ujrzał w przerażającej ostrości.

– Hej, hej, trzymaj no tego psa! – krzyknął, wyrywając kij z ziemi i zasłaniając się nim jak tarczą, kiedy goście byli już od niego o trzy jardy.

– Pódziesz, Mumps. – Bob zaprawił swe słowa kopniakiem. – On jest spokojny jak baranek! – Mumps potwierdził to spostrzeżenie grubym warknięciem, cofając się za nogi swego pana.

– Co to wszystko znaczy, Tomku? – zapytał pan Glegg. – Może przynosisz jakieś wiadomości o tych łajdakach, co mi wycinają drzewa? – Jeżeli Bob przyszedł w charakterze „informacji”, to pan Glegg był gotów zgodzić się dla takich celów nawet na pewną niecodzienność.

– Nie, wujku – odparł Tomek. – Przyszedłem pomówić z wujem o pewnym drobnym interesie.

– No dobrze, ale co ma z tym wspólnego ten pies? – zapytał starszy pan, mięknąc znowu.

– To mój pies, proszę pana – chętnie tłumaczył Bob. – I to ja właśnie chciałem panicza Tomka namówić na jeden interes, bo panicz Tomek to mój przyjaciel, odkąd obaj nosiliśmy koszulę w zębach. Pierwsze moje zajęcie w życiu to płoszenie ptaków panu starszemu. A teraz, jak mi się jaka okazja nadarzy, to zawsze bym chciał, żeby i paniczowi coś się z tego urwało. To hańba i wstyd, żeby jak ma okazję zarobić trochę pieniędzy na wysyłaniu towarów – dziesięć do dwunastu procent na czysto po opłaceniu frachtu i komisowego – żeby nie mógł tej okazji podłapać, bo mu brak pieniędzy. A do tego towar z Laceham – o rety! Przecież to jak specjalnie robione dla ludzi, co chcą trochę pohandlować – lekkie i miejsca nie zajmuje – dwadzieścia funtów można tak zapakować, że paczki nie widać. To jest taki towar, co się głupim podoba, więc myślę, że nie brak będzie kupców. Chciałem sam pójść do Laceham i kupić go i dla panicza, i dla siebie od razu. Mamy ładunkowego na jednym statku, co by to zabrał. Znam go dobrze, solidny człowiek, jego rodzina mieszka tu w mieście. Salt się nazywa i ma dobrze we łbie. Jak mi pan nie wierzy, niech pan ze mną do niego pójdzie.

Wujaszek Glegg stał z otwartymi ze zdumienia ustami. Myśli jego ledwie nadążały za tym potokiem wymowy. Spojrzał na Boba najpierw sponad okularów, potem przez nie, potem znowu ponad nimi, Tomek zaś, nie wiedząc, co sądzić o wyrazie twarzy wuja, pożałował nagle, że przyprowadził tutaj ze sobą tego niezwykłego Aarona czy pełnomocnika. Gadanina Boba wydawała się jeszcze bardziej niewłaściwa, kiedy słuchała jej osoba trzecia.

– Wyglądasz na mądralę – rzekł wreszcie wujaszek.

– Prawdę pan mówi. – Bob przechylił na bok głowę. – Zdaje mi się, że moja głowa to jest cała żywa w środku, jak stary ser, bo tyle w niej pomysłów, jeden lepszy od drugiego. Jakbym nie miał Mumpsa do rozmowy, toby mi się łeb tak rozdął, aż straciłbym równowagę. Pewno to dlatego, że nie chodziłem dużo do szkoły. O to mam żal do matki. „Powinnaś mnie więcej posyłać do szkoły – powiadam – wtedy bym mógł czytać w książkach jak nic i głowę bym miał pustą i zimną”. Rety, ona to ma teraz dobrze, ta moja staruszka, je pieczone mięso z kartoflami, kiedy tylko zechce. Bo ja dzisiaj zarabiam kupę pieniędzy – muszę wziąć żonę, żeby je za mnie wydawała. Ale żona to kłopot – i może by jej Mumps nie lubił.

Odkąd wujaszek Glegg porzucił interesy, uważał się za człowieka skorego do żartów, teraz doszedł więc do wniosku, że Bob jest całkiem zabawny. Ale musiał jeszcze zrobić jedną krytyczną uwagę i dlatego nie pozwalał sobie na uśmiech.

– Właśnie – powiedział. – Można by pomyśleć, że nie wiesz, na co wydawać pieniądze, inaczej nie trzymałbyś takiego wielkiego psa, co to zjada więcej niż dwóch chrześcijan. To wstyd, wstyd – mówił to jednak bardziej z żalem niż złością i dodał szybko: – No, ale rad bym usłyszeć coś więcej o tym interesie, Tomku. Widzę, że chciałbyś zdobyć nieco pieniędzy i pospekulować trochę. Ale gdzie twój zarobek? Nie wydajesz przecież wszystkiego, co?

– Nie, wujku – odparł chłopiec, a rumieniec zalał mu policzki. – Ale ojciec mój nie chce ryzykować, a ja nie będę go do tego namawiał. Gdybym mógł dostać ze dwadzieścia czy trzydzieści funtów na początek, mógłbym płacić za nie pięć procent i powoli składać kapitał, a później obracać już własnymi pieniędzmi.

– Tak... tak... – wuj wyraźnie pochwalił tę myśl – to nie jest zły plan i nie powiem, żebym cię miał od niego odmawiać. Ale chyba lepiej byłoby, żebym zobaczył tego Salta, o którym mówisz. A poza tym... twój przyjaciel chce kupić dla ciebie towary. Jeżeli ci się da pieniądze do ręki – tu przezorny pan spojrzał sponad okularów na Boba – to chyba znajdziesz kogoś, kto by za ciebie poręczył, co?

– Nie uważam, by to było konieczne, wujku – wtrącił Tomek. – To znaczy... dla mnie to nie byłoby konieczne, bo dobrze znam Boba. Może jednak słuszne będzie, żeby wujek miał jakąś porękę.

– Otrzymujesz chyba procent od tego zakupu, co? – spytał pan Glegg, patrząc na Boba.

– Nie, proszę pana – odparł Bob z pewnym oburzeniem w głosie – nie myślę zrywać jabłek dla panicza po to, żeby je samemu nadgryzać. Więcej mam przyjemności z kawałów, jakie robię ludziom.

– Słusznie byłoby, żebyś otrzymał mały procent – odparł pan Glegg. – Nie mam dobrego mniemania o transakcjach, które ludzie robią za darmo. Zawsze to źle wygląda.

– No więc – odparł Bob, w lot rozumiejąc, co się pod tym kryje – powiem panu, co z tego mam: wszystko razem biorąc, to mi napędza pieniądze do kieszeni. Większy ze mnie kupiec, jeśli robię wielkie zakupy. To mam właśnie z tego. Nie jestem w ciemię bity!

– Mężu, mężu! – rozległ się ostry głos z otwartego okna bawialni. – Przyjdziesz wreszcie na herbatę? Czy może będziesz tak stał i gadał z handlarzem, aż cię wreszcie zamordują w jasny dzień?

– Zamordują? – zdumiał się pan Glegg. – O czymże ta kobieta mówi? Przyszedł tutaj twój siostrzeniec, Tomek, w interesie.

– Zamordują, to właśnie. A czy to dawno temu jakiś wędrowny handlarz zamordował w odludnym miejscu młodą kobietę, ukradł jej naparstek i wrzucił ciało do rowu?

– Ach, nie, nie – uspokajał ją pan Glegg. – Myślisz pewnie o tym człowieku bez nóg, co jechał wózkiem zaprzężonym w psa?

– To zupełnie to samo, mój drogi, tylko że ty lubisz we wszystkim się ze mną spierać, a jeśli mój siostrzeniec przyszedł w interesie, to wypadałoby, żebyś go przyprowadził do domu i pozwolił jego ciotce usłyszeć o tym, zamiast szeptać z nim po kątach, jakbyście coś knuli.

– Dobrze, dobrze, już idziemy – odparł wuj.

– Nie masz po co tu stać – zwróciła się dama do Boba donośnym tonem, który miał świadczyć o moralnym, a nie fizycznym dzielącym ich dystansie. – Nie potrzebujemy niczego. Nie kupuję nic u wędrownych sprzedawców. Nie zapomnij zamknąć za sobą bramy.

– Poczekaj, nie tak szybko – zaoponował pan Glegg. – Nie skończyłem jeszcze z tym młodzieńcem. Chodź no, Tomek – dodał, idąc ku francuskiemu oknu.

– Mój drogi – oświadczyła pani Glegg złowróżbnym głosem – jeśli masz zamiar w moich własnych oczach wpuścić tego człowieka i psa na mój dywan, to bądź tak dobry i uprzedź mnie o tym. Żona ma prawo o to prosić, mam nadzieję.

– Niech się paniusia nie boi – uspokoił ją Bob, dotykając czapki. Zorientował się natychmiast, że pani Glegg jest zwierzyną wartą wysiłku, i z radością zabrał się do rzeczy. – Zostaniemy sobie tu, na ścieżce – Mumps i ja. Mumps zna się na towarzystwie jak nikt! Musiałbym na niego z godzinę gwizdać, zanimby skoczył na prawdziwą damę, jak pani. To rzadka rzecz, jak on potrafi odróżnić urodziwą niewiastę od brzydkiej, a zwłaszcza lubi damy o pięknych kształtach. Rety! – mówił, składając tobołek na ścieżce – jakaż to szkoda, że taka pani nie kupuje u wędrownego sprzedawcy, tylko chodzi do tych nowomodnych sklepów, gdzie siedzi kilku pięknie ubranych panów w sztywnych kołnierzykach, co ich kłują w brody – wyglądają jak butelki z cudacznymi korkami – i wszyscy chcą na jednym kawałku perkalu zarobić sobie na obiad. Wiadoma rzecz, że musi pani u nich zapłacić trzy razy więcej niż u wędrownego sprzedawcy, u którego się kupuje zwyczajnie, bez sztuczek, który nie płaci podatków, który się nie potrzebuje aż dławić od kłamstwa, póki ono w końcu nie wyjdzie na wierzch, czy on chce, czy nie chce. Ale pani to już sama wie, co jest lepsze. Głowę bym dał, że paniusia potrafi przejrzeć tych ekspedientów.

– Tak mi się zdaje, a i wędrownych sprzedawców też – odparła pani Glegg, chcąc dowieść, że pochlebstwa Boba nie odniosły skutku. Pan Glegg stał nieco z tyłu, ręce włożywszy do kieszeni; nogi rozstawił szeroko, mrugał i uśmiechał się w mężowskim zachwycie na myśl, że może jednak komuś uda się podejść podstępnie jego żonę.

– Ej, paniusiu – mówił Bob. – Musiała paniusia mieć do czynienia z niejednym wędrownym sprzedawcą, kiedy paniusia była młodą panienką, a wielmożny pan nie miał jeszcze szczęścia spojrzeć na paniusię. Wiem, gdzie paniusia mieszkała, nieraz widziałem ten dom – tuż obok pana Darleigha, kamienny dom ze schodami.

– Tak, ze schodami. – Pani Glegg nalewała herbatę. – Więc wiesz coś o mojej rodzinie... Może jesteś krewnym tego kramarza, co to miał zeza i przynosił płótna irlandzkie?

– No, widzi paniusia – zawołał Bob wykrętnie – czy nie mówiłem, że musi paniusia pamiętać, że najlepsze kupna robiła w życiu u sprzedawców takich jak ja? Widzi paniusia, nawet zezowaty sprzedawca lepszy od takiego ze sklepu, co ma oczy na swoim miejscu. Żebym to ja miał szczęście zachodzić do tego kamiennego domu z tym tutaj moim tobołkiem – tu pochylił się i grzmotnął wymownie pięścią w tłumok – i żeby ładne panny wychodziły na kamienne schody, to rozwiązywanie worka byłoby samą przyjemnością. Teraz to sprzedawca zachodzi tylko do biedniejszych domów, a do bogatszych chyba po to tylko, żeby coś sprzedać służącym. Nędzne to czasy, słowo daję. Cóż, niech paniusia popatrzy na te obecne perkale – jak one wyglądały, kiedy je paniusia nosiła. Przecież teraz nie włożyłaby paniusia na siebie czegoś takiego, widzę dobrze. Paniusia jakby coś kupiła, to tylko pierwszej klasy, coś, co by trwało tak długo, jak paniusi uroda.

– Tak, coś lepszego niż ty masz w worku. Nosisz pewno samą tylko lichotę – odparła pani Glegg z triumfalnym przekonaniem, że nikt nie może być sprytniejszy od niej. – Mężu drogi, czy masz zamiar w ogóle usiąść do herbaty? Tomku, tu jest twoja filiżanka.

– Prawdę paniusia mówi – zgodził się Bob. – Mój towar nie dla takich dam. Minęły już te czasy. Ja noszę towar za psie pieniądze. Trochę materiałów ze skazami, które można wyciąć albo ich nie znać w noszeniu, ale to nie jest towar dla bogaczy, co płacą grube pieniądze za sam wygląd towaru. Ja nie taki, co by się ośmielił otworzyć swój worek przed paniusią, o nie! Zuchwały ze mnie chłopak, jak paniusia mówi, bo nasze czasy robią z człowieka zuchwalca – ale nie aż taki, o nie!

– No, a co ty tam masz w tym swoim worku? Pewno różne kolorowe fatałaszki – szale i tym podobne?

– Różne rzeczy, paniusiu, różne rzeczy. – Bob grzmotnął w swój węzełek. – Ale nie mówmy już o tym, jeśli paniusia pozwoli. Przyszedłem tu w interesie panicza Tomka i nie będę zajmował czasu własnymi sprawami.

– A jakiż to jest interes, proszę, tak skrzętnie przede mną ukrywany? – zapytała pani Glegg, która, rozrywana podwójną ciekawością, musiała jedną jej część zostawić na później.

– Pewien projekt naszego siostrzeńca – odparł dobrodusznie pan Glegg. – I wcale nie taki zły, moim zdaniem. Mały projekt zrobienia pieniędzy: właściwy rodzaj projektu dla młodego człowieka, który musi dojść do majątku, co, Janko?

– Mam tylko nadzieję, że ten projekt nie wymaga, by wszystko zostało załatwione przez rodzinę Tomka – bo tak w dzisiejszych czasach wyglądają projekty młodych ludzi. I co ma wspólnego wędrowny handlarz z tym, co się dzieje w naszej rodzinie? Czy nie możesz sam za siebie mówić, Tomku, i wytłumaczyć wszystko ciotce, jak siostrzeńcowi przystało?

– To jest Bob Jakin, ciociu – tłumaczył Tomek, opanowując złość, jaka wzbierała w nim zawsze na dźwięk głosu ciotki Glegg. – Znam go od małego dziecka. To bardzo dobry chłopak i zawsze chętny do zrobienia mi przysługi... Ma też pewne doświadczenie w wysyłaniu towarów za granicę – niewielkich ładunków, które są zupełnie prywatną transakcją. Bob myśli, że ja mógłbym zacząć zarabiać trochę w ten sam sposób i dojść do niewielkich pieniędzy. Można dzięki temu dostać duży procent od włożonego kapitału.

– Duży procent? – żywo zapytała ciocia Glegg. – Cóż ty nazywasz dużym procentem?

– Bob powiada, że dziesięć do dwunastu procent, po spłaceniu wszystkich kosztów.

– To dlaczego ja nie wiem o takich możliwościach, mój drogi? – pani Glegg zwróciła się do męża zgrzytliwym, pełnym wyrzutu tonem. – Zawsze mi przecież mówiłeś, że nie można dostać więcej jak pięć procent.

– Ee, bzdury, moja ty poczciwości. Przecież nie zabierzesz się do handlu. Nie możesz dostać więcej niż pięć procent z zabezpieczeniem.

– Ale jeżeli paniusia chce zaryzykować, to mogę paniusi pomóc w obrocie jakimś niewielkim kapitalikiem – zaproponował Bob. – Zresztą ryzyka żadnego to tam nie ma. Ale jeśli paniusia zechce pożyczyć paniczowi trochę pieniędzy, to on paniusi zapłaci sześć czy siedem procent, a i sam przy tym trochę zarobi. Jak się ma takie dobre serce jak paniusia, to większą przyjemność sprawia zarobek, w którym i siostrzeniec paniusi ma swój udział.

– I co ty na to, pani G.? – zapytał wujaszek. – Muszę się jeszcze rozejrzeć nieco w tej sprawie i myślę, że chyba dam mu trochę gotówki, ot tak, na przynętę, żeby następna łatwiej mu przyszła – będzie mi oczywiście płacił procent. Jeżeli ty masz zbyteczną małą sumkę, leżącą niepotrzebnie w pończosze, albo...

– Wiesz, mój drogi, że to już przechodzi wszelkie wyobrażenie! Niedługo będziesz dawał informacje wszystkim włóczęgom, żeby tu mogli przyjść i obrabować mnie.

– No dobrze, dobrze... chciałem powiedzieć, że możesz, jeśli chcesz, dołożyć do tego, co ja dam, ze dwadzieścia funtów. Ja już postaram się, żeby ich razem było pięćdziesiąt. Wcale niezła przynęta, co, Tomku?

– Nie liczysz chyba na mnie, mój drogi – odparła ciocia. – Nie wątpię, że potrafiłbyś zrobić z moimi pieniędzmi piękne rzeczy.

– No, więc dobrze – uciął krótko pan Glegg – obejdziemy się bez nich wobec tego. Pójdę z tobą zobaczyć tego Salta – zwrócił się do Boba.

– A teraz, widzę, chcesz wykręcić kota ogonem i w ogóle nie dopuścić mnie do interesów mojego siostrzeńca. Wcale nie powiedziałam, że nie włożę w to pieniędzy – niekoniecznie od razu dwadzieścia funtów, które ty jesteś gotów obiecać za mnie. On jeszcze kiedyś zrozumie, że jego ciotka miała rację, nie ryzykując pieniędzy, które zbiera dla niego, póki nie ma pewności, że te pieniądze nie zginą.

– O, to całkiem przyjemne ryzyko – zauważył pan Glegg, mrugając niedyskretnie na Tomka, który nie mógł opanować uśmiechu. Bob jednak powstrzymał wybuch obrażonej damy.

– Oj, paniusiu – zawołał z uwielbieniem – paniusia to już zna się na rzeczy! To pięknie, to naprawdę pięknie! Jak paniusia zobaczy, że wyszło nam pierwsze uderzenie, to dołączy się paniusia do nas z ładną jakąś sumką. Jak to dobrze mieć taką rodzinę! Ja musiałem własnym przemysłem zdobyć te pieniądze „na przynętę”, jak je pan nazywa. Dziesięć suwerenów – za zgaszenie ognia w fabryce Torry’ego, no i tak to powoli rosło, aż mam teraz trzydzieści funtów odłożonych, no i matkę dobrze urządziłem. Zarabiałbym nawet więcej, ale taki już jestem miękki dla kobiet – nie mogę im odmówić taniego kupna. Z tego worka, na przykład – tu grzmotnął żywo węzełek – każdy inny sprzedawca zarobiłby ładny kawał gotówki. A ja!... Ja to sprzedaję prawie za tyle, za ile kupiłem.

– Masz może trochę dobrej siatki? – zapytała wyniosłym tonem pani Glegg, wstając od stolika i składając serwetkę.

– Ej, paniusiu, nie taką, żeby warto było paniusi patrzeć na nią. Wolałbym jej paniusi nie pokazywać, to byłaby dla paniusi hańba i obraza.

– No, no, pokażże mi ją – wciąż tym samym wyniosłym tonem mówiła pani Glegg. – Jeśli to są towary ze skazami, bardzo możliwe, że będą lepszego gatunku.

– Nie, paniusiu, ja wiem, gdzie moje miejsce – odparł Bob, podnosząc węzełek i zarzucając go na ramię. – Nie będę pokazywał takiej jak paniusia damie całej nędzy mojego zawodu. Kramarze upadli dzisiaj... serce by paniusię bolało na widok, jaka to różnica. Jestem do usług szanownego pana, kiedy szanowny pan będzie chciał iść do Salta.

– Na każdą rzecz przyjdzie czas – odparł pan Glegg, wyraźnie nie chcąc przerywać tej rozmowy. – Potrzebny jesteś teraz na przystani, Tomku?

– Nie, wujku, zostawiłem Stowe’a w zastępstwie.

– Chodź no tu, rozwiąż swój worek i pokaż, co tam masz – rozkazała pani Glegg, przysuwając krzesło do okna i sadowiąc się z godnością.

– Niech mnie paniusia o to nie prosi – mówił Bob błagalnie.

– Nic nie gadaj, tylko rób, co mówię – ostro odparła dama.

– Oj, nie mam do tego chęci, paniusiu – mówił Bob, składając powoli swój węzełek na schodkach i rozwiązując go niechętnymi palcami. – Ale co paniusia każe, to zrobię. (W przerwach, pomiędzy jednym zdaniem a drugim, pracowite plątanie się w sznurkach). Nie o to idzie, żeby paniusia ode mnie kupiła chociaż jedną rzecz... Przykro by mi było, gdyby to paniusia zrobiła... bo niechże paniusia pomyśli o tych biednych kobietach, co to siedzą po wioskach i nie ruszą się na sto jardów od domu... żal, żeby ktoś wykupił ich towar... Dla nich to ja z moim kramem jestem jak wiejska zabawa... a nigdy nie zdobędę dla nich takich towarów, jak mam dzisiaj. W każdym razie nie teraz, bo idę przecież do Laceham. Niech no paniusia popatrzy – tu Bob zaczął znowu mówić szybko, wyciągając czerwoną wełnianą chustkę z wyszytym w rogu wianuszkiem – dziewczynie, jak taką rzecz zobaczy, ślina z gęby leci, a to tylko za dwa szylingi. Dlaczego? Dlatego, że na tym gładkim rogu jest mały ślad po molach. Rety, mole i pleśń zesłała Opatrzność, żeby ładne kobietki, co nie mają dużo pieniędzy, mogły parę rzeczy kupić taniej. Gdyby nie mole, chustki poszłyby do bogatych, pięknych dam, jak paniusia, po pięć szylingów sztuka, ani ćwierć pensa mniej. I cóż te mole robią? Ano uskubią w jednej chwili trzy szylingi z ceny i zwykły handlarz jak ja może zanieść taką chustkę do biednych dziewczyn, co mieszkają pod strzechą, żeby im trochę życie rozjaśnić. Na taką chustkę to tak się patrzy jak na ogień!

Bob podziwiał ją na długość ręki, lecz pani Glegg powiedziała ostro:

– O tej porze roku nikomu ogień nie jest potrzebny. Odłóż no te kolory i pokaż mi swoje siatki... jeżeli je masz.

– Widzi paniusia, wiedziałem, jak to będzie! – Bob ze zrozpaczoną miną odrzucił kolorowe łaszki. – Wiedziałem, że oglądanie takiej lichoty, jak mój towar, nie wyjdzie paniusi na zdrowie. Tu jest kawałek muślinu we wzory – no i po co paniusi go oglądać? Tak samo, jakby paniusia patrzyła na jedzenie biedaków – tylko by paniusia przez to straciła apetyt. W środku tej sztuki jest jeden jard, gdzie się wzór nie odbił – taki muślin mogłaby nosić księżniczka Wiktoria, ale – tu Bob odrzucił materiał za siebie, na trawę, jakby chcąc oszczędzić tego widoku oczom pani Glegg – kupi go żona przekupnia w Fibb’s End. Tak, tam go sprzedam, całość za dziesięć szylingów – dziesięć jardów, razem z tym zepsutym. Trzeba by za niego inaczej zapłacić ze dwadzieścia pięć szylingów – ani pensa mniej. Ale już o tym nie będę mówił, paniusiu – co dla paniusi znaczy kawałek takiego muślinu? Stać paniusię, żeby zapłacić trzy razy tyle za dwa razy gorszą rzecz. Mówiła paniusia o siatkach: mam tutaj taki kawałek, co się paniusia może z niego pośmiać...

– Daj no mi ten muślin – przerwała mu pani Glegg. – To stare złoto, bardzo lubię ten kolor.

– Ale towar ze skazą! – błagalnie i z niesmakiem zawołał Bob. – Nic pani z tego nie zrobi, paniusiu – odda pani kucharce, wiem, że tak będzie, a szkoda, bo w tym muślinie kucharka będzie wyglądała jak dama... to nie przystoi służącej.

– Weź no ten materiał i pokaż mi, jak go mierzysz – rozkazała pani Glegg.

Bob usłuchał z ostentacyjną niechęcią.

– Niech paniusia zobaczy, ile tu jest ponad miarę. – Pokazywał jej dodatkowe pół jarda, podczas gdy pani Glegg pilnie badała zepsuty kawałek, odchylając do tyłu głowę, by stwierdzić, jak dalece wada ta będzie widoczna z odległości.

– Dam ci za to sześć szylingów – oświadczyła, rzucając muślin z miną osoby, która stawia ultimatum.

– A nie mówiłem paniusi, że nie wyjdzie paniusi na zdrowie oglądanie mojego worka? Widzę przecież, że na ten towar ze skazami to aż się paniusi wnętrzności przewracają – mówił Bob, zwijając śpiesznie muślin i wyraźnie zabierając się do zawiązywania tobołka. – Przyzwyczajona była paniusia w tym kamiennym domu do innego towaru u wędrownych kramarzy. Mój zawód zeszedł na psy, powiadam paniusi: ja noszę towary dla prostych ludzi. Pani Pepper da mi za ten muślin dziesięć szylingów i będzie żałować, że nie chciałem od niej więcej. Dopiero w noszeniu widać, jaki to dobry materiał – trzyma kolor, póki się włókno nie rozejdzie w praniu, a wtedy to ja już nie będę młodzikiem, paniusiu.

– No, więc siedem szylingów – oświadczyła pani Glegg.

– Niech paniusia o tym już nie myśli – prosił Bob. – Tu jest kawałek siatki, niech paniusia na nią spojrzy, nim zawiążę worek. Widzi paniusia, do czego mój zawód doszedł: w kropki i gałązki, piękna siatka, tylko żółta. Leżała schowana i nabrała nie takiego koloru jak trzeba. Nigdy nie mógłbym jej kupić, gdyby nie była żółta. Rety, ile to ja się musiałem nauczyć, żeby umieć poznać wartość takich towarów; jak zacząłem chodzić, to byłem głupi jak baran; siatka i perkal to było dla mnie jedno i to samo. Myślałem, że najdroższe są te rzeczy, co najgrubsze. Okropnie mnie nabierali, bo ja jestem uczciwy chłop, paniusiu, żadnych tam sztuczek nie robię. Mogę tylko powiedzieć, że mój nos to mój nos, i dalej nie wyjdę, bobym się zaraz pogubił. Za ten kawałek siatki zapłaciłem pięć szylingów i osiem pensów; jakbym powiedział co innego, tobym paniusi zełgał. I chcę za to pięć szylingów i osiem pensów – ani pensa więcej – bo to jest towar dla kobiet, a ja lubię dogodzić kobietkom. Pięć i osiem za sześć jardów – tanio, jakby się płaciło tylko za sam kurz na tej siatce.

– Mogę wziąć tego trzy jardy – oświadczyła pani Glegg.

– Ale jest sześć wszystkiego razem – tłumaczył Bob. – Naprawdę, paniusiu, po co paniusia czas na to traci, może paniusia iść jutro do sklepu i dostać ten sam wzór, tylko wybielony. Będzie trzy razy droższy. Ale co to dla takiej damy! – podkreślił te słowa, wiążąc mocny węzeł na swym worku.

– Poczekaj no, wyjmij mi jeszcze ten muślin. Masz tu za niego osiem szylingów.

– Paniusia żartuje. – Bob podniósł ku niej roześmianą twarz. – Od razu, jak tylko podszedłem do okna, widziałem, że paniusia lubi żarty.

– No, wyjmij mi ten muślin – powiedziała stanowczo.

– Ale jeśli go oddam paniusi za dziesięć szylingów, będzie paniusia tak dobra i nikomu o tym nie powie? Byłbym pośmiewiskiem w mieście, a jakby się koledzy o tym dowiedzieli, toby mnie wygwizdali. Muszę udawać, że wziąłem więcej, niż jak było po prawdzie, boby powiedzieli, żem przygłupi. Dobrze, że paniusia nie chce kupić tej siatki, bobym stracił dwie najlepsze rzeczy dla pani Pepper z Fibb’s End, a ona jest doskonałą klientką.

– Daj mi jeszcze tę siatkę. – Pani Glegg zatęskniła za tanimi kropkami i gałązkami, teraz, kiedy już zniknęły w worku.

– Tego nie mogę paniusi zabronić – odparł Bob, wyjmując towar. – No, niech paniusia zobaczy, jaki to wzór! Prawdziwa siatka z Laceham. To jest właśnie towar, który radzę wysłać paniczowi Tomkowi. Dobra rzecz dla każdego, co ma trochę pieniędzy – towar z Laceham rozmnoży mu gotówkę jak grzyby po deszczu. Jakbym ja był damą, z odrobiną pieniędzy!... Znam przecież jedną, co wsadziła trzydzieści funtów w te towary... ona ma sztuczną nogę, ale za to jaką głowę!... Ta nie da się nabrać, szkoda gadać, wszystko najpierw zbada dokumentnie, nim się do czegoś zabierze. No i ona właśnie dała trzydzieści funtów jednemu młodemu sukiennikowi, a on za to kupił towary z Laceham i dał jednemu ładunkowemu, nie mojemu znajomemu (nie Saltowi), a ona wzięła swoje osiem procent od pierwszego razu – teraz, to jej nie można powstrzymać, bo chce każdym okrętem wysyłać ładunek, żeby się dorobić, jak Żyd. Buck się nazywa, nie mieszka w tym mieście. A teraz, paniusiu, może mi paniusia da tę siatkę...

– Masz tu piętnaście szylingów za jedno i drugie – powiedziała pani Glegg. – Ale to haniebna cena.

– Nie powie paniusia tego za pięć lat, jak się paniusia będzie na kolanach modliła w kościele. Robię paniusi prezent z tego towaru, słowo daję. Te osiem pensów, to jakby kto brzytwą obciął mój zarobek. No, proszę pana – tu Bob zarzucił na ramię swój ciężar – jeśli pan tak dobry, to chciałbym teraz pójść i dopilnować tego interesu panicza Tomka. Oj, chciałbym mieć jeszcze dwadzieścia funtów do wyłożenia z własnej kieszeni – wiedziałbym od razu, co z nimi zrobić – nie potrzebowałbym sobie przedtem przepowiadać katechizmu.

– Zaczekaj, mój drogi – zwróciła się pani Glegg do męża, widząc, że ten bierze kapelusz. – Nie pozwolisz mi nigdy dojść do słowa. Pójdziesz teraz, załatwisz wszystko, a potem wrócisz i powiesz mi, że już za późno, żebym mogła swoje powiedzieć. Jakbym nie była rodzoną ciotką mojego siostrzeńca i głową jego rodziny po kądzieli i jakbym nie odkładała dla niego gwinei pełnej wagi, żeby wiedział, kogo ma szanować, jak mnie złożą do trumny.

– No dobrze, pani G., powiedzże, o co ci chodzi – śpiesznie powiedział wujaszek.

– Żądam, aby nic nie było zrobione bez mojej wiedzy. Wcale nie mówię, że nie zaryzykuję dwudziestu funtów, jeśli ty się dowiesz, że interes jest bezpieczny i przyzwoity. A jeśli to zrobię, Tomku – zakończyła pani Glegg, zwracając się z godną miną do siostrzeńca – mam nadzieję, że będziesz o tym zawsze pamiętał i był wdzięczny Opatrzności za taką ciotkę. Oczywiście, zapłacisz mi procenty – nie pochwalam dawania. W naszej rodzinie nikt z nas nigdy się darowizny nie spodziewał.

– Dziękuję, ciociu – odparł Tomek dumnie. – Wolę, żebym otrzymał te pieniądze jako pożyczkę.

– Dobrze, dobrze, przemawia z ciebie duch Dodsonów – odparła pani Glegg, wstając, by sięgnąć po robótkę, co miało znaczyć, że każda uwaga, jaka padnie po tych słowach, będzie rażąco przyziemna.

Znaleźli Salta, człowieka, co „miał niezwykle dobrze we łbie”, w otoku dymu tytoniowego w oberży „Pod Kotwicą”. Pan Glegg przepytał się o wszystko, a odpowiedzi zadowoliły go na tyle, że obiecał pożyczkę owej „przynęty na gotówkę”, do której ciocia Glegg dołożyła dwadzieścia funtów. Tak oto wyglądał skromny początek, który doprowadził do czegoś, co mogłoby was skądinąd zdziwić – mianowicie, iż Tomek gromadził kapitał bez wiedzy ojca. Kapitał ten w niedługim czasie mógł uzupełnić dość powolnie narastające oszczędności i całkowicie pokryć deficyt. Kiedy Tomkowi raz pokazano tę możliwość zysku, postanowił wykorzystać ją, jak tylko mógł, i nie stracił najmniejszej okazji, by zdobyć informacje i rozszerzać swoje interesy. Do zachowania sprawy w tajemnicy przed ojcem popychała go dziwna mieszanina sprzecznych uczuć, które często sprawiają, że zarówno ci, którzy coś ganią, jak i ci, co to samo chwalą, mają rację. Po pierwsze Tomek nie lubił zwierzeń, co często się zdarza w stosunkach z najbliższą rodziną; tego rodzaju niechęć do najbliższych psuje najświętsze związki naszego życia. Po części była to chęć zrobienia ojcu wielkiej i radosnej niespodzianki. Nie rozumiał wcale, że lepiej byłoby złagodzić okres czekania nową nadzieją i nie dopuścić do szoku, jaki musi wywołać nagłe uniesienie radości.

W chwili kiedy Madzia po raz pierwszy spotkała Filipa, Tomek miał już blisko sto pięćdziesiąt funtów własnego kapitału. Kiedy zaś jego siostra spacerowała z Filipem w wieczornym świetle po Czerwonej Dolinie, Tomek, w tym samym wieczornym świetle, jechał do Laceham, dumny, że jest to jego pierwsza wyprawa w interesach firmy Guest i Sp., rozważając w myślach wszelkie możliwości, dzięki którym pod koniec przyszłego roku podwoi swój kapitał, zrzuci piętno zadłużenia z nazwiska ojca i może – bo będzie miał już wtedy dwadzieścia jeden lat – zdobędzie nowe możliwości w pracy, zostanie zaangażowany na innym, wyższym stanowisku. Czyż na to nie zasługuje? Pewien był, że tak.

Rozdział III

SZALE SIĘ WAŻĄ

Powiedziałem, że kiedy Madzia wracała tego wieczoru do domu z Czerwonej Doliny, konflikt w jej duszy właśnie się rozpoczął. Zauważyliście na pewno podczas jej spotkania z Filipem, na czym ten konflikt polegał. Zobaczyła nagle furtkę w skalnej ścianie, zamykającej tak szczelnie dolinę upokorzenia, że dziewczyna mogła oglądać tylko dalekie niezgłębione niebo. Teraz niektóre z nawiedzających jej pamięć ziemskich rozkoszy znalazły się w zasięgu jej ręki. Może mieć książki, rozmowę, ludzką serdeczność – może słyszeć wieści ze świata – bo Madzia nie przestała jeszcze być świadoma swego wygnania. Będzie to również dobry uczynek wobec Filipa, tego biedaka – przecież widać, że nie jest szczęśliwy. Może nadarza się oto sposobność pracowania nad własnym umysłem, aby stał się godniejszy najwyższej służby – może najszlachetniejsze, najbardziej pełne poświęcenie nie może istnieć, jeżeli się nie osiągnie pewnego szczebla wiedzy? Czy naprawdę musi żyć ciągle w tej całkowitej rezygnacji, w tym więzieniu? Przecież przyjaźń między nią a Filipem jest tak niewinna, tak dobra. A wszystko, co stoi przeciwko tej przyjaźni, jest tak niemądre – takie niechrześcijańskie. Lecz uporczywe, surowe ostrzeżenie powtarzało się i powtarzało – mówiło jej, że zgadzając się na sekretne spotkania, przekreśla prostotę i jasność swego życia, a odrzucając zasadę wyrzeczenia, oddaje się pod zwodnicze kierownictwo bezgranicznych pragnień. Kiedy w następnym tygodniu pozwoliła sobie na wieczorny spacer do Czerwonej Doliny, wydawało jej się, że zebrała w sobie dostateczne siły i już będzie posłuszna ostrzeżeniu. Lecz chociaż postanowiła, że to spotkanie będzie serdecznym pożegnaniem z Filipem, jakże wyglądała tego wieczornego spaceru pośród spokojnych, nakrapianych cieni, z dala od wszystkiego, co szorstkie i nieładne; jakże wyglądała tych czułych, pełnych podziwu spojrzeń, tego poczucia koleżeństwa, które z dziecięcych wspomnień przeniesie się na ich mądrzejsze, bardziej dojrzałe rozmowy; jakże pragnęła się przekonać, że Filip przykłada wagę do wszystkiego, co ona powie, a o co nie dba nikt inny. Takie spotkanie trudno jej będzie zakończyć, wiedząc, że już się nie powtórzy. A jednak Madzia powiedziała to, co chciała powiedzieć; była przy tym zdecydowana i smutna.

– Postanowiłam, co trzeba zrobić, Filipie. Powinniśmy się rozstać. Powinniśmy nie mieć ze sobą nic wspólnego, prócz wspomnień. Nie mogę cię widywać inaczej niż w ukryciu – poczekaj, wiem, co chcesz powiedzieć – nie nasza wina, że to niewłaściwe uczucia innych każą nam się ukrywać. Ale wszelka skrytość jest zła, bez względu na jej przyczyny. Czuję, że to jest złe dla mnie... dla nas obojga. A jeśli wyda się nasza tajemnica, nic nam nie pozostanie prócz rozpaczy – i straszny będzie gniew. Wtedy będziemy się jednak musieli rozstać, mimo wszystko, a ponieważ przyzwyczaimy się do naszych spotkań, tym ciężej nam będzie.

Twarz Filipa poczerwieniała i na chwilę nabrała zdecydowanego wyrazu, jakby chłopiec chciał się oprzeć tej decyzji całą swoją siłą. Opanował się jednak i rzekł z pozornym spokojem:

– Dobrze, Madziu. Jeśli musimy się rozstać, zapomnijmy o tym na pół godziny, porozmawiajmy jeszcze trochę – po raz ostatni.

Wziął ją za rękę, a Madzia nie widziała powodu, by cofnąć swą dłoń. Spokój jego upewnił ją jeszcze mocniej, że zadała mu wielki ból – chciała mu teraz pokazać, jak niechętnie to czyni. Szli w milczeniu, trzymając się za ręce.

– Usiądźmy w tej dolince – zaproponował Filip – gdzieśmy ostatnio razem stali. Spójrz, jak ziemia jest usłana polnymi różami, cała w opalowych płatkach.

Usiedli przy korzeniach pochylonego jesionu.

– Zacząłem rysować twój portret wśród szkockich jodeł – powiedział Filip. – Musisz mi wobec tego pozwolić przyjrzeć się trochę twojej twarzy, póki tu będziesz... mam już jej nie zobaczyć. Odwróć głowę, proszę, w tę stronę.

Powiedział to błagalnym tonem i Madzi trudno było odmówić. Wspaniała twarz z lśniącą, czarną koroną włosów – jak twarz bogini zadowolonej z czci – pochylała się w dół ku zwróconej w jej stronę bladej buzi o drobnych rysach.

– Będę ci wobec tego pozować do drugiego portretu – odparła z uśmiechem. – Czy będzie większy niż tamten?

– O, tak, o wiele większy. To portret olejny. Będziesz wyglądała jak wysoka hamadriada, ciemna, mocna i szlachetna, która właśnie wyszła z jodły, w chwili gdy gałęzie kładą wieczorne cienie na trawie.

– Myślisz, zdaje się, bardziej teraz o malarstwie niż o czymkolwiek innym, tak?

– Może i tak – odparł Filip z lekkim smutkiem – ale o zbyt wielu rzeczach myślę. Sieję rozmaite ziarno i żadne nie przynosi mi obfitych plonów. Moim przekleństwem są wielorakie zainteresowania i brak konkretnych zdolności w jednym kierunku. Zajmuję się malarstwem i muzyką, literaturą klasyczną, średniowieczną i współczesną. Trzepoczę się w wielu kierunkach, ale w żadną stronę nie mogę rozwinąć skrzydeł.

– Ale to jednak szczęście mieć tak rozmaite upodobania, cieszyć się tyloma pięknymi rzeczami i móc po nie sięgnąć – mówiła Madzia w zamyśleniu. – Jednokierunkowe zdolności wydawały mi się zawsze czymś w rodzaju uczonej głupoty. Taki przecież jest gołąb pocztowy.

– Różnorodność upodobań mogłaby dać mi szczęście, gdybym był jak inni mężczyźni – odparł gorzko Filip. – Mógłbym osiągnąć wtedy siłę i znaczenie dzięki zwykłej przeciętności, tak jak oni. Miałbym przynajmniej te poślednie satysfakcje, które dają człowiekowi zadowolenie i pozwalają się obywać bez wielkich zwycięstw. Mógłbym wtedy uważać, iż towarzystwo w St. Ogg’s jest wcale przyjemne. Lecz nic nie sprawi, by życie warte było dla mnie bólu, jaki za nie płacę – nic prócz jakichś umiejętności, które wyniosą mnie ponad martwy poziom prowincjonalnego bytowania. Jest jeszcze jedna rzecz – namiętność może być równie wiele warta, jak talent.

Madzia nie dosłyszała ostatnich słów: walczyła z wrażeniem, że słowa Filipa znowu przywróciły do życia nurtujące ją dawniej niezadowolenie.

– Rozumiem, co chcesz przez to powiedzieć, chociaż wiem o tyle mniej niż ty, Filipie. Myślałam zawsze, że nie zniosę życia, jeżeli będzie co dzień wyglądało tak samo, jeżeli będę musiała robić zawsze rzeczy bez znaczenia i nigdy nie poznam czegoś wielkiego. Ale myślę, Filipie, że jesteśmy tylko jak dzieci, którymi opiekuje się ktoś o wiele mądrzejszy. Czy niesłusznie jest zrezygnować z siebie całkowicie, bez względu na to, co nam zostało odjęte? Przez ostatnie dwa czy trzy lata znajdowałam w tym wielkie ukojenie, nawet radość, gdy potrafiłam sobie podporządkować własną wolę.

– Tak, Madziu – rzekł gwałtownie Filip – i zamykasz się w wąskim, samooszukańczym fanatyzmie, który jest tylko ucieczką przed bólem, głodząc i niszcząc najwyższe siły twojej natury. Radość i spokój to nie jest rezygnacja; rezygnacja to własnowolne cierpienie bólu, którego nie można uśmierzyć... którego nie masz nadziei uśmierzyć. Ogłupianie się nie jest rezygnacją, a przecież pozostawanie w niewiedzy to ogłupianie się, to zamykanie wszelkich wrót, przez które mogłabyś zobaczyć i poznać życie innych ludzi. Ja nie jestem zrezygnowany: nie wiem, czy istnieje tak długie życie, by się w nim można nauczyć rezygnacji. Ty też nie jesteś zrezygnowana... ty się tylko starasz ogłupić.

Wargi Madzi zadrżały – czuła, że w tym, co mówi Filip, jest ziarno prawdy, a jednak miała jakąś głęboką świadomość, że przez sam fakt bezpośredniego zastosowania ich do jej postępowania – te słowa były nie czym innym jak fałszem. Dwojakie wrażenie odpowiadało dwojakim pobudkom mówcy. Filip doprawdy wierzył w to, co powiedział, ale powiedział to gwałtownie, bo widział w tych słowach argument przeciwko postanowieniu sprzecznemu z jego pragnieniami. Lecz buzia Madzi, tak dziecinna popod łzami spływającymi z jej oczu, poruszyła w nim cieplejsze, mniej egoistyczne uczucia. Ujął Madzię za rękę i powiedział łagodnie:

– Nie myślmy o tym przez te krótkie pół godziny. Cieszmy się, że jesteśmy razem... pozostaniemy przyjaciółmi, mimo rozłąki... Zawsze będziemy myśleć o sobie nawzajem. Chciałbym żyć tak długo, jak i ty, bo mógłbym wtedy myśleć, że może przyjdzie chwila, kiedy będę... kiedy pozwolisz, bym ci jakoś pomógł...

– Jaki byłby z ciebie miły, kochany brat, Filipie. – Madzia uśmiechnęła się przez łzy. – Tyle byś robił naokoło mnie zamieszania i tak byś się radował moją dla ciebie miłością, że nawet mnie by to zadowoliło. Kochałbyś mnie tak mocno, że mógłbyś ze mną wytrzymać, i przebaczałbyś mi wszystko. Zawsze marzyłam, aby Tomek był właśnie taki. Nigdy nie wystarczało mi trochę czegoś. Dlatego właśnie lepiej, żebym się obywała bez żadnych ziemskich radości i w ogóle... Nigdy mi nie było dość muzyki... Zawsze chciałam, żeby jeszcze więcej instrumentów grało jednocześnie... Pragnęłam, by głosy były pełniejsze i głębsze. Czy śpiewasz jeszcze teraz, Filipie? – dodała nagle, jakby zupełnie zapomniała, co mówiła przedtem.

– Tak – odparł. – Prawie co dzień. Ale mam bardzo mierny głos, tak jak i wszystkie inne zdolności.

– Och, zaśpiewaj mi coś, chociaż jedną piosenkę. Mogę jej jeszcze posłuchać, nim pójdę, coś, co śpiewałeś w Lorton w sobotnie popołudnia, kiedy mieliśmy salon dla siebie, a ja nakrywałam głowę fartuszkiem, by lepiej słuchać.

– Wiem – odparł Filip, a Madzia zakryła twarz rękoma, gdy on zaśpiewał sotto voce W oczach jej igra miłość, a potem powiedział:

– To ta pieśń, prawda?

– Och nie, muszę iść. – Madzia poderwała się na nogi. – Będzie mnie to potem prześladować. Chodźmy, Filipie. Muszę wracać.

Zaczęła iść, musiał więc wstać i ruszyć za nią.

– Madziu – odezwał się tonem wyrzutu – nie upieraj się przy tym umyślnym, bezsensowym wyrzeczeniu. Złość mnie bierze, gdy patrzę, jak dławisz w ten sposób i krępujesz własną naturę. Taka byłaś pełna życia jako dziecko. Myślałem, że będzie z ciebie wspaniała kobieta – pełna dowcipu i z cudowną wyobraźnią. Dotąd jeszcze wygląda ona z twej twarzy, póki nie zapuścisz na nią zasłony nudnego spokoju.

– Czemu mówisz do mnie z taką goryczą, Filipie?

– Bo widzę z góry, że to się dobrze nie skończy. Nie będziesz mogła znosić w nieskończoność tej samoudręki.

– Wiem, że będzie mi dana siła – odparła Madzia drżąco.

– Nie, nie będzie, Madziu. Nikomu nie daje się siły do tego, co jest sprzeczne z naturą. Szukanie bezpieczeństwa w negacji to zwykłe tchórzostwo. Żaden charakter nie może w ten sposób nabrać sił. Pewnego dnia zostaniesz rzucona w świat, a wtedy osaczą cię, jak dziki jakiś głód, wszystkie racjonalne pragnienia twojej natury, których teraz nie chcesz zaspokoić.

Madzia wzdrygnęła się i stanęła, patrząc na Filipa z przerażeniem w twarzy.

– Jak śmiesz w ten sposób podkopywać moje postanowienie? Jesteś jak kusiciel!

– Nie, Madziu, nie jestem kusicielem, ale miłość pozwala dostrzegać rzeczy niewidoczne dla innych, a z tego płyną przeczucia. Słuchaj mnie, Madziu, pozwól, żebym ci przynosił książki, pozwól mi widywać cię czasem, pozwól mi być twoim bratem i nauczycielem, jak to powiedziałaś w Lorton. Mniejsze będzie zło, jeśli się zobaczymy co jakiś czas, niż to powolne samobójstwo.

Madzia nie mogła powiedzieć słowa. Potrząsnęła głową i szła dalej w milczeniu, aż doszli do skraju kępy jodeł. Wyciągnęła wtedy rękę na znak pożegnania.

– Czy wobec tego wypędzasz mnie stąd na zawsze? Przecież mogę tu przyjść czasem na spacer. Jeśli spotkam cię przypadkiem, nie będzie w tym żadnego skrywania.

Dopiero chwila, w której nasze postanowienie ma się stać nieodwołalne, kiedy straszne żelazne wrota już, już mają się za nami zatrzasnąć – dopiero ta chwila jest próbą naszych sił. Wtedy po godzinach czystego rozumowania i powzięciu mocnego postanowienia chwytamy się pierwszego lepszego sofizmatu, który przekreśli nasze długie walki i przyniesie nam klęskę, umiłowaną bardziej niż zwycięstwo.

Na te słowa Filipa serce skoczyło w Madzi, a przez twarz jej przemknął niewidoczny prawie spazm, który towarzyszy uczuciu ulgi. Filip zauważył to i rozstali się w milczeniu.

Zbyt dokładnie orientował się w sytuacji, by nie opanował go przelotny strach, czy aby nie wtrąca się zbyt śmiało i być może dla egoistycznych celów w sprawy sumienia Madzi. Lecz nie – wytłumaczył sobie, że cele jego nie są samolubne. Niewielką miał nadzieję, by Madzia kiedykolwiek odpłaciła mu tym samym mocnym uczuciem, jakie on dla niej żywi; lecz lepiej będzie ze względu na przyszłość, jeżeli znikną te ograniczenia i bariery, jakie są dziełem rodziny, jeżeli obecne jej życie nie będzie całkowitym wyrzeczeniem, jeśli Madzia zdobędzie trochę kultury – skorzysta z możliwości wymiany myśli z kimś stojącym wyżej od prostackiego poziomu tych, z którymi zmuszona jest teraz przebywać. Jeśli rozejrzymy się w odpowiednio dalekich konsekwencjach naszych czynów, zawsze tam znajdziemy, w najrozmaitszych zestawieniach tych konsekwencji, jakiś punkt, który nasze czyny usprawiedliwi: przyjmując na przykład punkt widzenia Opatrzności, która sama układa konsekwencje, albo filozofa, który je śledzi, zawsze okaże się możliwe, iż możemy być w pełni zadowoleni, wybierając to, co w danej chwili jest dla nas najprzyjemniejsze. W ten sposób właśnie usprawiedliwiał Filip swe delikatne wysiłki, by przezwyciężyć szczerą niechęć Madzi do wszelkiego skrywania, które do jej własnej duszy musiało wprowadzić fałsz, a jej najbliższym, co byli dla niej pierwsi według praw natury, mogło przynieść nowe zmartwienie. Przepełniała go jednak tak wielka namiętność, że w dużej mierze postępował niezależnie od tych usprawiedliwień. Tęsknił do widoku Madzi, chciał się stać częścią jej życia, a to z przemożną siłą kazało mu chwytać nadarzającą się radość. Bywa tak w życiu, w którym dominuje ból, płynący zarówno z konstytucji umysłowej, jak i fizycznej. Filip otrzymał od losu mniej niż każdy inny przeciętny mężczyzna: nie można go było nawet zaliczyć do najprzeciętniejszych; nie, jego trzeba było z litości wyłączać spośród innych i wykluczać z tego wszystkiego, co dla innych było sprawą najzwyklejszą. Nawet dla Madzi był wyjątkiem: jasne, że nigdy jej do głowy nie przyszło, by on mógł zostać jej wybranym.

Nie sądźcie Filipa zbyt surowo. Ludzie brzydcy i kalecy specjalnie mocno pragną, by wyróżniały ich niezwykłe cnoty; bez nich czują się bardzo źle. Jednak teoria, że niezwykłe cnoty są bezpośrednią konsekwencją ułomności fizycznej, tak jak gęsta sierść zwierząt jest bezpośrednią konsekwencją zimnego klimatu, wydaje mi się chyba nieco naciągnięta. Wiele się mówi o pokusach piękna, ale wydaje mi się, że to samo odnosi się do pokus brzydoty; podobnie pokusa obżarstwa przy uczcie, gdzie mamy zróżnicowane rozkosze dla oka, ucha i podniebienia, ma wiele podobieństwa do pokus, które nas otaczają w rozpaczy głodu. Czyż Wieża Głodu nie jest symbolem najwyższej próby tego, co w nas ludzkie?

Filip nigdy nie zaznał tej matczynej miłości, która płynie do kaleki większą falą, bo on jej bardziej potrzebuje, która otacza dziecko o tyle czulej, o ile mniej ma ono szans na zwycięstwo w grze życia. Świadomość ojcowskiego uczucia i pobłażania przyćmiona była jeszcze mocniejszą świadomością ojcowskich wad. Filip odsunięty był zupełnie od praktycznego życia, a z natury po kobiecemu wrażliwy, miał w sobie nieco tej kobiecej nieodpartej niechęci do wszystkiego, co światowe, i do rozmyślnego szukania zmysłowych uciech. Jedyne jego mocne naturalne przywiązanie – przywiązanie syna do ojca – było dlań jednocześnie źródłem bólu. Pewnie musi być coś chorobliwego w człowieku, który został w jakiś przykry sposób wyłączony spośród tego, co normalne; a ta chorobliwość trwa, póki nie zatriumfują w nim dobre siły – rzadko to się jednak zdarza w wieku dwudziestu dwóch lat. Te siły – i to wielkie siły – mieszkały w Filipie, lecz nawet słońce wydaje się słabe, gdy na nie patrzymy poprzez poranne mgły.

Rozdział IV

DRUGA SCENA MIŁOSNA

W początkach kwietnia, rok prawie po tym wątpliwym rozstaniu, którego byliście świadkami, możecie, jeśli macie ochotę, zobaczyć znowu Madzię wchodzącą do Czerwonej Doliny poprzez kępę szkockich jodeł. Jest dzisiaj wczesne popołudnie, a nie wieczór, i ostre ukłucia wiosennego powietrza każą Madzi mocno okutać się wielkim szalem i iść dość spiesznie. Rozgląda się jednak, jak zwykle, by objąć wzrokiem owe ukochane drzewa. W oczach jej płonie światło bardziej żywe i pełne ciekawości niż w czerwcu poprzedniego roku, a na ustach błąka się uśmiech, jakby jakieś żartobliwe słowa czekały na właściwego słuchacza. Na słuchacza nie trzeba było długo czekać.

– Weź swoją Korynnę. – Madzia wyciągnęła książkę spod szala. – Miałeś rację, mówiąc, że nic mi z niej dobrego nie przyjdzie, ale nie miałeś racji, myśląc, że będę chciała być do niej podobna.

– Czy wobec tego naprawdę nie chciałabyś być dziesiątą Muzą? – spytał Filip, spoglądając w górę ku jej twarzy, tak jak się patrzy na pierwszą szczelinę w chmurach, która jest dla nas obietnicą ponownego ujrzenia jasnego nieba.

– Wcale a wcale – odparła Madzia ze śmiechem. – Muza to nieszczęsna bogini; zawsze musi nosić ze sobą jakieś papirusy czy instrumenty muzyczne. Gdybym miała nosić harfę w tym klimacie, to potrzebny byłby mi na nią zielony pokrowiec z bai... z pewnością zostawiłabym go gdzieś, przypadkiem.

– A więc tak jak i ja nie lubisz Korynny?

– Nie skończyłam tej książki. Kiedy doszłam do jasnowłosej młodej damy czytającej w parku, zamknęłam książkę i postanowiłam nie czytać dalej. Przeczułam, że ta bladolica dziewczyna zabierze Korynnie całą jej miłość i unieszczęśliwi ją. Postanowiłam nie czytać więcej książek, w których jasnowłose kobiety zgarniają całe szczęście dla siebie. Nie chcę się do nich uprzedzać. Jeślibyś mógł mi dać książkę, w której triumfuje kobieta o ciemnych włosach, przywróciłoby mi to równowagę ducha. Chciałabym zemścić się za Rebekę, Florę Maclvor, Minnę i wszystkie nieszczęśliwe brunetki. Jeśli jesteś moim wychowawcą, powinieneś chronić mój umysł od uprzedzeń... zawsze walczysz z uprzedzeniami.

– Cóż, może zemścisz się sama za wszystkie czarnowłose kobiety i odbijesz wielbiciela swojej kuzynce, Lucy. Pewien przystojny młody człowiek leży teraz u jej stóp. Zabłyśnij tylko przed nim, a twoja mała jasnowłosa kuzynka zgaśnie w takim świetle.

– Filip, to nieładnie, żebyś stosował moje głupie powiedzenia do tego, co jest naprawdę – zawołała Madzia, dotknięta. – Nawet gdybym była tak podła i chciała być jej rywalką, jakżebym mogła w tych swoich starych sukienkach i przy moim braku ogłady konkurować z kochaną, małą, czarującą Lucy, która tyle potrafi i jest dziesięć razy ładniejsza ode mnie. Poza tym nigdy nie chodzę do cioci Deane, jeżeli tam ktoś jest. Lucy jest ogromnie dobra i bardzo mnie kocha, i dlatego przychodzi tutaj do mnie, i prosi, żebym i ja przyszła czasem do niej.

– Madziu – Filip był zdumiony – to niepodobne do ciebie, żeby brać żarty na serio. Musiałaś chodzić dzisiaj rano do St. Ogg’s i złapać tam bakcyla nudy.

– Już dobrze – odparła Madzia z uśmiechem. – Jeśli to miał być dowcip, to ci się nie udał. Myślałam, że to miała być dobra nauczka. Sądziłam, iż chcesz mi przypomnieć, że jestem próżna i pragnę, żeby mnie każdy ogromnie podziwiał. Ale jestem zazdrosna o te jasnowłose kobiety nie dlatego, że sama jestem ciemna, tylko dlatego, że zawsze najbardziej się przejmuję nieszczęśliwymi ludźmi. Lubiłabym bardziej blondynkę, gdyby to ją właśnie porzucono. Zawsze jestem po stronie odtrąconych kochanków w książkach.

– Wobec tego nie miałabyś serca sama odrzucić kochanka, tak, Madziu? – zapytał Filip, czerwieniąc się lekko.

– Nie wiem – odparła Madzia z wahaniem. Potem dodała, uśmiechając się szeroko: – Myślę, że chyba mogłabym, gdyby był bardzo zarozumiały. A jeśliby potem okazał skruchę, sama też bym złagodniała.

– Zastanawiałem się często, Madziu – powiedział Filip z pewnym wysiłkiem – czy nie ma w tym ziarnka prawdy, iż prędzej mogłabyś pokochać człowieka, którego inne kobiety, według wszelkiego prawdopodobieństwa, kochać nie będą.

– To by zależało od tego, dlaczego go nie lubią – odparła Madzia ze śmiechem. – Mógłby być bardzo nieprzyjemny. Mógłby spoglądać na mnie przez monokl, robiąc okropne miny, jak młody Torry. Myślę, że inne kobiety też tego nie lubią, ale ja nigdy nie czułam litości dla młodego Torry’ego. Nigdy nie współczuję zarozumialcom, bo wydaje mi się, że z nich wprost tryska zadowolenie z samych siebie.

– Ale załóżmy, Madziu, załóżmy, że jest człowiek wcale nie zarozumiały... który wie, że nie ma powodu do zarozumialstwa... który od dziecka znosił ciężar niepospolitego jakiegoś cierpienia... i dla którego ty jesteś jak słońce... który cię kocha, uwielbia tak bardzo, że wystarcza mu do szczęścia, jeśli mu pozwalasz widywać się w rzadkich chwilach...

Filip przerwał, bo przeszył go bolesny strach, że to wyznanie stanowić może kres tych właśnie chwil szczęścia – ten sam bolesny strach kazał mu milczeć przez długie miesiące. Jakiś błysk świadomości mówił mu, że chyba oszalał, by to wszystko mówić. Zachowanie Madzi tego ranka było równie nieskrępowane i obojętne jak zwykle.

Lecz dziewczyna nie wyglądała teraz na obojętną. Uderzona niezwykłym wzruszeniem w głosie Filipa odwróciła głowę i spoglądała na niego, gdy zaczął mówić. Na twarzy jej zarysowała się wielka zmiana – zaczerwieniła się i przeszył ją lekki dreszcz, taki, jaki dostrzegamy u ludzi, gdy usłyszą wiadomość, która zmienia wszystkie ich dotychczasowe pojęcia o przeszłości. Nie powiedziała ani słowa; podeszła do zwalonego pnia i usiadła na nim, jakby nie miała już siły na najmniejszy ruch. Trzęsła się cała.

– Madziu – Filip był coraz bardziej przerażony każdą chwilą milczenia – głupi byłem, że ci to powiedziałem..., zapomnij o tym. Wystarczy mi, jeśli wszystko będzie tak, jak było.

Rozpacz, jaka brzmiała w jego głosie, zmusiła Madzię do mówienia.

– Taka jestem zdumiona, Filipie... nigdy o tym nie myślałam. – Wysiłek, by powiedzieć te słowa, wywołał łzy w jej oczach.

– Czy będziesz mnie przez to nienawidziła, Madziu? – pytał gwałtownie Filip. – Czy uważasz, że ze mnie zarozumiały głupiec?

– Och, Filipie! – zawołała Madzia. – Jak możesz tak myśleć! Jakbym nie była wdzięczna za każdą miłość. Ale... ale ja nigdy nie myślałam, że ty mógłbyś mnie kochać. To wydawało się tak dalekie... jak sen... jak jakaś historia, która może istnieć w wyobraźni tylko... że jakiś mężczyzna będzie mnie kochał.

– Więc możesz znieść myśl o tym, abym ja był twoim ukochanym? – zapytał Filip, siadając obok niej i ujmując jej rękę w uniesieniu radości i nagłej nadziei. – Czy kochasz mnie?

Madzia przybladła trochę. Niełatwo było odpowiedzieć na to bezpośrednie pytanie. Lecz wzrok jej spotkał oczy Filipa, które były w tej chwili aksamitne i piękne od błagalnej miłości. Mówiła z wahaniem, ale czule, dziewczęco i prosto:

– Wydaje mi się, że chyba nikogo nie mogłabym kochać bardziej. Kocham cię za wszystko. – Przerwała na chwilę, a potem dodała: – Ale lepiej, żebyśmy o tym nie mówili więcej, prawda, Filipie? Wiesz, że nie moglibyśmy być nawet przyjaciółmi, gdyby dowiedziano się o naszej przyjaźni. Zawsze miałam wrażenie, że źle postępuję, zgadzając się na spotkania z tobą, chociaż z tylu względów było to dla mnie takie ważne. Teraz zaś znowu boję się, że to też prowadzi do złego.

– Lecz nic się złego nie stało, Madziu, a jeżeli ten strach przeważyłby poprzednio, to spędziłabyś tylko jeszcze jeden nudny rok w odrętwieniu, zamiast odżyć w dawnej swojej postaci.

Madzia potrząsnęła głową.

– Tak, miłe były te nasze wspólne rozmowy, książki i to uczucie, że jest na co czekać; że pójdę na spacer i będę mogła ci powiedzieć o wszystkich myślach, które mi przyszły do głowy, kiedy byłam z dala od ciebie. Ale napełnia mnie to również niepokojem. Zmusza do częstego myślenia o świecie i znowu ogarniają mnie niecierpliwe myśli... nuży mnie dom... a potem boli mnie serdecznie, że mogłam kiedykolwiek nużyć się w towarzystwie własnego ojca i matki. Myślę, że ten stan, który nazywasz odrętwieniem, byłby lepszy... lepszy dla mnie... bo odrętwiałyby wszystkie moje samolubne pragnienia.

Filip powstał znowu i niecierpliwie chodził tam i z powrotem.

– Nie, Madziu, jak ci mówiłem, masz niesłuszne pojęcie o samowyrzeczeniu. To, co ty nazywasz zwyciężeniem samej siebie – czyli oślepieniem i ogłuszeniem własnej osoby na wszystko z wyjątkiem jednego rodzaju wrażeń – to przy takiej, jak twoja, naturze jest tylko kultywowaniem monomanii.

Mówił z pewnym zdenerwowaniem, ale zaraz usiadł przy niej znowu i ujął jej dłoń.

– Nie myśl teraz, Madziu, o tym, co było dawniej. Myśl tylko o naszej miłości. Jeśli naprawdę serce twoje skłania się ku mnie, wszystkie trudności zostaną przezwyciężone we właściwym czasie... musimy tylko czekać. Ja potrafię żyć nadzieją. Spójrz na mnie, Madziu. Powiedz mi raz jeszcze, że to możliwe, byś mnie kochała. Nie spoglądaj w bok na to rozszczepione drzewo – to zła wróżba.

Obróciła na niego swe czarne oczy ze smutnym uśmiechem.

– No, Madziu, powiedz mi jedno dobre słowo. Naprawdę, lepsza byłaś dla mnie w Lorton. Spytałaś, czy chciałbym, żebyś mnie pocałowała – pamiętasz? – i obiecałaś mi, że mnie pocałujesz, jak się znowu spotkamy. Nie dotrzymałaś obietnicy.

Wspomnienie tych dziecięcych czasów przyniosło Madzi słodką jakąś ulgę. Chwila obecna mniej wydawała jej się teraz dziwna. Pocałowała go prawie tak samo prosto i spokojnie jak wtedy, kiedy miała dwanaście lat. Oczy Filipa rozbłysły szczęściem, lecz następne jego słowa pełne były rozczarowania.

– Nie wyglądasz na szczęśliwą, Madziu. Zmuszasz się, by mi powiedzieć, że mnie kochasz... zmuszasz się z litości.

– Nie, Filipie. – Madzia potrząsnęła głową po dziecinnemu, jak dawniej. – Mówię ci prawdę. To wszystko jest dla mnie nowe i dziwne, ale nie wydaje mi się, bym mogła kogoś kochać tak mocno, jak ciebie. Chciałabym zawsze mieszkać z tobą – uczynić cię szczęśliwym. Zawsze byłam przy tobie szczęśliwa. Ale jest jedna rzecz, której nie uczynię dla ciebie: nigdy nie zrobię nic, co by zraniło mego ojca. Nigdy mnie o to nie proś.

– Nie, Madziu, nie będę prosił o nic, zniosę wszystko, będę przez następny rok czekał na twój pocałunek, jeśli mi tylko zostawisz pierwsze miejsce w swoim sercu.

– No – uśmiechnęła się Madzia – nie każę ci czekać aż tak długo. – Lecz, gdy podniosła się z pnia, dodała, poważniejąc:

– Ale co na to powie twój ojciec, Filipie? Och, to przecież niemożliwe, byśmy mogli być czymś innym jak dwojgiem przyjaciół... bratem i siostrą w sekrecie, tak jak dotąd. Porzućmy myśli o wszystkim innym.

– Nie, Madziu, ja nigdy nie porzucę myśli o tobie... chyba że mnie zwodzisz... chyba że naprawdę kochasz mnie tylko jak brata. Powiedz mi prawdę.

– Kocham cię, Filipie. Czy była kiedykolwiek dla mnie większa radość niż twoje towarzystwo? Zawsze, od czasów dzieciństwa... kiedy to Tomek był dla mnie dobry. A twój umysł jest dla mnie jakby oddzielnym światem, potrafisz mi powiedzieć wszystko, czego chcę się dowiedzieć. Wydaje mi się, że nigdy nie mogłabym być zmęczona twoim towarzystwem.

Szli, trzymając się za ręce, patrząc na siebie. Madzia śpieszyła się bardzo, bo czuła, że już czas najwyższy wracać. Lecz świadomość zbliżającej się rozłąki sprawiała, że dziewczyna zastanawiała się z niepokojem, czy nie zostawiła niechcący jakiegoś przykrego wrażenia na Filipie. Był to jeden z tych niebezpiecznych momentów, kiedy mowa nasza jest jednocześnie szczera i zwodnicza, kiedy uczucie, wyrastając wysoko ponad swój zwykły poziom, zostawia znaki powodzi, znaki, których już nigdy nie dosięgnie.

Stanęli, by się pożegnać pomiędzy jodłami.

– Więc życie moje pełne będzie nadziei, Madziu... I mimo wszystko będę jednak szczęśliwszy od innych mężczyzn. Należymy do siebie – na zawsze – czy jesteśmy razem, czy osobno.

– Tak, Filipie, nie chciałabym się z tobą rozstawać. Chciałabym sprawić, żebyś był szczęśliwy.

– Czekam na coś jeszcze, zastanawiam się, czy to w ogóle przyjdzie.

Madzia uśmiechnęła się, choć łzy lśniły na jej policzkach, a potem pochyliła wyniosłą swą główkę, by pocałować bladą twarz, pełną błagalnej, nieśmiałej miłości, jak twarz kobiety.

Przeżyła wtedy chwilę prawdziwego szczęścia, chwilę wiary, że jeśli nawet kryje się poświęcenie w tej miłości, to jest ona przez to o tyle bogatsza i lepsza.

Odwróciła się śpiesznie i ruszyła do domu, czując, że w ciągu godziny, odkąd szła tą drogą, zaczęła się w jej życiu nowa era. Trzeba z wolna położyć kres mglistym tkaninom marzeń, a wszelkie nici uczuć i myśli wpleść w wątek konkretnego, codziennego życia.

Rozdział V

ROZSZCZEPIONE DRZEWO

Nasze tajemnice rzadko zostają wykryte tak, jak to nam strach kazał sobie wyobrażać. Strach jest związany nieodłącznie z okropnymi dramatycznymi scenami, które ustawicznie nawiedzają nas w myślach, pomimo najbardziej logicznych argumentów, którymi staramy się je odeprzeć. Przez cały ostatni rok Madzia, nosząc w sercu ciężar tajemnicy, wyobrażała sobie zawsze, że zostanie zdemaskowana, kiedy ojciec czy Tomek spotka ją niespodziewanie na spacerze z Filipem w Czerwonej Dolinie. Wiedziała, że nie jest to najbardziej prawdopodobny wypadek, lecz ta właśnie scena w pełni obrazowała wewnętrzne jej obawy. Mało ważne, niezwiązane ze sprawą słowa, uzależnione od przypadkowych zbiegów okoliczności i nieprzewidzianych nastrojów, są ulubioną metodą działania faktu, lecz nie mogą stanowić podstawy do działania wyobraźni.

Osobą, której Madzia z pewnością najmniej się obawiała w tym względzie, była ciocia Pullet. Nie mieszkała ona w St. Ogg’s i nie odznaczała się ani specjalną bystrością, ani złośliwością – byłoby więc co najmniej dziwne, gdyby obawy Madzi skupiły się na tej właśnie ciotce, a nie na ciotce Glegg. Lecz pierwszym ogniwem łańcucha nieszczęścia – drogą, po której przebiegła błyskawica – był właśnie nie kto inny, jak ciotka Pullet. Nie mieszkała co prawda w St. Ogg’s, lecz droga do Garum Firs wiodła koło Czerwonej Doliny, a właściwie koło przeciwnego jej krańca niż ten, przez który wchodziła Madzia.

Następnym dniem po ostatnim spotkaniu z Filipem była niedziela. Tego dnia wujaszek Pullet musiał się ukazać w kościele St. Ogg’s z krepą na kapeluszu i żałobną szarfą, zaś pani Pullet skorzystała z tej okazji, by zjeść obiad z siostrą Glegg i wypić herbatę z biedną siostrą Tulliver. Niedziela była jedynym dniem tygodnia, w którym Tomka można było zastać w domu po południu – a dziś miał humor lepszy niż ostatnio, co uwidoczniło się w niezwykle wesołej i szczerej pogawędce z ojcem oraz w zaproszeniu Madzi: „Chodź, Madzinku, chodź i ty” – kiedy wychodził z matką do ogrodu, by obejrzeć rozkwitające pąki kwiatów wiśni. Był bardziej z Madzi zadowolony, odkąd porzuciła te dziwactwa i ascezę – nawet przejmowała go pewną dumą: kilka osób stwierdzało już w jego obecności, że jego siostra to bardzo piękna dziewczyna. Dzisiaj twarz jej jaśniała niezwykłym blaskiem, płynącym w rzeczywistości z wewnętrznego podniecenia, w którym tyle samo było bólu i wątpliwości, co i zadowolenia; mogło się to wydawać oznaką szczęścia.

– Doskonale wyglądasz, moja duszko – zauważyła ciocia Pullet, smutnie potrząsając głową, kiedy zasiedli wokół stolika do herbaty. – Nigdy nie przypuszczałam, Bessy, że twoja córka tak ładnie wyrośnie. Tylko musisz, Madziu, nosić czerwone kolory. W tych niebieskich rzeczach, co ci daje ciocia Glegg, wyglądasz zawsze jak dziki hiacynt. Janka nigdy nie miała gustu. Czemu nie nosisz tej sukienki, co ci ją dałam?

– Ona jest taka ładna i wytworna, ciociu. Wydaje mi się, że jest dla mnie za strojna... W każdym razie w porównaniu z tymi dodatkami, które muszę do niej nosić.

– Nie wypadałoby ci jej nosić, gdyby ludzie nie wiedzieli, że dostałaś ją na własność od tych, co ich na to stać, kiedy już sami przestają takie rzeczy używać. Przecież to jasne jak słońce na niebie, że muszę własnym siostrzenicom dawać od czasu do czasu te rzeczy, które kupuję z roku na rok i nigdy nie zdążę zedrzeć. Lucy nie ma co dawać, bo ona dostaje wszystko, co najlepsze: siostra Deane może wysoko głowę nosić, chociaż, biedaczka, okropnie pożółkła ostatnio i nie wiem, czy ją ta wątroba w końcu do grobu nie zapędzi. To właśnie powiedział dzisiaj na żałobnym kazaniu ten nowy pleban, doktor Kenn.

– Jaki to świetny kaznodzieja, prawda, Zosiu? – mówiła młynarzowa.

– A Lucy miała taki piękny kołnierzyk od święta! – ciągnęła zamyślona pani Pullet, utkwiwszy wzrok w jedno miejsce. – Nie powiem, żebym nie miała równie dobrego, ale tylko między najlepszymi rzeczami.

– Powiadają, że dzwon w St. Ogg’s nazywają ludzie: „panna Lucy”. Jakie to dziwne słowo – zauważył wujaszek Pullet, którego tajemnice etymologii przytłaczały czasami swym ciężarem.

– Co tam – machnął ręką zazdrosny o Madzię młynarz – takie z niej maleństwo, ledwie od ziemi odrasta. Ale cóż, piękna suknia, to i twarz piękna. Nie mogę się tam niczego dopatrzyć w tych drobnych kobietkach – głupio wyglądają przy rosłym chłopie, jedno do drugiego nie pasuje. Kiedy ja sobie wybierałem żonę, to ją wybrałem odpowiedniego wzrostu, ani za dużą, ani za małą.

Biedna jego żona ze zwiędłą już twarzą uśmiechnęła się z zadowoleniem.

– Ale nie wszyscy mężczyźni są rośli – oponował wujaszek Pullet nie bez myśli o samym sobie. – Chłopak może być całkiem przystojny, a nie mieć sześciu stóp, jak nasz panicz Tomasz.

– Co tu gadać o dużych czy małych chłopakach! Łaska boska, że mają plecy proste – oświadczyła ciocia Pullet. – Ten na przykład pokraczny syn adwokata Wakema... widziałam go dzisiaj w kościele. Mój Boże! Pomyśleć tylko, jaki ten chłopak będzie miał majątek! A powiadają, że jest dziwny jakiś i samotnik, nie lubi towarzystwa. Wcale bym się nie zdziwiła, jakby całkiem zgłupiał. Nigdy nie mogę przejechać przez drogę, żeby nie zobaczyć, jak wyłazi z krzaków i głogów w Czerwonej Dolinie.

To szerokie uogólnienie, pod którym krył się fakt, że ciocia Pullet widziała Filipa dwukrotnie na wspomnianym miejscu, zrobiło o tyle większe wrażenie na Madzi, że Tomek siedział naprzeciwko niej, a ona starała się wszelkimi siłami zachować obojętny wyraz twarzy. Na samo imię Filipa zaczerwieniła się, potem rumieniec zaczął pogłębiać się coraz bardziej, aż wreszcie, kiedy ciotka wspomniała o Czerwonej Dolinie, Madzia uznała, że tajemnica jej została już odkryta; biedaczka nie mogła nawet wziąć łyżeczki do ręki, wszyscy musieliby bowiem zobaczyć, że ręka jej się trzęsie. Zacisnęła mocno dłonie pod stołem i siedziała tak, bojąc się nawet rozejrzeć. Na szczęście ojciec siedział po tej samej, co i ona, stronie stołu, za wujaszkiem Pulletem, i nie mógł widzieć jej twarzy, chyba żeby się mocno wychylił. Ulgę przyniósł jej dopiero głos matki, która zmieniła temat rozmowy; młynarzową zawsze ogarniało przerażenie, kiedy ktoś wymieniał nazwisko Wakema w obecności jej męża. Powoli Madzia odzyskała opanowanie na tyle, by podnieść wzrok – spojrzała na Tomka, lecz on natychmiast odwrócił głowę. Tego dnia szła spać, zastanawiając się, czy jej zmieszanie obudziło podejrzenia brata. Może nie – może myślał, że przestraszyła się tylko, kiedy ciotka powiedziała o Wakemie przy ojcu: tak przynajmniej zrozumiała to matka. Dla jej ojca Wakem był jak objawiająca się w szpetnych wyrzutach choroba, której świadomość musiał znosić, lecz złościł się, gdy jej istnienie zauważali inni ludzie. Madzia sądziła, iż nikogo nie zdziwi nadmierna jej wrażliwość, jeśli chodziło o ojca.

Brat jej był jednak zbyt bystry, by się zadowolić tym wytłumaczeniem: zauważył wyraźnie, że w ogromnym zmieszaniu Madzi było coś, co nie miało nic wspólnego z niepokojem o ojca. Próbował przypomnieć sobie jakieś szczegóły, które pomogłyby mu sformułować podejrzenia, lecz pamiętał tylko, że matka niedawno łajała Madzię za to, że chodzi po Czerwonej Dolinie, gdy jest mokro na dworze, i przynosi do domu pantofle uwalane w czerwonym błocie. Tomek jednak, który zachował cały swój wstręt do kalectwa Filipa, wzdragał się przed przypuszczeniem, iż siostra jego może czuć coś więcej niż przyjazne zainteresowanie dla tego nieszczęsnego wyjątku z normalnej męskiej społeczności. Tomek był istotą obdarzoną jakąś przesadną odrazą do wszystkiego, co wyjątkowe. Miłość kobiety do kaleki budziłaby w nim wstręt – u siostry zaś byłaby nie do zniesienia. Bez względu na to jednak, jakiego rodzaju są jej stosunki z Filipem, trzeba im natychmiast położyć kres: Madzia przeciwstawia się najmocniejszym uczuciom ojca i wyraźnym rozkazom swego brata, poza tym kompromituje się tymi sekretnymi schadzkami. Następnego dnia Tomek wyszedł z domu baczny i czujny, a taki nastrój zmienia najzwyklejsze wypadki w brzemienne następstwami zbiegi okoliczności.

Tego popołudnia Tomek stał na nabrzeżu, roztrząsając z Bobem Jakinem możliwość zawinięcia do St. Ogg’s w ciągu najbliższych kilku dni dobrego statku „Adelaida”, co mogło przynieść rezultaty bardzo dla obydwóch poważne.

– O – wtrącił Bob, przypadkiem spoglądając na pola po przeciwnej stronie rzeki – idzie ten garbaty młody Wakem. Poznam zawsze jego i jego cień, choćby nie wiem jak byli daleko. Ciągle go widuję po tej stronie rzeki.

Przez głowę Tomka przebiegła nagła myśl. 

– Muszę iść, Bob – powiedział. – Mam jeszcze coś do załatwienia. – Pobiegł do składów, gdzie zostawił wiadomość, by ktoś inny go zastąpił, ma bowiem nagłą sprawę do załatwienia w domu.

Szybkim krokiem i najkrótszą drogą doszedł do bramy i zatrzymał się przy niej umyślnie, by wejść do domu pozornie całkowicie spokojny, gdy Madzia ukazała się w drzwiach, ubrana w czepeczek i szal. Przypuszczenia jego zostały potwierdzone, czekał więc na nią przy bramie.

– Tomek, dlaczego wróciłeś tak wcześnie? Czy coś się stało? – Głos Madzi był niski i drżący.

– Przyszedłem, by pójść z tobą do Czerwonej Doliny i spotkać się z Filipem Wakemem – odparł Tomek, a zmarszczka pośrodku czoła, która nigdy stamtąd nie znikała, pogłębiła się teraz.

Madzia stała bezbronna – blada i zlodowaciała. A więc Tomek w jakiś sposób dowiedział się o wszystkim. Wreszcie powiedziała: 

– Ja nie idę – i zawróciła do domu.

– Owszem, idziesz, ale chcę z tobą najpierw porozmawiać. Gdzie jest ojciec?

– Wyjechał konno.

– A matka?

– Na podwórzu chyba, w kurniku.

– Mogę wejść, tak żeby mnie nie zobaczyli?

Weszli razem do domu, a Tomek, kierując się do bawialni, rozkazał:

– Chodź tutaj.

Usłuchała, a on zamknął za nią drzwi.

– Teraz, Madziu, powiedz mi natychmiast wszystko, co zaszło między tobą i Filipem Wakemem.

– Czy tatuś wie o tym? – zapytała Madzia, wciąż drżąca.

– Nie – odparł Tomek z oburzeniem. – Ale dowie się, jeżeli będziesz mnie jeszcze usiłowała zwodzić.

– Nie chcę cię zwodzić – odparła Madzia, czerwieniąc się z oburzenia, że użyto w stosunku do niej tych słów.

– Wobec tego powiedz mi całą prawdę.

– Może ją już znasz.

– Mniejsza o to, co wiem i czego nie wiem. Powiedz mi dokładnie, co się stało, bo inaczej ojciec dowie się o wszystkim.

– Powiem więc, ze względu na ojca.

– Pięknie to głosić swoje przywiązanie do ojca, kiedy się wzgardziło jego najmocniejszymi uczuciami.

– Ty nigdy nie robisz nic złego? – odparła Madzia drwiąco.

– Nie, jeśli sobie zdaję sprawę, że to jest złe – rzekł Tomek z dumą i powagą. – Nie chcę jednak od ciebie nic więcej oprócz jednego: mów mi, co zaszło między tobą i Filipem Wakemem. Kiedy spotkałaś go po raz pierwszy w Czerwonej Dolinie?

– Rok temu – odpowiedziała Madzia spokojnie. Pewność siebie Tomka była tak wyzywająca, że dziewczyna przestawała mieć poczucie winy. – Nie potrzebujesz zadawać mi więcej pytań. Przez rok byliśmy przyjaciółmi. Spotykaliśmy się i chodziliśmy razem na spacery. Filip pożyczał mi książki.

– Czy to wszystko? – zapytał Tomek, patrząc jej prosto w oczy i marszcząc brwi.

Madzia zawahała się chwilę – potem, postanawiając, że nie da bratu podstaw do zarzucania jej fałszu, powiedziała wyniośle:

– Nie, nie wszystko. W sobotę powiedział mi, że mnie kocha. Nie myślałam o tym przedtem. Zawsze uważałam go tylko za przyjaciela.

– I ty nie odpaliłaś go wprost? – zapytał Tomek z odrazą.

– Powiedziałam mu, że go też kocham.

Przez kilka chwil Tomek w milczeniu wpatrywał się w podłogę, marszcząc czoło, ręce wsunąwszy w kieszenie. Wreszcie podniósł głowę i powiedział chłodno:

– A więc, Madziu, masz przed sobą dwa wyjścia: albo przysięgniesz mi uroczyście, z ręką na Biblii, że nigdy w życiu nie spotkasz się już i nie przemówisz słowa w prywatnej rozmowie z Filipem Wakemem, albo tego nie zrobisz, a ja powiem o wszystkim ojcu. Wtedy, w tym właśnie miesiącu, kiedy dzięki moim wysiłkom ojciec może być znowu szczęśliwy, zadasz mu wielki cios, bo dowie się, że jesteś nieposłuszną i kłamliwą córką, która poświęca swoje dobre imię dla tajemnych schadzek z synem człowieka, który przyłożył rękę do ruiny jej ojca. Wybieraj – zakończył Tomek zimno i zdecydowanie podchodząc do wielkiej Biblii, wyciągając ją i otwierając na nie zadrukowanej stronie, gdzie znajdowały się zapiski rodzinne.

Był to dla Madzi straszny wybór.

– Tomku – zaczęła błagalnie, zapominając o dumie – nie żądaj tego ode mnie. Obiecam ci, że porzucę wszelkie spotkania z Filipem, jeśli pozwolisz mi zobaczyć go raz jeszcze lub choćby napisać do niego i wszystko wytłumaczyć... Zerwę tę znajomość na tak długo, jak długo będzie ona mogła sprawić ból ojcu... Ja i dla Filipa żywię pewne uczucie. On jest nieszczęśliwy.

– Nie życzę sobie słuchać tutaj o twoich uczuciach. Powiedziałem dokładnie, o co mi chodzi: wybieraj – i wybieraj szybko, póki matka nie przyjdzie.

– Przecież jeśli ci dam moje słowo, to będzie dla mnie równie mocne, jakbym ci przysięgała na Biblię. Nie potrzebuję takich więzów, by dotrzymać obietnicy.

– Rób, czego żądam, Madziu. Nie mogę ci zaufać. Nie ma w tobie nic stałości. Połóż rękę na Biblii, tak jak mówię, i powiedz: „Wyrzekam się wszelkich prywatnych rozmów i przestawania z Filipem Wakemem od dzisiaj na zawsze”. Powiedz to, bo inaczej przyniesiesz hańbę nam wszystkim i ból ojcu. I cóż przyjdzie z tego, że robię największe wysiłki i nie myślę o niczym innym, tylko o spłacie długów ojca, jeśli ty doprowadzisz go do szału i zapamiętania w gniewie właśnie wtedy, kiedy mógłby być wolny od trosk i znowu chodzić z podniesionym czołem.

– Och, Tomku, czy naprawdę długi wkrótce będą spłacone? – zawołała Madzia, składając ręce w nagłym przypływie radości, która niespodziewanie zabłysła ponad jej nieszczęściem.

– Jeżeli wszystko tak się obróci, jak przypuszczam. Ale – dodał Tomek, a głos jego dygotał z oburzenia – kiedy ja wytężam głowę i pracuję, żeby ojciec przed śmiercią mógł zaznać jeszcze trochę spokoju, kiedy ja pracuję na szacunek dla naszej rodziny, ty robisz wszystko, co możesz, by zniszczyć jedno i drugie.

Madzia poczuła nagły przypływ skruchy: na chwilę umysł jej przestał buntować się przeciwko temu, co uważała za okrutne i nierozumne, a winiąc samą siebie, usprawiedliwiła brata.

– Tomku – powiedziała cicho – zrobiłam źle... ale taka byłam samotna... i tak mi było żal Filipa. I myślę, że nienawiść i mściwość to grzech.

– Bzdura – oświadczył Tomek. – Nie było wątpliwości, co ci nakazywał obowiązek. Nie mów już nic, tylko złóż obietnicę, tak, jak ci powiedziałem.

– Muszę raz jeszcze pomówić z Filipem.

– Pójdziesz teraz ze mną i pomówisz z nim.

– Daję ci moje słowo, że nie będę się z nim spotykać ani pisać do niego bez twojej wiedzy. To tylko powiem. Mogę położyć rękę na Biblii, jeśli chcesz.

– A więc powiedz to.

Madzia, położywszy rękę na zapisanej stronicy, powtórzyła swe słowa. Tomek zamknął księgę.

– Teraz chodźmy – powiedział.

Przez cały czas, gdy szli do Czerwonej Doliny, nie odezwali się do siebie ani razu. Madzia przeżywała już z góry to, co będzie za chwilę przeżywał Filip; bała się bolesnych słów, które padną z ust Tomka; wiedziała jednak, że daremny jest wszelki opór. Jej sumienie i to, czego się obawiała najbardziej, było całkowicie w rękach brata; zwijała się z bólu pod dowodną prawdą określenia jej postępowania, jakie padło z ust Tomka, a jednak buntowała się przeciwko niemu całą duszą, bo było przecież niepełne, a przez to niesłuszne. On tymczasem czuł, że całe jego oburzenie skierowuje się przeciwko Filipowi. Nie zdawał sobie sprawy, ile zadawnionej chłopięcej niechęci i zwykłej dumy, i zapalczywości mieściło się w gorzkich i surowych słowach, za pomocą których chciał wypełnić swój obowiązek jako syn i brat. Tomek nie zwykł wnikać do głębi w pobudki, jakie nim kierowały, tak jak nie zwykł był wnikać w inne sprawy, równie nieokreślone. Był całkowicie pewny, że zarówno jego pobudki, jak i czyny muszą być dobre – inaczej nie miałby z nimi nic wspólnego.

Madzia miała jeszcze nadzieję, że coś po raz pierwszy przeszkodzi Filipowi przyjść do Doliny. Wtedy wszystko mogłoby się odwlec – może Tomek pozwoliłby jej napisać do Filipa. Kiedy wchodzili pomiędzy szkockie jodły, serce jej biło podwójnie gwałtownie. To ostatni moment niepewności – myślała. Filip zawsze wychodził jej na spotkanie tu gdzieś niedaleko. Minęli jednak zieloną, otwartą łączkę i weszli na wąską krzaczastą ścieżkę prowadzącą na wzgórek. Jeszcze jeden zakręt i znaleźli się tuż przy nim – Tomek i Filip stanęli nagle naprzeciwko siebie w odległości jarda. Zapanowała chwila milczenia – Filip rzucił na Madzię pytające spojrzenie. Zobaczył odpowiedź w jej twarzy, w bladych, rozchylonych wargach i pełnym strachu napięciu, które wyglądało z jej wielkich oczu. W wyobraźni, która zawsze szaleńczo wyprzedzała rozgrywające się wypadki, widziała już, jak jej wysoki brat chwyta słabe ciało Filipa, kruszy je i depcze.

– Czy nazywasz takie postępowanie godnym mężczyzny i dżentelmena, mój panie? – zapytał Tomek głosem cierpkiej pogardy, gdy oczy Filipa zwróciły się znowu ku niemu.

– Co chcesz przez to powiedzieć? – zapytał Filip wyniośle.

– Powiedzieć? Odsuń się ode mnie, bym się nie porwał na ciebie, to ci wytłumaczę, co chcę powiedzieć. Otóż to, że wykorzystując niewiedzę i głupotę młodej dziewczyny, namówiłeś ją na sekretne z tobą spotkania. Żeś się ośmielił drwić sobie z dobrego imienia rodziny – dobrego i uczciwego imienia.

– Temu przeczę – przerwał mu Filip gwałtownie. – Nie mógłbym nigdy żartować z niczego, co dotyczy szczęścia twojej siostry. Droższa mi jest ona niż tobie. Bardziej ją szanuję, niż ty ją kiedykolwiek szanowałeś. Życie oddałbym dla niej.

– Nie gadaj mi tutaj żadnych tam wzniosłych bzdur. Czy chcesz udawać, żeś nie wiedział, że to dla niej hańba spotykać się tutaj z tobą tydzień po tygodniu? Czy chcesz udawać, że miałeś prawo wyznawać jej miłość, nawet gdybyś był odpowiednim mężem dla niej, skoro wiesz, że ani twój, ani jej ojciec nie zgodzą się na wasze małżeństwo? I ty... ty próbujesz wkraść się w uczucia ładnej dziewczyny, która nie ma jeszcze osiemnastu lat i przez nieszczęścia ojca straciła wszelką styczność ze światem? Takie jest to twoje garbate pojęcie o honorze! Ja to nazywam podłością... nazywam to wykorzystywaniem okoliczności, by zdobyć to, co za dobre dla ciebie... do czego nigdy byś nie doszedł uczciwą drogą.

– Wielki to dowód męskości, że mówisz do mnie w ten sposób – powiedział z goryczą Filip, a jego wątła postać trzęsła się od gwałtownych uczuć. – Olbrzymy od niepamiętnych czasów mają prawo do głupoty i bezczelnej obelżywości. Niezdolny jesteś zrozumieć, co czuję do twojej siostry. Czuję do niej tak wiele, że gotów bym pragnąć przyjaźni nawet z tobą!

– Przykro by mi było, gdybym rozumiał twoje uczucia – odparł Tomek z palącą wzgardą. – Życzę sobie natomiast, byś ty mnie zrozumiał – to mianowicie, że będę pilnował mojej siostry i jeżeli ośmielisz się próbować do niej zbliżyć czy pisać, czy też w jakikolwiek sposób zachować swój wpływ na nią, nie uchroni cię to twoje małe nieszczęsne ciało, które ci powinno wbić trochę skromności w głowę. Stłukę cię, wystawię cię na publiczne pośmiewisko. Któż się nie będzie śmiał na samą myśl, że ty miałbyś się zalecać do pięknej dziewczyny!

– Tomku... nie zniosę tego... nie mogę słuchać dłużej! – wybuchnęła Madzia zdławionym głosem.

– Zaczekaj, Madziu – Filip mówił z wielkim wysiłkiem. Potem spojrzał na Tomka. – Przyciągnąłeś tutaj swoją siostrę, aby musiała się patrzyć, podczas gdy ty mi będziesz wymyślał i groził. To, oczywiście, wydawało ci się właściwą metodą zdobycia nade mną przewagi. Ale mylisz się. Niechże mówi twoja siostra. Jeśli ona powie, że musi mnie porzucić, będę powolny jej życzeniu we wszystkim.

– To przez wzgląd na ojca – mówiła Madzia błagalnie. – Tomek groził, że mu powie, a ojciec by tego nie zniósł. Przyrzekłam, przysięgłam uroczyście, że bez wiedzy mojego brata nie będziemy mieli ze sobą nic wspólnego.

– To wystarczy, Madziu. Ja się nie zmienię, pragnę jednak, byś się uważała za całkowicie wolną. Ale wierz mi, pamiętaj, że szukam dobra we wszystkim, co ciebie dotyczy.

– O, tak – zawołał Tomek, rozgniewany słowami Filipa – możesz teraz mówić o szukaniu jej dobra we wszystkim, co jej dotyczy. Czy dawniej szukałeś go również?

– Owszem... i może nawet z pewnym ryzykiem. Chciałem jednak, żeby miała przyjaciela na całe życie, który by ją miłował, który by dla niej był bardziej sprawiedliwy niż ordynarny i ograniczony brat, którego zawsze hojnie darzyła uczuciem.

– Tak, ja się jej przysłużę w inny sposób i powiem ci, w jaki: uratuję ją od tego, by okryła ojca hańbą i okazała mu nieposłuszeństwo. Nie pozwolę, by się dla ciebie zmarnowała, by się stała ludzkim pośmiewiskiem, by z niej szydzili tacy jak twój ojciec, bo nie jest odpowiednia dla jego syna. Wiesz aż za dobrze, co to za miłość i sprawiedliwość jej przygotowałeś. Na mnie nie robią wrażenia piękne słowa. Ja wiem, co znaczą czyny. Chodź, Madziu!

Chwycił siostrę za przegub prawej ręki, a ona wyciągnęła lewą. Filip uścisnął ją mocno i rzuciwszy na dziewczynę jedno gorące spojrzenie, odszedł.

Kilka chwil Tomek i Madzia szli w milczeniu. Brat ciągle trzymał ją mocno za przegub, jakby wyciągał winowajczynię z miejsca zbrodni. Wreszcie Madzia gwałtownym ruchem wyrwała rękę, a jej dławione dotąd, długo hamowane zdenerwowanie wybuchnęło wreszcie w słowach:

– Nie myśl tylko, że przyznaję ci rację czy też, że się korzę przed twoją wolą. Pogardzam uczuciami, jakie wykazałeś w rozmowie z Filipem. Brzydzę się tymi obraźliwymi, niegodnymi mężczyzny aluzjami do jego kalectwa. Całe życie wytykałeś błędy innym ludziom – zawsze byłeś pewny, że sam masz słuszność: to wszystko dlatego, że jesteś zbyt ograniczony, by dojrzeć, że może być coś lepszego niż twoje postępowanie i twoje własne małe dążenia.

– Oczywiście – odparł chłodno Tomek. – Nie uważam, żeby twoje postępowanie i twoje dążenia były lepsze od moich. Jeżeli i ty, i Filip Wakem postępowaliście słusznie, to dlaczego wstyd ci było przyznać się do tego? Odpowiedz. Wiem, do czego chciałem dojść dzięki memu postępowaniu, i osiągnąłem swój cel: a powiedz, proszę, co dobrego przyniosło twoje postępowanie tobie czy komukolwiek innemu?

– Nie chcę się bronić – odpowiedziała Madzia ciągle z wahaniem. – Wiem, że postępowałam niewłaściwie – często – ciągle. Ale mimo to czasem robiłam coś złego dlatego, że byłam pod wpływem uczuć, których ty nie znasz, a lepiej by było, gdybyś znał. Jeślibyś ty kiedyś zawinił, gdybyś zrobił coś bardzo, bardzo złego, współczułabym ci, że musisz znosić ból, nie chciałabym, by na twoją głowę sypały się kary. Lecz ty zawsze się cieszyłeś z moich kar, ty zawsze byłeś dla mnie twardy i okrutny. Nawet jak byłam mała i kochałam cię bardziej niż wszystkich innych na świecie, ty pozwalałeś, żebym szła z płaczem do łóżka, i nie przebaczałeś mi. Nie było w tobie litości ani poczucia własnych twoich braków i własnych grzechów. Bo niewyrozumiałość jest grzechem, ona nie przystoi śmiertelnikowi – i chrześcijaninowi. Jesteś faryzeuszem, nie czym innym. Nie dziękujesz Bogu za nic innego jak za własne cnoty, myślisz, że są tak wielkie, że dzięki nim możesz zdobyć wszystko inne. Nie masz najmniejszego wyobrażenia o uczuciach, wobec których blask twoich cnót zostałby całkowicie przyćmiony.

– Świetnie – odparł Tomek z zimną pogardą. – Jeżeli twoje uczucia są o tyle lepsze od moich, to chciałbym, byś je okazała w inny sposób, a nie przez postępki, które mogły nas wszystkich pohańbić, nie przez jakieś śmieszne rzucanie się od jednej skrajności do drugiej. Powiedz no, w jaki sposób okazałaś tę miłość, o której tyle mówisz, czy to w stosunku do mnie, czy do ojca? Przez nieposłuszeństwo wobec nas i kłamstwo. Ja mam inny sposób okazywania mych uczuć.

– Bo ty jesteś mężczyzną, Tomku, ty masz siłę i możesz czegoś dokonać.

– Więc, jeśli sama nie potrafisz nic zrobić, to się podporządkuj tym, którzy to potrafią.

– Owszem, będę uległa wobec tego, co czuję i uważam za słuszne. Mogę być uległa nawet wobec nierozsądku mojego ojca, ale nie ulegnę wobec tego samego u ciebie. Szczycisz się swymi cnotami, jakby one nabyły ci prawo do okrucieństwa i niemęskich czynów, jak dzisiaj. Nie myśl tylko, że porzucę Filipa Wakema, chcąc być tobie posłuszna. Jego kalectwo, z którego drwiłeś, sprawia, że więcej i mocniej będę o nim myślała.

– Doskonale, taki jest twój pogląd na te sprawy – odparł Tomek jeszcze chłodniej niż przedtem. – Nie potrzebujesz mówić więcej, by mi dowieść, jak wielka dzieli nas przepaść. Postarajmy się pamiętać o tym w przyszłości i milczeć.

Tomek wrócił do St. Ogg’s, by spotkać się z wujem Deane’em i przyjąć wskazówki co do podróży, w którą miał ruszyć następnego ranka.

Madzia poszła do swego pokoju, by w gorzkich łzach wypłakać całe swoje oburzenie, którego Tomek nie mógł w ogóle zrozumieć. Potem, kiedy minął pierwszy wybuch dławionego gniewu, wróciła wspomnieniami do tego spokojnego okresu, nim radość, która skończyła się dzisiejszym bólem, nie zmąciła czystości i prostoty jej życia. Sądziła w owych czasach, że odniosła wielkie zwycięstwo i zdobyła trwałe miejsce w jasnych wysokościach, ponad pokusami i konfliktami tego świata. I oto została ściągnięta w sam środek gorącej walki przez własne i cudze namiętności. A więc życie nie jest tak krótkie i spokój ostateczny nie jest tak bliski, jak to sobie wymarzyła dwa lata temu. Wiele jeszcze przed nią walk – może i wiele upadków. Gdyby czuła, że ani cząstka słuszności nie jest po jej stronie, natomiast wszystka po stronie brata, może szybciej zdobyłaby znowu spokój wewnętrzny. Teraz jednak coś, co sama Madzia uważała za słuszne oburzenie, osłabiało jej skruchę i chęć podporządkowania się bratu. Serce jej krwawiło na myśl o Filipie: przypominała sobie ustawicznie wszystkie rzucane nań obelgi – a tak dobrze zdawała sobie sprawę, co on musiał czuć! Sprawiało jej to ostry, prawie fizyczny ból; tupała wtedy w podłogę i zaciskała z całej siły palce jednej ręki na drugiej.

Dlaczegóż to jednak od czasu do czasu doświadczała jakiegoś mglistego poczucia ulgi na myśl o tym wymuszonym rozstaniu z Filipem? Pewno dlatego, że świadomość zerwania z wszelką skrytością była miła bez względu na cenę.

Rozdział VI

CIĘŻKO ZAPRACOWANY TRIUMF

Trzy tygodnie później, w porze, kiedy młyn Dorlcote wyglądał najładniej – kwitły wielkie kasztany, a trawa była bujna i pełna stokroci – Tomek Tulliver wrócił do domu wcześniej niż zwykle, a przechodząc przez most, spoglądał z wielkim, głęboko zakorzenionym przywiązaniem na stateczny dom z czerwonej cegły, który na zewnątrz zawsze wydawał się wesoły i zachęcający, chociaż wewnątrz pokoje mogły być puste, a serca smutne. W szaroniebieskich oczach Tomka błyska jakieś miłe światło, gdy patrzy na okna domu; zmarszczka na jego czole nigdy nie znika, lecz wcale mu z nią ładnie; zdaje się dowodzić siły woli, w której nie ma chyba szorstkości, kiedy oczy i usta nabierają łagodnego wyrazu. Mocne jego kroki są coraz szybsze, a kąciki ust walczą z zaciskającymi się wargami, co nie dopuszczają uśmiechu.

Oczy zebranych w bawialni nie były skierowane na most w tej właśnie chwili i wszyscy siedzieli w milczeniu, na nic nie wyczekując – pan Tulliver w swoim fotelu, zmęczony długą konną jazdą, rozmyślał, patrząc znużonym wzrokiem przeważnie na Madzię. Dziewczyna siedziała, pochylona nad szyciem, matka zaś przygotowywała herbatę.

Wszyscy ze zdumieniem podnieśli głowy, słysząc znajome kroki.

– Cóż to? Przecież to Tomek – odezwał się młynarz. – Jesteś trochę wcześniej niż zwykle.

– Och, nie miałem już nic do roboty, więc przyszedłem. Dzień dobry, mamo.

Tomek podszedł do matki i pocałował ją, co było oznaką niezwykłego humoru. Przez ostatnie trzy tygodnie między nim a Madzią nie padło prawie ani jedno słowo, nie zamienili żadnego spojrzenia, lecz zwykła mrukliwość chłopca w domu sprawiła, że rodzice tego nie zauważyli.

– Ojcze – odezwał się Tomek, kiedy skończyli herbatę – czy wiesz dokładnie, ile jest w cynowej puszce?

– Tylko sto dziewięćdziesiąt trzy funty – odparł młynarz. – Ostatnio mniej przyniosłeś, ale młodzi ludzie lubią robić ze swoimi pieniędzmi, co im się podoba. Chociaż mnie na to nie pozwalali, póki nie doszedłem do pełnoletności – mówił z niezadowoleniem.

– Jesteś zupełnie pewny, że tyle właśnie mamy, ojcze? – zapytał Tomek. – Chciałbym prosić, żeby się ojciec pofatygował i zniósł na dół tę puszkę. Wydaje mi się, że się ojciec pomylił.

– Jakżebym mógł się pomylić? – zapytał ostro młynarz. – Liczyłem je nieraz, ale mogę ją przynieść, jeśli mi nie chcesz wierzyć.

Wyjmowanie cynowej puszki i przeliczanie jej zawartości było w ponurym życiu pana Tullivera miłym wydarzeniem.

– Niech mamusia nie wychodzi z pokoju – poprosił Tomek, widząc, że matka chce wyjść, gdy ojciec poszedł na górę.

– Czy Madzia też nie może wyjść? Bo ktoś musi wynieść, rzeczy od herbaty.

– Jak sobie chce – odparł Tomek obojętnie.

Te słowa zabolały Madzię. Serce jej zaczęło bić mocno w nagłym przekonaniu, że Tomek powie ojcu, iż długi mogą być spłacone – i on pozwala, żeby jej nie było, kiedy obwieści nowinę! Odniosła jednak tacę i natychmiast wróciła. W tej chwili poczucie krzywdy nie mogło brać w niej góry.

Tomek usiadł przy rogu stołu, koło ojca, gdzie postawiono i otwarto cynową puszkę. Padające na nich czerwonawe wieczorne światło podkreślało jeszcze zmęczenie i gorzki smutek w ciemnych oczach ojca i tłumioną radość na twarzy jasnowłosego syna. Matka i Madzia siedziały przy przeciwnym kącie stołu, jedna spokojnie i cierpliwie, jak zwykle, druga z pulsującą nadzieją.

Pan Tulliver przeliczył pieniądze, układając je w porządku na stole, a potem, spoglądając ostro na Tomka, powiedział:

– No widzisz! Widzisz, że miałem rację.

Umilkł, spoglądając na pieniądze z goryczą i zwątpieniem.

– Brak nam przeszło trzystu funtów. Dobry kawał czasu upłynie, nim je zdążę zaoszczędzić. Ciężka to była strata te czterdzieści dwa funty na zbożu. Nie nadaję się na ten świat. Cztery lata mi zbiegły na zebrania tych pieniędzy... Nie wygląda, żebym jeszcze przez drugie cztery chodził po tej ziemi... Muszę tobie zawierzyć tę spłatę – ciągnął drżącym głosem – jeśli będziesz obstawał przy tym samym, co teraz, kiedy dochodzisz pełnolecia... Ale pewno pochowasz mnie najpierw.

Podniósł oczy na Tomka, jakby natrętnie prosił go o jakieś zapewnienie.

– Nie, ojcze – odparł chłopiec energicznie i ze zdecydowaniem, chociaż i w jego głosie dosłyszeć można było drżenie – dożyjesz chwili, w której twoje długi zostaną spłacone. Zapłacisz je sam, własną twoją ręką.

W głosie jego było coś więcej niż zwykłe pocieszenie czy postanowienie. Zdawało się, jakby przez twarz młynarza przebiegł prąd elektryczny. Ojciec utkwił w synu żywe, pytające spojrzenie, a Madzia, nie mogąc się opanować, rzuciła się ku ojcu i uklękła koło niego. Tomek milczał chwilę, po czym mówił dalej:

– Dobry kawał czasu temu wujaszek Glegg pożyczył mi trochę pieniędzy na handel, a mnie się powiodło. Mam trzysta dwadzieścia funtów w banku.

Gdy tylko wymówił te słowa, ręce matki owinęły mu się na szyi, a biedaczka mówiła, płacząc:

– Mój chłopcze, mój chłopcze! Wiedziałam, że ty już wszystko naprawisz, jak tylko dorośniesz.

Lecz ojciec milczał: napływ wzruszeń sparaliżował mu zupełnie mowę. I Tomek, i Madzia przerazili się, by ten szok radości nie okazał się fatalny w skutkach. Lecz przyszła wreszcie błogosławiona ulga w łzach. Szerokie piersi uniosły się, mięśnie twarzy rozluźniły i siwy mężczyzna wybuchnął głośnym łkaniem. Powoli łkanie ucichło i młynarz usiadł, chwytając oddech. Spojrzał wreszcie na żonę i powiedział łagodnie:

– Bessy, chodź no tutaj, musisz mnie teraz pocałować. Chłopiec ci wszystko wynagrodził. Może zaznasz jeszcze trochę dostatku.

Kiedy go ucałowała, a on chwilę potrzymał jej dłoń, myśli jego powędrowały znów do pieniędzy.

– Wolałbym, żebyś mi przyniósł pieniądze do obejrzenia – mówił, dotykając palcami suwerenów na stole. – Byłbym wtedy pewniejszy.

– Zobaczy je ojciec jutro – tłumaczył Tomek. – Wujaszek Deane umówił wszystkich wierzycieli na jutro „Pod Złotym Lwem” na spotkanie i zamówił dla nich obiad na godzinę drugą. Będzie tam on sam i wujek Glegg. Było to ogłoszone w „Posłańcu” w sobotę.

– A więc Wakem już wie. – Oczy pana Tullivera rozbłysły triumfalnym ogniem. – Ach – mówił przeciągle i gardłowo, wyjmując tabakierkę, jedyny luksus, na jaki sobie jeszcze pozwalał, i stukając w nią z cieniem dawnej wyzywającej miny. – Wyjdę teraz spod jego buta... chociaż będę też musiał wyjść ze starego młyna. Myślałem, że dam radę tutaj umrzeć... ale nie dam. Czy mamy w domu coś do wypicia, Bessy?

– Owszem – odparła młynarzowa, wyciągając bardzo przerzedzony pęk kluczy – jest trochę brandy, którą przyniosła mi ostatnio siostra Deane, kiedy byłam chora.

– Przynieś ją, trochę się czuję słaby.

– Tomasz, mój chłopcze – mówił mocniejszym już głosem, gdy napił się brandy z wodą – musisz do nich trzymać mowę. Powiem im, że to ty zdobyłeś większą część pieniędzy. Zobaczą, że jednak jestem uczciwy i że mam uczciwego syna. Ach, jakby Wakem chciał mieć takiego syna jak ja – pięknego chłopaka jak świeca, zamiast tego biednego połamańca! Powiedzie ci się w życiu, mój chłopcze, może nawet dożyjesz dnia, kiedy Wakem i jego syn będą od ciebie trochę niżej. Bardzo to możliwe, że cię dopuszczą do spółki, tak jak kiedyś twojego wuja Deane’a... Jesteś na prostej drodze do tego. Wtedy nic ci już nie stanie na przeszkodzie do bogactwa... A jeśli kiedy dojdziesz do pieniędzy, pamiętaj: odbierz stary młyn.

Pan Tulliver rozparł się głęboko w krześle: umysł jego, w którym tak długo nie mieszkało nic prócz gorzkiego niezadowolenia i złych przeczuć, nagle, dzięki czarnoksięstwu radości, napełnił się obrazami szczęśliwej przyszłości. Lecz jakiś delikatny głos nie pozwalał mu widzieć siebie samego w tych obrazach.

– Podaj mi rękę, chłopcze – powiedział nagle, wyciągając dłoń. – Wielka to rzecz, jeśli człowiek może być dumny ze swego syna. Ja miałem to szczęście.

Nigdy nie zaznał Tomek chwili tak cudownej jak ta, a i Madzia musiała zapomnieć o swoich zgryzotach. Tomek był dobry. W słodkiej pokorze, która przejmuje nas w chwilach prawdziwego uwielbienia i wdzięczności, czuła, że błędy, które on musiał jej wybaczać, nigdy nie zostały okupione tak, jak jego winy. Tego wieczoru nie czuła zazdrości, kiedy po raz pierwszy w oczach ojca zeszła na drugi plan.

Wiele było jeszcze gadania, nim wszyscy poszli do łóżek. Pan Tulliver chciał oczywiście usłyszeć wszystkie szczegóły handlowych perypetii Tomka, słuchał też ich z rosnącym zaciekawieniem i zachwytem. Musiał się dowiedzieć, co kto mówił przy każdej okazji, a jeśli i to możliwe, co kto myślał. Udział Boba Jakina w całej sprawie wywołał u niego specjalny wybuch sympatii dla zwycięskiej wszechwiedzy tego niezwykłego wędrownego sprzedawcy. Młodzieńcze dzieje Boba zostały rozpatrzone w zakresie, w jakim pan Tulliver je znał; i wszyscy doszli do wniosku, że ten chłopiec już wtedy zdumiewająco się zapowiadał, co jest typowe dla wszelkich wspomnień o dzieciństwie wielkich ludzi.

Dobrze się stało, że zaciekawienie opowiadaniem mogło przytłumić nieco mgliste, lecz mocne poczucie triumfu nad Wakemem; w innym wypadku mogłoby ono stać się kanałem, którym radość młynarza spłynęłaby z niebezpieczną siłą. Nawet w tej sytuacji siła ta od czasu do czasu niemal całkowicie opanowywała młynarza, co objawiało się w nagłych, niezwiązanych z opowiadaniem Tomka okrzykach.

Tego wieczoru pan Tulliver długo nie mógł zasnąć, a kiedy sen przyszedł wreszcie, pełen był żywych obrazów. O pół do szóstej rano, kiedy pani Tulliver wstawała, przestraszyła się, widząc, jak mąż ze zduszonym okrzykiem siada na łóżku i nieprzytomnym wzrokiem rozgląda się po ścianach pokoju.

– Co się stało? – zapytała młynarzowa.

Patrzył wciąż na nią zdumionym wzrokiem; wreszcie powiedział:

– Nic... Śniło mi się... czy krzyczałem?... śniło mi się, że go ucapiłem wreszcie.

Rozdział VII

DZIEŃ OBRACHUNKU

Pan Tulliver w gruncie rzeczy nie był pijakiem – lubił wypić kieliszek i nie stronił od niego, lecz nigdy nie przekraczał miary. Natura obdarzyła go porywczym, Hotspurowskim temperamentem, który potrafił się rozgrzać bez pomocy ognistego płynu; wystarczało mu wrodzonej popędliwości na każdą okazję. Prośba jego o brandy z wodą wskazywała tylko, że zbyt nagła radość była groźnym wstrząsem dla ciała wycieńczonego czteroletnim ponurym mrokiem i niezwykłym dlań ciężkim losem. Lecz gdy minął pierwszy moment słabości, zdawało się, że rosnące podniecenie dodaje sił młynarzowi. Następnego dnia, kiedy usiadł do stołu z wierzycielami, oczy miał błyszczące, a policzki czerwone, przejęty świadomością, że znowu będzie człowiekiem szanowanym i cenionym. Wyglądał teraz jak dumny, pewny siebie, obdarzony gorącym sercem i gorącym temperamentem Tulliver z dawnych czasów. Nie uwierzyłby w to nikt, kto widział go tydzień temu, jadącego konno; głowę trzymał zwieszoną, a na każdego, kto mu się natrętnie wpychał przed oczy, rzucał szybkie, niechętne spojrzenia. Tak zwykle wyglądał od czterech lat, odkąd zwaliła się nań świadomość klęski i zadłużenia. Teraz wygłosił mowę i prawił z dawną werwą i pewnością siebie o swych uczciwych zasadach, napomknął o łajdakach i o losie, który zawsze był przeciwko niemu, lecz który został w pewnej mierze pokonany ciężką pracą, z pomocą syna – zakończył zaś opowieścią, jak Tomek zdobył większą część potrzebnych pieniędzy. Lecz irytacja i wrogie poczucie triumfu przygasły na chwilę pod wpływem ojcowskiej dumy i radości, bo, kiedy wzniesiono zdrowie Tomka, a wujaszek Deane powiedział przy okazji parę słów pochwały pod adresem charakteru i zachowania siostrzeńca, chłopiec wstał i powiedział jedyną w swoim życiu mowę. Trudno było o krótszą – podziękował panom za zaszczyt, jaki mu uczynili. Był również szczęśliwy, że mógł pomóc ojcu dowieść jego uczciwości i zdobyć znowu uczciwe nazwisko, a ze swojej strony ma nadzieję, że nigdy tego dzieła nie przekreśli i nazwiska nie zhańbi. Brawa, jakie po tym nastąpiły, były tak głośne, a Tomek wyglądał tak godnie i jednocześnie taki był ładny i wysoki, że pan Tulliver tonem wyjaśnienia informował swych przyjaciół z prawej i z lewej, iż wydał grube pieniądze na edukację syna.

O piątej godzinie towarzystwo rozeszło się całkowicie trzeźwe. Tomek pozostał w St. Ogg’s, miał bowiem jeszcze coś do załatwienia, a pan Tulliver wsiadł na konia, by wrócić do domu i opowiedzieć te pamiętne wydarzenia „biednej Bessy i dziewuszce”. Podniecenie jego nie było prawie wcale skutkiem doskonałej uczty czy alkoholu, lecz mocnego wina triumfalnej radości. Nie wybierał dzisiaj bocznych zaułków, lecz jechał wolno z podniesioną głową i jasnym wejrzeniem główną ulicą cały czas aż do mostu. Dlaczego nie spotkał przypadkiem Wakema? Złość, że się tak akurat nie złożyło, zaczęła go ogarniać coraz mocniej. Może Wakem wyjechał dzisiaj z miasta specjalnie po to, by nie słyszeć i nie widzieć tych znakomitych wydarzeń, które na pewno ukłułyby go boleśnie. Gdyby Wakem go spotkał, pan Tulliver spojrzałby mu prosto w oczy, a łotr może by się trochę speszył tą chłodną, nieco wyniosłą arogancją. Wkrótce dowie się, że uczciwy człowiek nie będzie mu dłużej służył i użyczał swego uczciwego imienia, by zapełniać kieszenie już i tak pełne nieuczciwych zysków. Może szczęście zaczyna się odwracać? Może diabeł nie zawsze trzyma w pazurach najlepsze karty?

Podniecając się coraz bardziej, pan Tulliver zbliżał się do bramy podwórzowej młyna Dorlcote. Był już wystarczająco blisko, by dojrzeć dobrze znaną postać wyjeżdżającą z bramy na pięknym, karym koniu. Spotkali się o pięćdziesiąt jardów od bramy, między wysokim brzegiem a wielkimi kasztanami i wiązami.

– Tulliver – zaczął gwałtownie Wakem tonem bardziej niż zwykle wyniosłym. – Cóż wy robicie za błazeństwa, żeby tyle pieniędzy marnować na te najdalsze pola! Mówiłem wam, co z tego będzie, ale tacy jak wy nigdy nie nauczą się uprawiać roli według jakiejś metody.

– Tak? – zawołał Tulliver, natychmiast rozgorzały wewnętrznie – to weź sobie do gospodarowania kogoś, kto się będzie prosił o naukę.

– Piliście chyba? – Wakem naprawdę wierzył, że w tym tkwi przyczyna czerwonej twarzy i błyszczących oczu młynarza.

– Nie, nie piłem. Nie potrzebuję picia, by się zdecydować, że dłużej nie będę służył pod łajdakiem.

– Doskonale. Możecie wobec tego opuścić moje grunta jutro. A teraz milcz, zuchwalcze, i daj mi przejechać! (Tulliver ustawił konia w poprzek drogi, zamykając Wakemowi przejście).

– Nie, nie dam ci przejechać! – zawołał Tulliver, nieprzytomny z wściekłości. – Najpierw ci powiem, co o tobie myślę. Jesteś za wielki łajdak, żeby cię warto było wieszać... jesteś...

– Puszczaj, chamie, bo inaczej przejadę po tobie!

Pan Tulliver spiął konia ostrogami i podniósłszy bat, ruszył naprzód. Koń Wakema stanął dęba i przechylając się, zrzucił jeźdźca z siodła bokiem na ziemię. Wakem miał na tyle przytomności umysłu, by natychmiast puścić wodze, a koń cofnął się parę kroków i stanął, jeździec mógł więc podnieść się i siąść z powrotem, bez większych konsekwencji jak silny wstrząs i kilka sińców. Lecz nim zdążył się podnieść, Tulliver również zeskoczył z konia. Na widok znienawidzonego od dawna, zwycięskiego wroga, który leżał teraz, zdany na jego łaskę, młynarza ogarnął szał triumfalnej mściwości, dając mu jakąś nadludzką ruchliwość i siłę. Rzucił się na Wakema, który właśnie starał się podnieść na nogi, przytrzymał go za lewe ramię tak, by cały ciężar wroga przeniósł się na jego prawe ramię leżące na ziemi, i okładał go zaciekle po plecach szpicrutą. Wakem krzyczał o pomoc, lecz pomoc nie nadchodziła. Wtem rozległ się krzyk kobiecy i potem wołanie: – Ojcze, ojcze! – Nagle Wakem poczuł, że coś powstrzymało rękę Tullivera, bo smaganie ustało, a uścisk na jego ramieniu zelżał.

– Wynoś się, ty! – krzyknął ze złością Tulliver. Lecz nie mówił tego do Wakema. Adwokat podniósł się wolno, a odwróciwszy głowę zobaczył, że ręce Tullivera powstrzymała dziewczyna – a raczej strach, by jej nie uderzył. Przyczepiła się do niego z całą siłą młodości.

– Łukaszu, mamo, przyjdźcie pomóc panu Wakemowi! – wołała Madzia, słysząc wreszcie upragnione kroki.

– Pomóż mi dosiąść tego niższego konia – powiedział Wakem do Łukasza – może jakoś mi się uda, chociaż, niech to diabli, to ramię jest chyba wywichnięte.

Z pewnym trudem wciągnięto Wakema na konia Tullivera. Odwrócił się wtedy do młynarza i powiedział z wściekłością: 

– Pożałujesz tego, mój panie. Twoja córka jest świadkiem, żeś mnie napadł.

– Nic mnie to nie obchodzi – odparł młynarz chrapliwym, wściekłym głosem – idź, pokaż im swoje plecy i powiedz, że cię obiłem. Powiedz, że wyrównałem trochę rachunków na tym świecie.

– Jedź ze mną do domu na moim koniu – rozkazał Wakem Łukaszowi. – Przez prom w Tofton, nie przez miasto.

– Tatusiu, chodź do domu – błagała Madzia. Potem widząc, że Wakem odjechał i że nie ma już mowy o żadnych szaleństwach, rozluźniła uścisk i wybuchnęła histerycznym łkaniem, podczas gdy pani Tulliver stała w milczeniu, trzęsąc się ze strachu. Wtem Madzia zdała sobie sprawę, że chociaż puściła ojca, on zaciska ręce coraz mocniej i opiera się na niej. Zdumienie uciszyło jej płacz.

– Czuję się... słabo... – powiedział. – Pomóż mi wejść, Bessy. W głowie mi się kręci... i boli...

Powoli wszedł do domu podpierany przez żonę i córkę i zwalił się na swój fotel. Prawie fioletowy rumieniec ustąpił teraz miejsca bladości. Ręce miał zimne.

– Chyba lepiej posłać po doktora – powiedziała młynarzowa.

Wydawało się, że jest zbyt słaby i obolały, by to słyszeć, ale gdy żona mówiła do Madzi: – Idź i poślij kogoś po doktora – spojrzał na nią z pełnym zrozumieniem i powiedział: – Doktor? Nie... nie doktor. Tylko głowa – to wszystko. Pomóż mi się położyć do łóżka.

Smutny to był koniec dnia, który wstał dla nich wszystkich jako początek lepszych czasów. Lecz z mieszanego ziarna musi być mieszany plon.

Tomek wrócił w pół godziny po tym, jak ojciec położył się do łóżka. Przyprowadził ze sobą Boba Jakina, który przyszedł pogratulować „panu starszemu” nie bez pewnej zrozumiałej dumy, boć i on przecie miał swój udział w odmianie fortuny panicza Tomka, ten zaś myślał, że nic nie sprawi ojcu większej przyjemności niż zakończenie dnia rozmową z Bobem. Teraz jednak Tomek mógł spędzić wieczór tylko na ponurych przypuszczeniach, jakie będą smutne konsekwencje tego szalonego wybuchu długo skrywanej ojcowskiej nienawiści. Kiedy usłyszał bolesną wiadomość, usiadł w milczeniu. Nie miał ani nastroju, ani ochoty do opowiadania matce i siostrze o obiedzie, zresztą nawet ich to wcale teraz nie obchodziło. Niewątpliwie nić ich życia tak dziwnie została skręcona, że nie mogli zaznać radości bez smutku jednocześnie. Tomek gnębił się myślą, że jego bezprzykładne wysiłki zawsze muszą być niweczone przez złe postępki innych. Madzia przeżywała wciąż na nowo straszną chwilę, w której skoczyła, by powstrzymać rękę ojca – napełniały ją też mgliste, wstrząsające przeczucia tych okropności, które jeszcze nadejdą. Żadne z całej trójki nie miało specjalnych obaw co do stanu zdrowia pana Tullivera, nic nie wskazywało na możliwość powtórzenia się groźnego ataku. Wydawało się, że to tylko rezultat gwałtownych wzruszeń i wysiłku oraz wielu godzin niezwykłego podniecenia. Odpoczynek pewno wróci mu zdrowie.

Tomek zasnął szybko, zmęczony dniem pełnym wrażeń. Wydawało mu się, że położył się przed chwilą, kiedy zobaczył w szarym świetle ranka matkę stojącą przy jego łóżku.

– Wstawaj, chłopcze, natychmiast. Posłałam po doktora, a ojciec chce, żebyś przyszedł do niego zaraz z Madzią.

– Czy jest gorzej, mamo?

– Całą noc chorował bardzo, ale to tylko głowa, i nie mówił, że jest gorzej, aż wtem nagle powiedział: „Bessy, przyprowadź dzieci. Powiedz, żeby się spieszyły”.

W chłodnym, szarym świetle Madzia i Tomek ubrali się spiesznie i prawie jednocześnie stanęli u drzwi ojca. On czekał na nich z wyrazem bólu na twarzy, lecz w oczach jego była ostra czujność i przytomność. Pani Tulliver stała u nóg posłania, przerażona i drżąca; wyglądała na starą i zmęczoną kobietę po nieprzespanej nocy. Madzia pierwsza była przy łóżku, lecz oczy ojca skierowały się ku Tomkowi, który podszedł i stanął przy siostrze.

– Tomek, chłopcze... przyszło wreszcie na mnie i już się nie podniosę... Nie dla mnie ten świat... Ale ty zrobiłeś, co mogłeś, żeby się trochę wszystko wyrównało. Podaj mi rękę jeszcze raz, nim od was pójdę.

Ojciec i syn podali sobie dłonie i przez chwilę patrzyli na siebie. Potem odezwał się chłopiec, starając się mówić mocnym głosem:

– Czy masz jakieś życzenie, ojcze... które mógłbym wypełnić, kiedy...

– Tak, chłopcze... Staraj się odebrać stary młyn.

– Tak, ojcze.

– I matka... staraj się wynagrodzić jej, jak tylko będziesz mógł, to, że nie miałem szczęścia... I dziewuszka...

Ojciec odwrócił oczy ku Madzi z jeszcze żywszym spojrzeniem, a ona, czując, że jej serce pęka, padła na kolana, by znaleźć się bliżej tej kochanej, zniszczonej latami twarzy, która zawsze była blisko niej przez długie lata, jako symbol najwyższej miłości i najcięższej próby.

– Musisz dbać o nią, Tomku... Nie martw się, dziewuszko... Przyjdzie ktoś, kto cię będzie kochał i stał po twojej stronie... Musisz być dla niej dobry, chłopcze. Ja byłem dobry dla mojej siostry. Chodź no, Bessy... Starczy ci jakoś na murowany grób, Tomku, żebyśmy mogli leżeć razem z twoją matką.

Nie patrzył na nich, kiedy to mówił, i przez kilka minut leżał w milczeniu, a oni stali, spoglądając na niego, bojąc się poruszyć. Światło dzienne jaśniało coraz bardziej; mogli teraz dostrzec, że na twarzy jego zbiera się jakaś ociężałość, a mgła zasnuwa mu oczy. Wreszcie spojrzał na Tomka i rzekł:

– I na mnie przyszła kolej... stłukłem go. Nie było w tym nic złego. Nigdy nie chciałem niczego, co byłoby złe.

– Ale, tatusiu, tatusiu drogi – niewymowny niepokój górował teraz nad bólem Madzi – przebaczasz mu, prawda? Przebaczasz mu teraz na zawsze.

Nie, odwrócił ku niej oczu, lecz odparł:

– Nie, moja dziewuszko, nie przebaczam mu... Cóż z przebaczenia? Nie mogę kochać łotra...

Głos jego stał się ochrypły, lecz młynarz chciał powiedzieć coś jeszcze i wciąż poruszał ustami, daremnie usiłując przemówić. Wreszcie słowa utorowały sobie drogę:

– Czy Bóg przebacza łotrom?... ale jeśli tak, to nie będzie dla mnie surowy...

Ręce jego poruszały się niespokojnie, jakby chciał zrzucić nimi jakiś przygniatający go ciężar. Kilka razy usłyszeli urywane jakieś słowa:

– Nie dla mnie... ten świat... uczciwy człowiek... zagadka...

Wkrótce słowa zmieniły się w pomruk, oczy przestały rozróżniać kształty; potem zapanowała ostateczna cisza.

Ale nie śmierć. Przez godzinę lub więcej pierś podnosiła się, ostry, ciężki oddech stopniowo słabł, a na czole zbierała się zimna rosa.

Wreszcie zapanował całkowity spokój i prostą duszę biednego Tullivera na zawsze przestała nękać bolesna zagadka świata.

Nadeszła pomoc: przyszedł Łukasz z żoną i doktor Turnbull, zbyt późno, by powiedzieć co innego, jak: „To jest śmierć”.

Tomek i Madzia zeszli razem na dół do pokoju, gdzie fotel ojca stał pusty. Oczy ich zwróciły się jednocześnie ku temu samemu miejscu, a Madzia powiedziała:

– Tomku, przebacz mi, kochajmy się zawsze, zawsze! – Objęli się ramionami i płakali razem.

Księga szósta

WIELKIE KUSZENIE

Rozdział I

DUET W RAJU

Ten pięknie umeblowany salon z doskonałym fortepianem, który teraz stał otwarty, i z ładnym widokiem na ogród opadający ku brzegom Flossy i na składzik z łódkami – to salon pana Deane’a. Ta zgrabniutka w żałobną suknię odziana młoda dama, o jasnych lokach opadających na kolorowy haft, przy którym pracowicie poruszają się jej paluszki, to oczywiście Lucy Deane. Wytworny młodzieniec, wychylający się z fotela, by strzyc nożyczkami przed krótko podciętą brodą spaniela, co leży u stóp młodej damy – to nie kto inny jak pan Stefan Guest, którego pierścień brylantowy, różane perfumy oraz nonszalanckie rozleniwienie o godzinie dwunastej w południe są wdzięcznymi i wonnym rezultatem posiadania największej olejarni i najruchliwszych doków w St. Ogg’s. Cała ta historia z nożyczkami pozornie wydaje się błaha, lecz wy spostrzegacie natychmiast, że ma ona pewien cel, dzięki któremu jest godna tego młodego człowieka o dużej głowie i długich rękach i nogach. Lucy bowiem potrzebuje nożyczek i musi, choćby nie wiem jak nie miała na to chęci, odrzucić do tyłu swoje loki, unieść łagodne, orzechowe oczy, uśmiechnąć się żartobliwie do twarzy, która znajduje się teraz prawie na poziomie jej kolan, i wyciągając małą jak muszla, różową dłoń, powiedzieć:

– Poproszę moje nożyczki, jeżeli możesz wyrzec się tej wielkiej przyjemności dokuczania mojemu biednemu Minny.

Okazuje się, że wstrętne nożyczki zsunęły się zbyt daleko poza kostki palców i Herkules bezradnie wyciąga schwytaną w pułapkę dłoń.

– Żeby te nożyczki... Źle mi się nasunęły na palce. Proszę, ściągnij mi je z ręki.

– Ściągnij je sam drugą ręką – odpowiada figlarnie panna Lucy.

– Och, musiałbym to zrobić lewą ręką. Nie jestem mańkutem.

Lucy śmieje się i delikatnie ściąga nożyczki małymi paluszkami, co oczywiście skłania pana Stefana do powtórzenia wszystkiego da capo. Czeka więc znowu na uwolnienie go od nożyczek po to, by je natychmiast zabrać.

– O, nie – Lucy wsunęła nożyczki za pasek – nie dostaniesz już moich nożyczek, i tak je prawie zepsułeś. No, nie drażnij znowu Minny. Usiądź porządnie i zachowuj się przyzwoicie, to powiem ci wielką nowinę.

– Jakaż to nowina? – zapytał Stefan, rzucając się głęboko w fotel i przewieszając rękę przez róg oparcia. Mógłby tak pozować do portretu, z którego spoglądałby na nas ognistym, lecz i trochę sceptycznym wzrokiem spod mocno zarysowanych, równych brwi dwudziestopięcioletni młodzieniec o dość uderzającej powierzchowności, kwadratowym czole i krótko przystrzyżonych, kasztanowatych włosach, prostych, lecz lekko falujących na końcach, jak gruby snop żyta. – Czy to bardzo ważna wiadomość?

– Tak, bardzo. Zgadnij.

– Masz zamiar zmienić dietę Minny i dawać mu trzy biszkopty maczane w jednej małej łyżeczce śmietanki dziennie.

– Zupełnie źle.

– No, więc doktor Kenn miał kazanie przeciwko bufiastym rękawom, a wy, kobiety, wysłałyście do niego petycję, tłumacząc mu: „Trudna to nauka – któż taką zniesie?”.

– Wstydziłbyś się! – zawołała Lucy, sznurując poważnie usta. – Nie dowodzi to bystrości, żeś nie odgadł mojej nowiny, bo ona jest związana z czymś, o czym ci niedawno mówiłam.

– Ale mówiłaś mi niedawno o tylu rzeczach! Czy w swojej kobiecej tyranii wymagasz, bym wiedział natychmiast, o co chodzi, tylko dlatego, że jest to jedna z wielu rzeczy, o których mówiłaś?

– Wiem, że uważasz mnie za głuptasa.

– Uważam cię za osobę absolutnie czarującą.

– A głupota jest częścią mojego uroku?

– Tego nie powiedziałem.

– Ale wiem, że lubisz, by kobiety nie miały własnego zdania. Zdradził cię Filip Wakem... powiedział to kiedyś, kiedy ciebie nie było.

– Och, wiem, że jeśli chodzi o to, Filip mocno obstaje przy swoim zdaniu. Robi z tego jakąś osobistą historię. Myślę, że musi się kochać i tęsknić za nieznaną damą, jakąś egzaltowaną Beatrycze, którą poznał za granicą.

– Ale, ale – Lucy przerwała swoją robotę – właśnie mi przyszło do głowy, że nie dowiedziałam się wcale, czy moja kuzynka Madzia nie będzie się sprzeciwiała spotkaniom z Filipem, tak jak jej brat. Tomek nie wejdzie do pokoju, w którym jest Fil, jeśli wie, że go tam spotka. Może z Madzią będzie to samo i nie będziemy mogli śpiewać na głosy, prawda?

– Co! Twoja kuzynka przyjedzie tu i będzie z tobą mieszkać? – zawołał Stefan z wyrazem lekkiego niepokoju.

– Tak, to jest właśnie nowina, o której zapomniałeś. Rzuca posadę, którą zajmowała, biedaczka, prawie przez dwa lata, od śmierci ojca, i zamieszka ze mną na miesiąc czy dwa – na dużo miesięcy, mam nadzieję.

– I ja mam się cieszyć z tej wiadomości?

– O, wcale nie – odparła Lucy z lekką urazą. – Ja się cieszę, ale to, oczywiście, nie jest powód do twojej radości. Nie ma na świecie dziewczyny, którą kochałabym tak mocno jak Madzię.

– I po jej przyjeździe będziecie zapewne nierozłączne. Nie ma dla mnie nadziei na tête-à-tête z tobą, chyba że jej znajdziesz wielbiciela, który będzie z nią od czasu do czasu uciekał. Co jest źródłem tej niechęci do Filipa? Może on przyszedłby nam z ratunkiem?

– To kłótnia rodzinna z ojcem Filipa. Było to, zdaje się, w bardzo przykrych okolicznościach. Nigdy tego nie mogłam dobrze zrozumieć ani też nie dowiedziałam się wszystkiego. Mój wujaszek Tulliver nie miał szczęścia i stracił cały swój majątek i wydaje mi się, że uważał, iż pan Wakem był za to w jakiś sposób odpowiedzialny. Pan Wakem kupił młyn Dorlcote, stary dom wujaszka, gdzie on zawsze mieszkał. Musisz chyba pamiętać wujaszka Tullivera?

– Nie – odparł Stefan z obojętnością, w której kryło się nieco pychy. – Słyszałem często to nazwisko i chyba znałem go z widzenia, ale nie łączyłem z tym nazwiskiem jego osoby. Znam połowę twarzy i nazwisk w sąsiedztwie i nie potrafię ich ze sobą połączyć.

– To był człowiek o bardzo porywczym usposobieniu. Pamiętam, że jak byłam mała i jeździłam w odwiedziny do moich kuzynów, wujaszek zawsze mnie przerażał, bo mówił tak, jakby się gniewał. Tatuś mi opowiadał, że tego właśnie dnia, w którym wujaszek umarł, doszło do strasznej kłótni między nim a panem Wakemem, ale to zatuszowano. Wtedy, kiedy ty byłeś w Londynie. Tatuś mówi, że wujaszek pod wieloma względami nie miał racji: był tak okropnie zgorzkniały. Ale dla Tomka i Madzi wszystkie te wspomnienia są oczywiście bardzo bolesne. Mieli tyle, tyle kłopotów! Sześć lat temu Madzia uczyła się ze mną na pensji, a kiedy zaczęły się nieszczęścia ojca, zabrano ją stamtąd i myślę, że od tego czasu nie zaznała żadnej radości. Po śmierci wujaszka wzięła jakąś okropną posadę w szkole, bo postanowiła być niezależna i nie mieszkać z ciocią Pullet, ja zaś nie mogłam jej wtedy zaprosić, bo mamusia kochana tak bardzo wtedy chorowała i było nam tak smutno. Dlatego właśnie chcę, żeby do mnie teraz przyjechała i miała długie, długie wakacje.

– Bardzo to z twojej strony rozkoszne i anielskie – oświadczył Stefan, spoglądając na nią z uśmiechem uwielbienia. – Tym bardziej jeśli ta panna ma talenta konwersacyjne swojej mamy.

– Biedna cioteczka! Jakiś ty okrutny, żeby się z niej naśmiewać! Tak mi przecież ogromnie pomaga. Cudownie prowadzi dom – o wiele lepiej niż ktokolwiek obcy – i była mi wielką pomocą podczas choroby mamusi.

– Tak, lecz jeśli mówimy o towarzystwie, wolałoby się, żeby ją zastępowały ciastka śmietankowe i wiśnie w lukrze jej roboty. Dreszcz mnie przejmuje na myśl, że jej córka zawsze tu będzie siedziała – zamiast wysyłać równie apetycznych pełnomocników. Tłusta, milcząca blondynka o okrągłych, niebieskich oczach, które wciąż będzie w nas wlepiała.

– O, tak – zawołała Lucy, śmiejąc się psotnie i klaszcząc w ręce. – Wypisz, wymaluj, kuzynka Madzia. Chyba ją znasz?

– Nie, nigdy jej nie widziałem, zgaduję tylko, jak musi wyglądać córka pani Tulliver. Jeśli do tego przegna Filipa, naszego jedynego tenora, to będzie dodatkowy kłopot.

– Mam nadzieję, że do tego nie dojdzie. Chyba poproszę cię, żebyś zaszedł do Filipa i powiedział mu, że Madzia jutro przyjeżdża. On zdaje sobie sprawę z niechęci Tomka i zawsze trzyma się od niego z daleka. Zrozumie więc, jeśli mu powiesz, że proszę, by nie przychodził, póki do niego nie napiszę.

– Myślę, że lepiej będzie, jeśli dasz mi dla niego jakiś miły liścik. Filip jest taki wrażliwy i najmniejsza drobnostka może go wypłoszyć na zawsze – trudno go będzie namówić, żeby znowu przyszedł. Nigdy go nie mogę przekonać, by przyszedł do naszego domu, zdaje mi się, że nie lubi moich sióstr. Tylko twoja czarodziejska ręka potrafi ugłaskać jego nastroszone piórka.

Stefan ujął małą rączkę, która wysuwała się właśnie do stołu, i lekko dotknął jej ustami. Mała Lucy była bardzo dumna i szczęśliwa. Znajdowali się w tym stadium zalotów, które jest najpiękniejszym okresem rozkwitu uczuć, kiedy obydwoje pewni są nawzajem swojej miłości, lecz nie zaręczyli się jeszcze oficjalnie; wszystko jest tylko oparte na wspólnym jasnowidztwie, a najbardziej pospolite słowo, najmniejszy gest wysubtelnia się w radosny dreszcz, delikatny i cudowny jak podmuch jaśminowego zapachu. Otwartość zaręczyn stępia cienkie ostrze subtelności: jest jak gałęzie jaśminu ścięte i ofiarowane w wielkim bukiecie.

– Ale to doprawdy dziwne, żeś mógł tak celnie odgadnąć wygląd i zachowanie Madzi – powiedziała przebiegła Lucy, wstając, by przejść do biureczka. – Przecież mogła być podobna do swojego brata, a Tomek nie ma okrągłych oczu, no i trudno powiedzieć, żeby wlepiał wzrok w kogokolwiek.

– On jest chyba podobny do ojca: wygląda na dumnego jak diabli. Ale mimo to nie uważałbym go za najprzyjemniejsze towarzystwo.

– Lubię Tomka. Dał mi Minny, kiedy straciłam Lola, i tatuś też go bardzo lubi. Powiada, że Tomek ma ogromnie mocne zasady. Przecież to dzięki niemu jego ojciec mógł spłacić swoje długi przed śmiercią.

– Ach, tak, coś mi się obiło o uszy. Słyszałem, jak twój i mój ojciec mówili o tym niedawno po obiedzie, podczas jednej z tych niekończących się rozmów o interesach. Mają zamiar coś tam zrobić dla młodego Tullivera: uratował ich od dużych strat, wracając do domu w jakiś cudowny sposób, jak Turpin, żeby im przywieźć wiadomość o zawieszeniu wypłat w jakimś banku czy coś takiego. Ale byłem wtedy trochę senny.

Stefan wstał i leniwym krokiem podszedł do pianina, podśpiewując falsetem Wdzięczną towarzyszkę i przeglądając tom Stworzenia świata rozłożony na podstawce do nut.

– Chodź i zaśpiewaj to – poprosił, widząc, że Lucy wstaje.

– Co? Wdzięczną towarzyszkę? To chyba nie na twój głos.

– Nic nie szkodzi, za to wspaniale odpowiada moim uczuciom, a to, jakby się Filip na pewno ze mną zgodził, jest podstawowym warunkiem dobrego śpiewu. Zauważyłem, że tego zdania są na ogół mężczyźni obdarzeni miernym głosem.

– Niedawno Filip zaczął okropnie krytykować Stworzenie świata – mówiła Lucy, siadając do pianina. – Mówił, że w tym jest przesłodzona grzeczność i fałszywe pochlebstwo, jakby utwór został napisany na uroczystość urodzin wielkiego księcia niemieckiego.

– Och, też pomysły! Filip to upadły, zgorzkniały Adam. A my jesteśmy Adamem i Ewą w raju, przed upadkiem. No, proszę, teraz recitativo ze względu na morał. Ty będziesz śpiewała o obowiązkach kobiety: I z posłuszeństwa płynie me szczęście i duma.

– Och, nie będę szanowała Adama, który tak opóźnia tempo jak ty – śmiała się Lucy, zaczynając duet.

Z pewnością jedyne zaloty, nie wstrząsane wątpliwościami czy obawami, to zaloty, w których kochankowie mogą śpiewać razem. Poczucie wzajemnego dopasowania, płynące z dwóch głębokich niskich nut, które akurat we właściwym momencie wypełniają oczekiwanie srebrnego sopranu; z pełnej zgodności zniżających się tercji i kwint, z ułożonego z góry miłosnego pościgu fugi – ta świadomość może zastąpić każdą bezpośrednią chęć namiętnego porozumienia. Kontralt wcale nie będzie chciał prawić nauczek basowi, tenor nie będzie przeczuwał kłopotliwych braków tematu do rozmowy podczas wieczoru, spędzanego z uroczym sopranem. Zwłaszcza na prowincji, gdzie w owych odległych czasach muzyka była rzadkością, ludzie, kochający muzykę, nie mogli nie zakochać się w sobie. Nawet sprawom politycznym groziło w podobnych okolicznościach zejście w cień – i skrzypce, wierne zgniłym okręgom wyborczym, musiały ulec pokusie i zbratać się, wbrew zasadom, z reformatorską wiolonczelą. W podobnym wypadku słowiczy sopran i głęboki bas, śpiewając:

Przy tobie rozkosz zawsze nowa,

Przy tobie szczęście wiecznie trwa...

wierzyli w to, co śpiewali, tym bardziej że to śpiewali.

– A teraz wspaniała pieśń Rafaela – prosiła Lucy, kiedy skończyli duet. – Twoje „wielkie zwierzęta” to prawdziwa doskonałość.

– Brzmi to jak komplement – oświadczył Stefan, spoglądając na zegarek. – Na Boga, prawie wpół do drugiej. No dobrze, zaśpiewam jeszcze to.

Z cudowną łatwością Stefan dobywał głębokie tony imitujące stąpanie wielkich zwierząt, lecz gdy śpiewak ma dwoje słuchaczy, wrażenia mogą być podzielone. Właścicielka psa była zachwycona, lecz Minny, który natychmiast, kiedy śpiew się rozpoczął, obwarował się, drżąc cały, w swoim koszyku, teraz, gdy rozległy się grzmiące tony, okazał swoje zdegustowanie w sposób zupełnie wyraźny: wyskoczył z koszyka i uciekł pod najdalszą etażerkę. Było to najwłaściwsze miejsce, gdzie mały pies może oczekiwać końca świata.

– Adieu, wdzięczna towarzyszko – żegnał się Stefan, zapinając surdut, gdy skończył śpiewać, i uśmiechając się z wyżyn swojego wzrostu i z miną opiekuńczego wielbiciela do małej damy siedzącej przy pianinie. – Moje szczęście nie trwa wiecznie, bo muszę pędzić do domu. Obiecałem, że będę na obiedzie.

– Wobec tego nie zajdziesz do Filipa? Ale to nic nie szkodzi, napisałam mu wszystko w liściku.

– Jutro będziesz na pewno zajęta swoją kuzynką?

– Tak, urządzamy małą uroczystość rodzinną. Tomek, mój kuzyn, przyjdzie do nas na obiad i biedna cioteczka będzie miała po raz pierwszy swoje dzieci razem. Będzie strasznie miło. Ciągle o tym myślę.

– Ale mogę przyjść pojutrze?

– O, tak, przyjdź, żebym cię mogła przedstawić Madzi – chociaż trudno pomyśleć, że jej nie znasz, tak świetnie przecież ją opisałeś.

– A więc do widzenia.

Lekki uścisk rąk, krótkie spojrzenie w oczy... Nieraz po takim pożegnaniu mała dama zostawała z rumieńcem na policzkach i uśmiechem na ustach, który nie ustępował nawet, gdy drzwi zamknęły się za wychodzącym; lubiła wtedy chodzić tam i z powrotem po pokoju, zamiast zająć się spokojnie swym haftem czy też inną rozsądną i kształcącą robótką. Taki to miało wpływ na Lucy, a mam nadzieję, że nie będziecie uważali za dowód wygórowanej i tłumiącej inne uczucia próżności, iż spoglądała w wiszące nad kominkiem lustro za każdym razem, kiedy koło niego przechodziła. Można uznać, że chęć stwierdzenia, iż człowiek przez kilka ostatnich godzin nie wyglądał jak strach na wróble, wypływa z chwalebnych względów dla estetycznych uczuć bliźnich. Lucy zaś miała tyle dobrych chęci w stosunku do bliźnich, że gotów jestem powiedzieć, iż nawet jej drobne, egoistyczne pragnienia były nimi nasycone. A są przecież ludzie, znani wam nawet, których słabowite dobre chęci mają wyraźny i nawet nieprzyjemny posmak egoizmu. Nawet teraz, gdy tak chodzi po pokoju, a jej dziewczęce serduszko trzepoce się triumfalnie na myśl, że jest kochana przez osobę, co w jej małym światku zajmuje najważniejsze miejsce, nawet teraz możecie dostrzec w jej orzechowych oczach mieszkającą tam stale promienną, słoneczną dobroć, w której zatracają się zupełnie te chwilowe i nieszkodliwe błyski osobistej próżności. Jeśli zaś jest szczęśliwa na myśl o swym wybranym, to dlatego, że wspomnienie o nim łączy się z wszystkimi dobrymi uczuciami i czynami, którymi Lucy zapełnia swoje spokojne dnie. Nawet teraz jej myśli biegną co chwila innym torem, przez co wydaje nam się, że przepełniają ją jednocześnie dwojakie uczucia i wrażenia; od Stefana myśl jej wybiega ku przygotowaniom, jakich nie dokończyła jeszcze w pokoju Madzi. Madzia będzie przyjmowana jak najwspanialszy gość, nie, nawet lepiej, bo będzie miała w swojej sypialni najładniejsze sztychy i rysunki Lucy, a na stole najpiękniejszy bukiet wiosennych kwiatów. Madzia ucieszy się z tego – ona tak lubi ładne rzeczy. A biedna ciocia Tulliver, z którą nikt się nie liczy! Jakże się ona zdziwi i ucieszy, kiedy dostanie czepeczek ze wspaniałego materiału i kiedy zostanie wzniesiony toast na jej cześć – Lucy musiała jeszcze w tej sprawie zawiązać wieczorem spisek z ojcem. Jasne więc, że nie miała wiele czasu, by długo marzyć o swojej szczęśliwej miłości. Z tą myślą skierowała się ku drzwiom, ale nagle stanęła.

– Co się stało, Minny? – Pochyliła się, słysząc skowyt małego czworonoga, i uniosła jedwabistą jego główkę do swego różowego policzka. – Myślałeś, że pójdę bez ciebie? Chodź, odwiedzimy Sindbada.

Sindbad był to kasztanek Lucy, którego zawsze karmiła z ręki, kiedy biegał po wybiegu. Ogromnie lubiła karmić zależne od człowieka istoty i znała najrozmaitsze upodobania wszystkich zwierząt w domu. Rozkoszowała się cichym szmerem, jaki wydaje ziarno rozłupywane dziobkami kanarków, bardzo zajętych świeżym jadłem, i odgłosami gryzienia pewnych zachwyconych jedzeniem zwierząt, które, aby Lucy nie wydała się zbyt pospolita, nazwę tutaj „bardziej oswojonymi gryzoniami”.

Czy więc Stefan Guest nie miał racji, kiedy powziął ostateczną decyzję, że ta szczupła osiemnastoletnia dziewczyna będzie odpowiednią dlań żoną? Małżeństwa z taką kobietą mężczyzna zwykle nie żałuje. Jest kochająca i dbała o inne kobiety, nie składa judaszowskich pocałunków, wypatrując przy tym z radością defektów u osób tej samej płci – wprost przeciwnie, potrafi odczuć lub dostrzec ukryte smutki i zmartwienia innych kobiet i zgotować im radość drobnymi, długo obmyślanymi przyjemnościami. Może jednak głównym przedmiotem jego uwielbienia nie były te właśnie tak rzadkie jej zalety – może pochwalał swój własny wybór przede wszystkim dlatego, że nic w niej nie wydawało mu się uderzająco nieprzeciętne. Mężczyzna lubi, żeby jego żona była ładna; tak, Lucy była ładna, ale znowu nie oszołamiająco ładna. Mężczyzna lubi, by jego żona była wykształcona, łagodna, czuła i niegłupia – wszystkie te cechy posiadała Lucy. Stefan nie zdziwił się wcale, kiedy stwierdził, że jest w niej zakochany, i wiedział, że zrobił doskonały wybór, stawiając Lucy wyżej od panny Leyburn, córki posła z tego okręgu, chociaż Lucy była tylko córką drobnego udziałowca firmy ojca. Musiał tym wywołać i przezwyciężyć lekką niechęć i rozczarowanie swego ojca i sióstr. Ta okoliczność wielu młodym ludziom daje miłe poczucie własnej ważności. Stefan zdawał sobie sprawę, że ma dość rozsądku i odpowiednią niezależność finansową, by wybrać sobie żonę, która mogłaby go uszczęśliwić, i nie musi zważać na żadne inne względy. Miał zamiar wybrać Lucy: to takie małe kochanie; ten właśnie rodzaj kobiet najbardziej mu się zawsze podobał.

Rozdział II

PIERWSZE WRAŻENIA

– Jest okropnie mądry, Madziu – mówiła Lucy. Klęczała na małym stołeczku u stóp Madzi, a czarnowłosą pannę usadowiła w szerokim fotelu pokrytym czerwonym aksamitem.

– Bardzo mnie będzie trudno zadowolić – odparła Madzia z uśmiechem, unosząc pod słońce jeden z długich loków Lucy. – Młody człowiek, który wyobraża sobie, że jest godzien Lucy, powinien być poddany bardzo ostrej krytyce.

– Właściwie to on jest o wiele dla mnie za dobry. Czasem, kiedy go nie ma, mówię sobie, że to przecież niemożliwe, żeby on mnie kochał. Ale kiedy jest ze mną, trudno mi w to wątpić, chociaż nie zniosłabym, żeby ktokolwiek inny oprócz ciebie, Madziu, wiedział o tym.

– Wobec tego porzucisz go, jeśli ja wydam sąd ujemny, boć przecież nie jesteście zaręczeni – powiedziała Madzia z żartobliwą powagą.

– Och, wolałabym się wcale nie zaręczać. Jak ludzie się zaręczają, to zaraz myślą o ślubie – odparła Lucy, zbyt skupiona na jednym przedmiocie, by dostrzec żartobliwość Madzi. – Chciałabym, żeby jak najdłużej było tak, jak jest. Czasem prawie się boję, że Stefan powie, iż rozmawiał z tatusiem. A tatuś powiedział mi wczoraj coś, z czego wnoszę, że on i pan Guest oczekują tego. I siostry Stefana są teraz dla mnie takie uprzejme. Zdaje się, że z początku nie podobało im się, że Stefan okazuje mi względy – zresztą to było naturalne. To naprawdę jakoś nie pasuje, żebym ja mieszkała kiedykolwiek w takim wielkim domu jak Park House – przecież ja jestem takie nic.

– Ale przecież nie wymaga się od ludzi, by ich wzrost był proporcjonalny do wielkości domu, w którym mieszkają, jak wzrost ślimaków – roześmiała się Madzia. – Czy siostry pana Guesta to olbrzymki?

– Och, nie i wcale nieładne... to znaczy... nie bardzo ładne. – Lucy czuła się prawie jak winowajczyni po tej bezlitosnej uwadze. – Ale on jest... w każdym razie wszyscy tak mówią... że jest bardzo przystojny.

– Chociaż ty nie podzielasz ich zdania?

– Och, ja nie wiem. – Lucy zaczerwieniła się aż po uszy. – Nie powinnam mówić o nim z góry za dobrze, może potem się rozczarujesz. Ale przygotowałam mu cudowną niespodziankę; jakżeż ja się będę z niego śmiała! Nie mogę ci jednak powiedzieć, co to takiego.

Lucy wstała ze stołeczka i odeszła parę kroków, przekrzywiając na bok główkę, jakby usadziła Madzię do pozowania i oceniała teraz ogólny efekt.

– Wstań na chwilę, Madziu.

– Cóż to będzie za nowa zabawa? – zapytała Madzia, uśmiechając się słabo, gdy wstała z fotela i spoglądała z góry na małą eteryczną kuzyneczkę, której figurka ginęła całkowicie pod nieskazitelnymi fałdami jedwabiu i krepy.

Przez chwilę Lucy rozważała coś w milczeniu.

– Nie wiem, jakich ty używasz czarodziejstw – odezwała się wreszcie – że możesz tak doskonale wyglądać w nędznych sukniach – chociaż teraz to już naprawdę musisz dostać nową sukienkę. Ale wiesz, że wczoraj wieczorem starałam się wyobrazić sobie ciebie w modnej sukni, i rób, co chcesz, ale ciągle wracała jako najstosowniejsza dla ciebie ta stara wyciągnięta wełenka. Zastanawiam się, czy Maria Antonina nie wyglądała jeszcze dostojniej przez to, że miała suknię cerowaną na łokciach. A znowu gdybym ja włożyła na siebie coś starego, to nikt by na mnie nie zwrócił uwagi – byłabym jak zwykły łachman.

– Och, najzwyklejszy – odparła Madzia z udaną powagą. – Można by cię wymieść z pokoju z pajęczynami i kurzem z dywanów, a potem znalazłabyś się pod paleniskiem, jak Kopciuszek. Czy mogę już usiąść?

– Teraz możesz – roześmiała się Lucy. Potem jednak z powagą i namysłem odpięła swą wielką broszkę dżetową. – Ale musimy się zamienić na broszki, Madziu, ten motyl wygląda na tobie idiotycznie.

– Lecz czy to nie zepsuje wspaniałego efektu mojej harmonijnej nędzy? – zapytała Madzia, siadając ulegle, podczas gdy Lucy uklękła znowu i odpinała pogardzonego motylka. – Chciałabym, żeby moja mama była twojego zdania, bo wczoraj wieczór martwiła się, że to moja najlepsza sukienka. Musiałam oszczędzać, żeby opłacić trochę lekcji. Nigdy nie dostanę lepszej posady, jeżeli się więcej nie nauczę.

Madzia westchnęła lekko.

– Proszę cię, tylko bez tych smutnych min. – Lucy przypinała wielką broszkę pod piękną szyją Madzi. – Zapominasz, że zostawiłaś ponury pokój szkolny i nie musisz naprawiać sukien uczennic.

– Tak – odparła Madzia. – Dzieje się ze mną to samo, co, jak myślałam, stanie się z biednym, niespokojnym białym niedźwiedziem, którego oglądałam na przedstawieniu. Wydawało mi się, że tak zgłupieje od tego odwracania się w przód i w tył na wąskiej przestrzeni, że nie przestanie tego robić, nawet gdyby go wypuścili. Człowiek przyzwyczaja się do świadomości nieszczęścia – to złe przyzwyczajenie.

– Ale ja ci narzucę taką dyscyplinę przyjemności, że zapomnisz o tamtym złym przyzwyczajeniu – odparła Lucy, bezmyślnie wpinając w kołnierzyk motylka i spoglądając z oddaniem w oczy Madzi.

– Ach, ty kochana dziewczyno! – wybuchnęła Madzia z uwielbieniem i miłością. – Tak się cieszysz szczęściem innych, że mogłabyś się obyć bez własnego. Chciałabym być podobna do ciebie.

– Nigdy nie miałam podobnej możliwości. Zawsze byłam taka szczęśliwa. Nie wiem, czy potrafiłabym znieść wielkie nieszczęście. Przeżyłam tylko jedno – śmierć mamy. A ty przeszłaś ciężkie chwile, moja Madziu, i jestem pewna, że w stosunku do innych czujesz to samo, co i ja.

– Nie, Lucy. – Madzia wolno potrząsnęła głową. – Nie cieszę się tak jak ty szczęściem innych, bo wtedy byłabym bardziej zadowolona. Współczuję im, jeśli cierpią, nie przypuszczam, żebym mogła kogoś unieszczęśliwić, a jednak często sama siebie nienawidzę, bo nieraz złości mnie widok cudzego szczęścia. Myślę, że im jestem starsza, tym się staję gorsza, bardziej samolubna. To okropne.

– Madziu – powiedziała Lucy z wyrzutem – nie wierzę w ani jedno twoje słowo. Wszystko to są ponure jakieś wymysły, po prostu dlatego, że przygnębia cię nudne, męczące życie.

– No więc dobrze, może i tak jest. – Madzia jasnym uśmiechem przepędziła ostatecznie chmury ze swej twarzy i rzuciła się głęboko w fotel. – Może to rezultat szkolnego jedzenia – wodnisty pudding z ryżu zaprawiony Pinnockiem. Miejmy nadzieję, że to ustąpi pod wpływem ciastek mamusi i tego czarującego Geoffreya Crayona.

Madzia wzięła leżące obok na stole Szkice.

– Czy mogę się pokazać z tą broszeczką? – zapytała Lucy, podchodząc do lustra nad kominkiem, by sprawdzić ogólne wrażenie.

– Och, nie, pan Guest musiałby wyjść z pokoju, gdyby cię z nią zobaczył. Proszę cię, pośpiesz się i przypnij inną.

Lucy wybiegła z pokoju, a Madzia nie skorzystała z okazji, by otworzyć książkę, która zsunęła się jej na kolana; dziewczyna zwróciła wzrok ku oknu, gdzie mogła zobaczyć promienie słońca padające na gęste kępy wiosennych kwiatów i długi żywopłot laurowy... a za nim srebrną wstęgę kochanej, starej Flossy, która z tej odległości sprawiała wrażenie uśpionej w świąteczny poranek. Przez otwarte okno wpadał świeży zapach z ogrodu, a ptaki trzepotały się, świergocząc i śpiewając. Oczy Madzi zaczęły napełniać się łzami. Stary znany widok budził w niej wspomnienia tak bolesne, iż wczoraj mogła się radować przywróconą matce wygodą i przyjacielskim stosunkiem do niej brata tylko tak, jak się cieszymy z dobrych wiadomości o dalekich przyjaciołach, a nie szczęściem, w którym my sami bierzemy udział. Wspomnienia i wyobraźnia wzmogły w niej poczucie własnej biedy, a było ono zbyt mocne, by mogła zasmakować w tym, co jej ofiarowano na chwilę tylko. Bardzo możliwe, myślała, że przyszłość jej będzie jeszcze gorsza niż przeszłość, bo po latach spokojnego samowyrzeczenia wróciły znowu jej pragnienia i tęsknoty. Coraz trudniej przychodziło jej znosić smutne dni ciężkiej, niemiłej pracy i coraz natrętniej przed oczy jej nasuwały się obrazy barwnego, pełnego wrażeń życia, za którym tęskniła rozpaczliwie. Obudził ją dźwięk otwieranych drzwi; szybko otarła oczy i poczęła przewracać kartki książki.

– Wiem, Madziu, że jest coś, czemu nie oprzesz się nawet w najbardziej posępnym nastroju – mówiła Lucy już od progu. – To muzyka. Chcę ci z niej zrobić hulaszczą ucztę. Chciałabym, żebyś znowu zaczęła grać – robiłaś to przecież o wiele lepiej ode mnie, kiedyśmy były w Laceham.

– Śmiałabyś się, widząc, jak grałam w nieskończoność różne dziecinne melodie, kiedy brałam dziewczynki na ćwiczenia – mówiła Madzia. – Robiłam to po to, żeby chociaż dotknąć tych kochanych klawiszy. Ale nie wiem, czy potrafiłabym teraz zagrać coś trudniejszego niż Żegnajcie, troski!

– Pamiętam, w jaką dziką radość wpadałaś, kiedy przychodzili wędrowni śpiewacy – mówiła Lucy, zabierając się do swojego haftu. – Moglibyśmy śpiewać wszystkie te stare pieśni, które tak bardzo lubiłaś, gdybym tylko wiedziała, że do pewnych spraw podchodzisz inaczej niż Tomek.

– Zdawało mi się, że trudno być bardziej czegoś pewną – odparła Madzia ze śmiechem.

– Powinnam była powiedzieć: jednej szczególnej sprawy. Bo jeśli masz na to ten sam pogląd co Tomek, będzie nam brakowało naszego trzeciego głosu. St. Ogg’s jest bardzo ubogie w mężczyzn o talentach muzycznych. Właściwie jest tylko Stefan i Filip Wakem, którzy znają się na muzyce na tyle, by móc śpiewać na głosy.

Wymawiając ostatnie zdanie, Lucy spojrzała znad swej robótki i zobaczyła, że Madzia mieni się na twarzy.

– Czy boli cię wspomnienie tego nazwiska? Jeśli tak, nie będę o tym więcej mówiła. Wiem, że Tomek, jeśli może, stara się nie spotykać z Filipem.

– Mam na ten temat zupełnie inne zdanie niż Tomek – odparła Madzia, wstając i podchodząc do okna, jakby chciała obejrzeć rozpościerający się za nim widok. – Zawsze lubiłam Filipa Wakema, odkąd przyjechałam jako mała dziewczynka do Lorton. Taki był dobry, kiedy Tomek zranił sobie nogę.

– Och, tak się cieszę! – zawołała Lucy. – Wobec tego nie będziesz się sprzeciwiać, jeżeli on czasem przyjdzie! Będziemy mogli śpiewać z nim o wiele więcej niż bez niego. Bardzo lubię biedaka, tylko chciałabym, żeby nie był taki chorobliwie wrażliwy na temat swojego kalectwa. Wydaje mi się, że właśnie przez to kalectwo jest taki smutny – i czasem zgorzkniały. Rzeczywiście, litość czasem bierze, jak się patrzy na to biedne, garbate ciało i bladą twarz pomiędzy wysokimi, mocnymi ludźmi.

– Ale, Lucy... – Madzia starała się przerwać ten potok szczebiotu.

– Och, dzwonek. To pewno Stefan! – ciągnęła Lucy, nie zauważając nawet, że Madzia próbowała coś powiedzieć. – On jest największym przyjacielem Filipa. Za takie właśnie rzeczy najbardziej go uwielbiam.

Za późno już było, by Madzia mogła mówić. Drzwi od salonu otwarły się, a Minny zaczął warczeć z cicha na wysokiego mężczyznę, który podszedł do Lucy i ujął jej rękę z uprzejmym i czułym jednocześnie spojrzeniem, a ton, jakim ją zagadnął o zdrowie, wskazywał, że nie zdaje sobie sprawy, iż w pokoju jest jeszcze ktoś trzeci.

– Pozwól, że cię przedstawię mojej kuzynce, pannie Tulliver – mówiła Lucy z szatańską uciechą, zwracając się ku Madzi, która właśnie zbliżała się od najdalszego okna. – To jest Stefan Guest.

Przez chwilę Stefan nie mógł ukryć zdumienia na widok tej ciemnookiej nimfy z diademem czarnych włosów. W następnej chwili Madzia po raz pierwszy w życiu uczuła, że został jej oddany hołd w postaci mocnego rumieńca i bardzo niskiego ukłonu od osoby, w stosunku do której sama czuła nieśmiałość. To nowe przeżycie było dla niej wcale miłe – tak miłe, że prawie zmazało poprzednie wrażenie, wywołane imieniem Filipa. Oczy jej zabłysły nowym blaskiem, a policzki oblał rumieniec, w czym było jej zresztą do twarzy. Usiadła.

– Przypuszczam, że zauważyłeś łudzące podobieństwo do portretu, jaki rysowałeś przedwczoraj – śmiała się triumfalnie Lucy. Cieszyło ją zmieszanie Stefana – zwykle on bywał górą.

– Pani sprytna kuzyneczka oszukała mnie podstępnie – mówił Stefan, siadając koło Lucy i pochylając się, by droczyć się z Minny; spoglądał przy tym na Madzię ukradkiem. – Powiedziała, że ma pani jasne włosy i niebieskie oczy.

– Nie, to ty tak powiedziałeś – poprawiła go Lucy. – Ja tylko powstrzymałam się od uwag, nie chcąc niszczyć twej wiary we własne zdolności przewidywania.

– Pragnąłbym zawsze mylić się w ten sposób – odparł Stefan – i zobaczyć, że rzeczywistość jest o tyle piękniejsza niż moje przypuszczenia.

– Znalazł się pan na poziomie, jakiego wymagały okoliczności – stwierdziła Madzia – i powiedział to, co powinien przy tej okazji.

Rzuciła mu spojrzenie nieco wyzywające; jasne, że musiał przedtem rysować jej karykaturę. Lucy mówiła, że on jest skłonny do drwin, a Madzia uzupełniła to jeszcze natychmiast: „i do zarozumialstwa”.

„Ma diablika, i to nie byle jakiego” – taka była pierwsza myśl Stefana. Następna, kiedy Madzia pochyliła się nad robótką. „Chciałbym, żeby jeszcze raz na mnie spojrzała”. Potem odpowiedział:

– Wydaje mi się, że każdy komplement może od czasu do czasu zawierać prawdę. Czasem człowiek jest istotnie wdzięczny, kiedy mówi „dziękuję”. Nawet mu przykro, że musi używać tego samego słowa, za pomocą którego na całym świecie odmawia się niemiłemu zaproszeniu na obiad. Czy jest pani tego zdania?

– Nie – odparła Madzia, patrząc na niego wprost, jak to zawsze czyniła. – Zwykłe słowa używane w wielkich chwilach sprawiają jeszcze większe wrażenie, bo od razu się czuje, że znaczą coś specjalnego, jak stara chorągiew czy zwykłe ubranie powieszone w świętym jakimś miejscu.

– Wobec tego mój komplement powinien wiele mówić – odparł Stefan, nie bardzo zdając sobie sprawę ze swych słów, gdy Madzia nań patrzyła – zważywszy, iż słowa tak nie dorastały do okazji.

– Żaden komplement nie może wiele mówić, chyba że jest wyrazem obojętności – odparła Madzia, czerwieniąc się nieco.

Lucy była przerażona: wydawało jej się, że Stefan i Madzia nie będą się lubić. Zawsze się obawiała, by Madzia nie wydała się zbyt dziwna i mądra temu wymagającemu panu.

– Ależ, Madziu – przerwała – zawsze udawałaś, że lubisz, jak cię podziwiają, a teraz jesteś zła, chyba dlatego, że ktoś ośmielił ci się to okazać.

– Nic podobnego – powiedziała Madzia. – Aż nadto lubię świadomość, że mnie ktoś podziwia, lecz komplementy nigdy mi nie dają tego wrażenia.

– Wobec tego nigdy już nie powiem pani komplementu – obiecał Stefan.

– Dziękuję panu. To będzie dowód szacunku.

Biedna Madzia! Tak była nieprzywykła do towarzystwa, że nie mogła niczego przyjmować zwyczajnie; a słowa jej nigdy w życiu nie płynęły z ust tylko. Musi się teraz wydać śmieszna bardziej doświadczonym damom, bo zbyt mocno przeżywa każde najbłahsze nawet zdarzenie. Lecz nawet ona była teraz świadoma pewnej śmieszności całego zajścia. Prawda, że miała teoretycznie zastrzeżenia co do komplementów i powiedziała kiedyś ze złością Filipowi, że nie rozumie, dlaczego kobietom trzeba głupawo prawić, że są piękne, a starym mężczyznom – że są czcigodni. Mimo to na pewno nierozsądnie było tak się zirytować zwykłym komplementem, i to wypowiedzianym przez obcego, czy przejmować się, że z niej żartował, kiedy nie znał jej jeszcze. Toteż po chwili Madzi zrobiło się wstyd. Nie przyszło jej do głowy, że złość była rezultatem całkiem przyjemnego wcześniejszego przeżycia; podobnie dzieje się wtedy, kiedy czujemy rozgrzewające nas miłe ciepło i nagle, przypadkiem, spada na nas kropla zimnej wody; odczuwamy ją jak smagnięcie bicza.

Stefan był zbyt dobrze wychowany, by nie zdać sobie sprawy, że owa rozmowa mogła dziewczynę zakłopotać, toteż natychmiast przeszedł na tematy obojętne, pytając Lucy, czy nie wie, kiedy będzie bazar i kiedy może mieć nadzieję ujrzenia, jak obdarza swym spojrzeniem przedmioty bardziej wdzięczne niż te kwiaty z sukna, które wykwitają teraz spod jej palców.

– Któregoś dnia w przyszłym miesiącu – odparła Lucy. – Ale twoje siostry robią o tyle więcej niż ja! Będą miały o wiele większe stoisko.

– No tak, ale one pracują nad swoimi wyrobami we własnym saloniku, gdzie ja im nie przeszkadzam. Widzę, że pani nie uległa modnej pokusie robótek ręcznych – zwrócił się do Madzi, widząc, że robi jakiś zwykły obrąbek.

– Nie – odpowiedziała Madzia. – Nie potrafię robić nic bardziej skomplikowanego czy eleganckiego niż szycie koszul.

– Twój zwykły ścieg jest taki śliczny – oponowała Lucy – że chyba poproszę cię o parę drobiazgów, które wystawię jako robótki ręczne. Zupełna to dla mnie tajemnica, skąd potrafisz tak ślicznie szyć – przecież nigdy w dawnych czasach nie lubiłaś tego rodzaju zajęć.

– Łatwo ci wytłumaczę tę tajemnicę. – Madzia spokojnie podniosła głowę. – Zwykłe szycie było dla mnie jedynym sposobem zarabiania pieniędzy, musiałam więc spróbować i wykonywać moją robotę dobrze.

Chociaż Lucy była prosta i dobra, zaczerwieniła się jednak lekko. Nie chciała właściwie, żeby Stefan o tym wiedział... Madzia nie powinna była tego mówić. Może w tym wyznaniu było trochę dumy: dumy biedy, która nie ma zamiaru wstydzić się samej siebie. Lecz gdyby Madzia była królową kokietek, nie mogłaby wymyślić lepszego sposobu, by w oczach Stefana dodać więcej pikanterii do swej urody. Nie przypuszczam, by bieda i zwykły ścieg wywołały same w sobie ten efekt, ale w połączeniu z urodą Madzi sprawiły, że teraz jeszcze bardziej niż na początku stała się niepodobna do innych kobiet.

– Ale potrafię robić na drutach – ciągnęła Madzia. – Może przyda się to na twój bazar.

– Och, oczywiście. Jutro zaprzęgnę cię do pracy nad czerwoną włóczką. Ale twoja siostra jest osobą godną zazdrości – Lucy znowu zwróciła się do Stefana. – Żeby mieć taki talent do malowania. Robi cudowne popiersie doktora Kenna, zupełnie z pamięci.

– A czy to trudne? Byle tylko nie zapomniała namalować oczu blisko siebie, a kącików ust – szeroko, i wszyscy w St. Ogg’s powiedzą, że to łudząca podobizna.

– Bardzo to nieładnie z twojej strony. – Lucy wyglądała na urażoną. – Nie myślałam, że będziesz się wyrażał bez szacunku o doktorze Kennie.

– Czy mówiłem bez szacunku o doktorze Kennie? Wielkie nieba! Ale nie potrzebuję chyba czuć szacunku do jego karykaturalnego popiersia. Uważam doktora Kenna za jednego z najwspanialszych ludzi na świecie. Nie przywiązuję specjalnej wagi do tych wysokich świec, które postawił na stole do komunii świętej, i nie będę sobie psuł humoru wstawaniem każdego ranka o świcie na pacierze. Ale to jest jedyny człowiek, znany mi osobiście, który w moim pojęciu ma w sobie coś z prawdziwego apostoła. Człowiek, który dostaje osiemset funtów rocznie, a zadowala się sosnowymi meblami i gotowaną wołowiną, bo oddaje innym dwie trzecie swoich dochodów! Jak wspaniale postąpił, biorąc do siebie tego małego biedaka, Grattana, który zastrzelił przez przypadek własną matkę! Poświęca mu więcej czasu, niżby się na to zdobył człowiek o mniejszych obowiązkach; robi, co może, by chłopak nie wpadł w melancholię. Widzę, że zabiera go ze sobą wszędzie.

– Jakie to piękne – rzekła Madzia, która przysłuchiwała się temu z żywą uwagą, a robótka jej osunęła się na kolana. – W życiu nie słyszałam czegoś podobnego.

– A tego rodzaju uczynki Kenna budzą o tyle większy podziw – ciągnął Stefan – że jest na ogół surowy i chłodny. Nie ma w nim nic cukierkowatego i sentymentalnego.

– Moim zdaniem to zupełny ideał! – zawołała Lucy z wdzięcznym entuzjazmem.

– Nie, tu się z tobą nie zgadzam. – Stefan potrząsnął głową z drwiącą powagą.

– Powiedz, proszę, jaką w nim widzisz wadę?

– Jest anglikaninem.

– To chyba właściwe poglądy, o ile mi wiadomo – odparła Lucy z powagą.

– Tak wyglądają sprawy w teorii – mówił Stefan – ale nie z parlamentarnego punktu widzenia. Pokłócił dysydentów z anglikanami, a przyszły poseł, taki jak ja, którego usług kraj potrzebuje ogromnie, musi to uznać za rzecz niekorzystną, jeśli ma zamiar ubiegać się o zaszczyt reprezentowania St. Ogg’s w parlamencie.

– Naprawdę myślisz o tym? – Oczy Lucy rozbłysły dumą i radością, a zainteresowanie anglikanizmem natychmiast poszło w kąt.

– Zdecydowanie, natychmiast, kiedy poczucie obowiązków obywatelskich i podagra każą ustąpić staremu panu Leyburnowi. Ojciec się uparł w tym względzie, a sama rozumiesz, że takie zalety jak moje – tu Stefan wyprostował się i z żartobliwym uwielbieniem przeciągnął szerokimi, białymi dłońmi po włosach – takie zalety jak moje pociągają za sobą wielką odpowiedzialność. Czy nie jest pani tego zdania, panno Tulliver?

– Oczywiście – odparła Madzia, śmiejąc się, lecz nie podnosząc oczu. – Taka łatwość wysłowienia i pewność siebie nie powinny się marnować w prywatnych rozmowach jedynie.

– Och, widzę, że pani potrafi przejrzeć ludzi – mówił Stefan. – Od razu zrozumiała pani, że jestem gadatliwy i arogancki. Ludzie powierzchowni nie zauważają tego, prawdopodobnie dzięki moim manierom.

„Nie patrzy na mnie, kiedy mówię o sobie – myślał, podczas gdy słuchaczki śmiały się serdecznie. – Muszę spróbować innego tematu”.

Czy Lucy ma zamiar przyjść na zebranie Klubu Książki w przyszłym tygodniu? – Takie było następne pytanie. Potem zalecił jej, by wzięła Życie Cowpera – Southeya, chyba że ma zamiar zająć się filozofią i straszyć damy St. Ogg’s, głosując za jednym z traktatów Bridgewaterskich [8]. Oczywiście Lucy pragnęła się dowiedzieć, cóż to są te przerażająco mądre książki. Przyjemnie zaś jest kształcić umysły dam, prawiąc im do woli o sprawach, o których nic a nic nie wiedzą. Stefan brylował, rozprawiając o traktacie Bucklanda[9], który właśnie czytał. Zobaczył w nagrodę, jak Madzia opuszcza powoli robótkę na kolana i jest zupełnie pochłonięta jego cudowną opowieścią geologiczną; patrzy na niego, pochylona, ze złożonymi rękami, głucha na wszystko inne, jakby był starym, zatabaczonym profesorem, a ona gołowąsym alumnem. Urzekało go to jasne, szerokie wejrzenie i w pierwszych chwilach zapominał spoglądać od czasu do czasu na Lucy, ale ona, kochane dziecko, cieszyła się tylko, że Madzia widzi, jaki Stefan jest mądry, no i że mimo wszystko na pewno się jednak polubią.

– Przyniosę pani tę książkę, dobrze? – zapytał Stefan, czując, że strumień jego wspomnień zaczyna wysychać. – Jest w niej dużo ilustracji, które na pewno obejrzy pani z przyjemnością.

– Och, dziękuję. – Madzia ocknęła się nagle i zalała rumieńcem, biorąc znowu robótkę do ręki.

– Nie, nie – oponowała Lucy. – Zabraniam, byś mi wciągał Madzię w książki. Nigdy jej od nich nie oderwę, a chcę, żeby się tu rozkoszowała lenistwem, jeździła łódką, gadała, jeździła konno i powozem – takiego odpoczynku potrzebuje.

– À propos. – Tu Stefan spojrzał na zegarek. – Może wyjdziemy teraz i popłyniemy trochę łódką po rzece? Przypływ zaniesie nas do Tofton, a z powrotem możemy wrócić piechotą.

Dla Madzi była to cudowna propozycja, bo od lat już nie była na rzece. Kiedy poszła włożyć czepeczek, Lucy została, by wydać rozporządzenia służącej, i wykorzystała okazję, by powiedzieć Stefanowi, że Madzia nie ma nic przeciwko spotkaniu z Filipem, tak więc niepotrzebnie wysłała mu przedwczoraj tę kartkę. Ale jutro napisze do niego list z zaproszeniem.

– Zajdę do niego jutro i przyprowadzę go tutaj wieczorem, dobrze? Moje siostry będą ci chciały złożyć wizytę, kiedy im powiem, że przyjechała do ciebie kuzynka, tak więc jutro muszę im zostawić pole wolne.

– Och, tak, przyprowadź go, proszę. I będziesz lubił Madzię, prawda? – dodała Lucy błagalnie. – Czy to nie kochane, szlachetne stworzenie?

– Za wysoka – uśmiechnął się Stefan ze swej wysokości – i trochę za bardzo ognista. Nie mój typ.

Panowie, widzicie, skłonni są niedyskretnie wyznawać damom, że mają niepochlebną opinię o ich pięknych siostrzycach. Stąd właśnie tak wiele kobiet dowiaduje się z przyjemnością, że w gruncie rzeczy są wstrętne mężczyznom, którzy z całym samozaparciem wyznają im płomienną swą miłość. A trudno byłoby znaleźć coś bardziej charakterystycznego dla Lucy niż fakt, że jednocześnie uwierzyła Stefanowi bez zastrzeżeń i postanowiła, że Madzia nie dowie się o tym, co on powiedział. Lecz wy, kierując się większą niż słowna logiką, przewidzieliście na pewno, iż Stefan w wyniku tej niepochlebnej o Madzi opinii będzie szedł do składziku na łódki, obmyślając sobie z góry i widząc oczyma wyobraźni, iż w konsekwencji jego miłego projektu Madzia będzie musiała podać mu rękę co najmniej dwukrotnie, a poza tym, że mężczyzna, który pragnie, by panie na niego patrzyły, ma doskonałą po temu pozycję, kiedy wiezie je łódką. Cóż więc się stało? Czyżby zakochał się od pierwszego wejrzenia w tej niezwykłej córce pani Tulliver? Z pewnością nie. Takie rzeczy nie zdarzają się w życiu. Poza tym, był już przecież zakochany i prawie zaręczony z najmilszym stworzeniem pod słońcem – a Stefan nie był człowiekiem zdolnym się ośmieszać w jakikolwiek sposób. Ale kiedy człowiek ma dwadzieścia pięć lat i nie jest przecież z żelaza, trudno mu okazać zupełną obojętność wobec ładnej dziewczyny. Podziwianie piękności i radość z jej widoku – to rzecz najzupełniej naturalna i bezpieczna – w każdym razie w takich, jak obecnie, warunkach. I doprawdy, w tej dziewczynie jest coś piekielnie interesującego – te jej kłopoty, ta bieda! Przyjemnie patrzeć na przyjaźń między dwiema kuzyneczkami. Na ogół Stefan – sam to przyznawał – nie lubił kobiet o wybitnych cechach charakteru, ale tutaj ta niecodzienność była jakby wyższego rzędu. Założywszy zaś, że z taką kobietą nie trzeba się żenić, no to cóż – będzie pewna odmiana w stosunkach towarzyskich.

Madzia nie spełniła nadziei Stefana i przez pierwszy kwadrans nie spojrzała na niego: oczy jej chłonęły widok starych brzegów, tak dobrze jej znanych. Czuła się tak samotnie – rozłączyli ją z Filipem, jedynym człowiekiem, który kochał ją zawsze z takim oddaniem, z jakim pragnęła być kochaną. Lecz przyciągnął teraz jej uwagę miarowy rytm wioseł i pomyślała sobie, że chciałaby się nauczyć wiosłować. To wyrwało ją z marzeń; zapytała, czy może wziąć wiosło. Okazało się, że musi się wiele uczyć, ona zaś była ambitna. Wysiłek zaróżowił jej policzki – i postanowiła naukę brać na wesoło.

– Będę zadowolona dopiero wtedy, kiedy zacznę wiosłować dwoma wiosłami i będę wiozła Lucy i pana – mówiła żywo, wychodząc z łodzi.

Jak wiemy, Madzia potrafiła zapominać o tym, co robi, i wybrała na tę uwagę nieodpowiedni moment – noga jej się pośliznęła; na szczęście pan Stefan Guest trzymał pannę za rękę i podparł mocnym ramieniem.

– Nie skaleczyła się pani, mam nadzieję? – zapytał, pochylając się ku niej niespokojnie.

Jak to przyjemnie czuć taką miłą, łagodną opiekę kogoś o tyle wyższego i mocniejszego! Madzia nigdy jeszcze nie doświadczyła tego uczucia.

Kiedy wrócili do domu, zastali tam wujostwo Pullet, którzy siedzieli w salonie z panią Tulliver. Stefan uciekł szybko, prosząc o pozwolenie przyjścia wieczorem.

– I przynieś, proszę, ten tom Purcella, który zabrałeś – prosiła Lucy. – Chciałabym, żeby Madzia usłyszała te pieśni, które najładniej śpiewasz.

Ciocia Pullet, nabrawszy pewności, że Madzia będzie zapraszana razem z Lucy, może nawet do Park House, przeraziła się lichym jej ubiorem, który w wielkim świecie St. Ogg’s przyniesie wstyd rodzinie. Była to sprawa wymagająca szybkiej i gruntownej naprawy. Nastąpiła narada, co będzie w tym wypadku najodpowiedniejsze spośród zbytecznych rzeczy w garderobie pani Pullet, w której to naradzie zarówno Lucy, jak i pani Tulliver brały żywy udział. Doprawdy, Madzia musi jak najszybciej dostać suknię wieczorową, a przecież jest tego samego wzrostu, co ciocia Pullet.

– Ale o tyle ode mnie szersza w ramionach... to fatalnie – mówiła ciocia – bo mogłaby włożyć tę moją piękną czarną brokatową suknię bez najmniejszych zmian. Jej ramiona przechodzą wszelkie wyobrażenie – dodała z żalem pani Pullet, unosząc rękę Madzi. – Nigdy nie wciśnie na siebie moich rękawów.

– Och, ciociu, to nic nie szkodzi. Niech nam ciocia przyśle tę suknię – mówiła Lucy. – Myślę, że Madzia nie powinna mieć długich rękawów, a mam masę czarnej koronki do przybrania. Jej ramiona będą ślicznie wyglądać.

– Madzia ma bardzo kształtne ramiona – mówiła młynarzowa. – Ja miałam takie same, tylko że nie takie ciemne. Wolałabym, żeby odziedziczyła po naszej rodzinie kolor skóry.

– Ależ, cioteczko – oponowała Lucy, gładząc jej ramię – ciocia się zupełnie na tym nie zna. Każdy malarz uważałby, iż Madzia ma piękny kolor skóry.

– Być może, być może – mówiła pani Tulliver ulegle. – Ty wiesz lepiej niż ja. Tylko, kiedy ja byłam młoda, nie uchodziło w przyzwoitych domach mieć taką skórę.

– Ma szwagierka rację – wtrącił pan Pullet, który ssał pastylki i z zainteresowaniem przysłuchiwał się rozmowie pań. – Chociaż była taka piosenka Orzechowa dziewczyna[10]. Zdaje się, że ona była przygłupia, ta dziewczyna – tak, głupia Kasia – ale nie pamiętam dokładnie.

– Ojej! – Madzia śmiała się, trochę zniecierpliwiona. – Tak się skończy sprawa i z moją śniadą skórą, jeżeli zawsze będzie się tyle o niej mówiło.

Rozdział III

ZWIERZENIA

Tego wieczoru, kiedy Madzia wróciła do sypialni, nie miała wcale ochoty na pójście do łóżka. Postawiła świecę na pierwszym z brzegu stoliku i zaczęła spacerować po swoim obszernym pokoju. Mocne jej, rytmiczne i dosyć szybkie kroki wskazywały, że spacer ten jest jakimś instynktownym wyładowaniem mocnego wzburzenia. Oczy jej i policzki płonęły jak w gorączce: głowę odrzuciła do tyłu, ręce splotła dłońmi na zewnątrz, a silne napięcie mięśni wskazywało, jak bardzo jest pochłonięta myślami.

Czyżby zaszło coś niezwykłego?

Przecież wszystko, co się zdarzyło, uznalibyście na pewno za rzecz zgoła błahą. Słyszała piękną muzykę w wykonaniu pięknego basu – lecz pieśni śpiewane były po amatorsku, jak to bywa na prowincji, a znawca na pewno zgłosiłby wiele zastrzeżeń co do ich wykonania. Miała też świadomość, iż spoglądano na nią często, raczej ukradkiem, spod wyraźnie zaznaczonych prostych brwi, a spojrzenie to miało, jakby od śpiewu zapożyczony, przejmujący wpływ. Takie rzeczy nie zrobiłyby wrażenia na gruntownie wykształconej młodej damie o zrównoważonym umyśle, która miałaby takie atuty, jak majątek, wychowanie i obycie towarzyskie. Lecz gdyby Madzia była taką młodą damą, nie wiedzielibyście prawdopodobnie nic o niej: w życiu jej byłoby tak niewiele zmian, że nie byłoby o czym pisać, bowiem najszczęśliwsze kobiety, jak najszczęśliwsze narody – nie mają historii.

Chłonna, wrażliwa natura biednej Madzi, przebywającej do niedawna w trzeciorzędnej szkole, gdzie wszystko toczyło się hałaśliwie w kółko tym samym torem, sprawiła, że te, wydawałoby się, błahe wypadki pobudziły i wzburzyły jej wyobraźnię w sposób, który dla samego dziewczęcia był tajemnicą. Wcale zresztą nie myślała o panu Stefanie Guescie i nie rozpamiętywała jego pełnych podziwu spojrzeń, lecz czuła, że gdzieś nie bardzo daleko istnieje świat pełen miłości, piękna i rozkoszy, stworzony z mglistych, pomieszanych obrazów wszystkich poezji i romansów, jakie kiedykolwiek czytała czy też jakie układała w sennych swoich marzeniach. Kilkakrotnie myśli jej wracały do czasów, kiedy karmiła się wyrzeczeniem, kiedy miała wrażenie, że wszelkie tęsknoty i niepokoje zostały zdławione – lecz teraz zdawało się, że tamten okres minął bezpowrotnie, a ona wzdrygała się na samą myśl o tym. Ani modlitwy, ani walki wewnętrzne nie przywrócą jej spokoju umartwienia. Walka jej życia nie zakończy się tak szybko i prosto, pełnym wyrzeczeniem w samej wiośnie życia. Muzyka przejmowała ją jeszcze – muzyka Purcella, fantastyczna, pełna dzikiej namiętności – i Madzia nie mogła zatrzymać się na wspomnieniach swej samotnej, surowej przeszłości. Znajdowała się znowu w jasnym, czarodziejskim świecie wyobraźni, kiedy rozległo się ciche pukanie do drzwi. Była to oczywiście jej mała kuzyneczka, która weszła w szerokim, białym szlafroczku.

– Ach, Madziu, ty nieznośna, jeszcze się nie zaczęłaś rozbierać? – Lucy była zdumiona. – Postanowiłam nie przychodzić tutaj i nie rozmawiać z tobą, bo myślałam, że jesteś pewno zmęczona. A ty siedzisz sobie, jakbyś się szykowała na bal. No, wkładaj szlafroczek i rozpleć warkocze.

– Cóż, ty też nie jesteś całkiem gotowa do snu. – Madzia sięgnęła szybko po różowy, bawełniany szlafroczek, spoglądając na jasnobrązowe włosy Lucy zeszczotkowane w niedbałych lokach do tyłu.

– Och, już mi niewiele pozostało. Usiądę sobie tutaj i pogadam z tobą, póki się nie przekonam, że naprawdę idziesz już do łóżka.

Madzia wstała i zaczęła rozplatać długie, czarne warkocze na tle różowej bawełny szlafroka, a Lucy usiadła koło toaletki i spoglądała na kuzynkę oczyma pełnymi przywiązania, głowę przekrzywiając lekko, jak mały, ładny spaniel. Jeżeli wydaje się wam niemożliwe, by w podobnej sytuacji młode panny zaczęły wzajemne zwierzenia, to zapamiętajcie, proszę, iż życie ludzkie pełne jest niespodzianek.

– Przyjemnie ci było słuchać dzisiaj muzyki, rzeczywiście przyjemnie, prawda, Madziu?

– O tak, to rozprasza moją senność. Wydaje mi się, że nie miałabym już żadnych innych ziemskich pragnień, gdybym mogła dużo słuchać muzyki. Ona wlewa mi siłę w członki i ożywia myśli. Kiedy przepełnia mnie muzyka, życie, zdałoby się, idzie bez najmniejszego wysiłku. Kiedy jej nie słyszę, czuję zawsze leżący mi na ramionach ciężar.

– A Stefan ma wspaniały głos, prawda?

– No cóż, chyba żadna z nas nie jest po temu odpowiednim sędzią. – Madzia usiadła i ze śmiechem odrzuciła do tyłu długie swoje włosy. – Ty nie jesteś bezstronna, a dla mnie każda katarynka wydaje się cudowna.

– Ale powiedz mi teraz, co o nim myślisz. Powiedz mi wszystko – i dobre, i złe.

– Och, wydaje mi się, że powinnaś jednak nauczyć go trochę pokory. Wielbiciel nie powinien być taki pewny siebie, taki swobodny. Powinien trochę drżeć ze strachu.

– Co też ty mówisz, Madziu! Jakby ktoś mógł drżeć przede mną! Jak z tego widzę, uważasz, że on jest zarozumiały. Ale nie czujesz do niego niechęci, prawda?

– Niechęci? Nie. Czy myślisz, że tylu widuję uroczych ludzi, iż trudno mnie zadowolić? A poza tym, jakżebym mogła być niechętna komuś, kto ma cię uczynić szczęśliwą, moja ty kochana. – Tu Madzia uszczypnęła Lucy w policzek z małym dołeczkiem.

– Jutro wieczorem będziemy mieli więcej śpiewu – mówiła Lucy, znowu szczęśliwa – bo Stefan przyprowadzi ze sobą Filipa Wakema.

– Och, Lucy, ja go nie mogę spotkać. – Madzia aż pobladła. – W każdym razie nie mogę się z nim spotkać bez zgody Tomka.

– Więc z Tomka taki tyran? – Lucy była zdziwiona. – Wobec tego niech to spadnie na mnie. Powiedz mu, że to moja wina.

– Ale, Lucy – głos Madzi drżał – ja obiecałam Tomkowi... przysięgłam mu uroczyście... przed śmiercią tatusia... obiecałam mu, że bez jego wiedzy i zgody nie będę rozmawiała z Filipem. I boję się, że jeżeli postawię tę sprawę jeszcze raz przed Tomkiem, to... to się z nim pokłócę.

– W życiu nie słyszałam czegoś tak dziwnego i niemądrego. Cóż złego mógł zrobić biedny Filip? Czy mogę porozmawiać o tym z Tomkiem?

– Och, nie, proszę cię, nie! Pójdę do niego jutro rano i powiem mu, że chcesz, by Filip tu przyszedł. Już dawno myślałam prosić go o zwolnienie mnie z tej obietnicy, ale brakło mi odwagi.

Przez chwilę siedziały obie w milczeniu, aż wreszcie Lucy rzekła:

– Madziu, masz jakieś tajemnice przede mną, a ja przecież nic przed tobą nie skrywam.

Madzia siedziała zamyślona, nie patrząc na Lucy. Potem odwróciła się ku niej:

– Chciałabym ci powiedzieć o Filipie, ale, Lucy, przed nikim nie możesz się z tym zdradzić... a już najbardziej przed Filipem i panem Stefanem Guestem.

Opowiadanie trwało długo, bo Madzia nigdy jeszcze nie zaznała ulgi takiego wyznania: nigdy dotąd nie mówiła Lucy o swoich najgłębszych przeżyciach. Teraz słodka twarzyczka, pochylona ku niej ze współczującym zainteresowaniem, i rączka, ściskająca jej dłoń, zachęcała ją do zwierzeń. W dwóch tylko wypadkach zachowała powściągliwość. Nie powiedziała wszystkiego o największym przewinieniu Tomka, które dotąd ją piekło: o obelgach, jakimi obrzucił Filipa. Wspomnienie ich dotychczas napełniało ją gniewem i nie mogła znieść, by zarówno ze względu na Tomka, jak i na Filipa ktokolwiek się o tym dowiedział. Nie mogła też się przemóc i opowiedzieć Lucy, jak wyglądało ostatnie spotkanie ojca z Wakemem, chociaż w jej przekonaniu stanowiło ono jeszcze jedną zaporę pomiędzy nią a Filipem. Powiedziała tylko, że Tomek ma jej zdaniem słuszność, uważając, iż nie istnieją najmniejsze nadzieje na jej miłość i małżeństwo z Filipem, a to ze względu na stosunki obu rodzin. Jasne przecież, że ojciec Filipa nigdy by na to nie pozwolił.

– Ot, widzisz, taka jest moja historia – zakończyła Madzia, uśmiechając się przez łzy. – Widzisz, że jestem jak sir Andrew Aguecheek. Byłam kiedyś uwielbiana.

– Teraz rozumiem, skąd znasz Szekspira i wszystko, i jak to się stało, że tyle się nauczyłaś, odkąd wyszłaś ze szkoły. Dotychczas wydawało mi się to czarodziejstwem... jednym z objawów twojej niezwykłości.

Rozmyślała nad czymś przez chwilę, spuściwszy oczy, a potem spojrzała na Madzię i dodała:

– To bardzo piękne, że kochasz Filipa. Nigdy nie przypuszczałam, że może zaznać takiego szczęścia. I moim zdaniem nie powinnaś przestawać o nim myśleć. Oczywiście są teraz przeciwności, ale może znikną z czasem.

Madzia potrząsnęła głową.

– Ależ tak – nalegała Lucy. – Nie mogę myśleć inaczej. Jest w tym coś romantycznego... coś tak niezwykłego... jak we wszystkim, co ma związek z tobą, Madziu. A Filip będzie cię uwielbiał jak mąż z bajki. Och, postaram się być mądra i wymyślę jakiś spisek, który wszystkich przyprowadzi do rozumu, tak żebyś mogła wyjść za Filipa, kiedy ja będę wychodzić za... kogoś innego. Czyż nie piękny koniec wszystkich kłopotów mojej biednej Madzi?

Madzia próbowała się uśmiechnąć, ale przeszedł ją dreszcz, jakby nagle poczuła zimno.

– Och, kochana, zmarzłaś – zawołała Lucy. – Musisz iść do łóżka... i ja też. Boję się pomyśleć, która to godzina.

Ucałowały się i Lucy wyszła, wysłuchawszy zwierzeń, które miały duży wpływ na wszystkie jej późniejsze wrażenia. Madzia była w pełni uczciwa – uczciwość leżała w jej usposobieniu; dziewczyna nie potrafiła postępować inaczej. Ale zwierzenia, nawet jeśli szczere, mogą mylić czasami.

Rozdział IV

BRAT I SIOSTRA

Madzia musiała iść do Tomka w południe, kiedy brat wracał na obiad, inaczej bowiem nie zastałaby go w domu. Nie mieszkał on u zupełnie mu obcych łudzi. Nasz przyjaciel, Bob Jakin, za cichą zgodą Mumpsa, sprawił sobie osiem miesięcy temu nie tylko żonę, ale i jeden z tych niezwykłych starych domów poprzecinanych najdziwaczniejszymi korytarzami, tuż nad rzeką, gdzie, jak mówił, jego matka i żona nie będą miały czasu na uleganie pokusom, lecz wypełnią go wynajmowaniem dwóch łódek na przejażdżki (w łódki te Bob zainwestował część swoich oszczędności) i doglądaniem lokatora małej bawialni i wolnej sypialni. W takiej sytuacji cóż mogło być lepszego dla wszystkich zainteresowanych, pomijając wymienione już względy bezpieczeństwa sumień obu dam, niż żeby tym lokatorem był panicz Tomasz?

Drzwi otworzyła Madzi żona Boba. Była to malutka kobietka, przypominająca z figury lalkę holenderską. W porównaniu z matką Boba, która stała dalej, zapełniając swoją osobą cały korytarz, młoda pani Jakin wyglądała jak jedna z figur ludzkich, które rzeźbiarze ustawiają zwykle koło wielkich jakichś posągów, by podkreślić proporcje. Mała kobietka ukłoniła się i od pierwszej chwili patrzyła ze czcią na Madzię, lecz pytanie „Czy mój brat jest w domu”, wypowiedziane z uśmiechem przez gościa, sprawiło, że odwróciła się z nagłym podnieceniem i zawołała:

– Mamo, mamo, zawołaj Boba! To panna Madzia! Niech no panienka wejdzie, proszę, proszę! – ciągnęła, otwierając drzwi do pokoju i przyciskając się mocno do muru, by zostawić przybyłej jak najwięcej miejsca.

Smutne ogarnęły Madzię wspomnienia, gdy przestąpiła próg małej bawialni, stanowiącej teraz to, co biedny Tomek mógł nazywać „domem” – słowem, które wiele lat temu oznaczało dlań określoną liczbę kochanych, starych przedmiotów. Ale nie wszystko było dla niej obce w tym nowym pokoju: pierwszą rzeczą, na którą padł jej wzrok, była wielka, stara Biblia; widok jej bynajmniej nie mógł rozproszyć wspomnień Madzi. Stała tak bez słowa.

– Gdyby panienka zaszczyciła nas i usiadła – mówiła pani Jakin, wycierając fartuszkiem lśniące od czystości krzesło, a potem podnosząc w zakłopotaniu do buzi róg tego samego fartuszka. Spoglądała na Madzię z podziwem.

– Bob pewno jest w domu? – ocknęła się Madzia i uśmiechnęła do wstydliwej holenderskiej laleczki.

– Tak, panienko, ale myślę, że się myje i przebiera. Pójdę zobaczyć. – I pani Jakin zniknęła.

Wróciła jednak szybko, w nowym przypływie odwagi postępując parę kroków za swoim mężem, który już od progu pokazywał w uśmiechu piękne białe zęby i błyszczące niebieskie oczy, kłaniając się z szacunkiem.

– Dzień dobry, Bob. – Madzia podeszła do niego, wyciągając rękę. – Już dawno chciałam złożyć wizytę twojej żonie i przyjdę kiedy indziej specjalnie w tym celu, jeżeli mi pozwoli. Ale dzisiaj musiałam przyjść, żeby porozmawiać z moim bratem.

– Będzie tu niedługo, panienko. Świetnie sobie radzi panicz Tomek. Zobaczy panienka, że on jeszcze wysoko zajdzie.

– Bez względu na to, do czego dojdzie, zawsze będzie ci winien wdzięczność. Powiedział to sam wczoraj zaledwie, kiedy mówił o tobie.

– Och, panienko, taki to on już jest. A dla mnie to jeszcze więcej znaczy, bo panicz Tomek nie lubi gadać na wiatr, jak ja. Rety! Ja to jestem, jakby kto butelkę przechylił – jak raz zacząłem, nie mogę przestać. Ale panienka wygląda dobrze, jak rzadko. No i co ty na to, Prissy? – tu Bob odwrócił się do żony. – Czy nie prawda wszystko, co powiedziałem? Chociaż niewiele jest rzeczy, których nie potrafiłbym przechwalić tym swoim ozorem.

Mały nosek pani Jakin odwrócił się, za przykładem oczu, z wielkim szacunkiem ku Madzi, lecz młoda mężatka zdobyła się teraz na uśmiech, ukłon i słowa: 

– Już tak chciałam panienkę zobaczyć, jak chyba nic w życiu, bo mój to gadał o panience jak głupi, przez cały czas, nawet jak się zaczął do mnie zalecać.

– No dobrze, dobrze. – Bob miał trochę niewyraźną minę. – Idź no i dopilnuj kartofli, bo inaczej panicz Tomek będzie musiał na nie czekać.

– A czy Mumps zaprzyjaźnił się z panią Jakin? – zapytała ze śmiechem Madzia. – Pamiętam, jak mówiłeś, że nie w smak mu pójdzie twój ożenek.

– Ech, panienko – wyszczerzył zęby Bob – całkiem na to przystał, kiedy zobaczył, jaka ona mała. Zwykle udaje, że jej nie widzi, albo uważa, że ona jest jeszcze niedorosła. Ale jeśli chodzi o panicza Tomka – tu Bob ściszył głos i mówił bardzo poważnie – on jest taki w sobie zamknięty jak ślimak, ale ja mam głowę na karku i teraz, jak przestałem handlować i chwilowo nic nie robię, to nie wiem, co z tą głową robić, bo przecież muszę się czymś zająć, no i zaczynam myśleć, co też inni robią tu, w domu. I martwię się, że panicz Tomek wieczorami siedzi taki ponury, brwi marszczy i patrzy w ogień. Taki młody, piękny chłopak jak on powinien być trochę żywszy. Moja mówi, że czasem, jak wejdzie, to panicz jej wcale nie widzi, tylko siedzi i brwi marszczy, i patrzy się w ogień, jakby tam pilnował jakichś robotników.

– Za dużo myśli o interesach – podsunęła Madzia.

– Tak – Bob jeszcze bardziej ściszył głos – ale panienka myśli, że to tylko to? On jest zamknięty, panicz Tomek, ale ja mam swój rozum i w zeszłym roku przed świętami Bożego Narodzenia to tak mi się widziało, że znalazłem u niego to słabe miejsce. Chodziło o takiego czarnego spaniela – bardzo rasowego psa – a panicz tyle się namęczył, żeby go dostać. Ale od tego czasu coś go naszło i jeszcze bardziej niż przedtem się zawziął, chociaż przecież tak mu szczęście idzie. Chciałem to panience powiedzieć, bo myślałem, że może teraz, jak panienka przyjechała, to go panienka z tego wyciągnie. Za bardzo jest sam i nieczęsto przestaje z ludźmi.

– Obawiam się, że niewielki mam na niego wpływ – mówiła Madzia bardzo poruszona przypuszczeniami Boba. Miłosne kłopoty Tomka były dla niej czymś całkiem nowym. Biedny chłopiec i w dodatku zakochany właśnie w Lucy! Ale może to tylko wymysły pracowitej głowy Boba? Pies ofiarowany Lucy w prezencie jest przecież tylko dowodem kuzynowskiego przywiązania i wdzięczności. Ale w tej chwili właśnie Bob powiedział: – Idzie panicz Tomek – i słychać było, jak otwierają się frontowe drzwi.

– Nie mamy wiele czasu, Tomku – zaczęła Madzia natychmiast, gdy Bob wyszedł z pokoju. – Muszę powiedzieć ci, z czym tutaj przyszłam, bo przecież zaraz będziesz jadł obiad.

Tomek stał plecami do kominka, Madzia zaś siedziała naprzeciwko. Zauważył, że była niepewna, i przeczuwał, o czym będzie rozmowa. Zapytał więc chłodno i ostro: 

– O co ci chodzi?

Jego ton obudził jakiś opór w Madzi i przez to wypowiedziała swą prośbę inaczej, niż to sobie uprzednio przygotowała. Wstała z krzesła i spoglądając bratu prosto w oczy, powiedziała:

– Chcę, żebyś mnie zwolnił z obietnicy co do widywania Filipa Wakema. Obiecałam ci właściwie, że nie zobaczę go bez twojej wiedzy. Przyszłam ci powiedzieć, że chcę go zobaczyć.

– Doskonale – odparł Tomek jeszcze chłodniej.

Lecz Madzia nie skończyła jeszcze mówić tym zimnym i wyzywającym tonem, a już poczuła wyrzuty sumienia i strach przed chłodem brata.

– Nie ze względu na siebie, Tomku drogi. Nie gniewaj się. Nie prosiłabym cię o to, tylko że, widzisz, Filip przyjaźni się z Lucy i ona chce, żeby przyszedł – zaprosiła go na dzisiaj wieczór, a ja powiedziałam jej, że nie mogę widzieć się z nim bez twojej zgody. Zobaczę go tylko w obecności innych ludzi. Już nigdy nie będzie pomiędzy nami żadnych tajemnic.

Tomek nie patrzył na Madzię, lecz mocniej niż zwykle marszczył brwi. Potem odwrócił się ku niej i powiedział powoli i dobitnie:

– Znasz moje poglądy na tę sprawę, Madziu. Nie potrzebuję ci powtarzać niczego, co powiedziałem rok temu. Póki ojciec żył, musiałem robić wszystko, aby nie dopuścić, byś zhańbiła jego, tak zresztą jak siebie i nas wszystkich. Lecz teraz pozostawiam wybór tobie. Chcesz być niezależna – powiedziałaś mi to po śmierci ojca. Mój pogląd na sprawę jest niezmieniony. Jeżeli myślisz o Filipie Wakemie jak o konkurencie, musisz wyrzec się mnie.

– Nie pragnę tego, Tomku, w każdym razie nie teraz: widzę, do jakich prowadziłoby to nieszczęść. Ale wyjadę wkrótce na nową posadę i chciałabym, póki tu jestem, być z nim w przyjaznych stosunkach. Lucy tego pragnie.

Surowość ustąpiła nieco z twarzy Tomka.

– Nie mam nic przeciwko temu, byś się z nim spotykała od czasu do czasu u wujostwa... nie chcę, żebyś robiła zamieszanie z tego powodu. Ale nie ufam ci, Madziu. Ty jesteś do wszystkiego zdolna.

Były to okrutne słowa. Usta Madzi zaczęły drżeć.

– Dlaczego powiedziałeś tak, Tomku? To boli. Czy nie robiłam bez skarg wszystkiego, co było w mej mocy? I czy nie dotrzymałam słowa, kiedy... kiedy... Życie nie układało mi się szczęśliwie, tak jak i tobie...

Madzia musiała się rozpłakać, a więc i musiała wyglądać dziecinnie. Kiedy była spokojna, dobre lub ostre słowa sprawiały na niej takie samo wrażenie, jak słońce czy chmury na stokroci. Potrzeba miłości zawsze brała w niej górę, tak jak dawniej na strychu, zżartym przez korniki. Dobroć brata zwykle budziła się na taką prośbę, ale dobroć Tomka mogła się wyrazić tylko po Tomkowemu. Położył jej delikatnie rękę na ramieniu i powiedział tonem łagodnego pedagoga:

– Posłuchaj mnie, Madziu. Powiem ci, o co mi chodzi. Zawsze się rzucasz z jednej ostateczności w drugą – brak ci rozsądku i opanowania. Mimo to uważasz, że masz zawsze rację, i nie pozwalasz, by cię kto inny prowadził. Nie chciałem, byś szła na posadę, wiesz o tym. Ciocia Pullet gotowa była dać ci przyzwoity dom, gdzie żyłabyś przyzwoicie wśród własnej rodziny, póki ja nie stworzyłbym domu dla ciebie i dla matki. Tego właśnie chciałem. Chciałem, żeby moja siostra była damą, a ja zawsze opiekowałbym się nią, tak jak tego ojciec pragnął, póki nie wyszłabyś dobrze za mąż. Ale ty nigdy nie zgadzasz się ze mną, nigdy mi nie ustąpisz. A mogłabyś mieć na tyle rozumu, by widzieć, że brat, który porusza się między ludźmi, musi oczywista wiedzieć lepiej, co jest właściwe i odpowiednie dla jego siostry... lepiej niż ty. Uważasz, że ja nie jestem dobry, ale moja dobroć może się kierować tylko tym, co uważam za dobre dla ciebie.

– Tak... wiem... Tomku kochany – mówiła Madzia, ciągle jeszcze szlochając, lecz starając się powstrzymać łzy. – Wiem, że wiele byś dla mnie zrobił, wiem, że pracujesz i nie oszczędzasz sił. Wdzięczna ci za to jestem. Ale, naprawdę, nie możesz we wszystkim decydować za mnie – usposobienia nasze są różne. Nie wiesz zupełnie, że te same rzeczy inne robią wrażenie na mnie niż na tobie.

– Tak, wiem, wiem aż za dobrze! Wiem, jak całkowicie różnią się nasze uczucia w tym, co się wiąże ze sprawami naszej rodziny i własnej twojej godności, godności młodej kobiety – przecież ugodziłaś się na sekretne umizgi Filipa Wakema. Jeżeliby nawet nie było mi to wstrętne z innych względów, to sprzeciwiłbym się, żeby imię mojej siostry zestawiono choć na chwilę z imieniem tego młodego człowieka. Przecież jego ojciec nienawidzi nawet myśli o nas i wzgardziłby tobą na pewno. Wierzyłbym innej osobie oprócz ciebie, że wypadki, jakich była świadkiem przed śmiercią naszego ojca, nie pozwoliłyby jej nigdy już myśleć o Filipie Wakemie jako o konkurencie. Ale ciebie nie jestem pewien – nigdy nie jestem pewien niczego, co ma z tobą związek. Raz znajdujesz zadowolenie w nienormalnym jakimś samowyrzeczeniu, a za następnym razem nie masz tyle siły, by się oprzeć czemuś, co, jak wiesz, jest złe.

W słowach Tomka kryła się jakaś bolesna, straszliwa prawda – a właściwie twarda pokrywa prawdy, którą widzą ludzie bez wyobraźni i litości. Madzia zawsze drętwiała z bólu, słysząc ją z ust brata – buntowała się przeciwko temu, a jednocześnie była upokorzona. Zdawało jej się, że brat ukazuje jej jak w lustrze wszystkie jej słabości i szaleństwa – jakby przepowiadał jej proroczym głosem wszystkie przyszłe upadki – a mimo to przez cały czas i ona go sądziła: mówiła sobie, że jest ograniczony i niesprawiedliwy, że nie zaznał tych wewnętrznych pragnień, które zwykle były źródłem jej błędów czy słabości i czyniły jej życie kompletną zagadką dla niego.

Nie odpowiedziała mu natychmiast – zbyt wiele uczuć przepełniało jej serce. Usiadła i oparła rękę na stole. Nie ma sensu tłumaczyć Tomkowi, jak jest jej drogi. Zawsze ją odpychał. Uczucia jej skłębiły się jeszcze bardziej, gdy brat wspomniał o ostatnim spotkaniu ojca z Wakemem – wreszcie bolesny poważny obraz przesłonił jej wszelkie obecne zmartwienia. Nie. Nie myśli o tych rzeczach z płochą obojętnością i Tomek nie może jej o to oskarżać. Spojrzała na niego poważnym, smutnym wzrokiem.

– Nie mogę sprawić, byś lepiej o mnie myślał, Tomku, nie mogę tego sprawić słowami. Ale wszystkie twoje uczucia nie są mi tak obce, jak ci się wydaje. Widzę równie jasno jak ty, że ze względu na stosunek ojca Filipa do nas – nie ze względu na inne sprawy – byłoby niemądre... byłoby złe, gdybyśmy żywili nadzieje na nasze małżeństwo, toteż przestałam myśleć o nim jako o konkurencie... Mówię ci prawdę i nie masz prawa mi nie wierzyć. Dotrzymałam danej ci obietnicy, a ty nigdy nie znalazłeś we mnie fałszu. Nie tylko nie będę szukać, ale będę unikać wszystkiego, co by nas mogło z Filipem Wakemem prowadzić do innych uczuć niż spokojna przyjaźń. Możesz uważać, że nie potrafię dotrzymywać postanowień, ale nie możesz w każdym razie gardzić mną za te przewiny, których jeszcze nie popełniłam.

– Dobrze już, Madziu – Tomek zmiękł trochę. – Nie będę przesadzał. Biorąc wszystko pod uwagę, myślę, że możesz się spotykać z Filipem Wakemem, jeżeli Lucy chce, żeby on przychodził do domu. Wierzę w to, co mówisz – w każdym razie wiem, że ty sama w to wierzysz. Mogę cię tylko przestrzec. Chcę być dla ciebie dobrym bratem na tyle, na ile mi pozwolisz.

W głosie Tomka, kiedy wymawiał ostatnie słowa, słychać było lekkie drżenie, a uczucie Madzi, zawsze gotowe owładnąć nią całkowicie, i teraz powróciło nagłą falą, tak jak dawno temu, w dzieciństwie, kiedy to jedli wspólnie jedno ciastko jak sakrament pojednania. Wstała i położyła rękę na ramieniu Tomka.

– Wiem, że chcesz być dobry, Tomku. Wiem, że wiele musisz ścierpieć i że wiele zrobiłeś. Chciałabym być ci pociechą, a nie utrapieniem. Ale nie myślisz, że jestem już do szczętu zła, prawda?

Tomek uśmiechnął się do proszącej buzi – uśmiech jego bardzo był miły, bo z szarych oczu potrafiła wyjrzeć czułość, mimo zmarszczki na czole.

– Nie, Madziu.

– I mogę jeszcze okazać się lepsza, niż ci się zdaje?

– Mam nadzieję.

– I mogę przyjść kiedyś i zrobić ci herbatę, i zobaczyć tę malutką żonę Boba jeszcze raz?

– Tak, ale teraz uciekaj, bo już nie mam czasu. – Tu Tomek spojrzał na zegarek.

– Nawet na to, żeby mnie pocałować?

Tomek pochylił się, by pocałować siostrę.

– Masz. Bądź grzeczną dziewczynką. Muszę jeszcze dużo spraw dzisiaj przemyśleć. Po południu będę miał długą naradę z wujaszkiem Deane’em.

– A przyjdziesz jutro do cioci Glegg? Zjemy wcześniej obiad, żeby pójść tam na herbatę. Musisz przyjść. Lucy kazała ci to powiedzieć.

– Też! Mam masę roboty! – odparł Tomek, pociągając gwałtownie za dzwonek i urywając sznurek.

– Boję się ciebie... uciekam. – Madzia wycofała się ze śmiechem, zaś Tomek, z męską filozofią, rzucił urwany sznurek w najdalszy kąt pokoju – nie tak bardzo jednak daleki; oto próbka doświadczeń ludzkich, która, pochlebiam sobie, znajdzie oddźwięk wspomnień w sercach wielu ludzi zasobnych czy szacownych, co kiedyś znajdowali się u progu swej kariery i żywili bardzo duże nadzieje w bardzo małych mieszkaniach.

Rozdział V

W KTÓRYM OKAZUJE SIĘ, ŻE TOMEK DOKONAŁ DZIEŁA

– A teraz, kiedy już ustaliliśmy wszystko co do tego interesu w Newcastle – mówił pan Deane do Tomka, kiedy siedzieli razem w jego prywatnym gabinecie w banku – pozostała nam jeszcze jedna sprawa, o której chcę z tobą pomówić. Ponieważ w Newcastle będziesz miał przez następne kilka tygodni dość ciężką, nieprzyjemną robotę, chciałbym, żebyś się mógł podtrzymać na duchu jakimiś przyjemniejszymi nadziejami na przyszłość.

Tomek wyczekiwał następnych słów z mniejszym zdenerwowaniem niż podczas poprzednich rozmów w tym pokoju, a wujaszek tymczasem wyjął tabakierkę i uraczył każdą dziurkę od nosa, dokładnie i bezstronnie.

– Widzisz, Tomku – pan Deane rozparł się wreszcie w krześle – świat idzie teraz naprzód szybciej niż za moich młodych lat. Cóż, mój drogi, czterdzieści lat temu, gdy byłem takim samym jak ty pracowitym młodzikiem, człowiek spodziewał się, że lepszą część życia przyjdzie mu przeciągnąć w hołoblach, zanim sam dostanie bat do ręki. Ręczne warsztaty tkackie wolno szły, a i gusty nie zmieniały się tak często. Moje świąteczne ubranie nosiłem przez sześć lat. Wszystko było na mniejszą skalę – to znaczy, jeśli chodzi o koszta. Para, widzisz, mój drogi, dokonała tych wszystkich zmian: każde kółko idzie teraz dwa razy szybciej, a razem z nim i koło Fortuny, jak to powiedział pan Stefan Guest na przyjęciu w rocznicę założenia firmy (niebywałe, jak on umie trafić akurat w sedno rzeczy, zważywszy, że nic nie wie o interesach). Ja tam nie widzę w tych zmianach nic złego, jak inni. Handel, mój chłopcze, otwiera ludziom oczy. Jeżeli ludzkość ma się zagęścić na świecie, a przecież się zagęszcza, to świat musi wytężać rozum i łapać się najrozmaitszych wynalazków. Ja zrobiłem, co do mnie należało, jako zwykły człowiek interesu. Ktoś kiedyś powiedział, że wspaniała to rzecz sprawić, by tam, gdzie dawniej rosło jedno źdźbło zboża, wyrosły dwa, ale piękna to również rzecz rozszerzać wymianę towarów i przynosić ziarno zboża do ust tych, co cierpią głód. A tym się właśnie zajmuje nasze przedsiębiorstwo: uważam, że jest to najzaszczytniejsze zajęcie dla człowieka.

Tomek widział już, że sprawa, o której miał mówić wujaszek, nie jest pilna, bowiem pan Deane był człowiekiem zbyt bystrym i praktycznym, by pozwolić, aby jego wspomnienia czy tabaka opóźniały tempo rozwoju handlu. W gruncie rzeczy do uszu Tomka od miesiąca czy dwóch dochodziły wzmianki, które pozwalały mu się domyślać, iż usłyszy pewne korzystne propozycje. Kiedy wujaszek rozpoczął swą przemowę, Tomek wyciągnął nogi, ręce wsunął w kieszenie i przygotował się na dość obszerny wstęp, który miał wykazać, iż pan Deane doszedł do tego, czym jest, dzięki własnym cnotom i może powiedzieć wszystkim młodym ludziom w ogólności, że jeśli nie doszli do niczego, to przez brak owych cnót. Tak więc był raczej zdziwiony, kiedy wujaszek zadał mu pytanie wprost:

– Powiedz no mi... To już chyba siedem lat mija, od kiedy zwróciłeś się do mnie o pracę, tak?

– Tak, wujku. Mam teraz dwadzieścia trzy lata.

– Ach – lepiej jednak tego nie mówić – wyglądasz na wiele starszego, a wiek liczy się w interesie. Doskonale pamiętam, jak tu przyszedłeś do mnie; taki byłeś sobie rezolutny i dlatego właśnie postanowiłem ci pomóc. Przyjemnie mi powiedzieć teraz, iż miałem słuszność. Nieczęsto zresztą daję się zwieść. Oczywiście nie bardzo miałem ochotę protegować własnego siostrzeńca, ale z przyjemnością mogę powiedzieć, że przyniosłeś mi zaszczyt; i jeślibym miał syna, nie martwiłbym się, gdyby był do ciebie podobny.

Pan Deane stuknął w tabakierkę i otworzył ją znowu, powtarzając z pewną serdecznością w głosie:

– Nie, nie martwiłbym się, gdyby był do ciebie podobny.

– Rad jestem, że nie zawiodłem zaufania wuja. Robiłem, co mogłem – odparł Tomek, jak zwykle z dumą i pewną wyniosłością.

– Tak, Tomku, nie zawiodłeś mojego zaufania. Nie mówię tu o twoim postępowaniu w stosunku do ojca, chociaż i to ma wpływ na mój sąd o tobie. Lecz jako wspólnik w naszej firmie muszę podkreślić te zalety, które wykazałeś jako człowiek interesu. Nasze przedsiębiorstwo jest doskonałym interesem – wspaniałym interesem – i nie ma przyczyn, dla których nie miałoby się rozwijać dalej. Wzrasta nasz kapitał i rozszerza się nasz rynek, lecz istnieje jeszcze jedna rzecz konieczna dla powodzenia każdego przedsięwzięcia, czy to dużego, czy małego, a tym jest człowiek, który by wszystko poprowadził; człowiek o właściwych zasadach – nie żaden tam błyskotliwy postrzeleniec, lecz człowiek, na którym można by polegać. I pan Guest, i ja rozumiemy to wyraźnie. Trzy lata temu dopuściliśmy Gella do interesu... daliśmy mu udział w fabryce oleju. Dlaczego? Dlatego, że Gell jest człowiekiem, którego zasługi warte są nagrody. Zawsze tak będzie, mój chłopcze. Tak było ze mną. Lecz chociaż Gell jest blisko o dziesięć lat starszy od ciebie, istnieją inne względy przeważające na twoją korzyść.

Kiedy pan Deane zaczął mówić dalej, Tomek odczuł lekkie zdenerwowanie: wiedział, że musi teraz powiedzieć coś, co może nie sprawi wujkowi przyjemności, po prostu dlatego, że będzie nową propozycją, a nie akceptacją tej, której chłopiec oczekiwał.

– Jest rzeczą logiczną – ciągnął pan Deane, skończywszy nową szczyptę tabaki – że przemawia za tobą fakt, iż jesteś moim siostrzeńcem, nie zaprzeczam jednak, że nawet gdybyś nie był żadnym moim krewnym, zachowanie twoje w sprawie banku Pelleya skłoniłoby pana Guesta i mnie do wyrażenia uznania dla twoich zasług. Zaś biorąc pod uwagę twoje sprawowanie i zdolności do interesów, postanowiliśmy dać ci udział w przedsiębiorstwie, udział, który w miarę upływu lat będziemy z przyjemnością powiększać. Uważamy, iż jest to ze wszech miar lepsze niż podnoszenie twojej płacy. Doda ci to powagi i znaczenia i przygotuje cię lepiej do tego, byś ujmował mi po trochu kłopotów z ramion. Jestem jeszcze, Bogu niech będą dzięki, zdatny do ciężkiej pracy, ale starzeję się, nie ma co gadać. Powiedziałem panu Guestowi, że pomówię z tobą na ten temat, a jak wrócisz z tej północnej wyprawy, omówimy szczegóły. Jak na dwadzieścia trzy lata trzeba powiedzieć, że szybko idziesz, ale trzeba także przyznać, że zasługujesz na to.

– Bardzo jestem wdzięczny panu Guestowi i wujkowi. Oczywiście, czuję, że o wiele większą wdzięczność winienem wujowi, który pierwszy przyjął mnie do przedsiębiorstwa i od tego czasu wiele się kłopotał moją osobą.

Tomek mówił z lekkim drżeniem w głosie; przerwał teraz.

– Tak, tak – zgodził się pan Deane. – Nie szczędzę trudów, kiedy widzę, że coś może z tego wyniknąć. Namęczyłem się z Gellem – ale inaczej nie byłby tym, czym jest.

– Jest jednak pewna sprawa, o której chciałem powiedzieć wujowi. Nigdy dotąd o niej nie mówiłem. Jeśli wujek pamięta, w okresie, kiedy majątek mego ojca miał być sprzedany, firma nosiła się z myślą kupienia młyna. Wiem, że wujek uważał to za bardzo dobrą inwestycję, zwłaszcza gdyby się zastosowało siłę parową.

– Tak, tak. Ale Wakem nas ubiegł, uparł się przy tym. Ten człowiek lubi przeprowadzać swoje interesy, bez względu na wszystko.

– Może i nie ma po co mówić teraz o tym – ciągnął Tomek – ale chciałem, żeby wujaszek wiedział, co ja myślę w sprawie młyna. Ogromnie mi na nim zależy. Ostatnią wolą mego ojca było, bym odebrał młyn, jeśli tylko zdołam – rodzina ojca miała go od pięciu pokoleń. Przyrzekłem to ojcu, a poza tym ja sam jestem bardzo do niego przywiązany. Żaden dom nie będzie mi nigdy tak miły. I jeżeliby kupno młyna dla firmy odpowiadało zamysłom wujka, ja miałbym większe możliwości spełnienia życzenia mego ojca. Nie mówiłbym wujkowi o tej sprawie, gdyby wujek nie był tak dobry i nie powiedział, że moje usługi mają pewną wartość. A ja wyrzekłbym się o wiele większych możliwości życiowych, by móc mieć młyn z powrotem – to znaczy, by go mieć w swoich rękach i powoli odpracowywać jego wartość.

Pan Deane słuchał go uważnie, a teraz zamyślił się głęboko.

– Rozumiem, rozumiem – rzekł po chwili. – Rzecz byłaby możliwa, gdyby istniała nadzieja, iż Wakem zechce się z młynem rozstać. Ale ja tej nadziei nie widzę. Obsadził tam młodego Jetsome’a, a kupując młyn, miał po temu swoje powody.

– To próżniak ten młody Jetsome – odparł Tomek. – Powiadają, że się rozpił i na psy sprowadza cały interes. Mówił mi to Łukasz, nasz stary młynarz. Powiada, że on tam nie zostanie, jak się coś nie zmieni. Myślałem, że jeśli tak stoją sprawy, może Wakem będzie bardziej skłonny rozstać się z młynem. Łukasz mówi, że Wakem się ogromnie denerwuje tym stanem rzeczy.

– Dobrze, pomyślę o tym. Muszę zasięgnąć wiadomości o sprawie i omówić ją z panem Guestem. Ale, widzisz, to byłoby zabieranie się do nowej branży; trzeba by oddać tam ciebie, zamiast trzymać cię tu, gdzie jesteś, o co nam chodziło.

– Mógłbym się zajmować nie tylko młynem, jeśli się wszystko dobrze zorganizuje. Chcę mieć jak najwięcej roboty. Niewiele jest innych rzeczy, na których mi zależy.

Takie słowa w ustach dwudziestotrzyletniego chłopca musiały zabrzmieć smutno, nawet w uszach wuja Deane’a, tak bardzo kochającego interes.

– Też! Co ty tam mówisz! Jeśli tak dalej pójdzie, to niedługo ożenisz się i będzie ci zależało na żonie. Ale co tu gadać zawczasu o młynie! Obiecuję ci, w każdym razie, że nie zapomnę o sprawie, a jak wrócisz, porozmawiamy o niej raz jeszcze. Idę teraz na obiad. Przyjdź do nas jutro rano na śniadanie i pożegnaj się przed wyjazdem z matką i siostrą.

Rozdział VI

ILUSTRUJĄCY PRAWO PRZYCIĄGANIA

Jasne jest dla was, że Madzia znalazła się teraz w sytuacji życiowej, która przez wszystkich ludzi rozsądnych musi być uważana za wielką okazję dla młodej panny, okazję, która otwiera przed nią zupełnie nowe możliwości. Dziewczyna o uderzającej urodzie weszła w śmietankę towarzystwa St. Ogg’s, mając tę przewagę nad innymi paniami, że nie znała jej większość towarzystwa, a wdzięki jej tak skromnie podkreślane były strojem, jak to sobie mogliście wyobrazić z niespokojnej rozmowy Lucy z ciocią Pullet. Na pierwszym wieczorku u Lucy młody Torry ogromnie wytężał muskuły twarzy, by „ta ciemnooka dziewczyna tam w kącie” zwróciła nań uwagę i zobaczyła go w pełni uroku, którego mu jeszcze dodawał monokl. Wiele zaś młodych dam wróciło do domu, postanawiając sprawić sobie suknie z krótkimi rękawami z czarną koronką i upinać włosy w wysoki diadem na czubku głowy. „Ta kuzyneczka panny Deane doskonale się prezentowała”. I doprawdy biedna Madzia, obarczona ciężarem smutnej przeszłości i nienajlepszymi przeczuciami na przyszłość, była na prostej drodze do tego, by stać się przedmiotem zazdrości – tematem rozmów w nowo założonej sali bilardowej i pomiędzy ładnymi przyjaciółkami, co to nie mają przed sobą tajemnic, jeśli chodzi o ozdoby sukni. Panny Guest – obracając się w towarzystwie St. Ogg’s, uważały to za łaskę, świadczoną innym, bowiem symbolizowały tam szczyt wykwintu – uznały, że zachowanie Madzi jest odstępstwem od ogólnie przyjętych zasad. Nie miała zwyczaju zgadzać się natychmiast z każdą opinią przyjętą w towarzystwie i mówiła, że nie wie, czy te uwagi są słuszne, czy nie, co nadawało jej pozory gaucherie i hamowało gładki tok rozmowy; jest jednak faktem, który można jak najlepiej tłumaczyć, że damy nie usposabiają się najgorzej do nowej znajomej, która pod niektórymi względami wykazuje swą niższość. A Madzia była tak całkowicie pozbawiona kokieterii, mającej według tradycyjnych poglądów doprowadzać mężczyzn do szału, że zdobywała sobie kobiece współczucie, „bo mimo urody jest taka niegroźna”. Niewiele ma, biedaczka, awantaży i trzeba przyznać, nie ma też nic pretensji; jej gwałtowne i nierówne zachowanie jest z pewnością wynikiem warunków – ciężkie i samotne przypadło jej życie w udziale. Dziwić się tylko trzeba, że nie ma w niej nic wulgarności, zważywszy, czym jest reszta rodziny Lucy; na wzmiankę o tym obie panny Guest zawsze się wzdrygały. Nieprzyjemnie było myśleć o związkach, jakie narzuci małżeństwo brata, z takimi ludźmi jak Gleggowie czy Pulletowie. Ale jak Stefan raz się przy czymś uprze, to sprawa skończona, a przecież co do samej Lucy nie może być żadnych obiekcji – każdy musi ją lubić. Na pewno pragnie gorąco, by panny Guest miło się zachowywały w stosunku do kuzynki, którą tak kocha, Stefan zaś narobiłby zaraz strasznego krzyku, gdyby tylko okazały się nie dość uprzejme. W tych okolicznościach nie zabrakło więc zaproszenia do Park House; zaś co do innych, panna Deane była zbyt popularnym i cenionym członkiem towarzystwa St. Ogg’s, by ktoś w najmniejszej mierze zaniedbał okazania jej szacunku.

Tak więc Madzia zakosztowała po raz pierwszy radości życia młodej panny i dowiedziała się, co to znaczy wstawać rano i bez najmniejszego przymusu zastanawiać się, czy będzie robić to, czy coś innego. Tyle miała nowych przeżyć, tyle swobody, tak wiele rozrywek: bogactwo muzyki, powolne spacery wpośród płynących z ogrodu wiosennych zapachów. Wszystko to, po tylu smutnych latach, musiało działać na nią podniecająco. Już w pierwszych tygodniach rzadziej ją nachodziły przykre wspomnienia i przeczucia. Życie w chwili obecnej było bardzo miłe – co do tego nie miała wątpliwości; coraz przyjemniej było przebierać się wieczorem i czuć, że jest się jedną z tych pięknych wiosennych istot. Wszędzie też czekały na nią oczy pełne podziwu: nie była już tą niezauważaną, łajaną dziewczyną, na którą nie zwraca się uwagi, a od której wymaga się ciągle posłuszeństwa. Przyjemnie też było, gdy Stefan i Lucy wybierali się na przejażdżkę, siedzieć sobie samej przy pianinie i stwierdzać, że nie zaginęło jeszcze do cna wzajemne dopasowanie palców i klawiszy i odżyło teraz, jak serdeczne więzy pokrewieństwa, których rozłąka nie zdołała zniszczyć. Wybierała melodie, które słyszała poprzedniego wieczora, i powtarzała je wielokrotnie, dopóki nie przekonała się, że może je zagrać tak, by ich wymowa stała się dla niej bardziej namiętna i brzemienna w treści. Rozkosz sprawiała Madzi zwykła harmonia oktawy i dziewczyna częściej brała nuty z ćwiczeniami niż jakieś utwory muzyczne, aby mocniej przeżywać w oderwaniu bardziej prymitywne dźwięki interwałów. Nie był to ten rodzaj odczuwania muzyki, który dowodziłby specjalnego talentu; fakt, że muzyka budziła w niej najwyższe wzruszenie, był jednym z wielu dowodów jej wrodzonej namiętnej uczuciowości, która sprawiała, że cnoty i wady Madzi stapiały się w jedno, że jej miłość przybierała czasem formę niecierpliwego żądania – jednocześnie zaś nie pozwalała, by jej próżność przybierała formę kobiecej kokieterii i sprytu, a nadawała jej poezję ambicji. Lecz znacie Madzię już od dawna i powinniście tu słyszeć jej historię, a nie charakterystykę, bo historii nie da się przepowiedzieć z najpełniejszej wiedzy o charakterze. Bowiem tragedia naszego życia bierze źródła jedynie z nas samych. „Charakter – powiada Novalis w jednym ze swych nasuwających wątpliwości aforyzmów – charakter to przeznaczenie”. Ale nie całe przeznaczenie. Hamlet, książę Danii, był filozoficzny i chwiejny – i oto w wyniku mamy tragedię. Ale gdyby ojciec jego dożył pięknego wieku, wujaszek zaś umarł wczesną śmiercią, Hamlet prawdopodobnie ożeniłby się z Ofelią i przeszedł przez życie z opinią zdrowego na umyśle, bez względu na monologi i posępne ironizowania na temat pięknej córki Poloniusza, nie mówiąc już o otwartej nieuprzejmości wobec teścia.

Tak więc przeznaczenie Madzi jest jeszcze okryte tajemnicą; musimy czekać, aż się nam ukaże, podobnie jak bieg nieoznaczonej na mapie rzeki: wiemy tylko, iż rzeka jest głęboka i rwąca i że wszystkie rzeki biegną do tego samego celu. Oszołomiona nowymi dla niej miłymi wrażeniami Madzia coraz częściej przestawała wyobrażać sobie jak dawniej żywo przyszły swój los. Osłabł też jej niepokój o pierwsze spotkanie z Filipem: może, nieświadomie zupełnie, przestała się martwić, że spotkanie to się odwleka.

Filip bowiem nie przyszedł tego wieczora, kiedy go oczekiwali, a pan Stefan Guest przyniósł wiadomość, że wyjechał on nad morze – prawdopodobnie na plener. Nie było jednak pewne, kiedy Filip wróci. Bardzo to podobne do niego, wyjeżdżać tak, nie zawiadomiwszy nikogo ani słowem. Wrócił na dwunasty dzień dopiero i zastał w domu oba liściki Lucy: wyjechał bowiem przed przyjazdem Madzi.

Może trzeba by mieć jeszcze raz dziewiętnaście lat, by zdobyć całkowitą pewność, jakie uczucia przejmowały Madzię w ciągu tych dwunastu dni – jak bardzo wydłużyły ten okres nowe przeżycia i zmienne wrażenia. Pierwsze dni znajomości zawsze są dla nas ważne i w pamięci naszej więcej zabierają miejsca niż dłuższe, późniejsze okresy, w których mniej jest odkryć i nowych wrażeń. Podczas tych dziesięciu dni niewiele było godzin, kiedy pan Stefan Guest nie siedział obok Lucy, nie stał koło niej przy fortepianie czy też nie towarzyszył jej w wycieczkach na świeżym powietrzu; jego atencje dla niej wyraźnie były gorliwsze, czego zresztą każdy mógł oczekiwać. Lucy była bardzo szczęśliwa, nawet jeszcze szczęśliwsza niż dawniej, bo od przyjazdu Madzi towarzystwo Stefana stało się o wiele bardziej interesujące i zabawne. Toczyli czasem żartobliwe, czasem poważne dyskusje, w których zarówno Stefan, jak i Madzia wykazywali całą swoją inteligencję, ku podziwowi łagodnej Lucy, siedzącej cicho w kątku. Nieraz myślała sobie, jakim wspaniałym kwartetem mogliby przejść przez życie, gdyby Madzia poślubiła Filipa. Czy widział kto kiedy, żeby dziewczyna w obecności trzeciej osoby bardziej cieszyła się towarzystwem swego ukochanego? Żeby nie czuła najmniejszej zazdrości, kiedy jej wielbiciel w rozmowie zwraca się ciągle do tej trzeciej osoby? Lecz nie było to dziwne u prostej, spokojnej Lucy, która wierzyła głęboko, że zna uczucia obojga jej towarzyszy, i nieskłonna była zwątpić w tę wiarę bez konkretnych po temu powodów. Poza tym, przecież to koło Lucy siadał Stefan, jej podawał ramię, do niej się odwoływał, jako do osoby, która się na pewno z nim zgodzi. Co dzień spotykała się z tą samą serdeczną uprzejmością, tym samym zgadywaniem w lot najmniejszych jej pragnień i tą samą troską, by je natychmiast zaspokoić. Czy doprawdy taką samą? Wydawało się Lucy, że z większą; trudno się też dziwić, że uszło jej uwagi prawdziwe tego znaczenie. Stefan w ten delikatny sposób głuszył wyrzuty sumienia – robił to zresztą zupełnie nieświadomie. Na Madzię zwracał, w porównaniu z Lucy, niewiele uwagi; nawet wytworzył się między nimi pewien dystans, co nie pozwalało na okazanie jej po raz drugi tej odrobiny galanterii, z jaką zachował się pierwszego dnia na łódce. Jeżeli przychodził, kiedy nie było Lucy, lub też jeżeli Lucy zostawiała ich samych, nigdy nie odzywali się do siebie. Stefan udawał, że przegląda nuty, Madzia zaś pilnie pochylała głowę nad robótką. Obydwoje byli po czubki palców świadomi wzajemnej swojej obecności. Sprawiało im to ból prawie. A jednak i jedno, i drugie pragnęło, by następnego dnia powtórzyło się to samo. Żadne nie zastanawiało się nad tym ani nawet nie pytało się w duchu: „Do czego to wszystko zmierza?”. Madzia czuła tylko, że w życiu jej zachodzi jakaś wielka zmiana, i tak była pochłonięta bezpośrednim przeżywaniem, że nie starczało jej już energii, by zdać sobie ze wszystkiego sprawę i zastanowić się trochę. Stefan świadomie odpychał od siebie wszelkie podobne pytania i nie przyznawał się wobec samego siebie, że odczuwa cokolwiek, co mogłoby mieć decydujący wpływ na jego postępowanie. Kiedy zaś Lucy wchodziła do pokoju, znów byli swobodni. Madzia potrafiła przekomarzać się ze Stefanem i śmiać się z niego, on zaś mógł jej radzić, by wzięła pod rozwagę przykład najbardziej uroczej bohaterki powieściowej, panny Zofii Western[11], która miała „ogromny szacunek dla męskiego rozsądku”. Madzia potrafiła wtedy patrzeć na Stefana – czego z takich czy innych przyczyn unikała, gdy byli sami – a on potrafił nawet prosić, by mu akompaniowała, ponieważ rączki Lucy tak są zajęte robótkami na bazar. Wytykał też jej, że przyspiesza tempo, co z pewnością było piętą achillesową Madzi.

Pewnego dnia – było to w dzień powrotu Filipa – Lucy niespodziewanie umówiła się, iż pójdzie wieczorem do pani Kenn, której słabowite zdrowie i groźba poważnej choroby, mianowicie zapalenia oskrzeli, kazały zrezygnować z wszelkich funkcji na nadchodzącym bazarze i oddać je w ręce innych pań – między innymi Lucy. Spotkanie zostało umówione w obecności Stefana; słyszał, jak Lucy obiecuje zjeść wcześniej obiad i zajść o szóstej wieczorem do panny Torry, która przyszła z prośbą od pani Kenn.

– Jeszcze jeden wzniosły pożytek z tego idiotycznego bazaru – wybuchnął Stefan natychmiast, gdy panna Torry wyszła z pokoju. – Żeby odciągać młode panny od domowego ogniska i kazać im patrzeć, jak ludzie trwonią pieniądze na podstawki pod czajniki i haftowane sakiewki. Chciałbym wiedzieć, czy właściwym zadaniem kobiety nie jest doprowadzanie do tego, by mąż siedział w domu, a kawaler z domu wychodził? Jeśli tak dalej pójdzie, przestaną istnieć wszelkie więzy towarzyskie.

– To nie pójdzie o wiele dalej – śmiała się Lucy – bo bazar odbędzie się od tego poniedziałku za tydzień.

– Dzięki Bogu – odparł Stefan. – Sam Kenn powiedział niedawno, że nie podoba mu się ten pomysł, w którym próżność staje za miłosierdzie. Lecz tak jak społeczeństwo brytyjskie nie jest na tyle rozsądne, by zgodzić się na bezpośrednie opodatkowanie, tak i St. Ogg’s nie stać na to, by zbudować i wyposażyć szkołę bez przywoływania do pomocy jakichś wariactw.

– Naprawdę tak powiedział? – zapytała mała Lucy, otwierając szeroko i niespokojnie orzechowe oczy. – Nigdy nie słyszałam, by mówił coś podobnego. Myślałam, że pochwala to, co robimy.

– Na pewno pochwala to, co ty robisz. – Stefan uśmiechnął się do niej czule. – Twój pomysł wychodzenia dzisiaj wieczór jest wstrętny, przyznaję, lecz wiem, że pod nim kryje się dobra wola.

– Och, za dobrze o mnie myślisz. – Lucy potrząsnęła główką i zarumieniła się uroczo. Na tym rozmowa się skończyła, lecz milcząco przyjęto za pewnik, iż Stefan nie przyjdzie dziś wieczorem, toteż na podstawie tego milczącego porozumienia przedłużył przedobiednią wizytę, żegnając się po czwartej dopiero.

Wkrótce po obiedzie Madzia usiadła sama w salonie, z Minny na kolanach. Wujka zostawiła, by skończył swój kieliszek wina i zdrzemnął się trochę, matkę zaś, by robiła coś pośredniego pomiędzy kiwaniem głową a robótką na drutach, któremu to zajęciu oddawała się zawsze w jadalni aż do herbaty. Madzia pochylała się i pieściła małe jedwabiste zwierzątko, by je pocieszyć pod nieobecność pani, kiedy usłyszała odgłos kroków na żwirze i podniósłszy głowę, zobaczyła pana Stefana Guesta, który szedł przez ogród, od strony rzeki. Trochę to było niezwykłe zobaczyć go tak szybko po obiedzie. Zawsze narzekał, że w Park House późno jada się obiad. A jednak zjawił się tutaj w ciemnym ubraniu – najwyraźniej był już w domu i musiał wrócić łódką. Madzia czuła, że policzki jej płoną, a serce bije mocno; nic dziwnego, że się zdenerwowała, bo nie przywykła przyjmować wizyt sama. Zobaczył, jak spojrzała w otwarte francuskie okno, i uniósł kapelusza, podchodząc, by wejść oknem zamiast drzwiami. Zaczerwienił się również i wyglądał tak głupio, jak tylko wyglądać może młody człowiek z odrobiną dowcipu i pewności siebie. Trzymał w ręku zwinięte w rulon nuty; zaczął mówić niepewnie, jakby nic sobie nie przygotowywał uprzednio.

– Dziwi się pani, że przyszedłem znowu. Powinienem panią przeprosić za tę niespodziankę, ale musiałem wrócić jeszcze do miasta i wziąłem służącego, by mnie przywiózł, pomyślałem więc, że może podrzucę nuty z Dziewczęcia z Artois dla kuzynki pani. Zapomniałem o nich dzisiaj rano. Czy może je pani oddać Lucy?

– Tak – odparła Madzia, która wstała zmieszana z Minny na ręku, a teraz, nie wiedząc, co ma innego zrobić, usiadła znowu.

Stefan położył kapelusz i nuty, które stoczyły się na podłogę, i usiadł na krześle przy niej. Nigdy tego nie robił i zarówno on, jak Madzia świadomi byli, iż to zupełnie nowa sytuacja.

– Ach, ty rozpuszczony pieszczochu! – Stefan pochylił się, by pociągnąć długie, kędzierzawe ucho, które zwieszało się z ramienia Madzi. Nie była to uwaga otwierająca rozmowę, a ponieważ mówca nie rozwinął jej szerzej, rozmowa musiała oczywiście utknąć na martwym punkcie. Stefanowi wydawało się, że głaszcze głowę Minny we śnie; musi wykonywać ten ruch, a jednocześnie dziwić się, że to robi. Sprawiło mu to jednak przyjemność: pragnął tylko zebrać odwagę i popatrzeć na Madzię... i żeby ona też patrzyła na niego. Żeby mógł raz spojrzeć długo w te głębokie, dziwne oczy – potem będzie już zadowolony i bardzo rozsądny. Wydawało mu się, że to pragnienie jednego długiego spojrzenia Madzi opanowało go jak jakaś mania prześladowcza. Przez cały czas wysilał swój spryt, by znaleźć sposób, dzięki któremu mógłby owo spojrzenie otrzymać, ot, tak, przypadkiem, żeby nie wywołać czasem zakłopotania i zmieszania. Jeśli zaś chodzi o Madzię, nie myślała bynajmniej o niczym określonym – czuła tylko, że obecność Stefana zwisa nad nią jakby jakiś ptak o szerokich skrzydłach lecący nisko w ciemności – nie mogła bowiem spojrzeć w górę i widziała tylko czarne, falujące futro Minny.

Lecz musiało się to kiedyś skończyć – może nawet skończyło się bardzo szybko, a wydłużało się w ich wyobraźni tylko, jak jednominutowe sny. Stefan wyprostował się wreszcie i usiadł bokiem na krześle, przerzuciwszy przez poręcz jedną rękę i spoglądając na Madzię. Cóż on teraz powie?

– Będziemy mieli chyba piękny zachód słońca... Czy nie wyszłaby pani go obejrzeć?

– Nie wiem – odparła Madzia. Potem zebrawszy odwagę, podniosła wzrok i spoglądając w okno, dodała: – Jeżeli nie będę grała w belotkę z wujaszkiem.

Chwila milczenia, w której Minny znowu jest głaskany, lecz ma na tyle inteligencji, by nie czuć za to wdzięczności – nawet trochę warczy.

– Czy lubi pani siadywać sama?

Na twarzy Madzi pojawił się nieco łobuzerski wyraz. Spoglądając przelotnie na Stefana, spytała: 

– Czy byłoby grzecznie, gdybym odpowiedziała: tak?

– Pytanie jak na intruza było niebezpieczne – odparł Stefan zachwycony tym spojrzeniem, postanawiając doczekać się drugiego. – Ale będzie pani miała jeszcze przeszło pół godziny samotności po moim wyjściu – dodał, wyjmując zegarek. – Wiem, że pan Deane nigdy nie przychodzi przed wpół do ósmej.

Znowu chwila milczenia. Madzia patrzy uporczywie w okno; wreszcie z dużym wysiłkiem odwraca głowę, by spojrzeć na grzbiet Minny, i mówi:

– Szkoda, że Lucy musiała wyjść. Przepadła nam dzisiaj muzyka.

– Jutro będziemy mieli nowy głos – odparł Stefan. – Czy może pani powiedzieć kuzynce, że Filip Wakem wrócił? Widziałem go, wracając do domu.

Madzia drgnęła lekko. Niewidoczny prawie dreszcz przeszedł ją od stóp do głów. Lecz imię Filipa wywołało również nowe obrazy i złamało wiszące nad nią zaklęcie. Wstała z nagłą siłą i kładąc Minny na jego poduszce, podeszła, by wziąć stojący w kącie duży koszyczek do robótek Lucy. Stefan był zły i rozczarowany. Pewno nazwisko Wakema tak niespodziewanie wymienione sprawiło Madzi przykrość – przypomniał sobie bowiem, co opowiadała mu Lucy o kłótni rodzinnej. Nie ma sensu zostawać tu dłużej. Madzia usadowiła się ze swą robótką przy stoliczku: minę miała chłodną i wyniosłą, a on – on zrobił z siebie durnia tą wizytą. Jasne, że człowiek musi się wydać śmieszny i niemiły, kiedy tak przychodzi bez żadnej przyczyny, niepotrzebnie. Przecież dla Madzi musi być jasne, że zjadł śpiesznie obiad we własnym pokoju, aby jak najszybciej ruszyć z powrotem i zastać ją samą.

Jak na dwudziestopięcioletniego dobrze ułożonego młodzieńca, niepozbawionego pewnego wykształcenia – trochę to dziecinne. Lecz mniej się może wydać nieprawdopodobne, jeśli odwołamy się do historii.

W tej właśnie chwili kłębek włóczki spadł z kolan Madzi i dziewczyna wstała, by go podnieść. Stefan poskoczył również i podniósł włóczkę, a wręczając ją Madzi, spojrzał na nią udręczonym żałosnym spojrzeniem, które oczom jego nadało nowy zupełnie wyraz.

– Do widzenia – powiedział tonem, w którym było to samo żałosne błaganie, co i w oczach. Nie ośmielił się wyciągnąć ręki – żegnając się, wepchnął obie dłonie do kieszeni surduta. Madzia pomyślała, że chyba zachowała się nieuprzejmie.

– Może pan zostanie? – zapytała nieśmiało, nie odwracając oczu, aby znowu nie wydać się nieuprzejmą.

– Nie, dziękuję. – Stefan wpatrywał się wciąż w te pół urzeczone, pół niechętne oczy, jak człowiek spragniony patrzy ku odległej wstędze potoku. – Łódź czeka na mnie... Powie pani kuzynce?

– Tak.

– To znaczy, powie jej pani, że przyniosłem nuty?

– Tak.

– I że Filip wrócił?

– Tak. (Tym razem Madzia nie zwróciła uwagi na imię Filipa).

– Czy nie wyszłaby pani trochę do ogrodu? – łagodniej już pytał Stefan, lecz w następnej chwili przeraził się, że ona odpowie „nie”. Lecz Madzia podeszła do otwartego okna, a on musiał wziąć kapelusz i pójść za nią. Przyszło mu jednak do głowy coś, czym sobie to wynagrodzi.

– Służę pani moim ramieniem – powiedział cicho, jakby to była tajemnica.

Jest coś dziwnie urzekającego dla większości kobiet w zaofiarowanym im mocnym ramieniu; nie jest im nawet potrzebna w tej chwili fizyczna pomoc, lecz świadomość tej pomocy – świadomość siły z zewnątrz, która została oddana do ich dyspozycji – jest zaspokojeniem ustawicznego pragnienia ich wyobraźni. Z tego to powodu czy może innego Madzia ujęła podane jej ramię. I szli razem naokoło wielkiego trawnika popod spływającymi gałęziami drzew laburnowych, w tym samym sennym odrętwieniu, w jakim znajdowali się piętnaście minut temu, z tą różnicą, że Stefan otrzymał przecież spojrzenie, o którym marzył, a nie widać było najmniejszych oznak powracającego rozsądku. Przez mgłę w umyśle Madzi przebiła się myśl: jakżeż mogłam się tu znaleźć? Dlaczego wyszłam z domu? Nie padło ani jedno słowo – gdyby rozmawiali, nie byliby tak mocno świadomi wzajemnej swej obecności.

– Niech pani uważa na ten schodek – odezwał się wreszcie Stefan.

– Och, wrócę już! – zawołała Madzia, widząc własny ratunek w tym schodku. – Dobranoc.

Szybko wysunęła rękę i pędem zawróciła do domu. Nie zastanowiła się wcale, że ten gwałtowny postępek będzie jeszcze jednym kłopotliwym wspomnieniem minionej półgodziny. Nie starczało jej na to myśli. Rzuciła się na niski fotel i wybuchnęła płaczem.

– Och, Filipie, Filipie, chciałabym być z tobą znowu w Czerwonej Dolinie... taki tam spokój.

Stefan spoglądał za nią przez chwilę, a potem wrócił do łódki i wkrótce znalazł się na przystani. Wieczór spędził w sali bilardowej, paląc jedno cygaro po drugim i przegrywając wszystkie po kolei prawa do pchnięć kulą. Postanowił jednak nie wychodzić. Postanowił nie myśleć, nie przyznawać się przed sobą do żadnych wyraźniejszych wspomnień niż te, jakie nasuwała mu bezustanna świadomość obecności Madzi. Spoglądał na nią, a ona wspierała się na jego ramieniu.

Przyszła jednak chwila, kiedy trzeba było powrócić do domu w chłodnym świetle gwiazd, a razem z tym konieczność przeklinania własnego zaślepienia i gorzkie postanowienie, że nigdy już sobie nie zawierzy i nie zostanie sam na sam z Madzią. Wszystko to szaleństwo: jest przecież zakochany, najgłębiej przywiązany do Lucy i zaręczony – zaręczony tak, że powinno to być wiążące dla człowieka honoru. Ach, oby nigdy nie zobaczył tej Madzi Tulliver, która wpędziła go w taką gorączkę! Będzie rozkoszną, dziwną, trudną i uwielbianą żoną dla jakiegoś mężczyzny, ale on sam nigdy by jej nie wybrał. Czy ona czuje to samo co on? Miał nadzieję, że nie. Nie powinien był tam jechać. W przyszłości bardziej będzie się trzymał na wodzy. Będzie nieprzyjemny dla niej – może się z nią pokłóci. Pokłóci? Czy można się kłócić z istotą o takich oczach? – wyzywających i błagalnych, odmawiających i tkliwych, wyniosłych i proszących, pełnych cudownych sprzeczności. Warto by zobaczyć takie stworzenie uległe miłością – warto by było – innemu.

Ten wewnętrzny monolog zakończył się stłumionym przekleństwem i Stefan, rzuciwszy niedopałek ostatniego cygara i wsunąwszy ręce do kieszeni, pomaszerował wolniejszym już krokiem pomiędzy krzewami. Nie przyniosło mu to jednak uspokojenia.

Rozdział VII

FILIP POWRACA

Następnego ranka pogoda była dżdżysta. W taki poranek panowie z sąsiedztwa, którzy nie mają określonych jakichś zajęć, zwykli składać pięknym swoim znajomym niekończące się wizyty. Można jeszcze jakoś przejść czy przejechać konno do swej bogdanki w deszcz, a ten z pewnością przybierze zaraz na sile; wszyscy zaś są tak przekonani, że się niedługo przejaśni, iż nic prócz otwartej kłótni nie jest w stanie skrócić wizyty, ukryta zaś niechęć z całą pewnością na to nie wystarczy. A jeżeli w dodatku zdarzy się, że ludzie są zakochani – cóż może być w Anglii piękniejszego jak deszczowe poranki? Angielskie słońce zawsze jest niepewne, czepeczki nigdy nie są wystarczającym zabezpieczeniem, siadanie zaś na trawie grozi katarem. Na deszczu jednak można polegać. Galopuje się w strugach wody pod peleryną i wkrótce znajduje się na ulubionym miejscu; troszkę wyżej lub troszkę niżej od miejsca, na którym siedzi twoja bogdanka (zdaniem metafizyków, wszystko jedno, czy wyżej, czy niżej – dlatego właśnie kobiety uwielbia się, patrząc jednocześnie na nie z góry) z przyjemnym przeświadczeniem, iż żadna dama nie przyjdzie teraz z wizytą.

– Jestem pewna, że Stefan zjawi się wcześniej dziś przed południem – oświadczyła Lucy. – Zawsze przychodzi wcześniej, kiedy jest deszcz.

Madzia nie odpowiedziała. Zła była na Stefana; przychodziło jej do głowy, że powinna go nie lubić, i gdyby nie padało, poszłaby do cioci Glegg z samego rana, by uniknąć spotkania z tym panem. Musi teraz coś wymyślić, by pozostać z matką i nie iść do salonu.

Stefan jednak nie przyszedł wcześniej – wyprzedził go natomiast inny gość – bliższy sąsiad. Wchodząc do pokoju, Filip postanowił tylko skłonić się Madzi, uważając, że ich znajomość jest tajemnicą, której zdradzić nie powinien. Kiedy jednak wyszła ku niemu, wyciągając rękę, zgadł natychmiast, że Lucy została dopuszczona do sekretu. Oboje wzruszyli się bardzo, choć Filip przygotowywał się na tę chwilę przez wiele godzin. Lecz jak wszyscy ludzie, którzy przeszli przez życie, nie licząc wiele na współczucie innych, rzadko tracił panowanie nad sobą i z całą wrażliwością dumy nie pozwalał sobie na widoczną oznakę wzruszenia. Wszystko, co wskazywało u Filipa na wewnętrzny, gwałtownie przeżywany dramat, to nieco większa bladość, lekkie drżenie nozdrzy, gdy mówił, i głos nastrojony na trochę wyższy ton; dla obcego byłyby to oznaki chłodu i obojętności. Lecz gdyby Madzia utkana była ze strun muzycznych, nie miałaby więcej umiejętności ukrywania tego, co jej dotykało, toteż gdy ujmowała bez słowa rękę Filipa, czuła, że łzy napływają jej do oczu. Nie były to łzy bolesne, lecz takie, jakie wylewają kobiety i dzieci, kiedy znalazły opiekę i mogą teraz obrócić się i spojrzeć na grożące przed chwilą niebezpieczeństwo. Filip bowiem, który tak niedawno łączył się w pojęciu Madzi z obawą słusznego gniewu Tomka, teraz, przez ten krótki okres, stał się dla niej jakby własnym sumieniem, do którego mogła się uciekać po radę i siły. Miała dla Filipa spokojne, serdeczne uczucie, zakorzenione głęboko w dzieciństwie, miała wspomnienia długich, spokojnych rozmów, które wielokrotnie utwierdzały w niej dowodnie pierwsze instynktowne skłonności. Przy tym fakt, iż ku Filipowi wybiegała przede wszystkim jej litość i kobiece oddanie, a nie próżność czy inne egoistyczne popędy natury, sprawiał, że widziała w nim teraz jakby sanktuarium, gdzie mogła szukać schronienia przed pokusą, której musi się oprzeć za pomocą wszystkiego, co najlepsze; pokusą, która w jej sercu wprowadzić musi zamęt, a na zewnątrz sprawi nieszczęście. Ten nowy aspekt stosunków z Filipem odsunął wszelki niepokój i skrupuły, które odczuwałaby w innym wypadku – obawę, iż przekroczy granicę, jaką nakreślił jej Tomek. Wyciągnęła więc rękę do Filipa i nie miała najmniejszych wyrzutów sumienia, gdy czuła wzbierające w oczach łzy. Lucy tak właśnie wyobrażała sobie tę scenę, a dobre jej serduszko radowało się teraz na myśl, że oto połączyła Filipa i Madzię. Mimo jednak całego swego uznania dla Filipa nie mogła się oprzeć wrażeniu, iż kuzyn Tomek miał pewne podstawy, by go raziło fizyczne niedopasowanie tych dwojga – ten prozaiczny kuzyn Tomek, który nie lubił poezji i bajek. Lecz zaczęła zaraz mówić, aby nie czuli skrępowania.

– Pięknie to i szlachetnie – mówiła swoim cienkim głosikiem, przypominającym rozmowny świergot małych ptaszków – przychodzić do nas zaraz po przyjeździe. Wobec tego wybaczę panu jego niewczesną ucieczkę, bez uprzedniego zawiadomienia o tym przyjaciół. Proszę, niechże pan siada – tu wskazała miejsce, gdzie mogło mu być najwygodniej – a zostanie pan potraktowany miłosiernie.

– Nigdy nie będzie pani dobrym władcą – mówił Filip, siadając – bo nikt nigdy nie uwierzy w surowość pani. Wiedząc, że znajdą u pani pobłażanie, ludzie będą tym łatwiej popełniać wykroczenia.

Lucy zaprzeczyła mu żartobliwie, ale Filip nie słyszał tego, był bowiem zwrócony ku Madzi, a ona spoglądała nań otwarcie i serdecznie, jak się patrzy na przyjaciela po długiej rozłące. Jakże straszne było to ich rozstanie! Zdawało się Filipowi, że stało się to wczoraj zaledwie. Tak głęboko, tak mocno i dokładnie, tak namiętnie żywo pamiętał wszystko, co zostało powiedziane i dokonane podczas ich ostatniego spotkania, że teraz, z zazdrością i podejrzliwością, które nieuchronnie wiążą się z mocnym uczuciem u ludzi nieufających własnym siłom, myślał, iż widzi już w spojrzeniu i zachowaniu Madzi dowody zmiany. Sam fakt, że bał się i wyczekiwał ich, wystarczał, by Filip uznał je za rzecz dokonaną, ponieważ nie miał dowodu, iż jest przeciwnie.

– Mam cudowne wakacje – mówiła Madzia. – Lucy jest moją czarodziejską wróżką, w okamgnieniu zmieniła mnie z popychadła w księżniczkę. Leniuchuję całymi dniami, a ona odgaduje moje pragnienia, zanim ja sama zdam sobie z nich sprawę.

– Jestem pewien, że jest szczęśliwsza, mając tu panią przy sobie – odparł Filip. – Lepsza jest pani przecież od całej tej menażerii ulubieńców. I wygląda pani doskonale, zmiana dobrze pani zrobiła.

Przez chwilę jeszcze trwała taka sztuczna rozmowa, aż wreszcie Lucy, chcąc temu położyć kres, zakrzyknęła, wybornie udając przerażenie, iż zapomniała o czymś, i wybiegła z pokoju.

Madzia i Filip pochylili się natychmiast i jeszcze raz uścisnęli sobie dłonie z uczuciem smutnego zadowolenia, jak przyjaciele, którzy spotykają się, pamiętając niedawny ból.

– Powiedziałam bratu, że chcę zobaczyć się z tobą, Filipie, i prosiłam go, żeby mnie zwolnił z obietnicy, a on się zgodził.

Madzia w swej popędliwości chciała od razu powiedzieć Filipowi, jakie stosunki mogą ich łączyć – powstrzymała się jednak. To, co się wydarzyło, odkąd powiedział jej o swej miłości, było tak bolesne, że wzdragała się pierwsza o tym wspomnieć. Miała wrażenie, że wyrządza krzywdę Filipowi, wymieniając nawet imię swojego brata – brata, który go tak obraził. Lecz Filip myśli miał zajęte wyłącznie jej osobą i w tej chwili nie przejmowało go nic innego.

– Więc możemy być wreszcie przyjaciółmi? Nic nam już nie stoi na przeszkodzie?

– A twój tatuś nie będzie miał zastrzeżeń? – Madzia wysunęła swą rękę z dłoni Filipa.

– Nie wyrzeknę się ciebie dla nikogo, chyba że sama będziesz tego chciała – odparł Filip, czerwieniąc się lekko. – Są pewne punkty, w których zawsze będę się sprzeciwiał memu ojcu. To właśnie jest jeden z nich.

– Więc nic nie stoi na drodze naszej przyjaźni, Filipie. Możemy się widywać i rozmawiać ze sobą, póki tu jestem. Niedługo znowu wyjadę. Chcę wyjechać wkrótce na nową posadę.

– Czy to jest konieczne, Madziu?

– Tak, nie mogę zostać tu długo. Trudniej mi przez to będzie dostosować się do życia, które wreszcie muszę rozpocząć. Nie mogę być od nikogo zależna – nie mogę mieszkać z moim bratem, chociaż jest dla mnie bardzo dobry. Chciałby mnie utrzymywać, lecz to byłoby dla mnie nie do zniesienia.

Przez chwilę Filip milczał, po czym odezwał się tym wysokim, słabym głosem, który był u niego oznaką tłumionego wzruszenia.

– Czy nie ma innego wyjścia, Madziu? Czy pozwalasz sobie myśleć jedynie o takim życiu, co cię rozdzieli z wszystkimi, którzy cię kochają?

– Tak, Filipie – odpowiedziała, patrząc na niego błagalnie, jakby prosiła go, by uwierzył, że tak musi postąpić. – Przynajmniej teraz. Nie wiem, co przynieść mogą następne lata. Ale zaczynam myśleć, że w mojej miłości nigdy nie znajdę szczęścia; zawsze mieszało się z nią tyle bólu. Pragnęłabym sobie stworzyć jakiś świat niezależny od uczuć, taki jak mają mężczyźni.

– A więc wracasz do starych swoich pomysłów w nowej formie, Madziu. Tych, które zawsze zwalczałem – mówił Filip z lekką nutą goryczy. – Chcesz znaleźć wyrzeczenie takiego rodzaju, żeby ci mogło być ucieczką od bólu. Powiadam ci raz jeszcze, że nie ma podobnej ucieczki, chyba że będziesz zadawać gwałt czy też kaleczyć twoją własną naturę. Cóż by się stało ze mną, gdybym próbował uciec od bólu? Jedynym dla mnie opium byłaby pogarda i cynizm – chyba żebym wpadł w szalone jakieś zarozumialstwo i wyobrażał sobie, że jestem ulubieńcem Niebios, ponieważ nie jestem ulubieńcem ludzi.

W miarę jak mówił, rosła jego gorycz; słowa te były widać nie tylko odpowiedzią Madzi, lecz wyrazem gwałtownego jakiegoś uczucia. W tej chwili przejmował go ból. Duma i delikatność powstrzymywały go od najmniejszej wzmianki o miłości – o miłości, którą sobie wzajem przyrzekli. To byłoby przypominaniem Madzi o obietnicy – miałoby posmak podłego przymusu. Nie mógł jej mówić, że on sam się nie zmienił, bo i to również miałoby w sobie coś z prośby. Na miłości Filipa do Madzi, bardziej niż na wszystkim innym, zaważyło przesadne poczucie kaleki, że jest wyjątkiem z ludzkiej społeczności. Uważał, że ona, jak i każdy inny, widzi w nim przede wszystkim to, co go różni od innych ludzi.

Madzia jednak poczuła wyrzuty sumienia.

– Tak, Filipie – powiedziała z dziecinną skruchą, jak dawniej, kiedy odpowiadała na jego łajania. – Wiem, że masz rację. Za dużo ciągle myślę o własnych uczuciach, a za mało o cudzych... za mało o twoich. Powinnam mieć cię zawsze, byś mi mógł wytykać moje błędy i uczyć mnie. Tyle rzeczy, które mi zwykłeś mówić, okazało się prawdą!

Madzia siedziała wsparta na łokciu, głowę złożywszy na dłoni, i spoglądała na Filipa ze skruchą i serdecznym przywiązaniem, on zaś patrzył na nią z wyrazem, który wydawał się jej coraz bardziej znaczący – jakby kryło się w nim oskarżenie pewnego jej postępku. Czyżby myśli Filipa obracały się wokół tego, o czym ona teraz myślała? Wokół czegoś o wielbicielu Lucy? Na samo takie przypuszczenie dreszcz przeszedł Madzię; sytuacja, w jakiej się znalazła, i wszystko, co się wydarzyło wczoraj wieczorem, zarysowało się przed nią jeszcze bardziej wyraźnie. Zdjęła rękę ze stołu, zmuszona do zmiany pozycji zwykłym, fizycznym bólem serca, który towarzyszy czasem nagłemu wewnętrznemu wstrząsowi.

– O co chodzi, Madziu? Czy coś się stało? – zapytał z ogromną trwogą. Wyobraźnia jego była aż nazbyt skora do tworzenia wizji ich wspólnej tragedii.

– Nie... nic – Madzia opanowała się z wysiłkiem. Ta straszna myśl nie może przyjść Filipowi do głowy. Ona sama zdusi ją w sobie. – Nic – powtórzyła – chyba że tylko w moich myślach. Mówiłeś mi, że jeszcze zobaczę, jaki będzie rezultat mojego wygłodzonego, jak je nazwałeś, życia, i zobaczyłam rzeczywiście. Zbyt chciwie cieszę się muzyką i wszystkimi luksusami, teraz, kiedy zostały mi dane.

Podjęła znowu robótkę i zaczęła szyć pilnie, a Filip przyglądał się jej niepewny w gruncie rzeczy, czy Madzia myślała tylko i jedynie o niesprecyzowanych problemach. Co prawda typowe było dla niej przejmowanie się jakimiś mglistymi zarzutami. Wkrótce jednak rozległ się dobrze znany dźwięk dzwonka, który głośnym echem rozniósł się po domu.

– Cóż to za straszny hałas. – Madzia zupełnie była opanowana, chociaż serce jej zatrzepotało lekko. – Gdzie też podziewa się Lucy?

Lucy nie pozostała głucha na dźwięk dzwonka i po chwili, wystarczającej na kilka czułych, lecz nieśpiesznych pytań, sama wprowadziła Stefana.

– Witaj, stary przyjacielu – mówił Stefan, serdecznie ściskając dłoń Filipa, a Madzi kłaniając się tylko w przejściu. – Jakże się cieszę, że znów jesteś z nami. Wolałbym tylko, byś się nie zachowywał jak jaskółka rezydująca na poddaszu i nie wyjeżdżał bezustannie, nawet służbie nie zostawiając wiadomości. Już chyba po raz dwudziesty drapię się po tych niezliczonych schodkach do twojej pracowni malarskiej, bo służba mówi mi, że jesteś w domu, no i, oczywiście, nie znajduję tam nikogo. Takie wypadki zaprawiają przyjaźń goryczą.

– Tak niewiele odwiedza mnie osób, że wydawało mi się zbyteczne zostawianie wiadomości o moich wyjazdach i przyjazdach. – Filip czuł się w tej chwili trochę przytłoczony obecnością przystojnego, mocnego Stefana i jego silnym głosem.

– Jak się pani dzisiaj czuje, panno Madziu? – zwrócił się do niej Stefan ze sztywną uprzejmością i podał jej rękę z miną człowieka, który wypełnia obowiązek towarzyski.

Madzia podała mu czubki palców i odpowiedziała: – Dziękuję, dobrze – tonem wyniosłej obojętności. Filip obserwował ich bacznie, lecz Lucy przywykła już do zmian w ich zachowaniu; uważała je z przykrością za wyraz ich wzajemnej wrodzonej ku sobie antypatii, tłumionej czasem wysiłkami dobrej woli. „Madzia nie jest typem kobiety, który Stefan lubi, a ją złości w nim coś, co ona nazywa zarozumiałością” – tak tłumaczyła sobie tę sprawę szczera, bezpośrednia Lucy. Lecz natychmiast po tym sztucznym powitaniu i Stefan, i Madzia poczuli się oboje dotknięci swoim chłodem. Stefan, wypytując Filipa o ostatnią wyprawę plenerową, myślał jeszcze intensywniej o Madzi, ponieważ nie dawała się dzisiaj wciągnąć do rozmowy, a zawsze bywało inaczej. „Madzia i Filip nie wyglądają na szczęśliwych – myślała Lucy. – To pierwsze spotkanie musiało być dla niej smutne”.

– Wydaje mi się, że my wszyscy, którzy nie galopowaliśmy konno – powiedziała do Stefana – nasiąkliśmy wilgocią. Posłuchajmy wobec tego trochę muzyki. Musimy wykorzystać to, że mamy razem ciebie i Filipa. Zaśpiewajcie nam duet z Masaniello – Madzia go jeszcze nie słyszała, a na pewno jej się spodoba.

– No więc, zaczynajmy. – Stefan podszedł do pianina i podał ton swym głębokim, miłym dla ucha basem.

– Filipie – prosiła Lucy – niech pan weźmie na siebie również akompaniament, to ja będę mogła szyć. Czy ma pan ochotę grać? – dodała z miłym, pytającym spojrzeniem, bojąc się, jak zwykle, że to, co zaproponowała, może być komuś niemiłe – lecz jednocześnie mocno pragnęła skończyć haft.

Filip rozjaśnił się na tę propozycję, bo nie ma chyba uczucia, z wyjątkiem uczucia najwyższego strachu czy smutku, któremu nie przynosiłaby ulgi muzyka – i dzięki któremu człowiek nie potrafiłby jeszcze piękniej grać czy śpiewać! Filipa zaś rozpierały tłumione uczucia, tak złożone, jak złożone musi być każde trio czy kwartet, które ma wyrazić jednocześnie miłość, zazdrość, rezygnację i najdzikszą podejrzliwość.

– Z przyjemnością – odparł, siadając przy pianinie. – To tak, jakby można było nadsztukować własne, niepełne życie i stać się trzema osobami na raz – śpiewać, zmuszać pianino do śpiewu i jednocześnie słuchać jednego i drugiego – albo też śpiewać i malować.

– Można ci pozazdrościć. Ja nie potrafię nic robić rękoma – mówił Stefan. – Zdarza się to, moim zdaniem, niezwykle często u ludzi, którzy mają wielkie talenty do rządzenia innymi. Jeśli chodzi o mój umysł, widzę w nim wyraźną skłonność do wysuwania się na pierwsze miejsce, nie zauważyła pani tego, panno Tulliver?

Przez pomyłkę odwołał się żartobliwie, jak zwykle, do opinii Madzi, dziewczyna zaś nie mogła powstrzymać ani napływającego na policzki rumieńca, ani dowcipnej odpowiedzi.

– Owszem, zauważyłam u pana skłonność do stawiania się na pierwszym miejscu – odparła z uśmiechem, a Filip miał serdeczną nadzieję, iż ta skłonność wyda jej się nieprzyjemna.

– Prosimy teraz o muzykę! – zawołała Lucy. – Później będziemy rozmawiać o naszych cechach charakteru.

Madzia zawsze bezskutecznie usiłowała pracować, kiedy rozlegały się tony muzyki. Dzisiaj starała się o to mocniej niż kiedykolwiek, bo myśl, iż Stefan wie, jak ona lubi jego śpiew, budziła w niej już nie tylko żartobliwy opór. Wiedziała też, że ma zwyczaj stawać przy pianinie tak, by mogła go widzieć. Lecz daremne starania! Wkrótce robótka osunęła się jej na kolana i Madzia zapomniała o swym postanowieniu, przejęta niepewnymi uczuciami, jakie wywołał w niej porywający duet – uczuciami, które wzmacniały ją i osłabiały jednocześnie: mocniejsza była jej radość, lecz słabszy był jej opór. Kiedy melodia przeszła w minor, Madzia prawie poderwała się z krzesła, tak nią wstrząsnęła ta nagła zmiana. Biedna Madzia! Jak pięknie wyglądała, gdy nieubłagana, wszechwładna muzyka grała na strunach jej duszy! Można było dostrzec, jak przez całe ciało dziewczyny przechodzi ledwo dostrzegalne drżenie, gdy pochylała się do przodu, zaciskając ręce, jakby się chciała uspokoić. Oczy jej rozszerzały się i rozbłyskiwały z dziecinnym wyrazem zdumienia i zachwytu, który zawsze wypływał na jej twarz w najszczęśliwszych momentach życia. Lucy siedziała zwykle przy pianinie, kiedy Madzia tak wyglądała, teraz więc nie mogła się oprzeć, by cichutko podejść do ciemnowłosej kuzynki i pocałować ją. Filip spoglądał na nią również, od czasu do czasu odwracając się od otwartych przed nim nut, i myślał, że nigdy jeszcze nie widział Madzi pod tak silnym wrażeniem.

– Jeszcze, jeszcze – wołała Lucy, kiedy skończył się bis. – Jeszcze coś żywego. Madzia zawsze powiada, że lubi mocne dźwięki muzyki.

– Wobec tego zaśpiewajmy Chodźmy już w drogę – mówił Stefan. – Bardzo to odpowiednie w taką deszczową pogodę. Ale czy jesteś gotowa porzucić swoje najświętsze obowiązki i zaśpiewać z nami?

– O, tak – odpowiedziała Lucy ze śmiechem. – Może tylko wynajdziesz Operę żebraczą. W dużej szafce na nuty. Jest w ciemnej oprawie.

– Znakomita wskazówka – mruczał Stefan, podchodząc do szafki – zważywszy na to, że jest tutaj ze dwadzieścia tomów w takiej samej ciemnej oprawie.

– Och, Filipie, niech nam pan coś zagra tymczasem – prosiła Lucy, widząc, że jego palce błądzą po klawiaturze. – W jaką to pan przeszedł teraz melodię? To coś ładnego, czego nie znam.

– Nie zna pani tego? – zapytał Filip, grając teraz wyraźniej melodię. – To z Somnambulika: „Ah, perche non posso odiarti”. Nie znam całej opery, ale wydaje mi się, że tutaj tenor mówi heroinie, że będzie ją zawsze kochał, chociaż ona pewno o nim zapomni. Słyszała kiedyś pani, jak śpiewałem to po angielsku: „Kocham cię zawsze”.

Nieprzypadkowo Filip przeszedł do tej pieśni, która mogła pośrednio powiedzieć Madzi to, do wymówienia czego on sam, mimo wysiłków, nie mógł się zmusić. Słuchała uważnie jego słów, a kiedy zaczął śpiewać, zrozumiała żałosną skargę muzyki. Błagalny głos tenora nie odznaczał się niczym nadzwyczajnym, lecz nie było to nowością dla Madzi; słyszała już przecież ten nierówny, stłumiony głos wśród trawą porosłych zagłębień i ścieżek i popod schylonym jesionem w Czerwonej Dolinie. W słowach tych krył się jakby wyrzut – czy o to chodziło Filipowi? Pragnęła teraz, żeby była wyraźniej go zapewniła w poprzedniej rozmowie, iż tylko dlatego nie chce budzić nadziei na ich wzajemną miłość, że uniemożliwiają to warunki, a tych nic zmienić nie może. Pieśń ta nie przejmowała jej dreszczem, lecz wzruszała ją; podsuwała wyraźne wspomnienia i myśli i na miejsce przejęcia i wzburzenia przynosiła spokojny żal.

– Tak oto postępujecie wy, tenorzy – odezwał się Stefan, który z nutami w ręku czekał, aż Filip skończy pieśń. – Demoralizujecie płeć piękną, świergocąc jej o swej sentymentalnej miłości i wierności bez względu na to, jak podle wam za to odpłaci. Dopiero wtedy, kiedy nasze głowy podano by na półmisku, jak głowę tego średniowiecznego tenora czy trubadura, przestalibyście wyśpiewywać tę swoją absolutną rezygnację. Muszę wam dostarczyć jakiegoś antidotum, póki panna Deane nie będzie gotowa oderwać się wreszcie od swych szpulek.

Głos Stefana huczał z zuchwałą energią:

Czyliż umrzeć mam z rozpaczy,

Bo ona spojrzeć nie raczy?

i sprawiał, że cały pokój ożył teraz nową atmosferą. Lucy, zawsze dumna z tego, co robi Stefan, podeszła, śmiejąc się, do pianina i patrzyła na niego z uwielbieniem, a Madzia, choć nie odpowiadał jej wcale duch tej piosenki i niechętna była śpiewakowi, też poddała się niewidocznemu wpływowi i sile pieśni – porwała ją fala, której opierać się nie była w stanie.

Lecz postanawiając ze złością, że się z tym nie zdradzi, chwyciła robótkę i z uporem znaczyła ściegi w złych miejscach, i kłuła sobie palce, nie podnosząc głowy i nie bacząc, co się w pokoju dzieje, póki trzy głosy nie złączyły się w pieśni: Chodźmy już w drogę.

Obawiam się, że Madzia odczułaby lekkie, ciche zadowolenie, gdyby wiedziała, jak bardzo jest nią zajęty ten zuchwały, zawadiacki Stefan; jak szybko przerzuca się od jednego postanowienia – że będzie ją traktował z ostentacyjną obojętnością – do dręczącego pragnienia, by otrzymać od niej jakiś znak sympatii – zamienić z nią przyciszonym głosem jakieś słowo czy spojrzenie. Wkrótce nadarzyła się po temu sposobność, kiedy przeszli do pieśni z Burzy. Madzia chciała oprzeć nogi i przeszła przez pokój, by sobie przynieść stołeczek. Stefan, który w tej chwili nie śpiewał, a obserwował ją przez cały czas, zgadł jej życzenie, rzucił się po podnóżek i przyniósł go, patrząc przy tym na nią tak błagalnym wzrokiem, że nie sposób było nie odpowiedzieć na to wdzięcznym spojrzeniem. A potem – kiedy stołeczek jest ustawiany ostrożnie przez bardzo pewną siebie osobę – nie jakąś tam pewną siebie osobę, ale właśnie tę jedną – przez człowieka, który nagle staje się pokorny i nieśmiały i zwleka jeszcze, pochylony, by spytać, czy jej tutaj nie wieje pomiędzy kominkiem a oknem i czy pozwoli mu przysunąć stoliczek do robótek – te rzeczy budzą w kobiecych oczach odrobinę żywej i bardzo zdradzieckiej czułości, zwłaszcza jeżeli dziewczyna wcześnie musiała brać od życia lekcje w bardzo pospolitym języku. Dla Madzi podobne wydarzenia bynajmniej nie były codzienne, wprost przeciwnie, stanowiły całkowitą nowość, a przecież mieszkało w niej niezaspokojone pragnienie hołdu. Ten łagodny i marzący ton zmusił ją, by spojrzała w pochyloną ku sobie twarz i powiedziała: „Nie, dziękuję”. Nic zaś nie mogło sprawić, by ta wymiana spojrzeń nie była dla obydwojga równie cudowna, jak poprzedniego wieczoru.

Ze strony Stefana był to zwykły akt uprzejmości i cała sprawa nie mogła trwać dłużej niż dwie minuty, toteż Lucy, która właśnie śpiewała, prawie nie zwróciła na to uwagi. Filip jednak, przejęty mglistymi obawami, które szukały dla siebie uzasadnienia w każdym przypadkowym zdarzeniu, zauważył tę nagłą usłużność Stefana i zmianę na twarzy Madzi, na której wyraźnie odbił się ten sam blask, co na twarzy młodego człowieka. Widział w tym tak wyraźny kontrast z poprzednimi, sztucznymi nieco oznakami obojętności, że natychmiast przypisał całej sprawie bolesne znaczenie. Głos śpiewającego znów Stefana grał mu teraz na nerwach, jakby to uderzały o siebie żelazne blachy; miał wielką ochotę zmusić pianino, by odpowiedziało na ten śpiew dysharmonijnym krzykiem. W rzeczywistości nie miał żadnej konkretnej podstawy, by podejrzewać, że między Stefanem a Madzią istnieje niezwykłe jakieś uczucie – tak mówił mu rozum, toteż Filip pragnął iść natychmiast do domu, by chłodno zastanowić się nad tymi fałszywymi wyobrażeniami i całkowicie upewnić się, że one nie mają podstaw. Ale pragnął jednocześnie zostać tak długo, jak długo zostanie tu Stefan – zawsze siedzieć tu wtedy, kiedy Stefan będzie koło Madzi. Biednemu Filipowi wydawało się oczywiste, więcej nawet, nieuniknione, że każdy, kto się do Madzi zbliży, zaraz się w niej zakocha. Lecz nie przyniosłoby jej szczęścia, gdyby w omamieniu jakimś pokochała Stefana. Na tę myśl Filip zaczął śmielej myśleć o swej miłości; i nie uważał jej już za tak bardzo nędzny dar. W nawale ogłuszających myśli zaczął grać bardzo fałszywie, toteż Lucy spoglądała na niego ze zdziwieniem; wreszcie weszła pani Tulliver, wzywając ich na obiad, co było doskonałą wymówką do raptownego przerwania śpiewu.

– Ach, pan Filip! – zawołał pan Deane, kiedy weszli do jadalni. – Już dawno pana nie widziałem. Ojciec zdaje się wyjechał, prawda? Byłem u niego niedawno w biurze i powiedziano mi, że nie ma go w mieście.

– Wyjeżdżał do Mudport w interesach na kilka dni – odparł Filip – ale już wrócił.

– Nie minął mu jeszcze ten bzik gospodarowania?

– Chyba nie – odparł Filip, trochę zdziwiony tym nagłym zainteresowaniem zajęciami ojca.

– Bo – ciągnął pan Deane – ma przecież jakąś ziemię i po tej, i po tamtej stronie rzeki, co?

– Tak, ma.

– Cóż – tu pan Deane nałożył sobie zapiekanki z gołębi – chyba już doszedł do wniosku, że gospodarka to ciężki krzyż i kosztowny konik, co? Nigdy nie miałem żadnych tam bzików, nigdy sobie na to nie pozwalałem. A najgorsze upodobania to takie, z których ludzie myślą wyciągnąć pieniądze. Wyrzucają wtedy gotówkę jak ziarno z worka.

Lucy była trochę speszona tą dość bezpodstawną krytyką wydatków pana Wakema. Lecz na tym się skończyło i przez resztę obiadu pan Deane był wyjątkowo małomówny i zamyślony. Lucy zazwyczaj pilnie baczyła na słowa ojca, a że miała podstawy, i to mocne teraz, do zainteresowania się również sprawami Wakema, ogromnie była ciekawa, co skłoniło ojca do tych pytań. Widząc, że zamilkł, upewniła się jeszcze mocniej, że za tym wszystkim coś się kryje.

To właśnie mając na myśli, uciekła się do zwykłego swego podstępu, kiedy chciała wyprosić coś u ojca czy też zapytać go o szczególnie ważną sprawę. Wymyśliła jakiś powód, dla którego ciocia Tulliver musiała po obiedzie wyjść ze stołowego, i usadowiła się na małym stołeczku u kolan ojca. W takich chwilach pan Deane stwierdzał, że kosztuje jednej z największych rozkoszy, jakie mogły mu zdobyć jego cnoty – mimo iż Lucy, nie chcąc mieć włosów pudrowanych tabaką, zaczynała rozmowę od odbierania ojcu tabakiery.

– Nie będzie tatuś teraz spał, prawda? – zapytała, przynosząc stołeczek i rozchylając duże palce ojca, które zaciskały się na tabakierce.

– Jeszcze nie – odparł pan Deane, spoglądając na znajdującą się w karafce nagrodę za cnoty. – Ale czego ty chcesz ode mnie? – dodał, szczypiąc serdecznie córkę w policzek. – Wyciągnąć mi z kieszeni jeszcze kilka suwerenów na twój bazar?

– Nie. Dzisiaj nie przyszłam wcale dla tak niskich celów. Chciałam dzisiaj porozmawiać, a nie żebrać. Chciałam, żeby mi tatuś powiedział, dlaczego się pytał Filipa Wakema o gospodarstwo jego ojca. Takie mi się to wydawało dziwne, bo tatuś nigdy nie pyta o jego ojca. I dlaczego by miał się tatuś martwić, że pan Wakem marnuje pieniądze na swoje dziwactwa?

– To ma coś wspólnego z interesami. – Pan Deane machnął ręką, jakby chciał w ten sposób odsunąć wszelkie natrętne pytania dotyczące tej tajemnicy.

– Ale przecież zawsze tata mówi, że pan Wakem wychował Filipa jak dziewczynkę. Skąd tatusiowi przyszło do głowy, że on może coś wiedzieć o interesach? Te nagłe pytania tak dziwnie wyglądały. Filip też tak na pewno myślał.

– Bzdury, moja mała – pan Deane próbował usprawiedliwić swoje zachowanie, robiąc bowiem karierę, czynił też duże wysiłki na polu ogłady towarzyskiej. – Mam wiadomości, że młyn i ferma Wakema po tamtej stronie rzeki – młyn Dorlcote, wiesz, wujaszka Tullivera – nie idzie tak dobrze jak dawniej. Chciałem się dowiedzieć od twego przyjaciela Filipa, czy jego ojciec nie ma czasem dość gospodarki na roli.

– Ale dlaczego? Czy tatuś kupiłby ten młyn, gdyby pan Wakem chciał się go pozbyć? – Oczy Lucy rozbłysły. – Och, niech mi tatuś powie wszystko... o, dostanie tatuś swoją tabakierkę, jak mi powie. Bo Madzia mi mówiła, że oni marzą, żeby Tomek kiedyś odzyskał młyn. To było jedno z ostatnich życzeń jego ojca. Tomek musi się starać, żeby wrócić do młyna.

– Cicho, kotku – uspokajał ją pan Deane, korzystając z odzyskanej tabakiery. – Nie wolno o tym mówić, słyszysz? Niewiele jest szans, żeby odzyskali młyn czy też żeby go ktokolwiek inny wyciągnął z rąk Wakema. A gdyby on wiedział w dodatku, że my to kupujemy, chcąc pomóc Tulliverom wrócić do młyna, tym bardziej nie chciałby go sprzedać. To oczywiste, po wszystkim, co się stało. Przedtem zachowywał się wobec Tullivera całkiem przyzwoicie, lecz trudno płacić śliwkami w cukrze za chłostę szpicrutą.

– Tatusiu – zaczęła Lucy z poważną miną. – Czy zaufa mi tatuś? Nie może mnie tatuś pytać o powody, dla których to mówię, ale mam bardzo poważne powody. I jestem ostrożna, naprawdę.

– No, słucham.

– Więc, tatusiu, myślę, że gdybyś pozwolił mi zawierzyć tę tajemnicę Filipowi, powiedzieć mu, że tatuś chce kupić młyn i dlaczego... że moi kuzyni tego pragną i dlaczego tego pragną... myślę, że Filip pomógłby w tej sprawie. Wiem, że pragnąłby pomóc.

– Nie rozumiem dlaczego, moja mała – odparł pan Deane zdumiony. – Dlaczegóżby miało mu na tym zależeć? – Potem, spoglądając nagle badawczo na córkę, dodał: – Chyba nie myślisz, że biedak się w tobie kocha i możesz go zmusić, żeby zrobił, co zechcesz? (Pan Deane był zupełnie pewny co do uczuć swej córki).

– Nie, tatusiu, jemu na mnie nie zależy – nawet mniej niż mnie na nim. Ale mam podstawy, by być całkiem pewną tego, co mówię. Niech mnie tatuś nie pyta. A jeśli tatuś zgadnie, niech mi tego nie mówi. Tylko niech mi tatuś pozwoli zrobić to, co uważam za stosowne w tej sprawie.

Lucy wstała ze stołeczka, by usadowić się na ojcowskich kolanach, i poparła ostatnią prośbę całusem.

– Czy jesteś pewna, że z tego nie wyniknie nic złego? – zapytał, patrząc na nią z uwielbieniem.

– Tak, tatusiu, zupełnie pewna. Bardzo jestem mądra. Odziedziczyłam po tatusiu zdolności do interesów. Przecież podziwiał tatuś moją książkę z rachunkami, kiedy ją tatusiowi pokazywałam.

– No dobrze, jeśli ten młodzik potrafi nie puścić pary z ust, to nic się złego nie stanie. A prawdę mówiąc, nie myślę, żeby w ogóle były duże szanse na całą sprawę. No, a teraz daj mi spać.

Rozdział VIII

WAKEM W NOWYM ŚWIETLE

Nie minęły trzy dni od rozmowy, którą słyszeliśmy przed chwilą, a już udało się Lucy pomówić w cztery oczy z Filipem, pod nieobecność Madzi, która poszła odwiedzić ciocię Glegg. Dzień i noc Filip rozmyślał niespokojnie nad wszystkim, co mu Lucy powiedziała, aż wreszcie ułożył cały plan postępowania. Wydawało mu się, że ma oto możliwość ustawienia się w nowej pozycji w stosunku do Madzi i usunięcia przynajmniej jednej stojącej między nimi przeszkody. Układał plan i rozważał każde posunięcie z gorączkowym napięciem gracza w szachy w pierwszym okresie zapału; zdumiony był swymi nowo odkrytymi talentami taktycznymi. Plan jego był śmiały i przemyślany w każdym calu. Znalazłszy chwilę, kiedy ojciec nie miał nic pilnego do roboty i przeglądał gazetę, podszedł do niego z tyłu i położył mu rękę na ramieniu.

– Nie chciałbyś, ojcze, przejść do mego sanktuarium i spojrzeć na moje nowe szkice? Ułożyłem je właśnie.

– Nogi mi za bardzo zesztywniały w kolanach na te twoje schody – odparł Wakem, odkładając gazetę i spoglądając dobrotliwie na syna. – Ale chodźmy.

– Udała ci się ta pracownia, prawda, Fil? Świetne jest to światło z góry. – Od tego zdania zaczynał zawsze, wchodząc do pracowni Filipa. Lubił przypominać i sobie, i synowi, że te wszystkie udogodnienia są rezultatem jego ojcowskiej hojności. Był dobrym ojcem. Gdyby Emilia wstała z grobu, nie miałaby mu nic do zarzucenia.

– Proszę, proszę – mówił, wsadzając na nos okulary i usadawiając się tak, by mógł z jednego miejsca objąć całość spojrzeniem. – Masz tutaj nie lada wystawę. Słowo daję, nie uważam, żeby twoje obrazy miały być gorsze od prac tego londyńskiego malarza – jakże to on się nazywa? – ten, co Leyburn tyle zapłacił za jego obraz.

Filip potrząsnął głową z uśmiechem. Usiadł na swym stołku do malowania i wziąwszy ołówek, stawiał jakieś grube kreski, by pokryć zdenerwowanie. Patrzył, jak ojciec wstaje i wolnym krokiem idzie dookoła pokoju, zatrzymując się dobrotliwie nad niektórymi obrazkami dłużej, niżby tego wymagało jego upodobanie do pejzażu. Wreszcie stanął przed podstawką, na której leżały dwa obrazki – jeden o wiele większy od drugiego. Mniejszy leżał w skórzanym puzderku.

– A co tu masz? – zawołał Wakem zdumiony tym nagłym przejściem od pejzażu do portretu. – Myślałem, żeś zarzucił portret. Któż to są te osoby?

– To jedna i ta sama osoba – odparł Filip śpiesznie, lecz chłodno – w różnym wieku.

– A cóż to za osoba? – zapytał Wakem ze wzrastającą podejrzliwością, wpatrując się bystro w większy portret.

– Panna Tulliver. Pierwszy przypomina ją z okresu, kiedy była w szkole u swego brata w King’s Lorton. Drugi to nienajlepsza jej podobizna z czasów, kiedy wróciłem z zagranicy.

Wakem odwrócił się z wściekłością. Twarz mu poczerwieniała i okulary spadły z nosa; patrzył na syna tak dzikim spojrzeniem, że można by sądzić, iż gotów jest zrzucić tego zuchwałego słabeusza ze stołka. Usiadł jednak gwałtownie w fotelu i wpychając ręce do kieszeni, wciąż jeszcze spoglądał na syna ze złością. Filip nie patrzył na ojca, lecz siedział spokojnie ze wzrokiem utkwionym w czubek ołówka.

– Czy chcesz przez to powiedzieć, że utrzymywałeś z nią znajomość, odkąd wróciłeś z zagranicy? – zapytał wreszcie, na próżno usiłując, jak każdy rozgniewany człowiek, który nie może uderzyć, by słowa i ton wypowiedzi były taką karą, jaką chce zadać winowajcy.

– Tak, widywałem ją często przez cały rok przed śmiercią jej ojca. Spotykaliśmy się często w tych gąszczach, w Czerwonej Dolinie, koło młyna Dorlcote. Kocham ją bardzo. Nigdy nie będę kochał żadnej innej. Myślałem o niej, odkąd była małą dziewczynką.

– Mów dalej, mój panie. I korespondowałeś z nią przez cały ten czas?

– Nie. Powiedziałem jej, że ją kocham, dopiero przed naszym rozstaniem, a ona obiecała bratu, że nie będzie się ze mną spotykać ani pisać do mnie. Nie jestem pewien, czy mnie kocha i czy zgodziłaby się wyjść za mnie za mąż. Ale gdyby się zgodziła, gdyby kochała mnie na tyle, ja ożeniłbym się z nią.

– I to jest twoja zapłata za wszystko, co ci dałem, za wszystko, czego nie szczędziłem? – pytał Wakem, blednąc i zaczynając się trząść we wściekłym poczuciu bezradności wobec spokojnie rzuconego wyzwania Filipa i jego skupienia woli.

– Nie, ojcze – odparł Filip, spoglądając na niego po raz pierwszy. – Nie uważam, żeby to była zapłata. Byłeś dla mnie zawsze hojnym ojcem, lecz przypuszczałem, że robiłeś to po to, bym mógł zaznać tyle szczęścia, na ile pozwolić może mój niefortunny los. Nie myślałem, byś to, co dajesz, uważał za mój dług, który powinienem spłacać, poświęcając wszystkie moje nadzieje na osiągnięcie szczęścia, aby zadowolić twoje uczucia, których nigdy nie będę podzielał.

– A mnie się wydawało, że w podobnym wypadku każdy syn podzielałby uczucia swojego ojca – odparł Wakem z goryczą. – Ojciec tej dziewczyny to był nieokrzesany, szalony prostak. Niewiele brakowało, a byłby mnie zamordował. Całe miasto wie o tym. A brat to taki sam zuchwalec, tyle że mniejszy szaleniec. Powiadasz, że zabronił jej widywać się z tobą – jak nie będziesz uważał, to ci wszystkie kości połamie, żebyś był jeszcze szczęśliwszy. Ale wygląda mi na to, żeś się zdecydował: musiałeś się oczywiście liczyć z konsekwencjami. Jesteś, rzecz jasna, niezależny. Jak chcesz, możesz się ożenić z tą dziewczyną choćby jutro. Masz dwadzieścia pięć lat, możesz iść swoją drogą, a ja swoją. Nie potrzebujemy mieć więcej ze sobą nic wspólnego.

Wakem wstał i skierował się ku drzwiom, lecz coś powstrzymało go jednak i zamiast wyjść z pokoju, zaczął chodzić tam i z powrotem. Filip zwlekał z odpowiedzią, lecz gdy zaczął mówić, głos jego był jeszcze bardziej jasny, spokojny i dobitny.

– Nie, nie mogę ożenić się z panną Tulliver, nawet gdyby ona zgodziła się na to, jeżelibym miał utrzymywać ją tylko z własnych pieniędzy. Nie otrzymałem żadnego fachowego wykształcenia. Nie mogę ofiarować jej ubóstwa jednocześnie z kalectwem.

– Ach! Wyszło szydło z worka! Dlatego tak się mnie trzymasz – mówił Wakem wciąż jeszcze z goryczą; zabolały go ostatnie słowa Filipa: poruszyły uczucie, które od dwudziestu pięciu lat stało się przyzwyczajeniem. Znowu rzucił się w krzesło.

– Spodziewałem się tego – odparł Filip. – Wiem, że podobne rzeczy często zdarzają się pomiędzy ojcem i synem. Gdybym był normalnym mężczyzną, odpowiedziałbym na twoje gniewne słowa jeszcze większą złością – moglibyśmy się rozstać – ja ożeniłbym się z kobietą, którą kocham, i miałbym wszelkie szanse na osiągnięcie takiego samego szczęścia jak inni. Ale jeżeli przyjemność ci sprawi unicestwienie celu twoich tak licznych wysiłków, masz przewagę nad większością ojców: możesz pozbawić mnie jedynej rzeczy, dla której warto mi żyć.

Filip przerwał w tym miejscu, ale ojciec milczał.

– Wiesz sam najlepiej, jaką będziesz miał z tego satysfakcję, oprócz tej, że zaspokoiłeś śmieszną mściwość, godną najwyżej dzikusa.

– Śmieszna mściwość? – wybuchnął Wakem. – Cóż ty sobie myślisz! Żeby człowiek zniósł baty od chama i jeszcze go za to kochał? A poza tym jest ten zimny, dumny, diabelski syn, który powiedział mi coś, czego nie zapomnę, kiedy przejmowaliśmy młyn. Nie znam chyba przyjemniejszego celu dla strzelby – żeby tylko nie szkoda mi było kuli.

– Nie myślałem o twojej odrazie do nich – odparł Filip, który miał powody, by sympatyzować w pewnym stopniu z poglądami ojca na temat Tomka – choć nienawiść to zbyt nędzne uczucie, byś ty miał je żywić. Chodziło mi o to, że rozszerzasz swą wrogość na bezbronną dziewczynę, która ma za dużo rozumu i serca, by podzielać ich ograniczone uprzedzenia. Ona nigdy nie przyłączała się do rodzinnych kłótni.

– I cóż z tego? Nie pytamy, co kobieta robi, ale czyją jest własnością. Przecież to dla ciebie upokarzające myśleć o żeniaczce z córką Tullivera.

Po raz pierwszy w czasie tej rozmowy Filip stracił nieco panowanie nad sobą i poczerwieniał z gniewu.

– Panna Tulliver – oświadczył ostrym i pełnym goryczy głosem – ma takie atrybuty społeczne, jakie tylko pospolity szaleniec może wtłaczać w ramy klasy mieszczańskiej. Jest kobietą bardzo wykształconą i subtelną, a jej przyjaciele, bez względu na to, jaki jest ich zawód, są ludźmi szanowanymi za nieskazitelny honor i uczciwość. Przypuszczam, że całe St. Ogg’s będzie uważało, iż jest ona osobą nie tylko mi równą, lecz stojącą wyżej.

Wakem rzucił na syna gwałtowne, pytające spojrzenie, lecz ten nie patrzył na niego, tylko ciągnął dalej, jakby z pewną skruchą, uzupełniając ostatnie swoje słowa:

– Znajdź w całym mieście jedną osobę, która ci nie powie, że szkoda takiej pięknej kobiety dla takiego połamańca jak ja.

– Co za bzdura! – wybuchnął Wakem, wstając znowu i zapominając o wszystkim w przypływie obrażonej dumy, zarówno ojcowskiej, jak osobistej. – Do licha! To byłaby dla niej wspaniała partia! Jak można brać pod uwagę przypadkowe kalectwo, jeśli dziewczyna jest naprawdę przywiązana.

– Lecz dziewczyny nie przywiązują się na ogół do takich mężczyzn – odparł Filip.

– No więc – odparł Wakem, dość brutalnie starając się powrócić do poprzedniej swojej pozycji – jeśli ona cię nie kocha, to mogłeś oszczędzić sobie kłopotu rozmowy ze mną. I mogłeś oszczędzić mi kłopotu odmawiania ci zgody na to, co i tak nigdy nie miało się stać.

Wakem podszedł do drzwi i nie oglądając się, zatrzasnął je za sobą.

Po tym wszystkim Filip nie stracił nadziei, że z czasem urobi ojca według swojej woli; przeżycia te jednak wstrząsnęły jego nerwami, delikatnymi jak nerwy kobiety. Postanowił nie schodzić na obiad – nie był w stanie spotkać się dzisiaj ponownie z ojcem. Wakem miał zwyczaj, jeżeli nie było nikogo w domu, wychodzić wieczorem, często już o wpół do ósmej, a że było właśnie późne popołudnie, Filip zamknął swój pokój i poszedł na daleką przechadzkę, postanawiając nie wrócić, póki ojciec nie wyjdzie. Wsiadł do łódki i pojechał w dół rzeki do ulubionej wioski, gdzie zjadł obiad i zaczekał, póki nie zrobiło się wystarczająco późno, by mógł wracać. Nigdy dotąd nie miał z ojcem żadnej kłótni, bał się więc, że ten spór, niedawno przecież rozpoczęty, potrwa wiele tygodni. Ile się może wydarzyć przez ten czas? Nie pozwolił sobie na bliższe określenie, co się kryło pod tym mimowolnym pytaniem. Lecz gdyby został oficjalnym narzeczonym Madzi, nie mógłby żywić tylu mglistych obaw. Wrócił do pracowni i rzucił się w fotel zmęczony, patrząc nieprzytomnym wzrokiem na zebrane wokół widoki skał i kamieni, aż zapadł w krótką drzemkę i śnił, że widzi Madzię, zsuwającą się w dół lśniącego, zielonego, błotnistego łożyska wodospadu, a on patrzy bezradnie, aż wreszcie obudziło go coś, co zabrzmiało jak straszny łoskot.

Był to dźwięk otwieranych drzwi; od chwili gdy zasnął, nie mogło minąć więcej niż parę minut, bo wieczorne światło nie ściemniało jeszcze. Do pokoju wszedł ojciec, a gdy Filip chciał mu ustąpić miejsca, powiedział:

– Siedź, siedź. Wolę sobie pochodzić.

Raz czy dwa przeszedł się po pokoju, a potem stanął przed Filipem i z rękoma w kieszeniach zaczął mówić, jakby dalej prowadził rozmowę, która wcale nie została przerwana.

– Ale ta dziewczyna chyba coś do ciebie czuje, Fil, bo przecież nie spotykałaby się z tobą w ten sposób.

Serce Filipa zaczęło bić gwałtownie, a przez twarz jego przebiegł rumieniec, jak promień. Niełatwo mu było przemówić od razu.

– Lubiła mnie w King’s Lorton, kiedy była małą dziewczynką, bo przesiadywałem dużo z jej bratem, gdy zranił sobie nogę. Pamiętała o tym i przez długi czas myślała o mnie jak o przyjacielu. Kiedy mnie spotkała, nie widziała we mnie wielbiciela.

– No, ale przecież powiedziałeś jej w końcu, że ją kochasz. Co ci na to odpowiedziała? – zapytał Wakem, znowu zaczynając wędrówkę.

– Powiedziała mi wtedy, że mnie kocha.

– No, więc czego jeszcze chcesz, u licha? Czy to jaka zwodnica?

– Była wtedy bardzo młoda – mówił z wahaniem Filip. – Boję się, że nie bardzo zdawała sobie sprawę z tego, co czuje. Myślę, że dużo mogła zmienić nasza rozłąka i ciągła świadomość, że wypadki zawsze będą nas rozdzielać.

– Ale jest teraz przecież w mieście. Widziałem ją w kościele. Czy nie rozmawiałeś z nią po twoim powrocie?

– Tak, u pana Deane’a. Ale z wielu powodów nie mogłem powtórzyć moich oświadczyn. Jedna przeszkoda zostanie usunięta, jeśli ty, ojcze, wyrazisz swoją zgodę... jeśli zechcesz myśleć o niej jak o swej synowej.

Wakem milczał przez chwilę, stojąc przed portretem Madzi.

– Ale to nie ten typ kobiety, co twoja matka, Fil – powiedział wreszcie. – Widziałem ją w kościele – jest jeszcze ładniejsza niż tu – diabelnie piękne oczy i świetna figura. Ale niebezpieczna trochę i niesforna, co?

– Jest bardzo czuła i serdeczna... i taka prosta, bez żadnych kokieterii i sztuczności, jak inne.

– Tak? – powiedział Wakem. Potem obrócił się do syna. – Ale twoja matka łagodniej wyglądała: miała takie faliste, orzechowe włosy i szare oczy, jak ty. Nie możesz jej dobrze pamiętać. Że też, u licha, nie mam jej podobizny.

– I nie cieszyłbyś się, ojcze, gdybym ja mógł mieć takie samo szczęście jak ty... szczęście, które byłoby mi osłodą życia? Żadne więzy nie będą nigdy dla ciebie tak mocne jak te, które się zawiązały dwadzieścia osiem lat temu, kiedy poślubiłeś moją matkę – i od tego czasu zacieśniałeś je coraz bardziej.

– Ach, Fil, ty jeden znasz wszystko, co we mnie dobre – mówił Wakem, wyciągając do syna rękę. – Musimy się trzymać razem, jeśli tylko można. A teraz powiedz, co mam robić? Musisz zejść ze mną na dół. Czy mam iść i złożyć wizytę tej czarnookiej pannie?

Tak padła przeszkoda. Filip mógł teraz swobodnie omówić z ojcem wszystko, co go łączyło z Tulliverami – mógł powiedzieć, jak bardzo pragną wrócić do młyna i ziemi, i o tym, że pierwszym krokiem, by im w tym dopomóc, będzie przekazanie ich majątku firmie Guest i Sp. Mógł teraz nalegać i pilić ojca, a ten ustępował chętniej, niż to sobie Filip uprzednio wyobrażał.

– Nie żal mi młyna – mówił Wakem trochę jednak ze złością. – Miałem z nim ostatnio piekielne kłopoty. Niech mi tylko zapłacą za wprowadzone udoskonalenia i to wszystko. Ale o jedną rzecz możesz mnie nie prosić. Nie będę rozmawiał o sprawie z młodym Tulliverem. Jeśli masz zamiar go przełknąć ze względu na siostrę, to proszę bardzo, ale ja nie znam przyprawy, która by mi pozwoliła go strawić.

Pozostawiam waszej wyobraźni miły nastrój, w jakim Filip poszedł następnego dnia do pana Deane’a, aby powiedzieć, że pan Wakem gotów jest na rozpoczęcie rozmów, oraz triumfalną minę Lucy, kiedy zapytywała ojca, co sądzi o jej zdolnościach do interesów. Pan Deane był zaskoczony i podejrzewał, że „coś się tam knuje” pomiędzy młodymi ludźmi, brakło mu jednak klucza do rozwiązania zagadki. Lecz dla ludzi pokroju pana Deane’a wszystko, co się dzieje między młodymi, jest tak dalekie zwykłemu, codziennemu życiu wśród interesów, jak to, co się dzieje pomiędzy motylami czy ptakami – chyba że ma to fatalny wpływ na sprawy pieniężne. W tym jednak wypadku wpływ okazał się bardzo korzystny.

Rozdział IX

DOBROCZYNNOŚĆ W PEŁNEJ GALI

Kulminacyjnym punktem w karierze Madzi jako ulubienicy towarzystwa St. Ogg’s był z pewnością dzień bazaru. Jej szlachetna, piękna postać, przystrojona w biały, powiewny muślin, który, jak przypuszczam, pochodził ze składów garderoby cioci Pullet, wyróżniała się prostotą i wytwornością pomiędzy bardziej strojnymi i przeciętnymi damami naokoło. Nie zdajemy sobie chyba sprawy, jak wiele jest sztuczności w naszym zachowaniu w towarzystwie, dopóki nie zobaczymy osoby, która jest jednocześnie i piękna, i prosta; jeśli prostota nie jest połączona z pięknem, nazywamy ją dziwactwem. Panny Guest za dobrze były wychowane, by przybierać sztuczne pozy czy mówić tonem afektowanym, a więc wulgarnym i pretensjonalnym, lecz dzisiaj, kiedy siedziały przy stoisku sąsiadującym ze stoiskiem panny Tulliver, każdy widział wyraźnie, że starsza panna Guest zbyt wysoko zadziera brodę, a panna Laura porusza się i mówi, obliczając z góry wrażenie, jakie zrobi na innych.

Całe wytworne St. Ogg’s i okolica zebrały się dziś tutaj; warto było przyjechać nawet z daleka, by zobaczyć piękny stary dwór o widocznym belkowaniu dachu, rzeźbionych dębowych krokwiach i wielkich, składanych dębowych odrzwiach. Światło padało z wysoka na rozłożoną w dole barwną wystawę. Osobliwa to była sala – ściany miała pomalowane w szerokie, spłowiałe już pasy; tu i tam można było na nich dostrzec jakieś najeżone, długopyskie zwierzę heraldyczne, podtrzymujące tarcze herbowe wielkiego rodu, do którego należał kiedyś ów dwór, dziś zwany ratuszem. W jednym końcu sali pod wyciętym w ścianie wielkim łukiem znajdowała się dębowa galeryjka dla orkiestry, za nią zaś otwierała się sala, w której ustawiono cieplarniane kwiaty oraz stoiska z napojami chłodzącymi. Trudno sobie wymarzyć lepszy zakątek dla panów, którzy chcieliby wyrwać się trochę z tłoku na dole i spędzić tu parę chwil swobodnie, mając zarazem dogodniejszy punkt obserwacji. Doprawdy, uderzająca była stosowność tego starego budynku do wdzięcznego współczesnego celu, dzięki któremu dobroczynność przybierała wytworne szaty i wykorzystując ludzką próżność, łatała dziury w miejskim budżecie. Każdy, kto wchodził do sali, kilkakrotnie powtarzał to spostrzeżenie. Koło wielkiego łuku nad orkiestrą znajdował się duży wykusz kamienny z oknem o malowanych szybkach; była to jedna z czcigodnych niekonsekwencji architektury starego dworu. Tuż przy tym wykuszu umieściła Lucy swoje stoisko, aby móc wygodniej rozłożyć duże, proste artykuły, które przejęła od pani Kenn. Madzia uprosiła ją, by mogła zająć otwartą część stoiska, bez kontuaru, i sprzedawać raczej rzeczy pastorowej, a nie jakieś maty z koralików czy inne wypracowane drobiazgi, na których się nie znała. Lecz okazało się wkrótce, że znajdujące się między jej towarami szlafroki męskie zwracały uwagę i wywoływały powszechne zainteresowanie; tyle słyszała kłopotliwych pytań, jak też one są wykończone i jakie mają zalety, i tyle osób postanawiało przymierzyć je, że wokół miejsca, gdzie stała, zaczęło się robić rojno. Panie, które sprzedawały własne swoje wyroby i nie chciały brać szlafroków do sprzedaży, stwierdziły od razu, że owo upodobanie do towarów, które można dostać u każdego krawca, dowodzi tylko frywolności i złego gustu mężczyzn. Bardzo możliwe, zdaniem wielu obecnych, że fakt, iż osoba Madzi skupiała na sobie tak niepowszednią i różnorodną uwagę na tym publicznym zgromadzeniu, rzucił mocne i nieomylne światło na jej późniejsze postępowanie. Nie dlatego, by w niebiańskich sercach miłosiernych dam mógł podnieść się gniew na potępioną piękność, lecz dlatego, że błędy ludzi niegdyś bardzo podziwianych wydają się jeszcze większe po prostu przez siłę kontrastu. Również po raz pierwszy dzisiaj to wyróżnienie Madzi pozwoliło dostrzec w niej pewne cechy, które, jak się w przyszłości okazało, wiele mogły tłumaczyć. W prostym, otwartym spojrzeniu panny Tulliver było coś wyzywającego, a w stylu jej urody coś nieokreślenie wulgarnego, to zaś, zdaniem zebranych pań, stawiało ją o wiele niżej od jej kuzynki, panny Deane; bowiem damy z St. Ogg’s wyrzekły się już całkowicie swych wątpliwych pretensji do sympatii pana Stefana Guesta.

Mała, kochana Lucy była dzisiaj w cudownym humorze. Tak się cieszyła swym zwycięstwem w sprawie młyna i niezwykłymi planami, jakie układała, by uszczęśliwić Filipa i Madzię, że widząc, jakie kuzynka ma powodzenie, czuła tylko radość. Prawda, że sama wyglądała uroczo, a Stefan nadskakiwał jej bardziej niż zwykle, tu, w obecności wszystkich; wykupywał zazdrośnie drobiazgi, które, jak wiedział, robiła własnymi rękoma, i wesoło pomagał jej zachwalać kupującym mężczyznom jakieś kobiece bzdurki. Zdjął kapelusz i przystroił głowę czerwonym fezem haftowanym przez Lucy; niektórzy, bardziej powierzchowni obserwatorzy, skłonni byli w tym widzieć nie tyle komplement dla Lucy, ile dowód błazeństwa. „Guest to straszny błazen – zauważył młody Torry – ale cóż, jest faworyzowany przez wszystkich. Każde wariactwo uchodzi mu płazem. Gdyby tak się kto inny zachowywał, wszyscy by zakrzyknęli, że robi z siebie durnia”.

Stefan nie kupił u Madzi nic, zupełnie nic, aż wreszcie Lucy odezwała się do niego niespokojnym szeptem:

– Popatrzże, wszystkie Madzine robótki z włóczki pójdą, a ty nic nie kupiłeś. Takie tam ma śliczne, miękkie, ciepłe ochraniacze na przeguby... Idź, kup je.

– Och, nie – odparł Stefan. – Musiały być robione dla ludzi o wielkiej wyobraźni, takich, co to potrafią zmarznąć w gorący dzień, jak dziś, na myśl o mroźnym Kaukazie. Wiesz przecież, że logika to mój mocny punkt. Musisz namówić Filipa, żeby je kupił. Ale dlaczego Filip nie przyszedł?

– On nigdy nie lubił tłumu. A zapraszałam go, żeby przyszedł. Powiedział, że kupi te moje towary, które wszyscy inni odrzucą. Ale teraz idź i kup coś u Madzi.

– Nie, nie mogę... zobacz, ma klienta. Właśnie podchodzi do niej stary Wakem.

Lucy spojrzała z niepokojem ku Madzi, by zobaczyć, jak po owym ostatnim smutnym spotkaniu zniesie to pierwsze widzenie z człowiekiem, do którego musi żywić tak dziwną mieszaninę uczuć. Z przyjemnością zauważyła jednak, iż Wakem był taktowny i zaczął od razu rozmowę o bazarze i sprzedawanych towarach, sprawiając wrażenie zainteresowanego kupnem. Uśmiechał się też dobrotliwie do dziewczyny i nie zmuszał jej do rozmowy, jakby zauważył, że była blada i drżąca.

– Spójrz, Wakem jest wyjątkowo miły dla twojej kuzynki – szepnął Stefan do Lucy. – Czy to czysta wielkoduszność? Mówiłaś o jakiejś kłótni rodzinnej.

– Och, mam nadzieję, że ta rana zostanie wkrótce zaleczona – odparła Lucy znacząco i niedyskretnie, tak bardzo była rozradowana. Lecz Stefan nie zwrócił na to uwagi i gdy podeszła klientka, wstał i przesunął się ku Madzinej części stoiska, trzymając jakieś drobiazgi w ręku i czekając w pewnej odległości, póki Wakem, który wyjął teraz sakiewkę, nie zakończy kupna.

– Syn mój przyszedł tu ze mną – słyszał słowa Wakema – ale zniknął mi gdzieś w innej części sali i mnie zostawił te dobroczynne grzeczności. Mam nadzieję, że wyłaje go pani za takie postępowanie.

Odpowiedziała mu uśmiechem i ukłonem, bez słowa, a on odwrócił się i dostrzegając Stefana, skłonił mu się lekko. Madzia, widząc, że Stefan stoi obok, zajęła się pilnie obliczaniem pieniędzy i nie podnosiła oczu. Cieszyła się bardzo, że przez cały dzień siedział wyłącznie przy Lucy i nie zbliżał się do niej. Ranek zaczęli od obojętnego przywitania, zadowoleni, że są z dala od siebie, tak jak chory, który nareszcie dał sobie jakoś radę bez opium, chociaż wielokrotnie uprzednio łamał postanowienie odejścia od nałogu. Podczas ostatnich paru dni zaczęli już obojętnieć na te załamania, uważając, że i tak wkrótce los ich rozdzieli, a więc mogą choć w części zaprzestać wewnętrznej walki.

Stefan posuwał się krok za krokiem, jakby go coś tam ciągnęło wbrew woli, aż wreszcie obszedł stoisko naokoło i stanął, prawie ukryty za fałdami materii. Madzia w dalszym ciągu liczyła pieniądze, póki nie usłyszała nagle głębokiego, łagodnego głosu:

– Czy pani nie zmęczona? Niech pani pozwoli, że jej coś przyniosę. Trochę owoców albo galaretki... Czy mogę?

Te niespodziewane słowa wstrząsnęły nią, jakby nagle przypadkowo usłyszała koło siebie przejmujący dźwięk harfy.

– Och, nie, dziękuję panu – odparła słabo i rzuciła mu krótkie spojrzenie spod wpółprzymkniętych powiek.

– Taka pani blada – Stefan mówił jeszcze bardziej błagalnie. – Na pewno pani zmęczona. Muszę być nieposłuszny i jednak coś przynieść.

– Nie, proszę... Nie mogłabym nic przełknąć.

– Czy gniewa się pani na mnie? Cóż ja zrobiłem? Proszę, niech pani na mnie spojrzy.

– Niech pan stąd idzie, błagam – prosiła Madzia, spoglądając nań bezradnie i natychmiast odwracając wzrok ku górze, w stronę przeciwległego kąta dla orkiestry, prawie całkiem zakrytego fałdami spłowiałej zielonej zasłony. Natychmiast po wypowiedzeniu tej prośby przeraziła się na myśl, że brzmi ona, jak przyznanie się do winy. Stefan odwrócił się i podążając za wzrokiem dziewczyny, zobaczył, że w tym półzakrytym kącie siedzi Filip Wakem, tak by widzieć przede wszystkim miejsce, w którym znajduje się Madzia. Nowa zupełnie myśl zaświtała w głowie Stefana, a gdy połączył ją z tym, co zauważył w zachowaniu starego Wakema, i z odpowiedzią Lucy, kiedy jej o tym mówił, doszedł do wniosku, że między Filipem i Madzią istniało już coś dawniej, nie tylko ta dziecinna przyjaźń, o której słyszał. Kilka jednoczesnych impulsów kazało mu natychmiast wyjść z sali i udać się po schodach do herbaciarni. Tam podszedł do Filipa od tyłu, usiadł za nim i położył mu rękę na ramieniu.

– Robisz studia do portretu, Fil – zapytał – czy do szkicu tego okna z wykuszem? Na Boga! Wspaniale wygląda z tego ciemnego kąta i z tą odcinającą go zasłoną!

– Robię studia nad wyrazem twarzy – odparł krótko Filip.

– Czyjej? Panny Tulliver? Dzisiaj jest, zdaje się, w usposobieniu zajadle posępnym, zubożała księżniczka za kontuarem sklepowym. Jej kuzynka wysłała mnie, bym uprzejmie zaofiarował się przynieść coś dla ochłody, lecz ta burknęła na mnie tylko, jak zwykle. Mamy chyba do siebie jakąś wrodzoną antypatię: rzadko miałem szczęście zdobyć uznanie tej damy.

– Jaki z ciebie hipokryta. – Filip zaczerwienił się z gniewu.

– Czy dlatego, że doświadczenie powinno mi mówić, iż się na ogół podobam? Owszem, przyznaję, że tak na ogół bywa, lecz w tym wypadku napotykam jakiś opór.

– Idę już – oświadczył Filip, wstając nagle.

– Ja też... odetchnąć trochę świeżym powietrzem. Zaczynam się tu męczyć. Wystarczająco już chyba długo wypełniałem obowiązki wasala.

Obaj przyjaciele zeszli razem ze schodów bez słowa. Filip przez drzwi wyjściowe wyszedł na podwórze, lecz Stefan, mówiąc: – Och, przypomniało mi się, że jeszcze tu muszę zajść – przeszedł korytarzem i otworzył drzwi do jakiegoś pokoju w przeciwnym końcu budynku, gdzie została urządzona miejska biblioteka. Pokój był pusty, a to właśnie jest potrzebne, kiedy mężczyzna chce cisnąć czapkę na stół, rzucić się na krzesło i patrzeć w wysoką ceglaną ścianę z taką zmarszczką na czole, jaka byłaby w sam raz odpowiednia, gdyby Stefan zabił właśnie „olbrzyma pytona”. Postępowanie wynikające z konfliktu moralnego tak bardzo upodabnia się czasem do grzechu, że ktoś, kto by wydawał sąd na podstawie porównywania uczynków jedynie, nie zauważyłby żadnej różnicy. Lecz dla was jasne jest, mam nadzieję, że Stefan nie był hipokrytą, że nie był zdolny do rozmyślnej, podwójnej gry, prowadzonej dla samolubnych celów. A jednak jego przerzucanie się od pobłażania swojemu uczuciu do starannego ukrywania tego uczucia mogło być argumentem popierającym oskarżenie Filipa.

Madzia tymczasem siedziała przy swoim stoisku drżąca i zlodowaciała, a w oczach czuła ból, jak zawsze, kiedy człowiek uporczywie stara się powstrzymać łzy. Czy jej życie zawsze będzie takie? Czy zawsze będzie musiała walczyć ze sobą? Słyszała naokoło gwar pomieszanych, niewyraźnych głosów i pragnęła, by i jej myśli popłynęły tym łatwym, bełkotliwym strumieniem. Właśnie w tej chwili zjawił się w ratuszu doktor Kenn i szedł przez środkowy rząd między stoiskami, ręce założywszy do tyłu, obejmując całość wzrokiem. Nagle oczy jego po raz pierwszy spoczęły na Madzi i uderzył go wyraz bólu na tej pięknej twarzy. Siedziała spokojnie, bo klienci przerzedzili się już o tej późnej, popołudniowej godzinie: panowie przychodzili przeważnie w południe i stoisko Madzi wyglądało teraz trochę pusto. To opuszczone stoisko i bolesny wyraz twarzy zamyślonej dziewczyny tworzyły jeszcze mocniejszy kontrast z resztą sali, pełną wesołych, ożywionych, bardzo zajętych pań. Zainteresowało to pastora. Już dawno zwrócił uwagę na twarz Madzi – była w kościele dość niepowszednią nowością; kiedyś, podczas krótkiej wizyty u pana Deane’a, został jej przedstawiony, nigdy jednak nie zamienił z nią więcej niż parę słów. Podszedł teraz do niej, a Madzia zauważywszy, że ktoś się zbliża, otrząsnęła się z zamyślenia, chcąc przytomnie spojrzeć na nadchodzącego i zacząć z nim rozmowę. Poczuła jakąś dziecinną, instynktowną ulgę i jakby odprężenie, kiedy zobaczyła, że spoglądają na nią oczy doktora Kenna. Był to mężczyzna w średnim wieku, o dość przeciętnych rysach; z twarzy jego wyglądała poważna, mądra dobroć, świadcząca, że jest człowiekiem, który dopłynął do bezpiecznego, twardego brzegu, lecz z litością patrzy na tych, co jeszcze walczą z falami, i dodaje im otuchy. Spojrzenie jego zrobiło na Madzi takie wrażenie, jakby zawarta w nim była obietnica, więc pamiętała je długo potem. Ludzie, których młodość już minęła, którzy mają najsilniejsze przeżycia za sobą, lecz potrafią jeszcze głęboko wzruszyć się wspomnieniem, a nie tylko je rozpamiętywać, są duszpasterzami z natury rzeczy, bo życie wyćwiczyło ich i wyświęciło, aby stali się ucieczką i ratunkiem dla tych, co wcześnie upadli, lub dla ofiar własnej rozpaczy. Większość z nas w jakiejś chwili chętnie powitałaby takiego duszpasterza bez względu na to, czy byłby w stroju cywilnym, czy też w szatach duchownych; niestety, musieliśmy piąć się pod górę i walczyć z wszystkimi trudnościami swych dziewiętnastu lat bez takiej pomocy, podobnie jak Madzia.

– Obawiam się, że te zajęcia okazały się dla pani bardzo męczące – mówił doktor Kenn.

– Owszem, trochę – odparła Madzia po prostu, bo nie zwykła przeczyć z rozkosznym uśmiechem temu, co było oczywistym faktem.

– Ale mogę powiedzieć żonie, że sprzedała pani jej wyroby bardzo szybko – dodał. – Będzie pani bardzo wdzięczna.

– Och, przecież to nie moja zasługa. Panowie przychodzili po szlafroki i haftowane kamizelki; każda inna z pań sprzedałaby o wiele więcej, ja nie wiedziałam zupełnie, jak mam to zachwalać.

Pastor uśmiechnął się. 

– Mam nadzieję, że będzie pani teraz moją stałą parafianką. Dotychczas przebywała pani z daleka od nas.

– Pracowałam jako nauczycielka w szkole i wkrótce idę na inną, podobną posadę.

– Tak? Miałem nadzieję, że zostanie pani pomiędzy przyjaciółmi, a wszyscy, zdaje się, mieszkają w tej okolicy.

– Och, ja muszę jechać – odparła Madzia, spoglądając na pastora poważnie i z takim zaufaniem, jakby w tych trzech słowach opowiedziała mu całą swoją historię. Była to jakaś chwila objawienia; zdarza się to czasem nawet pomiędzy ludźmi, co poznali się przypadkowo – podczas podróży czy w czasie odpoczynku przy drodze. Zawsze istnieje możliwość, że otrzyma się od obcego słowo czy spojrzenie, które utrwali w nas poczucie wspólnoty i braterstwa.

Słuchem i wzrokiem pochwycił pastor głębszą wymowę tego zwierzenia Madzi.

– Rozumiem – odparł. – Pani uważa, że powinna wyjechać. Lecz mam nadzieję, że to nie przeszkodzi nam spotkać się kiedyś jeszcze raz... nie przeszkodzi mi poznać pani bliżej. Jestem zawsze na pani usługi.

Wyciągnął do niej rękę i dobrotliwie uścisnął jej dłoń.

„Gryzie się czymś, biedne dziecko – myślał. – Wygląda, jakby się miała okazać Duszą, którą natura pcha do górnych lotów, Cierpienie zaś spycha ku ziemi. Ale w tych pięknych oczach jest coś cudownie uczciwego”.

Na pewno do wad Madzi można było zaliczyć jej przesadne zadowolenie z cudzego uwielbienia i uznawania jej wyższości; nie zmieniło się to wcale od czasów, kiedy to pouczała Cyganki, chcąc zdobyć sobie wśród nich pozycję królowej. Dziwne więc może się wydać, że Madzia nie była wniebowzięta w dniu, w którym otrzymała w hołdzie tak wiele spojrzeń i uśmiechów, a w dodatku przeżyła miłą chwilę, kiedy zaprowadzono ją przed wielkie ruchome lustro Lucy, gdzie zobaczyła wysoką piękność ukoronowaną czarnymi jak noc, puszystymi włosami. Uśmiechnęła się wtedy do siebie i na chwilę zapomniała o wszystkim, świadoma tylko własnej urody. Gdyby mogła dłużej trwać w tym stanie, zdecydowałaby się na to, by mieć Stefana Guesta u swych stóp, a wraz z nim życie pełne luksusów, codzienne kadzidło bliskiego i odległego uwielbienia oraz wszystko, co może ofiarować kultura. Lecz było w niej coś mocniejszego niż próżność – żarliwość uczuć, żywa pamięć wczesnych trudów i narzuconej sobie dyscypliny, wczesnego przebudzenia się takich uczuć, jak miłość i współczucie. I tak próżność odeszła w cień i zmieszała się niepostrzeżenie z najgłębszym nurtem uczuć w duszy Madzi, który osiągnął dzisiaj największą siłę pod wpływem zarówno ostatnich wydarzeń, jak i wewnętrznych impulsów, jakie rządziły nią w ciągu ostatniego tygodnia.

Filip nie powiedział Madzi, że runęła między nimi jedna przeszkoda, a mianowicie niechęć jego ojca – bał się mówić jej o tym. Wyjawił jednak wszystko Lucy, z nadzieją, że kiedy Madzia dowie się tego, może da mu jakiś znak; może powie, że jest szczęśliwa, bo oto znaleźli się nagle bliżej siebie. Zbyt wiele najrozmaitszych uczuć ogarnęło Madzię, by mogła powiedzieć cokolwiek, kiedy Lucy rozjaśniona radością jak Cherubin Correggia oznajmiła jej z triumfem swe nowiny. Trudno się było dziwić, że Madzia rozpłakała się z radości na myśl, iż życzenie jej ojca zostanie spełnione i Tomek, w nagrodę za swe ciężkie trudy, dostanie z powrotem młyn. Przez następne dni ostatnie przygotowania do bazaru zajęły Lucy całkowicie i kuzynki nie rozmawiały o najistotniejszych dla nich sprawach. Filip przychodził niejednokrotnie z wizytą, ale Madzia ani razu nie została z nim sam na sam – i w ten sposób pozwolono jej bez przeszkód staczać wewnętrzną walkę.

Lecz wreszcie bazar się skończył i kuzynki zostały same, odpoczywając w domu.

– Nie możesz jechać pojutrze do cioci Moss, Madziu – odezwała się Lucy. – Napisz do niej karteczkę i wyjaśnij, że odkładasz przyjazd na moją prośbę, a ja wyślę służącego, żeby list zawiózł. Na pewno się nie pogniewa, a ty będziesz miała później wiele czasu. Nie chcę, żebyś właśnie teraz wyjeżdżała.

– Muszę jednak to zrobić, kochanie. Za nic na świecie nie zrezygnuję z pobytu u cioci Gritty. A niewiele mam już czasu, bo wyjeżdżam na nową posadę dwudziestego piątego czerwca.

– Madziu! – zawołała Lucy, blednąc ze zdumienia.

– Nie mówiłam ci o tym, kochanie – tłumaczyła Madzia, opanowując się z wielkim wysiłkiem – bo taka byłaś zajęta. Napisałam niedawno do naszej starej przełożonej, panny Firniss, z prośbą, by mnie zawiadomiła, jeżeli się nadarzy jakaś praca. Kilka dni temu dostałam od niej list, w którym pisze, że mogę wziąć trzy jej uczennice, sieroty, nad morze na wakacje. Będzie to próba, czy okażę się dla nich odpowiednią nauczycielką. Odpisałam wczoraj, że przyjmuję propozycję.

Lucy czuła się tak urażona, że nie mogła przemówić.

– Madziu – odezwała się wreszcie – jak mogłaś być taka niedobra... żeby mi nic nie powiedzieć... żeby zrobić taki krok!... a teraz! – Zawahała się chwilę, a potem dodała: – A Filip? Myślałam, że wszystko tak się pięknie ułoży! O, Madziu, dlaczego? Porzuć tę myśl... pozwól, niech ja tam napiszę! Przecież nic teraz między Filipem i tobą nie stoi na przeszkodzie.

– Owszem – odparła słabo Madzia. – Uczucie Tomka. Powiedział mi, że muszę wybrać jego albo Filipa. I wiem, że się nie zmieni... w każdym razie nieprędko... Może coś się w końcu stanie, co go ułagodzi.

– Ale ja z nim porozmawiam: wraca przecież w tym tygodniu. Ta dobra nowina o młynie na pewno go dobrze usposobi. I powiem mu wszystko o Filipie. Tomek zawsze mi ustępował – myślę, że nie będzie się upierał.

– Ale ja muszę jechać – mówiła Madzia z rozpaczą w głosie. – Muszę przeczekać pewien czas. Nie nalegaj, bym pozostała, Lucy.

Przez kilka minut Lucy milczała, patrząc przed siebie w zamyśleniu. Wreszcie uklękła przy Madzi i spoglądając w jej twarz z powagą i niepokojem, powiedziała:

– Madziu, czy to dlatego, że nie kochasz Filipa aż tak, by wyjść za niego za mąż? Powiedz... zaufaj mi...

Przez chwilę Madzia w milczeniu trzymała rękę Lucy. Własne jej dłonie były zupełnie zimne. Kiedy jednak zaczęła mówić, głos miała wyraźny i jasny:

– Tak, Lucy, wyszłabym za niego za mąż. Myślę, że moje życie byłoby najszczęśliwsze... i najwspanialsze, gdybym dała szczęście Filipowi. On pierwszy mnie pokochał. Nikt na świecie nie mógłby dla mnie być tym, czym on jest. Ale nie mogę na całe życie zerwać z moim bratem. Muszę wyjechać i czekać. Proszę cię, nie mów o tym ze mną więcej.

Lucy posłuchała ze zdumieniem i bólem.

– Dobrze, Madziu – powiedziała. – W każdym razie pójdziesz jutro na tańce do Park House i posłuchasz trochę śmiechu i muzyki, nim wyjedziesz składać te nudne, obowiązkowe wizyty. O! Jest już cioteczka i herbata!

Rozdział X

ZAKLĘTY KRĄG ZOSTAJE CHYBA PRZERWANY

Wspaniale wyglądała amfilada pokoi w Park House w powodzi świateł i kwiatów, rozjaśniona jeszcze urodą szesnastu par w całym ich splendorze, wraz z rodzicami i opiekunami. Ośrodek tych wspaniałości stanowił wielki salon, gdzie odbywały się tańce w rytm melodii płynących z wielkiego pianina. Z jednej strony salon przechodził w bibliotekę, w której zebrały się przy kartach bardziej dojrzałe znakomitości w czepeczkach, a z drugiej łączył się z zaciszną bawialnią, z przylegającym do niej małym gabinecikiem, w którym od czasu do czasu znaleźć można było odpoczynek i nieco chłodu. Lucy uważano za królową uroczystości – po raz pierwszy dzisiaj zrzuciła żałobną czerń i odziała szczupłą swą figurkę w szeroką białą suknię z krepy. Był to jeden z wieczorków, kiedy to panny Guest zniżały się łaskawie, nie zapraszając z arystokracji nikogo, kto stałby wyżej od arystokracji St. Ogg’s, i rozszerzały do najdalszych granic liczbę zaproszonych gości, wciągając na nią nazwiska bardziej ogładzonych przedstawicieli handlu i wolnych zawodów.

Z początku Madzia nie chciała tańczyć, tłumacząc się, że zapomniała wszystkich figur – ile to już czasu minęło, odkąd tańczyła w szkole! Zadowolona była z tej wymówki, bo trudno jest tańczyć, kiedy w sercu smutno. Lecz wreszcie muzyka zaczęła rozgrzewać jej młode nogi i Madzia nabrała ochoty do tańca – mimo że to właśnie okropny młody Torry podszedł do niej po raz drugi, by ją jednak namówić. Uprzedziła go, że potrafi tańczyć tylko ludowe tańce, lecz on oczywiście chętnie zgodził się poczekać na to szczęście, zapewniając ją – co miało być komplementem – że to „piekielnie głupio”, iż Madzia nie potrafi tańczyć walca, bo tak by chciał powalcować z nią właśnie. Powtarzał to kilkakrotnie z przerwami. Wreszcie przyszła kolej na staroświecki taniec, wolny od wszelkiej próżności, a za to bardzo wesoły, i Madzia zapomniała o swych kłopotach, ciesząc się jak dziecko tym prawie wiejskim rytmem, który rozwiewał całą sztuczność etykiety. Była pełna miłosiernych uczuć w stosunku do młodego Torry’ego, którego ręka unosiła ją i podtrzymywała w tańcu; oczy jej i policzki pałały ogniem młodej radości, co zawsze rozbłyśnie, jeśli się znajdzie choćby najsłabszy podmuch, zdolny go rozniecić. Prosta jej czarna suknia z kawałkami czarnej koronki wyglądała jak ciemna oprawa klejnotu.

Stefan nie prosił jej do tańca – nie wyświadczył jej jeszcze najmniejszej grzeczności poza zdawkowymi uprzejmościami. Od wczoraj obraz Madzi wyryty trwale w jego świadomości przesłonięty był obrazem Filipa Wakema, który ciążył na tamtym jak plama. Między nią i Filipem istniało jakieś uczucie – w każdym razie istniało uczucie z jego strony, a ona była przekonana, że ją to z nim wiąże. A więc – mówił sobie Stefan – jest jeszcze jedna więź honorowa, która nakazuje oprzeć się pokusie, co grozi tak nieustannie i napiera z tak wszechwładną siłą. Mówił to sobie, a jednak kilka razy uczuł, jak powstaje w nim dziki opór, a później głęboka odraza do tego natrętnego obrazu Filipa; niewiele brakowało, by Stefan w nowym przypływie wzburzenia rzucił się ku Madzi i żądał jej dla siebie. A mimo to dotrzymał tego wieczoru postanowienia: nie podchodził do Madzi, prawie nie spojrzał na nią i z wesołą miną nadskakiwał Lucy. W tej chwili jednak oczy jego pożerały Madzię – miał wielką ochotę kopniakiem odsunąć od niej młodego Torry’ego i zająć jego miejsce. Potem pragnął, by taniec już się skończył, a on mógł się pozbyć swej partnerki. Myśl, że i on może zatańczyć z Madzią i tak długo trzymać jej rękę w swojej, zawładnęła nim całkowicie. Ale nawet teraz ręce ich stykały się w tańcu – stykały się wciąż, póki nie ucichła muzyka, chociaż byli od siebie tak daleko.

Stefan nie zdawał sobie dokładnie sprawy, co się wokół niego działo i w jaki sposób przeszedł automatycznie przez wszystkie obowiązkowe grzeczności po skończeniu tańca; wreszcie uwolnił się i zobaczył, że Madzia siedzi sama w odległym rogu pokoju. Podszedł ku niej, okrążając pary ustawiające się teraz do walca i Madzia, nim zdała sobie sprawę, że jej właśnie szuka, uczuła, mimo poprzednich myśli, że w sercu jej rośnie radość. Oczy jej i policzki wciąż jeszcze promieniowały dziecinnym zadowoleniem z tańca – cała jej postać chłonęła radość i serdeczność: nawet nadchodzący ból nie wydawał się tak bardzo gorzki – gotowa była przyjąć go jako część życia, bo życie w tej chwili było przejmującą, rozdzwonioną świadomością czegoś, co stało ponad radością czy bólem. Przez ten jeden ostatni wieczór może oddychać szeroko, bez ograniczeń, grzejąc się ciepłem chwili obecnej, bez gorzkich, zimnych myśli o przeszłości i przyszłości.

– Będą znowu tańczyć walca – mówił Stefan, pochylając się ku niej, a w spojrzeniu jego i głosie była pokorna czułość, którą stwarzają dla siebie w lasach młode sny letnie, kiedy powietrze napełniają niskie, miłosne pienia ptaków. Taki głos i spojrzenie wnoszą powiew poezji do pokoju, w którym aż duszno jest od jarzącego się gazu i zapamiętałych flirtów.

– Będą znowu tańczyć walca. W głowie może się nam zakręcić od patrzenia, a i gorąco tu bardzo. Może przejdziemy się trochę?

Ujął jej rękę, położył na swym ramieniu i tak przeszli do bawialni, gdzie stoły zasłane były rycinami dla urozmaicenia czasu gościom, którzy bynajmniej nie chcieli ich oglądać. Nie było tu w tej chwili nikogo. Przeszli do gabineciku.

– Jak nieprawdziwie wyglądają drzewa i kwiaty wśród sztucznego światła – mówiła Madzia cichym głosem. – Wydaje się, że pochodzą z zaczarowanego jakiegoś kraju i nigdy nie zwiędną. Mogłabym sobie wyobrazić, że są zrobione z drogich kamieni.

Mówiąc to, patrzyła na rząd geranium, lecz Stefan nie odpowiadał. Patrzył na nią – a czyż pewien wielki poeta nie złączył w jedno dźwięku i światła, nazywając ciemność niemą, a światło wymownym? Było coś dziwnie mocnego w długim spojrzeniu Stefana, bo twarz Madzi obróciła się ku niemu, ku górze, powoli, jak kwiat za wznoszącym się światłem. I szli dalej niepewnie, nie wiedząc, że idą, nie czując nic, tylko te długie, poważne wzajemne spojrzenia, uroczyste, jak wszystko, co cechuje głębokie namiętności ludzkie. Krążąca nad nimi myśl, że muszą się wyrzec siebie nawzajem, sprawiła, że ta chwila milczącego wyznania była jeszcze mocniejsza i bardziej porywająca.

Ale doszli wreszcie do końca pokoju i musieli zawrócić. Zmiana ta ocuciła Madzię, dziewczyna zaczerwieniła się mocno, odwróciła głowę i zdjęła rękę z ramienia Stefana, podchodząc do kwiatów, by je powąchać. Stefan stał bez ruchu, wciąż bardzo blady.

– Och, czy mogłabym dostać tę różę? – zapytała Madzia, robiąc wielki wysiłek, by coś powiedzieć i strząsnąć z siebie palącą świadomość dokonanego wyznania. – Jestem zwariowana na punkcie róż – tak je lubię zrywać i wąchać, aż w końcu niknie cały ich zapach.

Stefan milczał: nie mógł złożyć jednego zdania. Madzia uniosła nieco rękę ku wielkiej wpół rozwiniętej róży, która tak jej się spodobała. Któż nie odczuł piękna kobiecego ramienia? Jak nieskończone obietnice czułości leżą w tym dołeczku na łokciu i licznych łagodnych zagięciach, aż do delikatnego przegubu o drobnych, prawie niedostrzegalnych fałdkach na jędrnej, miękkiej skórze. Dwa tysiące lat temu ramię kobiece wstrząsnęło duszą wielkiego rzeźbiarza, który wyrzeźbił jego podobiznę w Partenonie; ramię to wciąż jeszcze nas wzrusza, kiedy obejmuje miłośnie zniszczony przez wieki marmur bezgłowego korpusu. Takie właśnie ramię miała Madzia – z ciepłym odcieniem życia.

Szał jakiś ogarnął Stefana, rzucił się ku tej ręce i chwytając ją za przegub, obsypał ramię pocałunkami.

Lecz w następnej chwili Madzia wyrwała mu się i spojrzała nań jak zraniona bogini wojny, drżąc z gniewu i upokorzenia.

– Jak pan śmie! – mówiła wstrząśniętym do głębi, przytłumionym głosem. – Jakież dałam panu prawo do tego, by mnie obrażać?

Odeszła śpiesznie do drugiego pokoju i rzuciła się na sofę, drżąc i dysząc ciężko.

Strasznie została ukarana za swój grzech, za to, że pozwoliła sobie na chwilę szczęścia, które było zdradą Lucy, zdradą Filipa i wszystkiego, co w niej samej dobre. Ta chwila szczęścia tknięta została zarazą – trądem. Stefan lżej traktował ją niż Lucy.

On zaś opierał się o framugę okienną, rozrywany szalonymi, sprzecznymi uczuciami – miłością, gniewem i rozpaczą – rozpaczą, bo nie potrafił się opanować. Rozpaczą, bo obraził Madzię.

To ostatnie uczucie przesłoniło wszystkie inne: do przytomności mogła go jedynie doprowadzić chęć, by znaleźć się przy Madzi i błagać o przebaczenie. Nie minęło kilka minut, nim dziewczyna usiadła, kiedy stanął przed nią w pokorze. Lecz w Madzi nie wygasł jeszcze gorzki gniew.

– Proszę mnie zostawić samą – powiedziała ostro i wyniośle – i w przyszłości proszę się do mnie nie zbliżać.

Stefan odszedł i zaczął chodzić tam i z powrotem po drugim krańcu pokoju. Lecz powoli zrozumiał, że musi niestety wracać na salę taneczną. Niedługo przebywali poza nią – walc jeszcze się nie skończył, gdy Stefan wrócił.

Madzia również zjawiła się wkrótce na sali. Obudziła się teraz cała jej duma; ta straszna słabość, przez którą jej godność własna tak mocno została zraniona, okazała się w rezultacie lekarstwem. Wszystkie myśli i pokusy, które nachodziły ją przez ostatni miesiąc, zostaną zamknięte w nigdy nie odwiedzanej przegrodzie pamięci. Oto koniec wszelkich pokus. Droga obowiązku będzie teraz łatwa i prosta, a wszystkie dawne, niewzruszone cele zaczną jej znowu przyświecać. Kiedy wróciła na salę, oczy jej błyszczały jeszcze podnieceniem, lecz miała dumne poczucie, że jest całkowicie opanowana i nie dopuści do żadnych nowych wzruszeń. Nie chciała już tańczyć, ale rozmawiała chętnie i spokojnie z każdym, kto do niej podchodził. A kiedy wróciły tego wieczora do domu, pocałowała Lucy z lekkim sercem, prawie zadowolona z tego bolesnego przeżycia, dzięki któremu nie będzie się już obawiać, iż jakieś jej słowo czy spojrzenie okaże się zdradą wobec tej łagodnej, niepodejrzewającej niczego siostry.

Następnego ranka Madzia nie wyjechała do Basset tak wcześnie, jak myślała. Matka miała jej towarzyszyć w powozie, a pani Tulliver nie potrafiła szybko uporać się z obowiązkami domowymi. Tak więc Madzia, która przygotowała się śpiesznie do wyjazdu, czekała, gotowa już, w ogrodzie. Lucy była w domu, zajęta pakowaniem jakichś prezentów z bazaru dla młodych latorośli z Basset. Kiedy rozległ się głośny dzwonek przy drzwiach, Madzia przeraziła się, czy Lucy nie przyprowadzi jej tu czasem Stefana – była bowiem pewna, że to Stefan.

Tymczasem gość sam wszedł do ogrodu i usiadł koło niej w ogrodowym krześle. Nie był to Stefan.

– Możemy dojrzeć z tego miejsca akurat czubki szkockich jodeł, Madziu – odezwał się Filip.

W milczeniu ujęli się za ręce, lecz dzisiaj Madzia patrzyła na niego ze swym dawnym, dziecinnym, serdecznym uśmiechem, bardziej podobnym do tamtych uśmiechów niż ostatnio. Poczuł przypływ odwagi.

– Tak – odpowiedziała. – Często patrzę na nie i pragnę ujrzeć znowu promienie zachodzącego słońca na ich gałęziach. Lecz szłam tamtą drogą tylko raz – na cmentarz, z moją matką.

– Ja byłem tam... chodzę tam... ciągle – odparł Filip. – Mogę żyć tylko przeszłością, niczym więcej.

Żywe wspomnienie i żywe współczucie kazało Madzi ująć dłoń Filipa. Tak często chodzili, trzymając się za ręce.

– Pamiętam wszystkie miejsca – mówiła – gdzie opowiadałeś mi tyle rzeczy... różne piękne opowiadania, zupełnie dla mnie nowe.

– Wrócisz tam niedługo, prawda, Madziu? – zapytał Filip nieśmiało. – Młyn będzie wkrótce znowu domem twojego brata.

– Tak, ale ja w nim nie zamieszkam – odpowiedziała Madzia. – Słuchać będę tylko o tym szczęściu. Wyjeżdżam znowu. Lucy pewno mówiła ci o tym?

– A więc przyszłość nigdy nie połączy się z przeszłością, Madziu? Ta księga została zamknięta?

Szare oczy, które tak często spoglądały na nią z błagalnym uwielbieniem, patrzyły na nią teraz w napięciu z ostatnim błyskiem nadziei. Madzia zwróciła na niego swe proste, szczere wejrzenie.

– Ta księga nigdy nie zostanie zamknięta, Filipie – odpowiedziała z powagą i smutkiem. – Nie chcę takiej przyszłości, która musiałaby zerwać z przeszłością. Ale najmocniejsze więzy łączą mnie z moim bratem. Nie zrobię nic z własnej woli, co by mnie z nim rozdzieliło na zawsze.

– Czy to jest jedyny powód, dla którego my musimy być rozdzieleni na zawsze? – zapytał Filip z desperackim postanowieniem, że otrzyma wreszcie ostateczną odpowiedź.

– Jedyny powód – odpowiedziała Madzia ze spokojną pewnością. Wierzyła w to. W tej chwili wydawało się jej, że zaklęty kielich został rzucony o ziemię. Dotąd jeszcze czuła skutki wczorajszego przeżycia; dzięki temu właśnie mogła dumnie panować nad sobą. Spoglądała teraz w przyszłość w poczuciu spokojnie dokonanego wyboru.

Siedzieli tak, trzymając się za ręce, nie patrząc na siebie i nie mówiąc ni słowa; dla Madzi bliższe były i żywsze wspomnienia ich miłości i rozstania niż chwila obecna, toteż widziała teraz Filipa w Czerwonej Dolinie.

Filip czuł, że ta odpowiedź powinna uszczęśliwić go całkowicie – Madzia była szczera i można w niej było czytać jak w otwartej księdze. Dlaczego więc nie był w pełni szczęśliwy? Zazdrość nie zadowoli się niczym oprócz pełnej wiedzy, która zdolna jest rozświetlić najskrytsze zakamarki serca.

Rozdział XI

NA ŚCIEŻCE

Od czterech dni była już Madzia u cioci Moss, dodając w zamglonych troską oczach dobrej kobiety niezwykłej jasności wczesnemu czerwcowemu słońcu i dokonując przełomu w życiu swych dużych i małych kuzynków, którzy uczyli się od niej na pamięć słów i zachowania, jakby widzieli w niej przemijające uosobienie absolutnej mądrości i piękna.

Stała teraz przy podjeździe z ciotką i gromadą kuzynów, karmiąc kurczęta. Była to pora spokojna zwykle w gospodarstwie – przed wieczornym udojem. Wielkie rozsypujące się budynki wokół zapadniętego podwórza wyglądały równie ponuro i rozpaczliwie jak dawniej, lecz ponad starą ścianą ogrodową zaczynały przerzucać pędy zbłąkane krzewy różane, a szare drzewo i stare cegły stojącego trochę wyżej domu przywodziły na myśl starość wygrzewającą się w popołudniowym świetle słonecznym; harmonizowało to z tą spokojną chwilą. Madzia z czepeczkiem przewieszonym przez ramię uśmiechała się do pierzastych malutkich kurczątek, kiedy ciotka zawołała:

– Na litość boską! Któż to jest ten pan, co podjeżdża pod bramę?

Był to mężczyzna na wielkim, rosłym kasztanie. Zad i szyję konia pokrywały ciemne plamy – dowód, że jazda była szybka. Madzia czuła, że w głowie jej się kręci, a serce wali jak szalone – jakby nagle poderwał się do życia zaciekły jakiś jej wróg, który dotąd udawał tylko umarłego.

– Któż to jest, kochanko? – zapytała ciotka, poznając z miny Madzi, że zna przybysza.

– To pan Stefan Guest – odparła dziewczyna słabym głosem. – Lucy jest jego... to jest jej bardzo dobry znajomy.

Stefan był już blisko, zeskoczył teraz z konia i zdjął kapelusz, zbliżając się do pań.

– Potrzymaj konia, Willy – zwróciła się pani Moss do dwunastoletniego synka.

– Nie, dziękuję – odparł Stefan, przytrzymując konia, który niecierpliwie potrząsał łbem. – Muszę wracać natychmiast. Mam przekazać pewną wiadomość pannie Tulliver – wiadomość ściśle prywatną. Czy mogę ośmielić się i prosić panią, by przeszła ze mną parę kroków?

Był zmordowany i zdenerwowany, jak człowiek, który ani w łożu, ani przy stole nie może zaznać uspokojenia, dręczony bezustannie jakąś troską czy smutkiem. Mówił gwałtownie, jakby polecenie zbyt było pilne, by miał się jeszcze martwić, co sobie pomyśli pani Moss o jego wizycie i prośbie. Dobroduszna ciocia Gritty, trochę nieswoja w obecności tego wyniosłego pana, zastanawiała się w głębi duszy, czy zrobi dobrze, czy źle, jeśli poprosi jeszcze raz, by zostawił konia i wszedł do domu. Madzia, rozumiejąc niezręczność sytuacji, niezdolna powiedzieć ani słowa, włożyła czepeczek i ruszyła w kierunku bramy.

Stefan zawrócił również i szedł koło niej, prowadząc konia.

W milczeniu ruszyli ścieżką i przeszli po niej kilka jardów. Wówczas Madzia, która patrzyła przez cały czas prosto przed siebie, zawróciła, mówiąc wyniośle i niechętnie:

– Nie mam po co iść dalej. Prawdopodobnie uważa pan, że to delikatne i uczciwe zmuszać mnie, bym wychodziła tu z panem. A może chciał mnie pan jeszcze raz obrazić, narzucając mi w ten sposób konieczność rozmowy.

– Oczywiście, gniewa się pani na mnie za ten przyjazd – odparł Stefan z goryczą. – Oczywiście, nie ma najmniejszego znaczenia, jak bardzo mężczyzna cierpi... Panią obchodzi tylko jej kobieca godność i nic więcej.

Madzia drgnęła lekko, jakby przeszedł ją słaby prąd elektryczny.

– Nie dość, że się znalazłem w tej matni, że oszalałem z miłości do ciebie, że opieram się najmocniejszemu uczuciu, jakie odczuwać może mężczyzna, bo chcę dochować wiary innym zobowiązaniom, a ty jeszcze traktujesz mnie jak gruboskórnego brutala, który chciałby cię umyślnie obrazić. Gdybym mógł być powolny własnym pragnieniom, błagałbym cię, byś wzięła moją rękę, majątek, całe moje życie i zrobiła z tym to, co tylko zechcesz! Wiem, że przekroczyłem granice tego, co dozwolone, i że nie mam na to usprawiedliwienia! Ale pożałowałem natychmiast!... i żałuję ciągle. Nie możesz mi odmówić przebaczenia; człowiek, co kocha całą swoją duszą, tak jak ja ciebie, może ulec na chwilę uczuciu; ale ty wiesz... musisz w to uwierzyć... że najwyższy ból, jaki mogę przeżywać, to świadomość, że zadałem ból tobie... i że oddałbym świat cały, aby móc to odrobić!

Madzia nie śmiała przemówić – nie śmiała odwrócić głowy. Pierzchła gdzieś cała siła płynąca z obrazy i wargi dziewczęcia trzęsły się teraz wyraźnie. Nie mogła, bała się wyrzec słów całkowitego przebaczenia, jakie zawisły na jej wargach w odpowiedzi na to wyznanie.

Byli już z powrotem blisko bramy i Madzia stanęła, drżąc cała.

– Nie wolno panu tego mówić... nie wolno mi tego słuchać! – mówiła, patrząc z rozpaczą w ziemię, gdy Stefan stanął przed nią, nie chcąc pozwolić, by podeszła bliżej bramy. – Żal mi, bardzo żal, że pan musi cierpieć... ale nic nie przyjdzie ze słów.

– Owszem, przyjdzie – zaprzeczył gwałtownie. – Przyjdzie, jeżeli zaczniesz mnie traktować z litością i pobłażaniem, zamiast krzywdzić mnie tak strasznie w swoich myślach. Mógłbym znieść wszystko spokojniej, gdybym wiedział, że nie traktujesz mnie jak bezczelnego zuchwalca. Spójrz na mnie, zobacz – jestem jak opętany. Robię dziennie trzydzieści mil konno, by uciec od myśli o tobie.

Madzia nie mogła – nie śmiała podnieść oczu. Widziała już tę udręczoną twarz. Odpowiedziała jednak łagodnie:

– Nie myślę o panu źle!

– Więc spójrz na mnie, najdroższa – mówił Stefan głębokim, czułym tonem błagania. – Nie odchodź jeszcze ode mnie. Daj mi chwilę szczęścia... Spraw, bym czuł, że mi przebaczyłaś.

– Tak, przebaczam panu – odparła Madzia wstrząśnięta tym głosem i jeszcze bardziej przerażona samą sobą. – Ale proszę, niech mi pan pozwoli wrócić! Niech pan już idzie, proszę!

Wielka łza spłynęła spod jej opuszczonych powiek.

– Nie mogę iść od ciebie... nie mogę cię zostawić – odparł Stefan z jeszcze bardziej namiętnym błaganiem w głosie. – Wrócę tu znowu, jeżeli odeślesz mnie taka chłodna... nie odpowiadam za siebie. Ale wystarczy mi, jeśli pójdziesz ze mną kawałek. Widzisz chyba jasno jak na dłoni, że twój gniew jeszcze bardziej odwodzi mnie od zmysłów.

Madzia zawróciła. Lecz Tankred, kasztanek Stefana, zaczął tak ogniście protestować przeciwko ciągłym zmianom kierunku, że młodzieniec widząc, jak mały Willy Moss zagląda przez bramę, zawołał:

– Hej, chodź no tu i potrzymaj mi konia pięć minut!

– Och, nie – zaprotestowała Madzia spiesznie. – Ciocia pomyśli, że to takie dziwne.

– Nic nie szkodzi – odparł niecierpliwie Stefan – tu nie znają ludzi z St. Ogg’s. Poprowadzaj go tam i z powrotem przez pięć minut – dodał, gdy Willy podszedł do nich, potem zaś obrócił się ku Madzi i ruszyli. Teraz musiała już iść razem z nim.

– Weź moje ramię – prosił Stefan, a ona ujęła go pod rękę. Zdawało jej się przez cały czas, że spada gdzieś w dół, w sennym koszmarze.

– Nie ma końca temu nieszczęściu – zaczęła, starając się słowami rozproszyć nastrój. – To szalone... podłe... pozwolić sobie na słowo czy spojrzenie, którego Lucy... którego inni nie mogliby zobaczyć. Niech pan pomyśli o Lucy!

– Myślę o niej... niech ją Bóg błogosławi. Gdybym nie myślał... – Stefan położył dłoń na ręce Madzi, spoczywającej na jego ramieniu, i oboje czuli, że trudno im mówić.

– Mam też inne zobowiązania – rzekła wreszcie Madzia z rozpaczliwym wysiłkiem – nawet gdyby Lucy nie istniała.

– Jesteś zaręczona z Filipem Wakemem – śpiesznie powiedział Stefan. – Czy tak?

– Uważam się za zaręczoną z nim... nie myślę o wyjściu za nikogo innego...

Stefan milczał znowu, aż wreszcie zeszli ze słońca i skręcili w boczną ścieżkę, osłoniętą i porosłą trawą. Wtedy wybuchnął gwałtownie:

– To sprzeczne z naturą... to straszne! Madziu, gdybyś kochała mnie tak, jak ja ciebie kocham, odrzucilibyśmy wszystko, byle tylko móc należeć do siebie. Zerwalibyśmy wszystkie fałszywe więzy i wzięlibyśmy ślub.

– Prędzej umrę, niż dam się zwieść tym kuszeniom – odparła Madzia powoli, głęboko i wyraźnie, a cała jej siła wewnętrzna, zgromadzona w ciągu lat pełnych smutku, przyszła jej na pomoc w tej chwili potrzeby. Dziewczyna mówiąc to, cofnęła rękę, leżącą na jego ramieniu.

– A więc mi powiedz, że nie dbasz o mnie – odparł, gwałtownie prawie. – Powiedz mi, że bardziej kochasz innego.

Przez myśl Madzi przemknęło, że oto nadarza się sposób zakończenia tej zewnętrznej walki z wrogiem – może powiedzieć Stefanowi, że oddała Filipowi swoje serce. Ale wargi jej nie chciały wymówić tych słów i Madzia milczała.

– Jeśli mnie kochasz, najdroższa – mówił łagodnie Stefan, ujmując jej rękę i kładąc ją z powrotem na swym ramieniu – to lepiej będzie, słuszniej będzie, jeżeli się pobierzemy. Nie możemy zapobiec cierpieniu, jakie nasza miłość wywoła. Ale przecież nie szukaliśmy jej: ta miłość jest zgodna z naszą naturą. Wzięła mnie we władanie mimo wszystkich wysiłków, jakie robiłem, by się jej oprzeć. Bóg świadkiem, że z całych sił starałem się dochować wierności mym cichym zaręczynom, a tylko pogorszyłem wszystko. Lepiej by było, gdybym uległ od razu.

Madzia milczała. Gdyby te słowa były prawdą! Gdyby była ich pewna i nie potrzebowała dłużej szarpać się i walczyć z tym prądem łagodnym, a jednocześnie mocnym, jak strumień w lecie.

– Powiedz „tak”, najdroższa. – Stefan pochylił się i błagalnie spoglądał w jej twarz. – Cóż nas będzie obchodził cały świat naokoło, jeżeli tylko należeć będziemy do siebie?

Czuła jego oddech na swojej twarzy, usta jego były tak blisko jej warg, lecz w jego miłości dla niej czaiło się coś strasznego.

Wargi i powieki jej drżały: otworzyła oczy i patrzyła na niego przez chwilę, jak piękne dzikie zwierzę, płochliwe i drżące przed pieszczotą; potem nagle zawróciła z powrotem w kierunku domu.

– I mimo wszystko – Stefan mówił dalej niecierpliwie, jakby starał się przełamać nie tylko jej, ale i własne opory – nie zrywam żadnych konkretnych zaręczyn. Gdyby Lucy przestała mnie kochać i oddała swe serce komu innemu, nie uważałbym, że mam prawo do pretensji. Jeśli ty również jesteś nieformalnie zaręczona z Filipem, to obydwoje jesteśmy wolni.

– Sam w to nie wierzysz... wcale tak nie myślisz – odparła Madzia z powagą. – Myślisz to samo, co ja: że prawdziwe więzy to uczucia i nadzieje, jakie wznieciliśmy w sercach innych. Inaczej można by złamać wszystkie przyrzeczenia, których nie chroniłoby zewnętrzne prawo. Nie istniałoby wtedy coś takiego jak wierność.

Stefan milczał. Nie mógł się zgodzić z tym, co mówiła – zbyt mocno zakorzeniło się w jego umyśle wręcz odwrotne przekonanie w poprzednim okresie jego wewnętrznych zmagań. Szybko jednak przedstawił je w innej postaci.

– Te obietnice nie mogą zostać spełnione – nalegał gwałtownie. – To sprzeczne z naturą. Możemy tylko udawać, że innym oddajemy swoje serca. To także jest złe, z tego może wypłynąć nieszczęście i dla nich, nie tylko dla nas. Madziu, musisz to przecież rozumieć... rozumiesz na pewno!

Wpatrywał się bystro w jej twarz, szukając najmniejszej oznaki ustępliwości: jego duża, mocna, delikatna ręka trzymała jej dłoń. Madzia milczała chwilę z oczyma wbitymi w ziemię; potem wciągnęła głęboki oddech i odparła, spoglądając na niego z powagą i smutkiem:

– To trudne... życie jest bardzo trudne! Czasem wydaje mi się, że najlepiej będzie, jeśli damy posłuch najmocniejszym naszym uczuciom, lecz te uczucia ustawicznie krzyżują się z więzami, jakie powstały w dawniejszym naszym życiu, więzami, które uzależniły innych od nas i mogą zostać przecięte. Gdyby życie było łatwe i proste jak w raju i moglibyśmy zawsze być pewni, że pierwszy jest ten, dla kogo... to znaczy, gdyby życie nie stwarzało nam obowiązków, które rodzą się przed miłością, miłość byłaby znakiem, że danych dwoje ludzi powinno do siebie należeć. Rozumiem jednak, czuję, że to nie tak wygląda: są rzeczy, których się musimy wyrzec w życiu – niektórzy z nas muszą zrezygnować z miłości. Wiele jest spraw trudnych dla mnie i ciemnych, ale jedno widzę jasno – że nie wolno mi, że nie mogę zdobywać mego szczęścia, poświęcając cudze. Miłość jest uczuciem naturalnym, lecz z pewnością litość, wierność i pamięć są też naturalne. I będą we mnie żyły i zemszczą się, jeśli ich nie posłucham. Prześladowałyby mnie cierpienia, których byłam przyczyną. Nasza miłość byłaby zatruta. Nie nalegaj, pomóż mi – pomóż mi właśnie dlatego, że cię kocham!

W miarę jak mówiła, Madzia poważniała coraz bardziej, policzki jej zaróżowiły się, a oczy pełne były błagalnej miłości. Jakaś szlachetna struna w duszy Stefana odpowiedziała na tę prośbę, lecz jednocześnie – jakżeż mogło być inaczej? – ta błagająca piękność zdobyła nad nim nową władzę.

– Najdroższa – mówił szeptem prawie, a ręce jego objęły ją ukradkiem – zrobię... zniosę wszystko, co zechcesz. Ale pocałuj mnie raz... jeden, ostatni raz... przed rozstaniem.

Jeden, ostatni pocałunek – a potem długie spojrzenie, aż wreszcie Madzia powiedziała drżąco: 

– Puść mnie... chodźmy z powrotem... szybko.

Ruszyła śpiesznie. Nie powiedzieli już jednego słowa. Kiedy zbliżyli się do chłopca trzymającego konia, Stefan stanął i skinął na niego, Madzia zaś weszła w bramę. Pani Moss stała sama w drzwiach starego ganku; z serca płynąca przezorność kazała jej zapędzić wszystkie dzieci do domu. Może to i radosne, że Madzia ma tak bogatego i pięknego wielbiciela, ale będzie na pewno speszona, wchodząc do domu – a może to i smutne? Bez względu na to, czy sprawa była radosna, czy smutna, pani Moss sama z niepokojem czekała na Madzię. Wyrazista twarz dziewczęcia mówiła wyraźnie, że jeżeli to radość, to dość wątpliwa i pobudzająca do łez.

– Usiądź tu na chwilę, kochanko – pani Moss pociągnęła Madzię na ganek i usiadła koło niej na ławce – w domu dziewczyna nie znajdzie samotności.

– Och, ciociu Gritty, taka jestem nieszczęśliwa! Lepiej żebym umarła, kiedy miałam piętnaście lat. Tak się wtedy było łatwo wszystkiego wyrzekać, a teraz tak trudno!

Biedne dziecko zarzuciło ramiona na szyję ciotki i zaniosło się długim, głębokim łkaniem.

Rozdział XII

PRZYJĘCIE RODZINNE

Madzia wyjechała od poczciwej cioci Gritty w końcu tygodnia i zgodnie z umową pojechała do Garum Firs, złożyć wizytę cioci Pullet. Tymczasem zaszły rzeczy całkiem nieoczekiwane i w Garum miało się odbyć przyjęcie rodzinne, w celu omówienia i uczczenia zmiany w losach Tulliverów, która, być może, rozproszy ostatecznie cień ich przewin i jak pierwsze promienie słońca po zaćmieniu sprawi, że pogrążone dotychczas w mroku cnoty zaczną świecić pełnią swego blasku. Jak przyjemnie pomyśleć, że nowi ministrowie, którzy właśnie objęli urzędy, nie są jedynymi z naszych współbraci, co przeżywają okres ogólnego uznania i zachwytów. U wielu czcigodnych rodzin w tym państwie krewni, którzy ponownie zdobyli sobie ludzkie zaufanie i szacunek, spotykają się z równie serdecznym uznaniem; kiedy zaś zważymy, że nie zostało ono wymuszone przez uprzednie ich postępki, możemy zacząć łudzić się radosną nadzieją, że kiedyś znajdziemy się niepostrzeżenie w raju na ziemi, gdzie jadowite węże przestaną gryźć, a wilki będą pokazywać zęby jedynie w łagodnych zamiarach.

Lucy przyjechała odpowiednio wcześnie, by zdążyć nawet przed ciocią Glegg, chciała bowiem bez przeszkód omówić z Madzią cudowne nowiny. 

– Wydaje się – mówiła Lucy z rozkoszną, mądrą minką – że wszystko, nawet niepowodzenia innych (biedaków!), składa się na to, by kochana ciocia Tulliver, kuzynek Tomek i nieznośna Madzia (żeby się tylko nie opierała temu tak ustawicznie) byli tak szczęśliwi, jak im się to należy po wszystkich kłopotach. Pomyśleć tylko, że tego dnia, tego samego dnia, kiedy Tomek wrócił z Newcastle, nieszczęsny młody Jetsome, którego pan Wakem umieścił we młynie, spadł po pijanemu z konia i leży teraz w St. Ogg’s w bardzo niebezpiecznym stanie, tak że Wakem oświadczył, iż nowy nabywca może się natychmiast wprowadzić. Ogromnie to smutne, jeżeli się pomyśli o tym młodym człowieku, ale wydawać by się mogło, że nieszczęście wydarzyło się wtedy właśnie, a nie kiedy indziej, po to, by kuzyn Tomek mógł szybciej otrzymać odpowiednią nagrodę za swoje nienaganne postępowanie – papa ma o nim taką wspaniałą opinię! Ciocia Tulliver musi oczywiście wracać teraz do młyna i prowadzić Tomkowi dom – wielka to będzie strata dla Lucy i trudno jej przyjdzie poradzić sobie, ale pomyśleć tylko, że kochana cioteczka wróci do swojego starego domu i powoli zostanie znów otoczona dobrobytem!

Jeśli chodzi o to ostatnie, to Lucy miała swe własne chytre plany i kiedy odbyła razem z Madzią niebezpieczną wyprawę w dół po lśniących schodach do ładnej bawialni, gdzie nawet promienie słoneczne wydawały się czyściejsze niż gdzie indziej, skierowała swój atak tam, gdzieby go skierowali wszyscy wielcy taktycy: w najsłabsze miejsce przeciwnika.

– Cioteczko – zaczęła, siadając na sofie i pieszczotliwie poprawiając rozwiane wstążki od ciotczynego czepeczka. – Tak bym chciała, żeby się ciocia zdecydowała, którą bieliznę stołową i pościelową, i jakie inne rzeczy da ciocia Tomkowi na gospodarstwo. Zawsze była ciocia taka hojna, zawsze ofiarowuje ciocia takie ładne prezenty: a jeśli ciocia da przykład, to i ciocia Glegg pójdzie w te same ślady.

– Tego nie będzie w stanie zrobić, moja duszko – odparła z niezwykłą u niej żywością pani Pullet – bo powiadam ci, że ona nie ma takich płócien jak moje, więc w moje ślady iść nie może. Nigdy nie miała gustu, choćby nie wiem ile wydała pieniędzy. Cała jej bielizna stołowa to wielkie kwadraty albo jakieś zwierzęta, jelenie i lisy. Żadnych kropeczek, żadnych diagonali. Ale to niedobrze rozdawać swoje płótna przed śmiercią. Nigdy by mi to do głowy nie przyszło, Bessy – ciągnęła pani Pullet, potrząsając głową i patrząc na siostrę – kiedy wybierałam z tobą ten podwójny diagonal, z pierwszego lnu, jakiśmy w życiu przędły... a Bóg jeden wie, gdzie twój się teraz podziewa.

– Cóż mogłam na to poradzić, moja droga – tłumaczyła się młynarzowa, zwykła uważać, że wszelkie zarzuty są do niej kierowane. – Nie z mojej to się stało woli, bo inaczej nie leżałabym całymi nocami, oka nie mrużąc na myśl, że moje najlepsze bielone płótna są rozwłóczone po całej okolicy.

– Niech szwagierka weźmie miętówkę – zaproponował wujaszek Pullet w przekonaniu, że proponuje pociechę zdrową i tanią i zachęca do niej własnym przykładem.

– Ale, cioteczko – tłumaczyła Lucy – ciocia ma tyle pięknych płócien! Gdyby ciocia miała córki, to i tak musiałaby ciocia rozdzielić swoją bieliznę, kiedy one wychodziłyby za mąż.

– No cóż, nie mówię, że tego nie zrobię – odparła ciocia – bo teraz, kiedy Tomkowi tak się poszczęściło, jego bliscy powinni o nim pomyśleć i pomóc mu, to oczywiste. Jest ten komplet stołowy, co go kupiłam na twojej wyprzedaży, Bietko – z dobrego serca go kupiłam, z niczego więcej, bo leży dotąd nie ruszany w skrzyni. Ale nie mam zamiaru dawać Madzi nic więcej z moich indyjskich płócien ani innych rzeczy, jeżeli znowu pójdzie na służbę, podczas gdy mogłaby zostać tu ze mną i szyć za mnie, jeżeli brat nie potrzebuje jej u siebie.

Wyrażeniem „iść na służbę” określali Dodsonowie pozycję nauczycielki czy guwernantki, toteż powrót Madzi do służebnego stanu, zwłaszcza teraz, kiedy nadarzały się o wiele bardziej nęcące możliwości, był dla całej rodziny, nie tylko dla Lucy, sprawą bardzo drażliwą. Kiedy jako podlotek nosiła jeszcze włosy odrzucone na plecy i tak się wątpliwie zapowiadała, Madzia była najbardziej niepożądaną siostrzenicą: teraz jednak mogła być jednocześnie ozdobą i pomocą. Rozważano tę sprawę w obecności wujostwa Glegg nad herbatą i racuszkami.

– Co tam, co tam. – Wujaszek Glegg dobrodusznie poklepywał Madzię po plecach. – Cóż to za głupstwa! Nie mów nam tylko, że chcesz znowu przyjąć jakąś nową posadę. Też pomysły! Musiałaś przecież zdobyć sobie wielu adoratorów na bazarze. Żaden ci nie odpowiada? No, jak tam było?

– Mój drogi – zaczęła jego żona, przydając do surowego tonu dodatkowy odcień uprzejmości, który zawsze towarzyszył sztywniejszym loczkom – wybacz mi, proszę, lecz jak na człowieka w twoim wieku zbyt lekce sobie ważysz wszystko. Moja siostrzenica nie powinna podejmować decyzji wyjazdu bez naradzenia się z nami, ze względu na szacunek i powinność wobec ciotek i reszty rodziny, co taka jest dla niej dobra, a nie ze względu na jakichś tam adoratorów, jeżeli mam już użyć tego słowa, chociaż w naszej rodzinie nigdy go nie słyszałam.

– Patrzcie no! A jak to one nas nazywały, jakeśmy się koło nich kręcili, co, szwagrze? Wtedy to im nasza adoracja była wcale słodka. – Tu pan Glegg mrugnął wesoło na pana Pulleta, a ten, na wzmiankę o słodyczy, dosypał sobie jeszcze trochę cukru.

– Mężu – powiedziała pani Glegg. – Jeżeli chcesz być niedelikatny, uprzedź mnie o tym, proszę.

– Daj spokój, Janko, twój mąż żartuje tylko – wtrąciła pani Pullet. – Niechże sobie żartuje, póki ma siłę i zdrowie. Temu biednemu panu Tiltowi usta się zupełnie przekrzywiły na jedną stronę i nawet jakby chciał, to się nie może śmiać.

– Poproszę cię wobec tego o ciastko, mężu – powiedziała pani G. – jeżeli wolno mi przerwać twoje żarty. Chociaż nie wiem, czy inni dopatrywaliby się żartu w tym, że siostrzenica lekceważy najstarszą siostrę swojej matki, głowę rodziny, przychodzi do niej tylko na krótkie odwiedziny przez cały czas, kiedy jest w mieście, a potem bez jej wiedzy postanawia, że wyjedzie – nic mi nie mówi, mnie, co odkładam dla niej kapy do haftowania – mnie, com zawsze tak równo dzieliła moje pieniądze.

– Ale, siostro – wtrąciła niespokojnie pani Tulliver – jestem pewna, że Madzia wcale nie myślała wyjechać, nie posiedziawszy wprzódy u ciebie przez pewien czas, tak jak u innych. Co nie znaczy, że chciałabym, żeby ona wyjeżdżała – całkiem przeciwnie. Nie mnie za to winić. Mówiłam i mówiłam, nie wiem ile razy: „Moja kochana, nie masz potrzeby jechać”. Ale przecież zostało jej jeszcze dziesięć dni czy dwa tygodnie, nim będzie gotowa do wyjazdu – może przez ten czas zamieszkać u ciebie, a ja będę tu zachodzić, jak tylko znajdę chwilę czasu, i Lucy tak samo.

– Bessy – odparła pani Glegg – gdybyś lepiej pomyślała, wiedziałabyś, że teraz, na sam koniec, nie warto powlekać i rozbierać łóżka i robić sobie tyle kłopotów, kiedy nasz dom jest o piętnaście minut od Deane’ów. Może przychodzić do mnie od razu z rana i wracać późnym wieczorem, i być wdzięczną, że ma taką dobrą ciocię, co mieszka blisko, do której może sobie przychodzić. Wiem, że ja byłabym za to wdzięczna, kiedy byłam w jej wieku.

– Ee, Janko – wtrąciła pani Pullet – dobrze by zrobiło twoim łóżkom, żeby ktoś się w nich przespał. W tym pokoju tapetowanym w pasy czuć stęchlizną, a okna zapleśniałe jak nie wiadomo co. Słowo daję, myślałam, że mnie zatka na śmierć, jak tam ostatnim razem weszłam.

– O, jest już Tomek. – Lucy klasnęła w ręce. – Przyjechał na Sindbadzie, tak jak go prosiłam. Bałam się już, że nie dotrzyma obietnicy.

Kiedy Tomek wszedł, Madzia poskoczyła go ucałować, widziała go bowiem po raz pierwszy, odkąd zaświtała mu nadzieja na powrót do młyna. Wzięła teraz brata za rękę i posadziła koło siebie. Zawsze pragnęła, by jej stosunków z Tomkiem nie przesłaniała najmniejsza chmurka, a korzenie tego pragnienia sięgały głębiej niż wszelkie nowe zmiany. Uśmiechnął się do niej dobrotliwie i powiedział:

– Dzień dobry, Madzinku! Jak się ma ciocia Gritty?

– Witam, witam. – Wujaszek Glegg wyciągnął do niego rękę. – No cóż, okazuje się, że wielki z ciebie człowiek i ze wszystkim dajesz sobie radę. Szczęście uśmiechnęło się do ciebie o wiele wcześniej niż do innych, ale życzę ci jak najlepiej, jak najlepiej. Pewien jestem, że kiedyś odzyskasz młyn na dobre. Ty się nie zatrzymasz w połowie drogi pod górę!

– Mam tylko nadzieję, że nie zapomni, iż zawdzięcza to wszystko rodzinie swojej matki – wtrąciła pani Glegg. – Ładnie by wyglądał, gdyby nie miał po kim odziedziczyć usposobienia. W naszej rodzinie nie słyszało się nigdy o bankructwach, procesach czy marnotrawstwie – ani o żadnym tam umieraniu bez testamentów...

– Ani o nagłych śmierciach – dodała ciocia Pullet. – Zawsze się zdążyło wezwać doktora. Ale Tomek ma cerę Dodsonów – od początku to mówiłam. Nie wiem, co ty zamierzasz zrobić, Janko, ale ja chcę mu dać, oprócz prześcieradeł, jeden z moich największych trzech obrusów, prawie największy. Nie mówię, że zrobię coś więcej, ale to zrobię na pewno i gdybym miała umrzeć jutro, pamiętaj o tym, mężu. Chociaż pomylą ci się klucze i zapomnisz, że w mojej garderobie na trzeciej półce po lewej stronie, za czepeczkami nocnymi z szerokimi wiązaniami, nie za tymi wąskimi w zakładeczki, jest klucz od szuflady w Niebieskim Pokoju, gdzie leży klucz od Niebieskiego Schowka. Na pewno się pomylisz, a ja nawet tego nie zobaczę. Masz świetną pamięć, jeśli idzie o moje pigułki i dozowanie, świetną, nie ma co mówić – zawsze ci to powtarzam – ale z kluczami nie dajesz sobie rady! – Ponura wizja zamieszania, jakie nastąpi po jej zgonie, poruszyła panią Pullet.

– Za daleko zaszłaś z tym zamykaniem, Zosiu – pani Glegg mówiła o tym szaleństwie z pewnym niesmakiem. – Przekraczasz granice przezorności, jakie zostały przyjęte w naszej rodzinie. Nikt mi nie może powiedzieć, że ja nie zamykam, ale robię to w granicach rozsądku. Jeśli zaś idzie o płótno, to zastanowię się, co by się mogło przydać mojemu siostrzeńcowi. Mam bieliznę pościelową, co nigdy nie była bielona, lepsza niż holenderskie płótna – mam nadzieję, że jak będzie w nich leżał, to pomyśli o ciotce.

Tomek podziękował pani Glegg, lecz uchylił się od obietnicy rozpamiętywania w nocy jej cnót, pan Glegg zaś zmienił zaraz temat, zapytując, jakie ma zamiary pan Deane co do zastosowania pary.

Prosząc Tomka, by przyjechał na Sindbadzie, Lucy miała dalekosiężne plany. Kiedy mieli jechać do domu, okazało się, że służący ma wracać konno, a kuzyn Tomek odwiezie matkę i Lucy.

– Będzie ciocia musiała siedzieć sama – oświadczyła sprytnie młoda osóbka – bo ja chcę usiąść koło Tomka. Mam mu wiele rzeczy do powiedzenia.

Przejęta serdeczną troską o Madzię, Lucy nie mogła sobie wytłumaczyć, dlaczego by miała odkładać na później rozmowę z Tomkiem. Przecież on, pod wpływem tak wielkiej radości z nieoczekiwanego spełnienia pragnień i powrotu do młyna, musi być teraz bardziej miękki i ustępliwy. Natura Lucy nie pozwalała jej zrozumieć Tomka, toteż ze zdumieniem i przykrością jednocześnie zauważyła, jak nieprzyjemnie zmienił się na twarzy, gdy usłyszał, w jaki sposób Filip wpłynął na decyzję swego ojca. Liczyła na to, że wyjawienie tych nowin będzie niesłychanie przebiegłym pociągnięciem, które natychmiast zwróci ku Filipowi serce Tomka, poza tym zaś, będzie dowodem, że stary Wakem gotów jest przyjąć Madzię z wszelkimi honorami należnymi synowej. Czegóż więc jeszcze brak prócz tego, by kochany Tomek, który zawsze tak mile się uśmiechał, patrząc na swoją kuzyneczkę, zrobił teraz całkowity zwrot, powiedział coś innego niż to, co mówił dotąd, i oświadczył, że jeśli idzie o niego, to jest zachwycony, iż wszystkie stare krzywdy idą w zapomnienie, a Madzia może wyjść za Filipa z wszystkimi należnymi jej względami. W pojęciu kuzyneczki Lucy nie istniało nic łatwiejszego.

Lecz u ludzi o wyraźnie zarysowanych dodatnich i ujemnych cechach charakteru, składających się na surowość, jak: siła woli, świadomość słuszności celów, uboga wyobraźnia i intelekt, ogromne samoopanowanie i skłonność do panowania nad innymi – u takich ludzi uprzedzenia są naturalnym pokarmem dla tych skłonności, jakie nie znajdują pożywki w złożonej, fragmentarycznej, nasuwającej wątpliwości wiedzy, którą nazywamy prawdą. Niechby to było uprzedzenie odziedziczone po kimś w spadku, schwytane z powietrza, przejęte z pogłosek, pochwycone wzrokiem – bez względu na to, skąd przyszło, ludzie tacy dadzą mu w swych umysłach mieszkanie. Jest to coś, przy czym można się bohatersko i mocno upierać, coś, co zapełnia brak własnych sądów, coś, co można narzucić z góry innym, w przekonaniu własnej słuszności: jest to jednocześnie maczuga i buława. Każde uprzedzenie, które odpowiada tym warunkom, jest słuszne samo przez się. Dobry, prawy Tomek Tulliver należał do tej właśnie kategorii ludzi. Krytyczny stosunek do błędów ojca nie przeszkodził mu przejąć ojcowskich uprzedzeń. Były to uprzedzenia przeciwko człowiekowi, co nie ma ani żelaznych zasad, ani żelaznej dyscypliny, uprzedzenia, które podsycała zraniona duma rodzinna i osobiste rozczarowania. Dołączyły się do tego inne jeszcze uczucia i sprawiły, że Tomek z goryczą i wstrętem odniósł się do Filipa i projektu Madzinego z nim małżeństwa. „Oczywiście, Madzia zrobi, co będzie chciała – oświadczyła, że chce być niezależna. Jeśli zaś chodzi o niego, to on uważa, że jego obowiązki wobec pamięci ojca i wszystkie jego męskie uczucia nie pozwalają mu zgodzić się nigdy na żadne związki z Wakemami”.

Tak więc z gorliwego pośrednictwa Lucy wynikło to tylko, że Tomek zaczął przypuszczać, iż przewrotne postanowienie Madzi wyjazdu na posadę przemieni się teraz, jak to zwykle jej postanowienia, w coś równie przewrotnego, lecz zupełnie innego – w małżeństwo z Filipem Wakemem.

Rozdział XIII

PORWANI PRZYPŁYWEM

Po niecałym tygodniu Madzia wróciła znowu do St. Ogg’s. Pozornie nic się nie zmieniło w jej sytuacji, odkąd stąd wyjechała. Łatwo jej teraz było spędzać przedpołudnia z dala od Lucy, obiecała bowiem cioci Glegg, że będzie do niej przychodzić, no i, rzecz oczywista, musiała więcej niż dawniej przebywać z matką w ciągu ostatnich tygodni, zwłaszcza że trzeba było pomyśleć o przygotowaniach do nowego gospodarstwa Tomka. Jeśli jednak idzie o wieczory, Lucy nie chciała słyszeć o żadnych wymówkach. Madzia musi wracać od cioci Glegg przed kolacją, „bo inaczej nie będę cię w ogóle miała” – mówiła, odąwszy płaczliwie wargi, czemu nie można się było oprzeć. A pan Stefan Guest z niewiadomych przyczyn zaczął teraz coraz częściej zostawać na kolacji u państwa Deane, zamiast tego, jak dawniej, unikać. Z początku postanawiał sobie rano, że nie zostanie na kolacji, nawet nie będzie składał wieczorem wizyt, póki Madzia nie wyjedzie. Ułożył sobie nawet plan, że uda się w podróż teraz, w czerwcu, przy miłej pogodzie: wystarczającym do tego powodem mogły być bóle głowy, którymi tłumaczył swoją mrukliwość i otępienie. Lecz nie wyjechał w podróż, a czwartego dnia rano nie powziął jeszcze ostatecznej decyzji co do wieczornych wizyt; widział w nich tylko moment, kiedy jeszcze raz zobaczy Madzię, kiedy będzie mógł skraść jeszcze jeden dotyk, jedno spojrzenie. Dlaczegóż by nie? Nie mieli nawzajem nic do ukrywania przed sobą: wiedzieli, wyznali sobie swą miłość i wyrzekli się siebie nawzajem. Mają się rozstać. Rozdziela ich honor i sumienie. Tak zdecydowała Madzia słowami płynącymi z samej głębi duszy. Lecz przecież mogą jeszcze rzucić sobie przeciągłe spojrzenie poprzez przepaść, zanim się odwrócą, by już nigdy na siebie nie spojrzeć, póki to dziwne światło nie wypali się na zawsze w ich oczach.

Przez cały ten czas Madzia zachowywała się spokojnie, jak we śnie, tak bardzo kontrastowało to z jej zwykłą żywością i zręcznością poruszeń, że Lucy musiałaby się zastanowić nad przyczyną zmiany, gdyby nie uważała, że trudna sytuacja Madzi między własnym bratem a Filipem oraz zbliżające się własnowolne, trudne do zniesienia wygnanie są wystarczającym powodem nawet do wielkiego przygnębienia. Lecz pod tym sennym otępieniem toczyła się taka walka uczuć, jakiej Madzia nie przeczuwała i nie zaznała nigdy w całym swoim życiu, pełnym zmagań. Wydawało się jej, że najstraszniejsze złe moce czyhały dotąd w ukryciu i teraz wyskoczyły nagle, uzbrojone, z potworną przemożną siłą. Chwilami myślała, że bierze w niej górę okrutny egoizm; dlaczego to nie Lucy, dlaczego nie Filip ma cierpieć? Ona musiała cierpieć przez wiele lat, a któż się kiedykolwiek wyrzekał czegoś dla niej? A kiedy w jej zasięgu znalazło się coś, co stanowiło dla niej pełnię istnienia: miłość, bogactwo, swobodna wytworność – wszystko, czego pragnęła jej natura, dlaczegóż by miała porzucić to wszystko dla kogo innego, dla kogoś, kto może mniej tego potrzebuje? Lecz w tym kłębowisku namiętnych uczuć odzywały się stare głosy, coraz silniej dając znać o sobie, aż wreszcie, co pewien czas, zdawało się, że wszystko się uspokaja. Czy to życie, które ją kusi, to ta właśnie pełnia życia, o jakiej śniła? Będą w niej przecież żyły wspomnienia dawnych zmagań – głębokie, z miłości zrodzone współczucie dla cudzego bólu, które towarzyszyło jej przez wszystkie lata, i trudów – niebiańskie przeczucia czegoś wyższego niż zwykłe, osobiste zadowolenie, przeczucia czegoś, co uświęca życie. Może równie dobrze przypuszczać, że przyjemność jej sprawi spacer, na którym porani sobie nogi, jak radować się życiem, które zaczyna, łamiąc wiarę i dławiąc poczucie litości – stanowiły one przecież najlepszą część jej duszy. A jeżeli ból jest dla niej tak trudny do zniesienia, jaki będzie dla innych? „Boże, strzeż mnie, bym im nie zadała cierpienia – daj mi siłę, bym je mogła znieść!” W jaki sposób osunęła się znowu w te zmagania z pokusą, od których – tak jej się dawniej zdawało – była równie daleka, jak od umyślnej zbrodni? W której to nienawistnej chwili uświadomiła sobie uczucie, co sprzeczne jest ze szczerością, przywiązaniem i wdzięcznością, i dlaczego nie otrząsnęła się z niego z obrzydzeniem, jak od ohydy? A jednak, jeśli to dziwne, słodkie, obezwładniające uczucie nie wzięło... nie weźmie nad nią góry, jeżeli ma pozostać tylko jej cierpieniem... tu myśli Madzi zgodne były z myślami Stefana: mogą przecież przed ostatecznym rozstaniem kraść jeszcze chwile milczących wyznań. Bo czyż to nie jest również i jego cierpienie? Widziała to codziennie – widziała ten chorobliwy wyraz zmęczenia, z jakim, jeśli nie musiał się zdobywać na wysiłek, zapadał w odrętwienie, chyba że miał możność patrzeć na nią. Czyż mogła nie odpowiedzieć choć od czasu do czasu na to błagalne spojrzenie, które, czuła to przecież, szło za nią jak szept miłości i bólu? Odpowiadała na nie coraz częściej, aż wreszcie wieczór składał się dla nich obojga z chwil wzajemnych spojrzeń; myśleli o tym spojrzeniu, póki nie przyszło, a kiedy przyszło, nie myśleli o niczym więcej. Oprócz tego jedna tylko rzecz zajmowała Stefana – śpiew. Mógł w ten sposób mówić do Madzi. Może nie zdawał sobie nawet wyraźnie sprawy, że popycha go do tego tajemne pragnienie – sprzeczne z wszystkimi jego postanowieniami – aby jeszcze mocniej zawładnąć dziewczyną. Zważcie sami, co mówicie, i zobaczcie, jak często wasze słowa są powodowane mniej wam świadomymi przyczynami, wtedy zrozumiecie tę sprzeczność w Stefanie.

Filip Wakem był rzadszym gościem, przychodził jednak od czasu do czasu wieczorami. Pewnego dnia, kiedy wszyscy siedzieli na trawniku tuż przed zachodem słońca, Lucy powiedziała:

– Teraz, kiedy Madzia odbyła już zapowiedzianą ilość wizyt u cioci Glegg, myślę, że będziemy jeździli łódką codziennie aż do jej wyjazdu. Przez te męczące wizyty pozbawiona była połowy wypraw, a przecież lubi pływanie po rzece bardziej niż wszystko inne. Prawda, Madziu?

– Mam nadzieję, że chciała pani powiedzieć, iż woli łódkę nad wszystkie inne środki lokomocji – odparł Filip, śmiejąc się do Madzi, przechylonej do tyłu w ogrodowym krześle – inaczej mogłaby sprzedać swą duszę temu duchowi przewoźnika, który straszy na Flossie, tylko dlatego, by jakoś zawsze unosić się z prądem w łodzi.

– Czy chciałby pan zostać jej przewoźnikiem? – zapytała Lucy. – Bo jeśli tak, mógłby pan pojechać z nami i wziąć wiosło. Gdyby Flossa była spokojnym jeziorem, a nie rzeką, mogłybyśmy uniezależnić się od panów, bo Madzia wspaniale wiosłuje. Tak jednak jak jest, musimy prosić o usługę rycerzy i dworzan, którzy jednak nie bardzo się do niej kwapią.

Spojrzała z żartobliwym wyrzutem na Stefana, który chodził bez celu tam i z powrotem, podśpiewując cichym falsetem:

Pragnienie, co ogarnia duszę,

Prosi o boski napój.

Nie zwrócił na to uwagi i nie zbliżył się do nich. Podczas ostatnich wizyt Filipa często trzymał się na uboczu.

– Nie znać po tobie ochoty do wiosłowania – powiedziała Lucy, kiedy wreszcie podszedł i usiadł koło niej na ławce. – Czy nie lubisz już wiosłować?

– Och, nie cierpię, jak jest dużo osób w łodzi – odpowiedział prawie ze złością. – Pojadę, kiedy nie będziesz miała nikogo innego.

Lucy zaczerwieniła się z obawy, że Filip może się poczuć dotknięty. Tego rodzaju odezwanie było u Stefana nowością, ale on najwyraźniej źle się ostatnio czuje. Filip zaczerwienił się również, nie tyle z urazy, ile pod wpływem mglistego podejrzenia, że ponury nastrój Stefana ma coś wspólnego z Madzią, która wstała z krzesła, gdy zaczął mówić, i poszła do laurowego żywopłotu, by spojrzeć na słońce spływające nad rzekę.

– Ponieważ panna Deane nie wiedziała, że zapraszając mnie, wyklucza innych – powiedział Filip – nie pozostaje mi nic innego, jak zrezygnować.

– Nie, nie zrezygnuje pan – odparła Lucy bardzo przejęta. – Specjalnie pragnę jutro pańskiego towarzystwa. Przypływ jest o wpół do jedenastej – świetna pora na parę godzin wiosłowania do Luckreth i na spacer z powrotem, nim zrobi się upał. Jak możesz oponować przeciwko czterem osobom w łódce? – zwróciła się do Stefana.

– Nie oponuję przeciw osobom, ale przeciwko liczbie – odparł Stefan, który przyszedł już do siebie i trochę się wstydził swej niegrzeczności. – Gdybym głosował za czwórką, chciałbym oczywiście jechać z tobą, Fil. Ale nie będziemy dzielić przyjemności eskortowania dam: zrobimy to po kolei. Ja pojadę następnego dnia.

Ten wypadek zwrócił uwagę Filipa i kazał mu ze wzmożoną czujnością obserwować Stefana i Madzię. Kiedy weszli do domu, zaproponowano śpiew, a że pani Tulliver i pan Deane zajęci byli grą w mariasza, Madzia usiadła sama przy stoliku, na którym kładziono książki i robótki. Nie zajęła się jednak niczym, lecz słuchała muzyki, zatopiona w myślach. Stefan tymczasem wybrał duet i nalegał, by zaśpiewali go Lucy i Filip; robił to już nieraz, ale dzisiaj Filip doszukiwał się podwójnego znaczenia w każdym słowie i spojrzeniu przyjaciela – obserwował go też bacznie, złoszcząc się jednocześnie na samego siebie za tę natrętną podejrzliwość. Czyż bowiem Madzia nie powiedziała mu wyraźnie, że nie powinien mieć żadnych wątpliwości, jeśli o nią chodzi? A przecież Madzia to prawda chodząca – nie można było nie wierzyć jej słowom czy spojrzeniu, kiedy rozmawiali ostatnio w ogrodzie. Stefan mógł być głęboko pod jej urokiem (to zupełnie oczywiste), lecz Filip czuł niesmak do siebie za to, że stara się jak intruz dociec smutnych sekretów przyjaciela. A jednak patrzył. Stefan odszedł od pianina i kręcąc się bez celu, zbliżył się wreszcie do stolika, koło którego siedziała Madzia; zaczął bezmyślnie przeglądać gazety. Potem usiadł tyłem do pianina, podnosząc wysoko gazetę i przyczesując ręką włosy, jakby był bardzo zajęty jakimiś miejscowymi wiadomościami w „Kurierze z Laceham”. W rzeczywistości patrzył na Madzię, która wcale nie zauważyła jego obecności. Przy Filipie potrafiła zawsze mocniej trwać w swoim oporze – my również potrafimy lepiej panować nad swymi słowami, kiedy znajdujemy się w miejscu, które uważamy za święte. Wreszcie jednak usłyszała słowo „najdroższa” wypowiedziane delikatnym tonem bolesnej prośby, jak skarga chorego, który prosi o coś, co powinien był dostać bez proszenia. Nie słyszała tego słowa od tamtych chwil na ścieżce w Basset, kiedy płynęło ono z ust Stefana tak nieświadomie, jak nieartykułowane jakieś wołanie. Filip nie usłyszał tego, przeszedł bowiem na drugą stronę pianina, lecz widział, jak Madzia drgnęła i zaczerwieniła się, podniosła na chwilę oczy na Stefana, lecz natychmiast przeniosła wzrok pełen obawy na niego samego. Nie zauważyła, że Filip ją obserwuje, lecz skurcz wstydu na myśl, że ukrywa coś przed nim, sprawił, że wstała z krzesła i podeszła do matki, aby przyglądać się grze.

Filip szybko wyszedł do domu, a w duszy jego straszliwe wątpliwości mieszały się z okropną pewnością. Nie mógł już dłużej opierać się przekonaniu, że między Stefanem i Madzią istnieje jakieś porozumienie. Przez pół godziny doprowadzał swe wrażliwe, delikatne nerwy do szału, postanawiając, że nie będzie szukał wytłumaczenia i uspokojenia w słowach czy czynach Madzi. Kiedy wreszcie potrzeba całkowitego zaufania Madzi znowu, jak zwykle, wzięła górę nad wszystkim innym, niedaleki był od wyobrażenia sobie prawdy: ona walczy, sama skazuje się na wygnanie – oto klucz do wszystkiego, co zauważył od chwili powrotu. Lecz istniały i inne możliwości, o których nie można było zapominać. Wyobraźnia Filipa powoli stworzyła sobie obraz sytuacji: Stefan był w niej zakochany do szaleństwa, musiał jej o tym powiedzieć, ona odrzuciła go i śpiesznie postanowiła wyjechać. Ale czy on się jej wyrzeknie, widząc – Filip czuł to z miażdżącą serce pewnością – że Madzia jest nieomal bezbronna przez swoje do niego uczucie?

Kiedy przyszedł ranek, Filip był tak słaby, że nie mógł nawet myśleć o dotrzymaniu obietnicy i wybraniu się łódką na spacer. W ogromnym podnieceniu nie zdołał podjąć żadnej decyzji, tylko przerzucał się od jednych sprzecznych postanowień do drugich. Najpierw zdecydował, że musi odbyć z Madzią rozmowę i prosić ją, by mu zaufała – potem znów z niesmakiem myślał o takim wtrącaniu się w jej sprawy. Czyż nie narzucał się Madzi przez cały czas? Dawno temu z młodzieńczą naiwnością wypowiedziała pewne słowa – przecież może go teraz znienawidzić za to, że słowa te ciążą jej stale jak kajdany. I czy ma jakiekolwiek prawo prosić, by mu wyjawiła uczucie, które wyraźnie chce przed nim ukryć? Nie może pozwolić sobie na widzenie się z nią, póki nie zdobędzie pewności, że do czynu popycha go wyłącznie troska o nią, a nie żadne egoistyczne pobudki. Napisał do Stefana krótki liścik i posłał go przez służącego, mówiąc, że źle się czuje i nie może przyjść na umówione spotkanie do panny Deane. Czy Stefan może przeprosić panie w jego imieniu i zająć dzisiaj jego miejsce?

Lucy wymyśliła świetny plan i była teraz nawet zadowolona, że Stefan wymówił się od przejażdżki. Okazało się, że ojciec jedzie o dziesiątej do Lindum, a właśnie w Lindum Lucy musi poczynić pewne zakupy, czego nie można w żadnym wypadku odkładać na inną okazję. Ciocia Tulliver również musi jechać, bo niektóre zakupy jej właśnie dotyczą.

– Ale i tak nie stracisz swojej przejażdżki – tłumaczyła Madzi, kiedy wyszły ze stołowego i wchodziły razem na schody. – Filip będzie tu o wpół do jedenastej, a ranek jest prześliczny. Tylko mi nie mów ani słowa, moja ty boleściwa! Cóż przyjdzie z tego, że jestem dobrą wróżką, jeżeli się opierasz wszystkim cudom, których dla ciebie dokonuję. Nie myśl o tym okropnym Tomku, możesz go przez chwilę nie słuchać.

Madzia niedługo trwała w uporze. Nawet cieszyła się z tego planu – może jeśli znów będzie trochę sam na sam z Filipem, zdobędzie nieco spokoju i siły; przypomni sobie dawne chwile, tamto spokojniejsze życie, gdzie nawet zmagania były odpoczynkiem w porównaniu z dzisiejszym codziennym kłębowiskiem myśli. Przygotowała się do przejażdżki i o wpół do jedenastej czekała w salonie.

Dzwonek przy drzwiach rozległ się punktualnie, a Madzia rozmyślała ze smutnym, serdecznym zadowoleniem, jaką będzie miał Filip niespodziankę, kiedy okaże się, że mają być sami; wtem usłyszała dochodzące z holu szybkie, mocne kroki, z pewnością nie kroki Filipa; drzwi otwarły się i wszedł Stefan Guest.

W pierwszej chwili oboje byli zbyt poruszeni, by mówić: Stefan bowiem dowiedział się od służby, że nikogo oprócz Madzi nie ma. Madzia poderwała się i usiadła z powrotem, a serce jej biło gwałtownie. Stefan rzucił czapkę i rękawiczki i usiadł przy niej. Sądziła, że Filip zaraz przyjdzie, i z wielkim wysiłkiem – bo drżała wyraźnie – wstała, by się przesiąść na dalsze krzesło.

– On nie przyjdzie – powiedział cicho Stefan – ja mam jechać zamiast niego.

– Och, nie możemy jechać – Madzia osunęła się w krzesło – Lucy nie przypuszczała... będzie jej przykro. Dlaczego Filip nie przyszedł?

– Źle się czuje. Prosił mnie, bym przyszedł zamiast niego.

– Lucy pojechała do Lindum. – Madzia szybko zdejmowała czepeczek drżącymi palcami. – Nie możemy jechać.

– Doskonale – odparł marząco Stefan, patrząc na nią, zwiesiwszy ramię przez oparcie krzesła. – Wobec tego zostaniemy tutaj.

Patrzył w te głębokie, głębokie oczy – dalekie i tajemnicze jak czerń opromieniona światłem gwiazd, a mimo to tak bliskie i pełne nieśmiałego kochania. Madzia siedziała bez ruchu – może chwilę, może kilka minut – aż ustało bezradne drżenie i na policzki jej wypłynął gorący rumieniec.

– Służący czeka, wziął poduszki – odezwała się. – Czy może pan wyjść i powiedzieć mu...

– Cóż ja mu powiem? – odparł Stefan szeptem prawie. Patrzył teraz na jej wargi.

Madzia nie odpowiedziała.

– Chodźmy – szepnął błagalnie Stefan, wstając i podnosząc ją za rękę. – Niedługo zabawimy razem.

I wyszli. Madzia czuła, że ją prowadzą w dół, przez ogród, pomiędzy różami, że silne opiekuńcze ramię pomaga jej przy wsiadaniu do łódki, że układają jej pod nogami poduszki, nakrywają kolana płaszczem, otwierają za nią parasolkę (zupełnie o tym zapomniała) – a wszystko to czyni ta jakaś silniejsza osobowość, która ją unosi bez żadnego udziału jej woli, jakby jakieś jej drugie ja, które wyrosło pod nagłym wpływem silnego środka pobudzającego. Nie czuła nic innego – pamięć przestała istnieć.

Szybko ślizgali się po powierzchni. Stefan wiosłował, a pomagał mu przypływ, odwracający kierunek prądu w rzece. Minęli drzewa i domy Tofton i płynęli dalej między cichymi słonecznymi polami i łąkami, pełnymi radości życia – która nie wyrzucała im ich własnego uniesienia. Oddech młodego, niezmęczonego jeszcze dnia, cudowne, rytmiczne zanurzenia wioseł, urwana piosenka przelatującego ptaka, dochodząca ich uszu od czasu do czasu, jak kropla przelewająca się z wypełnionego po brzegi kielicha ich radości, słodka samotność dwóch świadomości zlanych w jedno poważnym długim spojrzeniem, którego nie potrzeba było odwracać – o czymże innym mogli jeszcze myśleć podczas pierwszej godziny. Z ust Stefana padało czasami ciche, przytłumione, umęczone słowo miłości, kiedy tak wiosłował wolno, prawie automatycznie – prócz tego nie mówili nic, bo czymże mogły być słowa, jak nie furtką dla myśli? A nie było miejsca dla myśli w tych zaczarowanych oparach, które ich otoczyły, myśl należała do przeszłości i przyszłości, co leżały poza oparami. Madzia mgliście dostrzegała brzegi, między którymi jechali, i nie rozpoznawała wiosek: wiedziała, że jest ich kilka przed Luckreth, gdzie zatrzymywali się zwykle i zostawiali łódź. Zawsze bywała skłonna do oderwania się myślą od rzeczywistości i potrafiła nie zwracać uwagi na znaki wytyczające drogę.

Wreszcie jednak Stefan, który wiosłował coraz wolniej i wolniej, odłożył wiosła, założył ręce i spoglądał na wodę, jakby się chciał przekonać, jak szybko płynie łódka bez jego pomocy. Ta nagła zmiana rozbudziła Madzię. Rozejrzała się po szerokich, rozległych polach, po niedalekich brzegach i stwierdziła, że zupełnie ich nie zna. Przejął ją okropny strach.

– Och, przejechaliśmy Luckreth, gdzież my się zatrzymamy? – zawołała, oglądając się, by zobaczyć, czy nie widać już miasteczka. Ale żadnych budynków nie było widać. Odwróciła się więc znowu do Stefana ze zrozpaczonym, przerażonym spojrzeniem.

Lecz on w dalszym ciągu patrzył w wodę i odpowiedział jej dziwnym, marzącym głosem: 

– Tak... dawno minęliśmy.

– Och, co ja zrobię?! – wołała Madzia w panicznym lęku. – Tak strasznie długo będziemy wracać... i Lucy... o Boże!

Złożyła ręce i wybuchnęła szlochaniem, jak przerażone dziecko: myślała tylko o spotkaniu z Lucy, o jej bolesnym zdumieniu, o niepewności... może nawet o wymówkach!

Stefan przesiadł się do niej i łagodnie zdjął z jej twarzy splecione dłonie.

– Madziu – powiedział głębokim, powolnym, zdecydowanym tonem – nie wracajmy wcale do domu... póki nikt nie będzie nas mógł rozłączyć... póki nie weźmiemy ślubu.

Niezwykły u niego ton, zdumiewające słowa ściszyły szlochania Madzi. Siedziała spokojnie, zastanawiając się. Czyżby Stefan dostrzegł jakąś możliwość, która wszystko zmieni i przekreśli okropną rzeczywistość?

– Pomyśl, Madziu, że wszystko się stało bez naszego udziału – wbrew naszym wysiłkom. Nie myśleliśmy wcale, żeby jeszcze kiedy zostać sami... wszystko to sprawa innych. Spójrz, jak przypływ niesie nas dalej, daleko od sprzecznych z naszą naturą więzów, które chcieliśmy przecież jeszcze bardziej zacieśnić, lecz na próżno. Ten przypływ zaniesie nas do Torby, tam możemy wysiąść, wziąć jakiś powóz i popędzić do Yorku, a stamtąd do Szkocji – i nie zatrzymać się ani na chwilę, póki nie będziemy ze sobą złączeni tak, że tylko śmierć będzie nas mogła rozłączyć. To jedyna słuszna droga, kochana, jedyny sposób ucieczki przed tymi strasznymi więzami. Wszystko się złożyło, by nam to udowodnić. Nie planowaliśmy niczego, nie myśleliśmy o tym sami.

Stefan mówił z głębokim błaganiem i powagą w głosie. Madzia słuchała, przechodząc od gwałtownego zdumienia do tęsknoty, aby uwierzyć, że przypływ naprawdę zrobił za nich wszystko i że może teraz płynąć z jego szybkim, cichym prądem i nie walczyć dłużej. Lecz przeciw temu wkradającemu się uczuciu stanął groźny cień dawnych myśli. Straszliwe przerażenie, że teraz wreszcie zbliża się moment zgubnego zamroczenia, poderwało w niej wszystkie siły do gniewnego oporu przeciwko Stefanowi.

– Proszę mnie puścić – zawołała gwałtownie, rzucając mu pełne oburzenia spojrzenie i starając się wyswobodzić swe ręce. – Chciał mnie pan pozbawić możliwości wyboru. Wiedział pan, że zajechaliśmy za daleko... ośmielił się pan wykorzystać moją bezmyślność. Czy tak postępuje mężczyzna?

Dotknięty wyrzutem do żywego, puścił jej dłonie, wrócił na poprzednie miejsce i założył ręce, zrozpaczony myślą, w jak okropnym położeniu stawiają go słowa Madzi. Jeśli ona nie zgodzi się jechać dalej, będzie musiał przeklinać samego siebie za to, że wprowadził ją w tak trudną sytuację. Lecz wyrzut jej był nie do zniesienia: jeśli Madzia uzna, że zachował się wobec niej niegodnie, to będzie chyba jeszcze gorsze od rozstania z nią. Wreszcie przemówił tonem stłumionego gniewu:

– Zauważyłem, że minęliśmy Luckreth, dopiero wówczas, kiedy dojechaliśmy do następnej wioski. Wtedy przyszło mi do głowy, żeby jechać dalej. Nie mogę się usprawiedliwić... powinienem był ci to powiedzieć. To wystarczy, żebyś mnie znienawidziła, jeśli nie kochasz mnie na tyle, by ci wszystko inne było obojętne, tak jak mnie. Czy mam zatrzymać łódź i pomóc ci wysiąść tutaj? Powiem Lucy, żem oszalał... i że ty mnie nienawidzisz... wtedy uwolnisz się ode mnie na zawsze. Nikt nie może cię winić za to, że zachowałem się w stosunku do ciebie niewybaczalnie.

Madzia siedziała jak sparaliżowana; łatwiej było oprzeć się jego prośbie niż tej wizji, którą wywołał przed chwilą – on ma cierpieć, podczas gdy ona zostanie uniewinniona. Łatwiej odwrócić się od czułego spojrzenia niż od wzroku pełnego gniewnej rozpaczy, która jakby oddzielała go od niej, pozostawiając ją w samolubnym osamotnieniu. W tym stanie uczuć, jaki w niej wywołał, zaczęła uważać wszystko, co dręczyło jej sumienie, za zwykłe samolubstwo. Gniew oburzenia przygasł w jej oczach i Madzia zaczęła patrzeć na Stefana nieśmiałym, strapionym spojrzeniem. Ona robi mu wyrzuty, że stał się przyczyną jej ciężkiego nieodwracalnego występku, ona, która sama jest taka słaba!

– I ty sądzisz, że mogłabym nie myśleć o tym, co będzie z tobą – odparła, a w słowach jej brzmiał teraz inny wyrzut: wyrzut miłości, która prosi o więcej zaufania. Ta kapitulacja na myśl o cierpieniach Stefana była gorsza od innego rodzaju ustępstw, bo i ona właściwie płynęła z uznania cudzych praw, tylko że poprzednio świadomość tych praw stanowiła podstawę oporu Madzi.

Wyczuł w jej głosie i spojrzeniu, że ustępuje – niebo otwierało się przed nim znowu. Usiadł przy niej i ujął jej rękę, opierając łokieć o tył łódki i nie mówiąc ani słowa. Bał się powiedzieć cokolwiek, bał się poruszyć, by nie wywołać nowych wyrzutów czy oporu Madzi. Życie całe zależało od jej zgody – wszystko inne to tylko beznadziejna, poplątana, odejmująca siły rozpacz. Płynęli tak, trwając w tym milczeniu jak w zacisznej przystani, oboje przerażeni, aby uczucia ich znowu się nie rozdzieliły – aż wreszcie zdali sobie sprawę, że zbierają się chmury i że niewielki, ożywczy wiatr przybiera na sile, zmieniając zupełnie oblicze dnia.

– Chłodno ci będzie, Madziu, w tej cienkiej sukni. Pozwól, zarzucę ci płaszcz na ramiona. Podnieś się na chwilkę, najdroższa.

Madzia posłuchała. Niewymowny jakiś czar był w tym, że jej mówią, co ma robić, i że nie ona decyduje o wszystkim. Usiadła znowu okryta płaszczem, a Stefan zabrał się teraz do wioseł, pracując silnie, bo muszą się jak najszybciej dostać do Torby. Madzia nie bardzo nawet zdawała sobie sprawę, czy słowem albo czynem przystała na jego decyzję; ustępstwo jest mniej świadome niż opór; jakby myśli częściowo zasnęły, jakby nasza własna osobowość zastąpiona została inną. Wszystko naokoło zdawało się ją skłaniać do cichego poddania: ta senna podróż łódką, trwająca już cztery godziny, bardzo ją wyczerpała: zmęczona wyobraźnia cofała się przed trudnościami, jakie stwarza wyjście z łódki w niewiadomej odległości od domu i wielomilowy spacer – wszystko to razem wzięte pomagało Madzi ulec całkowicie wobec tego mocnego, tajemniczego czaru, który sprawił, że ostateczne rozstanie ze Stefanem wydawało się śmiercią wszystkiej radości, a myśl o zadaniu mu cierpienia – początkiem tortur, przed którymi cofała się jej wola. A przy tym ta szczęśliwość, że oto jest razem z nim, wystarczała, by zaabsorbować całą jej osłabioną energię.

W pewnej chwili Stefan zauważył jadący za nimi statek. Z rannym przypływem minęło ich kilka statków, między innymi jeden parowiec, jadący do Mudport, lecz podczas ostatniej godziny nie widzieli ani jednego. Przyglądał się mu z coraz baczniejszą uwagą, jakby razem z nim nowa myśl przyszła mu do głowy, potem spojrzał z wahaniem na Madzię.

– Madziu, najdroższa – odezwał się w końcu. – Ten statek idzie na pewno do Mudport czy innego miasta na północy, a więc odpowiedniego dla nas. Najlepiej będzie, jeśli na niego wsiądziemy. Jesteś zmęczona... i wkrótce może padać... ciężko nam będzie dojechać tą łódką do Torby. To tylko statek handlowy, ale myślę, że znajdziesz na nim jaką taką wygodę. Weźmiemy poduszki z łodzi. To naprawdę najlepszy plan. Zabiorą nas na pewno z przyjemnością – mam przy sobie dużo pieniędzy, dobrze im zapłacę.

Na tę nową propozycję serce Madzi zaczęło bić mocno, w nowym przypływie przerażenia – lecz milczała; jedna droga wydawała się równie trudna jak druga.

Stefan krzyknął w kierunku statku. Był to statek holenderski i jechał do Mudport – tak wyjaśnił kapitan Anglik. Jeśli ten wiatr się utrzyma, zawiną do Mudport wcześniej niż za dwa dni.

– Wyjechaliśmy zbyt daleko łodzią – mówił Stefan. – Chciałem dojechać do Torby, obawiam się jednak, że pogoda się zmieni, a ta dama – moja żona – będzie ogromnie wyczerpana zmęczeniem i głodem. Weźcie nas na pokład, dobrze? I holujcie łódź. Zapłacę wam sowicie.

Madzia czuła się teraz naprawdę słabo i trzęsła się ze strachu. Wprowadzono ją na pokład, gdzie stała się interesującym przedmiotem rozważań zachwyconych Holendrów. Kapitan obawiał się, że pani nie znajdzie wygody na statku, nie mieli bowiem żadnych udogodnień dla takich nieprzewidzianych pasażerów – ani jednej pojedynczej kabiny, która byłaby większa niż staroświecka ławka kościelna. Mieli jednak przynajmniej holenderską czystość na statku, która pozwoliła znieść wszystkie inne niewygody. Szybko zrobiono Madzi posłanie na rufie z poduszek zabranych z łodzi. Przede wszystkim jednak musiała się przejść kilka razy po pokładzie wsparta i podtrzymywana silnym ramieniem Stefana. Potem przyszła kolej na jedzenie i spokojny odpoczynek na poduszkach w poczuciu, że żadne nowe postanowienia nie mogą być powzięte tego dnia. Wszystko musi zaczekać do jutra. Stefan siedział przy niej, trzymając ją za rękę. Mogli ze sobą rozmawiać szeptem tylko i od czasu do czasu spoglądać na siebie, bo przez długi jeszcze czas nie stępi się ciekawość pięciu marynarzy na pokładzie i nie zepchnie tych pięknych młodych ludzi do kręgów mniejszego zainteresowania, gdzie, w pojęciu marynarzy, znajdują się wszystkie rzeczy bliższe niż horyzont. Stefan był zwycięsko szczęśliwy. Wszystkie inne myśli i troski odsunięte zostały w nieokreśloną dal wobec pewności, że Madzia musi być jego. Krok został już uczyniony: dręczyły go wyrzuty sumienia, walczył zaciekle z opanowującym go uczuciem, wahał się, lecz nie mógł żałować. Szeptał jej urywanymi zdaniami o swym szczęściu... swym uwielbieniu... czułości... o tym, że ich wspólne życie będzie rajem... że jej obecność będzie opromieniać uniesieniem każdy zwykły dzień... że zaspokojenie najdrobniejszych jej życzeń droższe mu jest niż wszystko na świecie... że dla niej wszystko przyjdzie mu łatwo... wszystko prócz rozstania; a teraz nie rozstaną się już nigdy, będzie należał do niej na zawsze i wszystko, co jego, będzie jej – jeżeli coś nie należy do niej, to i dla niego nie ma wartości. Takie słowa wymawiane cichym, załamującym się głosem, tym głosem, który pierwszy poruszył młodą namiętność, małe robią wrażenie na ludziach doświadczonych i bardzo od tych głosów dalekich. Były one bardzo bliskie biednej Madzi – jak nektar tuż przy ustach spragnionych: a więc jest, a więc musi być dla śmiertelników tu, na ziemi, życie, co nie wydaje się ani ciężkie, ani zimne, w którym miłość nie równa się samopoświęceniu. Miłosne słowa Stefana rysowały w jej wyobraźni żywiej niż kiedykolwiek obraz takiego życia, a ten obraz na pewien czas przesłonił wszelką rzeczywistość – z wyjątkiem powracających promieni słonecznych, które przebijały się i padały na wodę, choć zbliżał się wieczór, i mieszały się z promieniami obiecanej szczęśliwości tych obrazów – z wyjątkiem ręki, która ściskała jej dłoń, i głosu, co do niej przemawiał, i oczu, co patrzyły na nią z poważną niewymowną miłością.

Deszcz nie miał jednak spaść; chmury zwinęły się na horyzoncie, tworząc wielki purpurowy wał i długie purpurowe wyspy w tym czarodziejskim kraju, który ukazuje się nam, gdy słońce zachodzi – w kraju, którego strzeże gwiazda wieczorna. Madzia miała noc spędzić na rufie; lepsze to było niż schodzenie na dół. Nakryli ją wszystkim, co mieli najcieplejszego na statku. Było jeszcze wcześnie, kiedy całodzienne zmęczenie przyniosło senną tęsknotę za całkowitym wypoczynkiem i Madzia położyła głowę, patrząc na słaby niknący rumieniec na zachodzie, gdzie jedna złota lampa rozjaśniała się coraz bardziej. Potem spojrzała w górę, na Stefana, który wciąż siedział przy niej, pochylony, bo wspierał się ramieniem o burtę statku. Poza tymi cudownymi wizjami ostatnich godzin, co przelewały się nad nią jak miękki strumień i czyniły ją całkowicie bierną, była mglista świadomość, że to wszystko jest tylko chwilowe i że jutro musi przynieść ze sobą dawne życie pełne walk; że istnieją myśli, które się jeszcze zemszczą za to zepchnięcie ich w niepamięć. Lecz teraz nic nie było wyraźne – ten miękki strumień wciąż płynął ponad nią, kołysząc ją do snu, a cudowne obrazy rozpływały się i niknęły jak ta czarodziejska napowietrzna kraina na zachodzie.

Rozdział XIV

PRZEBUDZENIE

Kiedy Madzia zasnęła, Stefan, zmęczony również długim wiosłowaniem, do którego nie był przyzwyczajony, oraz mocnymi przeżyciami wewnętrznymi ostatnich dwunastu godzin, zbyt jednak podniecony, by spać, wałęsał się po pokładzie prawie do północy, paląc cygara, nie widząc wcale ciemnej wody – prawie nie zdając sobie sprawy, że świecą gwiazdy – żył tylko przyszłością – bliską i daleką. Wreszcie zmęczenie wzięło górę nad niepokojem i Stefan owinął się w kawał żaglowego płótna na pokładzie, koło stóp Madzi.

Ona zasnęła przed dziewiątą i spała sześć godzin, nim jeszcze pojawiły się pierwsze blaski letniego świtu. Ocknęła się ze snów na jawie, które są pograniczem naszego głębszego snu. Była w łodzi, na szerokiej wodzie, razem ze Stefanem; nagle w gęstniejącym mroku pojawiło się coś, jakby gwiazda, potem rosło i rosło, aż zobaczyli, że to była Matka Boska w łodzi świętego Ogga, która coraz bardziej się zbliżała, i spostrzegli, że Matka Boska to Lucy, a przewoźnik to Filip – nie, nie Filip, ale brat Madzi, który minął ich i nawet na nią nie spojrzał; wstała, by wyciągnąć ramiona i wołać za nim, ale w tym momencie ich łódka wywróciła się i zaczęli tonąć, aż wreszcie, w jakimś skurczu strachu, zdawało jej się, że się obudziła; wtedy okazało się, że jest znowu małą dziewczynką i siedzi w bawialni w wieczornym zmierzchu, a Tomek naprawdę wcale się nie gniewa. Od ulgi, jaką jej przyniosło to senne przebudzenie, przeszła do prawdziwego przebudzenia – usłyszała plusk wody pod statkiem, odgłosy kroków na pokładzie, zobaczyła to straszne, wygwieżdżone niebo. Przez chwilę była zupełnie oszołomiona, zanim umysł jej zdołał się uwolnić od splątanych pajęczyn snów, lecz wkrótce świadomość okropnej prawdy spadła na nią całym ciężarem. Nie było teraz koło niej Stefana: była sama z własnymi wspomnieniami i własnym strachem. Popełniony został straszny grzech, który hańbą okryje całe jej życie; wniosła cierpienie w życie innych – w życie, które wiarą i miłością związane było z jej własnym. Uczucie powstałe przed paroma tygodniami pchnęło ją do grzechu, przed którym natura jej najbardziej się wzdragała: do złamania wiary i do okrutnego samolubstwa. Zerwała więzy, które nadawały znaczenie obowiązkowi, i zrobiła z siebie wygnańca, któremu jedynym przewodnikiem były własne namiętności prowadzące na manowce. I dokąd to ją zawiedzie? Dokąd ją już zawiodło? Mówiła, że prędzej umrze, niż da się zwieść tym kuszeniom. Czuła to teraz – teraz, kiedy przyszły konsekwencje tego zwiedzenia, nim jeszcze cała sprawa została ostatecznie zakończona. Ten był przynajmniej wynik wszystkich lat dążenia do rzeczy najwyższych i najlepszych, że dusza jej, choć zwiedziona na manowce, oszukana, zamknięta w pułapce, nie mogła się własnowolnie pogodzić z podłym wyborem. Jakiż to był wybór? O Boże – nie wybrała radości, lecz świadome okrucieństwo i zakamieniałość serca: czyż bowiem będzie mogła zapomnieć kiedykolwiek Lucy i Filipa, ich zrujnowaną wiarę i nadzieję? Życie jej ze Stefanem nie może być uświęcone: zawsze już będzie musiała staczać się i błądzić – bowiem straciła klucz do życia – klucz, którego w dalekich latach trzymała się z całą młodzieńczą pasją. Wyrzekła się wtedy wszelkich rozkoszy, zanim je jeszcze poznała, zanim znalazły się w zasięgu jej rąk. Miał rację Filip, mówiąc jej, że nie wie nic o prawdziwym wyrzeczeniu: wyobrażała sobie, że to jakieś spokojne uniesienie. Teraz poznała je naprawdę – smutną, cierpliwą, miłującą siłę, w której kryła się tajemnica życia – i wiedziała, że w wyrzeczeniu muszą być zawsze ciernie. Gdyby mogła zmienić to nieodwracalne wczoraj na cichy, wewnętrzny, wytrwały ból, choćby nie wiem jak długi, pochyliłaby się pod tym krzyżem z poczuciem spokoju.

Świt już się zbliżał i na wschodzie niebo poczęło różowieć, gdy cała przeszłość znów wzięła Madzię we władanie, zaciskając wokół niej swój mocny uchwyt w ostatnim, rozpaczliwym momencie, kiedy ocalenie było jeszcze możliwe. Mogła teraz dostrzec Stefana, który spał na pokładzie, a na ten widok przejął ją wielki ból i polały się od dawna powstrzymywane łzy. Największą goryczą rozstania – myślą, która była cała jakby ostrym wewnętrznym krzykiem o pomoc – była świadomość bólu, jaki będzie musiała zadać jemu. Lecz ponad wszystkim górował strach, by ona sama czasem się nie cofnęła, obawa, by jej sumienie nie odrętwiało znowu i nie obudziło się wtedy dopiero, kiedy już będzie za późno. Za późno! Już było za późno, aby nie stać się przyczyną nieszczęścia, za późno na wszystko, prócz ucieczki przed czymś najpodlejszym: zakosztowaniem szczęścia, które wyrosło z udręki złamanych serc.

Słońce zaczęło już wschodzić i Madzia usiadła na posłaniu z poczuciem, że zaczyna się dla niej dzień walki. Oczy miała jeszcze mokre od łez – zarzuciła szal na głowę i siedziała, patrząc na wynurzające się powoli słońce. Coś obudziło Stefana – wstał ze swojego twardego łoża i usiadł koło Madzi. Zaostrzone niepokojem i miłością zmysły wyczuły od pierwszego spojrzenia coś, co przejęło go strachem. Miał instynktowny lęk przed nieprzezwyciężonym oporem natury Madzi. Był niemile przeświadczony, że wczoraj nie dał jej w pełni wolnego wyboru, a zbyt wiele miał wrodzonej uczciwości, by nie czuć, że gdyby ona nie zgodziła się jechać dalej, postępowanie jego byłoby haniebne, a Madzia miałaby prawo robić mu wyrzuty.

Lecz Madzia wcale nie uważała, by miała do tego prawo – zbyt dobrze zdawała sobie sprawę z własnej nieszczęsnej słabości i zbyt wielka przejmowała ją tkliwość na myśl, że będzie musiała zranić go tak dotkliwie. Pozwoliła mu ująć swą dłoń, gdy usiadł obok, i uśmiechnęła się do niego, lecz smutny był to uśmiech. Nie mogła ranić go teraz – powie mu wszystko dopiero wtedy, gdy zbliży się chwila rozstania. Tak więc wypili razem kawę, chodzili po pokładzie i z wewnętrznym strachem słuchali zapewnień kapitana, że o piątej będą w Mudport. U Stefana jednak był to jakiś nieokreślony strach – nadchodzące godziny na pewno go rozwieją, u Madzi zaś zdecydowane postanowienie, które po cichu starała się jeszcze w sobie umocnić. Przez cały ranek Stefan martwił się głośno, że Madzia tyle musi znosić zmęczenia i niewygód, mówił, że już niedługo zejdą na ląd, że dalszą podróż odbędą inaczej, że odpocznie w powozie – pragnąc dzięki tym wyobrażeniom upewnić się jeszcze bardziej, że wszystko będzie tak, jak to sobie ułożył. Przez długi czas Madzia zapewniała go, że doskonale wypoczęła w nocy, że wcale nie szkodzi jej ta jazda statkiem – przecież to nie to samo, co otwarte morze – i prawie tak samo przyjemne, jak przejażdżka łodzią po Flossie. Lecz ukryte postanowienie zawsze zdradzi się w oczach, toteż w miarę jak godziny płynęły, Stefan stawał się coraz bardziej niespokojny, bo czuł, że Madzia zupełnie straciła poprzednią swoją bierność. Pragnął, lecz nie śmiał, mówić o ich ślubie – o tym, gdzie później pojadą i w jaki sposób zawiadomi ojca i innych o całej sprawie. Chciał się upewnić, że ona milcząco zgadza się na wszystko. Lecz za każdym razem, gdy spoglądał na nią, przerażał się jeszcze bardziej, widząc spokojny, nowy zupełnie smutek w jej oczach. Chwile milczenia stawały się coraz dłuższe.

– Już widać Mudport – odezwał się wreszcie Stefan. – Teraz, najdroższa – dodał, odwracając się do niej z błagalnym spojrzeniem – skończyła się najbardziej dla ciebie męcząca część podróży. Na lądzie możemy poruszać się szybciej. Za półtorej godziny będziemy już razem w powozie, a to wyda ci się odpoczynkiem po tej podróży.

Madzia zrozumiała, że nadeszła chwila, kiedy trzeba powiedzieć prawdę – nie powinna milczeniem wyrażać swej zgody. Powiedziała tak, jak i on cicho, lecz zdecydowanie:

– Nie będziemy razem, musimy się rozstać.

Krew uderzyła Stefanowi do twarzy.

– Nie rozstaniemy się. Prędzej umrę.

A więc stało się to, czego się obawiał – nadchodziła chwila walki. Żadne z nich jednak nie ośmieliło się powiedzieć słowa, póki nie spuszczono łodzi i nie przybili do brzegu. Tu znowu weszli w tłum gapiów i pasażerów, czekających na odjazd parowca do St. Ogg’s. Kiedy Stefan prowadził ją śpiesznie, wspartą na jego ramieniu, Madzi wydało się przez chwilę, że od tłumu ktoś się odrywa i zmierza ku niej, jakby jej chciał coś powiedzieć. Lecz wyprowadzono ją szybko – nie obchodziło jej zresztą nic, prócz zbliżającej się chwili próby.

Tragarz zaprowadził ich do najbliższej gospody i zajazdu dyliżansów. Kiedy przechodzili przez podwórze, Stefan kazał zaprzęgać konie. Madzia nie zwróciła na to uwagi, powiedziała tylko: 

– Powiedz, żeby nas zaprowadzili gdzieś, gdzie możemy usiąść.

Weszli, lecz Madzia nie usiadła, a kiedy Stefan, z wyrazem rozpaczliwego zdecydowania na twarzy, chciał już zadzwonić na służbę, powiedziała mocnym głosem:

– Ja nie pojadę, musimy się rozstać.

– Madziu – zawołał, odwracając się ku niej, tonem człowieka, dla którego rozpoczynają się tortury – czy ty chcesz mnie zabić? I cóż teraz przyjdzie z naszego rozstania? Wszystko zostało już dokonane.

– Nie, nie wszystko zostało dokonane – odparła Madzia. – Stało się już wiele, za wiele, żebyśmy mogli to kiedykolwiek odrobić. Ale nie postąpię ani kroku dalej. Nie próbuj mnie przekonać. Wczoraj nie byłam zdolna do decyzji.

Cóż miał robić? Bał się zbliżyć do niej – gniew jej mógł znowu rozgorzeć, stwarzając nową przeszkodę między nimi. Przemierzał izbę tam i z powrotem, nieszczęsny, nieprzytomny.

– Madziu – powiedział wreszcie, stając przed nią, błagalnym umęczonym głosem – miej litość nade mną... posłuchaj mnie... wybacz mi to, co zrobiłem wczoraj. Będę ci teraz posłuszny, nie zrobię nic bez pełnej twojej zgody. Ale nie marnuj naszego życia na zawsze niepotrzebnym uporem, który nikomu nic dobrego nie przyniesie, który może tylko wywołać nowe zło. Usiądź, najdroższa, poczekaj, zastanów się, co ty chcesz zrobić! Nie traktuj mnie tak, jakbyś mi nie mogła ufać.

Wybrał najlepszy sposób przemówienia do niej, lecz Madzia zdecydowała się nieodwołalnie na nadchodzącą mękę. Była przygotowana na cierpienie.

– Nie możemy czekać – odpowiedziała cichym, lecz wyraźnym głosem. – Musimy się rozstać natychmiast.

– Nie możemy się rozstać, Madziu – mówił gwałtowniej teraz Stefan. – Ja tego nie zniosę. Cóż ci przyjdzie, że mi zadasz tę ranę? Grom – jakikolwiek on był – uderzył już. Czy pomoże komukolwiek, że doprowadzisz mnie do obłędu?

– Nawet z tobą nie będę rozpoczynać przyszłości od rozmyślnej zgody na to, co się stać nie powinno. Co ci powiedziałam w Basset, jest i teraz moim przekonaniem: prędzej umrę, niż dam się zwieść tej pokusie. Lepiej by było, gdybyśmy się wtedy byli rozstali na zawsze. Lecz musimy się rozstać teraz.

– Nie rozstaniemy się – wybuchnął Stefan, instynktownie zasłaniając sobą drzwi, niepomny tego, co powiedział przed chwilą zaledwie. – Ja tego nie zniosę. Doprowadzisz mnie do obłędu... przestanę panować nad sobą!

Madzia zadrżała. Wiedziała, że od razu nie doprowadzi do rozstania. Musi powoli odwołać się do lepszego „ja” Stefana, musi się przygotować do zadania trudniejszego niż błyskawiczna ucieczka, od razu, w chwili podjęcia decyzji. Usiadła.

Stefan przyglądał się jej z wyrazem rozpaczy, który jak koszmarne jakieś światło wypełznął mu na twarz. Potem odszedł powoli od drzwi, usiadł tuż koło niej i ujął ją za rękę. Serce jej biło jak u spłoszonego ptaka, lecz ten bezpośredni opór pomógł jej tylko. Czuła, że jej postanowienie krzepnie coraz bardziej.

– Pamiętasz, coś myślał tydzień temu – zaczęła z błagalną powagą. – Pamiętasz, cośmy oboje myśleli, że należymy do innych i musimy przezwyciężyć każde uczucie, które każe nam się sprzeniewierzyć tamtemu. Nie dotrzymaliśmy naszych postanowień – lecz zło nie stało się przez to dobrem.

– A jednak coś się zmieniło – przerwał Stefan. – Dowiedliśmy, że dotrzymanie naszych postanowień jest niemożliwe. Dowiedliśmy, że uczucie, które nas ku sobie przyciągało, zbyt silne jest, byśmy je mogli przezwyciężyć; że prawo natury podporządkuje sobie każde inne prawo i że nie możemy zrobić nic, czemu się ono sprzeciwia.

– Nie, to nie jest tak, jestem pewna, że nie masz racji. Starałam się przemyśleć to wiele, wiele razy i wiem, że gdybyśmy się zgodzili na to, co mówisz, dawalibyśmy tym samym wolną rękę wszelkiej zdradzie i okrucieństwu... usprawiedliwialibyśmy łamanie najświętszych więzów, jakie kiedykolwiek będą istnieć na tej ziemi. Jeżeli nie wiąże nas przeszłość, to w czym leży nasz obowiązek? Nie istniałaby wówczas miłość, tylko chwilowe skłonności.

– Lecz istnieją więzy, których nie można zachować za pomocą postanowienia jedynie. – Stefan porwał się na nogi i zaczął znowu przemierzać pokój. – Cóż to jest formalna jakaś wierność? Czyż mogliby nam być wdzięczni za coś tak pustego, jak wierność bez miłości?

Madzia nie odpowiedziała od razu. Toczyła walkę nie tylko zewnętrzną, ale i wewnętrzną. Wreszcie powiedziała z namiętnym przekonaniem to, co było wymierzone zarówno przeciwko niej samej, jak i przeciwko niemu.

– To wydaje się słuszne w pierwszej chwili, lecz gdy sięgam głębiej, wiem, że tak nie jest. Wierność jest czymś więcej niż wykonywaniem tego, co dla nas najprzyjemniejsze i najłatwiejsze. Wierność to wyrzeczenie się wszystkiego, co sprzeczne z zaufaniem, jakie mają do nas inni, wszystkiego, co może przynieść nieszczęście tym, których uzależnił od nas bieg naszego życia. Gdybyśmy... gdybym ja była lepsza, szlachetniejsza, te prawa byłyby dla mnie bardzo żywe – czułabym je w moim sercu tak bezustannie, jak teraz w chwilach, kiedy budzi się moje sumienie, i to inne uczucie nie powstałoby nigdy we mnie... zdławiłabym je natychmiast... modliłabym się o pomoc tak gorliwie... uciekłabym od niego, jak się ucieka od straszliwego niebezpieczeństwa. Nie widzę wytłumaczenia dla siebie – żadnego. Nie zawiodłabym nigdy wiary Lucy i Filipa, jak to zrobiłam, gdybym nie była słaba, samolubna i nieuczciwa, zdolna myśleć o ich bólu, nie cierpiąc sama jednocześnie, boć przecież takie cierpienie zniweczyłoby pokusę. Och, cóż teraz przeżywa Lucy? Wierzyła mi... kochała mnie... była dla mnie taka dobra. Pomyśl o niej!...

Gdy wymawiała ostatnie słowa, głos jej się załamywał.

– Nie mogę o niej myśleć – odparł Stefan, tupiąc mocno, jakby go przeszył nagły ból. – Nie mogę myśleć o nikim prócz ciebie, Madziu. Żądasz niemożliwości od mężczyzny. I ja tak kiedyś sądziłem, ale teraz nie mogę do tego wrócić. I jakiż pożytek z twojego myślenia o tym – oprócz bólu, jaki mi zadajesz? Nie możesz ich teraz uchronić od cierpienia, możesz tylko oderwać się ode mnie i odebrać memu życiu wszelką wartość. I nawet gdybyśmy mogli wrócić oboje i dopełnić naszych zobowiązań – gdyby to jeszcze wydawało się możliwe – byłoby wstrętne, potworne, pomyśleć, że zostałabyś żoną Filipa... żoną człowieka, którego nie kochasz. Oboje uratowaliśmy się od błędu.

Twarz Madzi oblał ciemny rumieniec, nie mogła odpowiedzieć. Stefan dostrzegł to. Usiadł znowu, wziął jej rękę i spoglądał na dziewczynę z namiętnym błaganiem.

– Madziu! Najdroższa! Jeśli mnie kochasz, jesteś moja. Któż może mieć tak wielkie prawo do ciebie jak ja? Życie moje zależy od twojego uczucia. Nie ma nic w naszej przeszłości, co mogłoby przekreślić nasze wzajemne prawo do siebie. Po raz pierwszy w życiu każde z nas kocha całym sercem i duszą.

Madzia milczała przez chwilę, spoglądając w podłogę. W sercu Stefana zabłysła nowa nadzieja – zwycięży jednak. Lecz ona podniosła oczy i spojrzała na niego z bolesnym żalem, lecz nieustępliwie.

– Nie, Stefanie, nie całym moim sercem i duszą – powiedziała cicho, lecz stanowczo. – Nigdy nie pozwoliłam na to w pełni. Są we mnie pewne wspomnienia i uczucia, i tęsknoty za doskonałą dobrocią i one mają na mnie wielki wpływ: będą wracały i jątrzyły mnie – będą moim wyrzutem. Nie mogłabym żyć w pokoju, jeślibym między mną i Bogiem rzuciła cień dobrowolnego grzechu. Jestem przyczyną cudzego bólu... wiem... czuję to – lecz nigdy nie przyzwoliłam na to z własnej woli. Nigdy nie powiedziałam: „Oni będą cierpieć, abym ja się mogła radować”. Nigdy nie chciałam wyjść za mąż za ciebie; gdybyś zdobył moją zgodę na to, wykorzystując chwilową przewagę moich uczuć do ciebie, nie mógłbyś mieć mojej całej duszy. Gdybym się mogła obudzić przed dniem wczorajszym, wybrałabym wierność wobec mojego spokojnego przywiązania i życie bez radości, jaką daje miłość.

Stefan puścił jej dłonie, wstał niecierpliwie i ze stłumionym gniewem chodził tam i z powrotem po pokoju.

– Wielki Boże! – wybuchnął wreszcie. – Jakaż to licha rzecz miłość kobiety w porównaniu z miłością mężczyzny. Ja mógłbym dla ciebie popełnić zbrodnię, a ty możesz roztrząsać wszystko i taką podejmować decyzję. Ale ty mnie nie kochasz: gdybyś miała dla mnie dziesiątą część tego uczucia, co ja dla ciebie, nie mogłabyś na chwilę pomyśleć o tym, by mnie poświęcić. Ale cóż to dla ciebie znaczy, że okradasz mnie ze szczęścia mojego życia.

Madzia zacisnęła konwulsyjnie palce złożonych na kolanach rąk. Ogromny lęk wisiał nad nią, jakby miejsce, na którym stała, oświetlane było tylko od czasu do czasu wielkimi zygzakami błyskawic; potem musi znowu wyciągać ręce w ciemności i szukać drogi.

– Nie, ja ciebie nie poświęcam... nie mogłabym cię poświęcić – zaczęła mówić, gdy odzyskała mowę – lecz nie wierzę, by szczęściem było dla ciebie to, co uważam... co obydwoje uważamy za krzywdę wyrządzoną innym. Nie możemy wybierać szczęścia ani dla siebie, ani dla innych – nie wiemy, gdzie go szukać. Możemy tylko zdecydować, czy będziemy sobie pobłażać teraz, w chwili obecnej, czy też wyrzekniemy się wszystkiego, aby być posłusznym wobec świętego głosu w naszych sercach, aby dochować wiary tym zasadom, które uświęcają nasze życie. Wiem, że to trudny obowiązek i że uchylałam się od niego niejeden raz, ale czuję, że jeśli na zawsze zapomnę o nim, to będę musiała bez światła iść przez ciemności życia.

– Ależ, Madziu – Stefan znowu usiadł koło niej – czyżbyś naprawdę nie widziała, że to, co się stało wczoraj, zmieniło całkowicie stan rzeczy? Jakież to zaślepienie, jakie uparte, z góry powzięte przekonanie każe ci na to zamykać oczy? Za późno już, żeby mówić, co moglibyśmy zrobić lub też co powinniśmy byli zrobić. Przyjmując najgorszy nawet punkt widzenia na to, cośmy zrobili, fakt jest już faktem i na nim musimy się teraz opierać. Inaczej dzisiaj wygląda droga słuszności. Musimy przyjąć to, co się stało, i z tego punktu zacząć. A załóżmy, że pobraliśmy się wczoraj? To przecież prawie to samo. Na innych miałoby ten sam wpływ. Dla nas tylko stanowiłoby różnicę – dodał gorzko – może by ci uświadomiło, że jesteś związana ze mną silniej niż z innymi.

Madzia zaczerwieniła się i milczała. Stefanowi zdawało się znowu, że zaczyna brać górę – właściwie nie uwierzył dotąd, że mógłby nie zwyciężyć ostatecznie. Są możliwości, przed którymi za bardzo wzdragamy się wewnętrznie, aby się móc ich obawiać.

– Najdroższa – mówił najgłębszym, najczulszym tonem, obejmując ją ramieniem – jesteś już moja... świat tak sądzi... nakłada to na nas obowiązki; za parę godzin będziesz moją żoną, a ci, co mieli przedtem prawo do nas, ustąpią, zobaczą, że była siła, która stanęła w poprzek ich praw.

Madzia otworzyła szeroko oczy i rzuciła jedno, pełne przerażenia spojrzenie na tę twarz, tak blisko niej, potem wstała gwałtownie, znowu bardzo blada.

– Nie mogę tego zrobić – mówiła głosem śmiertelnej udręki. – Nie proś mnie... nie namawiaj... Nie mogę cię dłużej przekonywać... nie wiem, co jest mądre, ale moje serce nie pozwoli mi tego uczynić. Widzę, czuję teraz ich ból, jakby mi go wypalili ogniem w mózgu. Cierpiałam i nikt nie miał nade mną litości, a teraz ja sama sprawiam innym cierpienie. Nigdy mnie ta świadomość nie opuści, miłość twoją zaprawi goryczą. Filip też jest mi drogi – na inny sposób. Pamiętam wszystko, cośmy mówili do siebie, wiem, że myślał o mnie jako o jedynej nadziei swego życia. Został mi dany, abym życie jego uczyniła mniej ciężkim, a ja go opuściłam. A Lucy – oszukałam ją – ją, która mi wierzyła bardziej niż wszyscy inni. Nie mogę cię poślubić, nie mogę brać czegoś, co powstało z ich nieszczęścia. Nie taka siła powinna nami rządzić, nie nasze wzajemne uczucie. Oderwałabym się od wszystkiego, co przez moje dawne życie jest dla mnie drogie i święte. Nie mogę zaczynać nowego życia i zapomnieć o tamtym; muszę wrócić do niego, muszę się go trzymać, bo inaczej wszystko mi się osunie spod nóg.

– Boże Wielki! Madziu! – zawołał Stefan, wstając również i chwytając ją za ramię – ty bredzisz! Jakże możesz wrócić, nie biorąc ze mną ślubu! Nie wiesz, co powiedzą ludzie, najdroższa. Nie widzisz, jak to wszystko wygląda!

– Tak, widzę. Ale oni mi uwierzą. Wyznam im wszystko. Lucy mi uwierzy... ona ci przebaczy i ... och, coś przecież dobrego przyjdzie z trzymania się uczciwej drogi. Stefanie, kochany, kochany, pozwól mi iść, nie wciągaj mnie w większe jeszcze nieszczęście! Ja nigdy nie przystałam na to całą duszą... nie przystaję i teraz...

Stefan puścił jej ramię i opadł na krzesło, półprzytomny z gniewu i rozpaczy. Milczał przez chwilę i nie patrzył na nią, a ona spoglądała nań z miłością, przerażona tą nagłą zmianą. Wreszcie Stefan powiedział, wciąż jeszcze nie spoglądając w jej stronę:

– Więc idź... zostaw mnie... nie dręcz mnie dłużej... nie mogę tego znieść.

Pochyliła się ku niemu bezwolnie i wyciągnęła rękę, by dotknąć jego dłoni. Ale on cofnął się przed nią, jakby przed rozpalonym żelazem.

– Zostaw mnie – powiedział znowu.

Madzia nie zdawała sobie sprawy, że podjęła decyzję, kiedy odwracała się od tej udręczonej twarzy i wychodziła z pokoju; wykonywała automatyczną czynność, która była spełnieniem zapomnianych już dążeń. Cóż było dalej? Schodziła gdzieś ze schodów, jakby we śnie... potem flizy chodnika... zaprzężony powóz stoi i czeka... potem ulica... zakręt w następną ulicę, gdzie stał dyliżans, do którego wsiadali pasażerowie... błyskająca nagle myśl, że ten dyliżans zabierze ją stąd daleko... może w kierunku domu. Lecz o nic jeszcze nie była w stanie pytać – weszła tylko do środka.

Dom... gdzie jest matka i brat... Filip... Lucy... miejsce jej trosk i prób – do tego portu dążyły jej myśli – sanktuarium, gdzie leżą święte relikwie... gdzie będzie bezpieczna przed upadkiem. Myśl o Stefanie była jak straszny, pulsujący ból, który, jak to się często dzieje, pobudzał jeszcze pracę umysłu. Lecz wśród jej myśli nie było zastanowienia nad tym, co ludzie pomyślą czy powiedzą o jej postępowaniu. Miłość, żal i pełne wyrzutów cierpienie nie zostawiały na to miejsca.

Dyliżans zawiózł ją do Yorku, więc jeszcze dalej od domu, lecz dowiedziała się o tym dopiero wówczas, gdy stanęła o północy na miejscu. Nic nie szkodzi; może się przespać i pojechać do domu następnego dnia. Miała w kieszeni portmonetkę, a w niej wszystkie pieniądze – jeden banknot i suweren. Nosiła je w kieszeni przez zapomnienie, od zakupów, które robiła przedwczoraj.

Czy naprawdę leżała w tej ponurej sypialni w starej gospodzie zdecydowana niezłomnie na drogę pokutnego poświęcenia? Wielkie walki życiowe nie takie są łatwe; wielkie problemy życia nie takie są jasne. W ciemnościach tej nocy widziała twarz Stefana zwróconą ku niej w namiętnym, pełnym wyrzutu cierpieniu – wciąż przeżywała na nowo rozkosz przebywania z nim, dzięki której życie było łatwym żeglowaniem po bezmiarze radości, miast spokojnym, zdecydowanym wysiłkiem i trwaniem. Miłość, której się wyrzekła, wracała teraz z okrutnym urokiem – Madzia czuła, że znowu otwiera ramiona na jej przyjęcie; a wtedy ona odsuwa się, blednie i znika, pozostawiając po sobie umierający dźwięk – głęboki, przejmujący głos, który mówi: „Odeszła, odeszła na zawsze”.

Księga siódma

OCALENIE

Rozdział I

POWRÓT DO MŁYNA

Między godziną czwartą a piątą po południu piątego dnia od chwili, w której Madzia i Stefan opuścili St. Ogg’s, Tomek Tulliver stał na żwirowanej ścieżce przed starym domem koło młyna Dorlcote. Był teraz panem tutaj; wypełnił życzenie umierającego ojca i przez lata spokojnego samozaparcia i wytężonej pracy doszedł do większego chyba szacunku u ludzi, niż to było dumnym dziedzictwem Dodsonów i Tulliverów.

Lecz na twarzy Tomka, gdy tak stał w upalnym, spokojnym słońcu w letnie popołudnie, nie znać było radości ani triumfu. Usta wykrzywione miał goryczą, zmarszczka na czole była głębsza i większa. Nasunął mocniej kapelusz na oczy, by je osłonić przed słońcem, i zaczął spacerować tam i z powrotem po ścieżce, ręce wsunąwszy głęboko w kieszenie. Nie słyszał żadnych wieści o siostrze, odkąd Bob Jakin wrócił parowcem z Mudport i położył kres wszystkim nieprawdopodobnym domysłom o wypadku na rzece, mówiąc, że widział, jak wysiadała ze statku na ląd razem z panem Stefanem Guestem. Czy następna wiadomość będzie o jej ślubie? Czy o czym? Pewno o tym, że nie wyszła za mąż; Tomek spodziewał się najgorszego – nie śmierci, lecz hańby.

Kiedy szedł zwrócony tyłem do bramy wejściowej, a twarzą do młyńskiej rzeki, do furtki zbliżyła się wysoka, ciemnooka osoba, którą dobrze znamy, i zatrzymała się, by na niego spojrzeć, a serce waliło jej w piersi jak szalone. Brat jej był człowiekiem, którego od najwcześniejszego dzieciństwa do dnia dzisiejszego najbardziej się bała; tego rodzaju strach ma zwykle źródło w miłości do człowieka, który jest nieubłagany, nieugięty, niezmienny, którego rozumowania nie możemy nigdy przyjąć, a jednocześnie nie możemy znieść, by ten człowiek od nas odchodził. Wstrząsał teraz Madzią dawno zakorzeniony strach, lecz postanowiła nieodwołalnie wrócić do swego brata, bo tu jest jej właściwe schronienie. Tak głęboko była upokorzona, rozpamiętując swoją słabość, tak bardzo bolała nad krzywdą, jaką wyrządziła innym... że prawie chciała doświadczyć surowości wyrzutów Tomka, poddać się cierpliwie i w milczeniu jego ostrej krytyce, przeciwko której buntowała się tak często; teraz wydawała jej się w pełni zasłużona – boć przecież okazała się najsłabszą z najsłabszych. Potrzebowała ogromnie pomocy z zewnątrz, pragnęła tej pomocy dla swych słusznych dążeń. Da jej tę pomoc pełna, skruszona spowiedź i obecność tych, których słowa i spojrzenia będą mówić to samo, co jej sumienie.

Przez dwa dni zatrzymał Madzię w łóżku gospody w Yorku straszny ból głowy, który był prawdopodobnie następstwem ogromnego napięcia nerwowego w ciągu poprzedniego dnia i nocy. Dotąd jeszcze na jej czole i w oczach krył się wyraz fizycznego cierpienia. Cała jej postać – suknia dawno nie zmieniana – mówiła o zmęczeniu i udręce. Madzia odsunęła skobel furtki i weszła powoli. Tomek nie usłyszał tego; stał tuż przy huczącej tamie. Teraz jednak odwrócił się i podniósłszy wzrok, zobaczył postać, której wygląd i opuszczenie zdawały się potwierdzać jego najgorsze przeczucia. Zatrzymał się, blady i drżący ze wstrętu i oburzenia.

Madzia zatrzymała się również – parę kroków przed nim. Na jego twarzy wyczytała nienawiść – czuła ją wszystkimi włóknami ciała. Musiała jednak mówić.

– Tomku – zaczęła słabo – wróciłam do ciebie... wróciłam do domu... by szukać tu schronienia... by ci powiedzieć wszystko.

– Nie ma u mnie domu dla ciebie – odparł z gniewem. – Zhańbiłaś nas wszystkich. Zhańbiłaś nazwisko mojego ojca. Stałaś się przekleństwem swych przyjaciół. Byłaś podła... oszustka. Nic nie jest w stanie powstrzymać cię od złego. Umywam ręce od ciebie na zawsze. Jesteś dla mnie obca.

Na próg wyszła teraz matka. Stanęła, sparaliżowana podwójnym wstrząsem: widokiem Madzi i słowami Tomka.

– Tomku – zaczęła Madzia z większą odwagą. – Chyba nie zawiniłam aż tak, jak myślisz. Nigdy nie chciałam dać folgi swoim uczuciom. Walczyłam z nimi. Zbyt daleko popłynęłam łodzią, by wrócić we wtorek. Wróciłam, jak tylko mogłam.

– Nie wierzę ci już – odparł Tomek, przechodząc powoli od pierwszego rozdygotanego podniecenia do chłodnej nieugiętości. – Utrzymywałaś potajemne stosunki ze Stefanem Guestem, tak jak to dawniej czyniłaś z innymi. Przyjechał spotkać się z tobą u cioci Moss, chodziłaś z nim sama po polach. Żadna przyzwoita dziewczyna nie mogłaby się tak zachować wobec wielbiciela swej kuzynki – gdybyś postępowała inaczej, to wszystko nigdy by się nie stało. Mieszkańcy Luckreth widzieli, jak przejeżdżałaś... minęłaś również wiele innych wiosek. Wiedziałaś, co robisz. Użyłaś Filipa Wakema za parawanik wobec kuzynki Lucy, najlepszego twojego przyjaciela. Idź i zobacz, jak jej się odpłaciłaś! Jest chora – odjęło jej mowę. Matka nie może do niej podejść, żeby jej nie przypominać o tobie!

Madzia była jak ogłuszona – zbyt wielki przygniatał ją ból, żeby mogła dostrzec różnicę między prawdziwą swoją winą a oskarżeniami brata, jeszcze mniej, by się mogła bronić.

– Tomku – mówiła, zaciskając ręce pod płaszczykiem, chcąc zmusić się do mówienia. – Cokolwiek zrobiłam, żałuję tego gorzko. Chcę to wynagrodzić. Zniosę wszystko. Chcę, by mnie powstrzymano od powtórnego zła.

– A cóż cię może powstrzymać? – odparł Tomek z okrutną goryczą. – Nie religia, nie twoje wrodzone uczucia wdzięczności czy honoru. A on... on zasługuje na to, żeby mu w łeb strzelić, gdyby nie... Ale ty jesteś dziesięć razy gorsza. Brzydzę się twoim charakterem i twoim postępowaniem. Walczyłaś ze swoim uczuciem, powiadasz. Tak! Ja też musiałem walczyć z moim uczuciem, ale ja je zwyciężyłem. Miałem cięższe życie niż ty, ale ja znalazłem pocieszenie w spełnieniu moich obowiązków. Nie mogę usprawiedliwić takiego postępowania. Świat dowie się, że znam różnicę między dobrem a złem. Jeśli jesteś w potrzebie, dam ci na utrzymanie – niech o tym wie matka. Ale nie wejdziesz pod mój dach. Wystarczy, że muszę znosić myśl o twojej hańbie, twój widok jest dla mnie wstrętny.

Madzia odwracała się powoli z rozpaczą w sercu. Lecz miłość biednej, zastraszonej matki doszła teraz do głosu, mocniejsza niż strach.

– Moje dziecko! Pójdę z tobą. Masz przecież matkę.

Och, jakim słodkim ukojeniem był jej uścisk dla Madzi, ugodzonej w samo serce. Odrobina zwykłej ludzkiej litości, która nas się nie zaparła, może pomóc bardziej niż wszelka mądrość.

Tomek odwrócił się i wszedł do domu.

– Wejdź, dziecko – szepnęła pani Tulliver. – Pozwoli ci zostać i spać w moim łóżku. Nie odmówi mi, jeśli go poproszę.

– Nie, mamo – odparła Madzia cicho, jakby z jękiem. – Ja tu nigdy nie wejdę.

– To poczekaj na mnie. Przygotuję się i pójdę z tobą.

Kiedy matka ukazała się w czepeczku na głowie, Tomek wyszedł na korytarz i wetknął jej pieniądze w ręce.

– Mój dom jest twoim domem, mamo, zawsze. Przyjdziesz i powiesz mi, czego ci potrzeba. Wrócisz do mnie.

Biedna pani Tulliver wzięła pieniądze, zbyt przestraszona, by móc cokolwiek powiedzieć. Jasny był dla niej tylko głos macierzyńskiego instynktu, który kazał jej iść za nieszczęsnym dzieckiem.

Madzia czekała za furtką – wzięła matkę za rękę i chwilę szły tak w milczeniu.

– Mamo – powiedziała wreszcie Madzia – pójdziemy do chaty Łukasza. Łukasz mnie przyjmie. Był dla mnie taki dobry, kiedy byłam mała.

– Nie będzie miał teraz dla nas miejsca, moja droga, jego żona ma tyle dzieci. Nie wiem zupełnie, dokąd iść, chyba że do którejś z ciotek, ale to nienajlepsza myśl – mówiła biedaczka, której umysł nie dopisywał w tej trudnej chwili.

Madzia milczała; potem powiedziała:

– Chodźmy do Boba Jakina, mamo, jego żona będzie miała dla nas pokój, jeśli nie wzięła innego lokatora.

Tak więc ruszyły w drogę do St. Ogg’s – do starego domu nad rzeką.

Boba zastały w domu we własnej osobie. Ciężko mu było na sercu i nie mogła go rozweselić nawet radość i duma płynąca z posiadania dwumiesięcznego dziecka, jednego z najżywszych w tym wieku dzieci, jakie kiedykolwiek narodziły się królom wędrownych sprzedawców. Nie zrozumiałby zapewne tak dobrze, jak dwuznaczny był fakt ukazania się na przystani w Mudport Madzi z panem Stefanem Guetem, gdyby nie stwierdził, jakie wrażenie zrobiło na Tomku jego opowiadanie. Od tego czasu opis okoliczności, które i tak nadały jej ucieczce jak najgorsze pozory, przedostał się poza kręgi wytwornego towarzystwa St. Ogg’s i stał się przedmiotem zwykłych rozmów między stajennymi i posługaczami. Tak więc, kiedy Bob otworzył drzwi i zobaczył za nimi Madzię, nieszczęsną i zmęczoną, nie potrzebował zadawać żadnych pytań, oprócz jednego, które śmiał zadać tylko sobie samemu: gdzie jest pan Stefan Guest? Jeśli chodzi o Boba, to miał nadzieję, że ów pan znajduje się w najgorętszej części tego nieprzyjemnego pomieszczenia dla niektórych dżentelmenów, które jakoby istnieje na innym świecie.

Pokoje były wolne; obie panie Jakin, zarówno młoda jak i starsza, otrzymały rozkaz, by wszystko jak najwygodniej urządzić dla „starszej pani i panienki” – ach, że też jeszcze „panienki”. Sprytny Bob był ogromnie zdumiony, jak do tego wszystkiego mogło dojść, jak pan Stefan Guest mógł odejść od niej, czy też pozwolić jej odejść od niego, kiedy miał przecież możliwości zatrzymania jej przy sobie. Milczał jednak i nie pozwalał żonie pytać go o nic; nie pokazywał się w pokoju, aby to nie wyglądało na narzucanie się i wtykanie nosa w cudze sprawy. Zachował w stosunku do czarnookiej Madzi ten sam rycerski stosunek, jak w czasach, kiedy to przyniósł jej pamiętny prezent z książek.

Ale po kilku dniach pani Tulliver poszła do młyna na parę godzin, aby dojrzeć gospodarstwa Tomka. Madzia bardzo tego pragnęła, bo po pierwszym wybuchu uczuć, który przyszedł, gdy przestała istnieć konieczność bezpośredniego działania, teraz mniejszą czuła potrzebę obecności matki. Nawet chciała zostać sama ze swoim smutkiem. Lecz po chwili, gdy tak siedziała w starej bawialni, wyglądającej na rzekę, do drzwi rozległo się stukanie. Odwróciła się mówiąc „proszę” i ujrzała twarz Boba, który wchodził z niemowlęciem na ręku, a Mumpsem przy piętach.

– Wyjdziemy stąd, jeśli przeszkadzamy panience – oświadczył Bob.

– Nie przeszkadzacie – odparła Madzia cicho, żałując, że się nie potrafi uśmiechnąć.

Bob zamknął drzwi, podszedł i stanął przed nią.

– Widzi panienka, jakie my mamy małe? Chciałem, żeby je panienka zobaczyła i wzięła na ręce, jeśli panienka jest taka dobra. Bo myśmy sobie pozwolili nazwać ją po panience i chciałbym, żeby panienka trochę na nią popatrzyła.

Madzia nie mogła mówić, lecz wyciągnęła ręce, by wziąć maleństwo, zaś Mumps obwąchał ją niespokojnie, by się upewnić, że wszystko jest w porządku. Serce Madzi wezbrało wzruszeniem, bo wiedziała, że Bob w ten sposób okazuje jej swoje współczucie i szacunek.

– Usiądź, Bob – powiedziała wreszcie, a on usiadł w milczeniu, stwierdzając, że znowu nie panuje nad swym językiem, chociaż teraz inaczej to wygląda, bo nie może powiedzieć tego, co by chciał.

– Bob – powiedziała Madzia po chwili, spoglądając na niemowlę i trzymając je mocno, jakby się bała, że może jej się wymknąć z rąk i pamięci. – Chciałam cię prosić o pewną łaskę.

– Niech panienka tak nie mówi. – Bob chwycił skórę na szyi Mumpsa. – Jeżeli mogę coś dla panienki zrobić, to tak, jakbym dostał dniówkę.

– Chciałabym, żebyś poszedł do doktora Kenna, powiedział, że chcesz z nim pomówić, i zawiadomił go, że ja tu jestem i bardzo byłabym wdzięczna, gdyby przyszedł do mnie, póki mamusi nie ma. Ona wróci wieczorem dopiero.

– Oj, panienko, poleciałbym zaraz, ale nie da rady, bo żona doktora Kenna umarła – jutro ma być pogrzeb – umarła tego dnia, kiedy wróciłem z Mudport. Jeszcze większa szkoda, że właśnie teraz jej się zmarło, jeżeli go panienka potrzebuje. Teraz to ja się do niego nawet nie zbliżam.

– Och, tak – odparła Madzia. – Musimy poczekać... parę dni pewno... kiedy usłyszysz, że on już odwiedza parafian. Ale może będzie chciał wyjechać z miasta – gdzieś daleko – dodała z nowym przypływem rozpaczy.

– On nie taki – odpowiedział Bob. – On to nie wyjedzie. On nie jest z tych delikatnych, co to jadą się leczyć i płakać, jak im żona umrze, on ma co innego do roboty. Porządnie pilnuje tej parafii i ostro ją trzyma. Ochrzcił nam małą i przyszedł do mnie w niedzielę, żeby się dowiedzieć, dlaczego nie przyszedłem do kościoła. Ale mu wytłumaczyłem, że trzy czwarte dnia byłem w podróży, no i że tak przywykłem do chodzenia, że nie mogę tak długo siedzieć. „Boże – powiadam – handlarzowi wystarczy mniej pacierzy – powiadam – mocniej mu one smakują niż innym – więc po co przesadzać?” Oj, panienko, jaka ta mała u panienki spokojna. Jakby panienkę znała... a trochę to zna, słowo daję... jakby ptaki mogły nie znać poranka.

Wyraźnie język Boba rozruszał się nieco, nieprzyzwyczajony do więzów, i nawet groziła obawa, że zaniesie go dalej, niż trzeba. Lecz przedmiot, w którym chciałby zasięgnąć informacji, był tak śliski i niedostępny, że język Boba wolał pójść prostą ścieżką, miast piąć się pod górę nie wydeptaną drogą. Bob zdawał sobie z tego sprawę i milczał przez chwilę, rozważając w myślach wszelkie możliwe formy, w jakich mógłby postawić pytanie. Wreszcie odezwał się bardziej niż zwykle nieśmiałym głosem:

– Czy mi panienka pozwoli zapytać o coś?

Madzia przestraszyła się trochę, ale odparła:

– Tak, Bob, jeśli pytanie dotyczy mnie, a nie kogo innego.

– No więc, panienko: czy panienka ma do kogoś żal?

– Nie, do nikogo – odparła, patrząc na niego pytająco. – Czemu o to pytasz?

– O, Boże – odparł Bob, mocniej niż dotychczas szczypiąc Mumpsa w szyję – chciałbym, żeby panienka miała żal do kogo i powiedziała mi, ja bym mu spuścił baty, ażby na oczy nie mógł patrzeć, słowo daję... a potem niechby sędzia robił ze mną, co by chciał.

– Och, Bob – odparła Madzia, uśmiechając się słabo – jaki z ciebie dobry przyjaciel! Ale ja nie chciałabym karać nikogo, nawet gdyby mi ktoś krzywdę wyrządził... zbyt często sama krzywdziłam innych.

Ten punkt widzenia stanowił zagadkę dla Boba i jeszcze większą tajemnicą okrył wszystko, co mogło zajść między Stefanem a Madzią. Lecz dalsze pytania byłyby już natręctwem, nawet gdyby je postawił w odpowiedniej formie – poza tym musiał odnieść dziecko czekającej na nie matce.

– Czy panienka nie chciałaby Mumpsa do towarzystwa? – zapytał, odbierając od niej dziecko. – To taki dobry kolega, jak rzadko... on wszystko wie i nic go to nie obchodzi. Jak mu powiem, to będzie tu leżał i pilnował panienkę, całkiem spokojnie, tak jak pilnował mojego worka. Niech mi panienka pozwoli zostawić go tutaj na trochę – on się do panienki przywiąże. Dobra to rzecz mieć takie nieme zwierzę, co człowieka lubi. Będzie się panienki trzymał, a nie będzie gadał.

– Och, tak, zostaw go tutaj – odparła Madzia. – Myślę, że miło mi będzie mieć w Mumpsie przyjaciela.

– Mumps, leżeć tutaj – Bob wskazał mu miejsce przed Madzią – i ani się rusz, póki ci nie każą.

Mumps położył się natychmiast i nie okazał niepokoju, kiedy jego pan zamknął za sobą drzwi.

Rozdział II

ST. OGG’S WYDAJE WYROK

Po St. Ogg’s szybko rozeszła się wiadomość, że panna Tulliver wróciła. A więc uciekła nie po to, by wziąć ślub z panem Stefanem Guestem – przynajmniej zaś pan Stefan Guest nie ożenił się z nią, co wychodzi na jedno, jeśli się rozważa jej winę. Sądzimy ludzi po wynikach ich postępków – jakżeby inaczej? – nie znając wcale procesu, który do tych wyników doprowadził. Gdyby panna Tulliver po kilku miesiącach pięknej podróży wróciła jako pani Stefanowa Guest, wraz z poślubną wyprawą oraz wszelkimi przywilejami należnymi nawet najmniej upragnionej żonie jedynego syna, opinia publiczna, która zarówno w St. Ogg’s jak i gdzie indziej zawsze wie, co ma myśleć, wydałaby sąd stosowny do tych wyników. W takich wypadkach opinia publiczna jest zawsze rodzaju żeńskiego – nie jest to świat, ale żona świata. Otóż ta opinia spostrzegłaby natychmiast, że dwoje przystojnych młodych ludzi – młodzieniec z najlepszej chyba rodziny w St. Ogg’s, znalazłszy się w fałszywej sytuacji, poszło drogą, której wybór, mówiąc najoględniej, był nierozsądny i wywołał wiele bólu i rozgoryczenia, zwłaszcza tej słodkiej, młodziutkiej istoty, panny Deane. Pan Stefan Guest z pewnością zachował się niewłaściwie – ale tak to już bywa – młodzi ludzie często zakochują się niespodzianie i szaleńczo. A co do pani Stefanowej Guest trzeba przyznać, że nie powinna była przyjmować ze strony wielbiciela kuzynki najmniejszych nawet awansów (wiecie, powiadali, że ona była faktycznie zaręczona z młodym Wakemem – stary Wakem sam o tym kiedyś wspominał), ale przecież była tak młoda – i garbaty, wie pani, a młody Guest taki wspaniały mężczyzna – mówią, że ją po prostu uwielbia (prawdę mówiąc, to nie może trwać długo) i uciekł z nią łodzią wbrew jej woli – no i cóż ona mogła zrobić? Przecież trudno pomyśleć, żeby wróciła – nikt by do niej nie chciał ust otworzyć... i jak jej ślicznie w tej żółtej satynce! Zdaje się, że fałdy na przodzie zaczynają być modne, ona ma kilka sukien tego kroju. Mówią, że on wszystko jej kupuje, uważa, iż nie ma rzeczy wystarczająco dla niej pięknych. Biedna panna Deane! Rzeczywiście, godna jest współczucia – no, ale nie byli przecież formalnie zaręczeni, a morskie powietrze na pewno dobrze jej zrobi. A poza tym, jeśli młody Guest czuł do niej tylko tyle, to lepiej, że za niego nie wyszła. Cóż to za cudowna partia dla panny Tulliver – jak w bajce! Przecież młody Guest będzie kandydował w tym okręgu przy następnych wyborach. Nie ma dzisiaj jak handel! Ten młody Wakem podobno mało nie zwariował, ale on zawsze był jakiś dziwny. Wyjechał teraz za granicę, żeby zejść im z drogi – to najlepsze, co taki kaleka mógł zrobić. Panna Unit powiada, że ona nigdy nie złoży wizyty młodym państwu Guest. Cóż to za bzdura! Udaje, że jest lepsza od innych! Życie towarzyskie przestałoby istnieć, gdybyśmy w ten sposób wchodzili w cudze prywatne sprawy – a religia mówi nam, abyśmy innych nie sądzili! Ja wierzę głęboko, że po prostu panna Unit nie dostała ich bilecików”.

Lecz jak wiemy, w tym wypadku rezultaty czynów dwojga młodych ludzi nie mogły doprowadzić do szukania w ich przeszłości okoliczności łagodzących. Madzia wróciła bez wyprawy i bez męża – wróciła jak sponiewierany wyrzutek społeczny; wiadomo – do tego prowadzą błędy. Zaś żona świata z tym cudownym instynktem, jakim została obdarzona celem zachowywania instytucji Towarzystwa, dostrzegła od razu, że w postępowaniu panny Tulliver jest wiele okoliczności ogromnie obciążających. Jak można wyobrazić sobie coś ohydniejszego? Dziewczyna, która tyle zawdzięcza swoim przyjaciołom, której matka i ona sama tyle otrzymali od Deane’ów dowodów serca! Żeby to sobie tak chytrze uplanować – że odbije kuzynce uczucia młodego człowieka – kuzynce, która była dla niej jak siostra! Odbić uczucia? Nie, to słowo nie pasuje do panny Tulliver – właściwiej będzie powiedzieć, że do tego czynu pchnęła ją niegodna kobiety czelność i nieokiełznane namiętności. Zawsze było w niej coś wzbudzającego nieufność. Ta jej znajomość z młodym Wakemem, która, jak powiadają, trwała od lat, nieładnie wygląda, a właściwie nie nieładnie, ale ohydnie. Ale dziewczyna z takim usposobieniem! Dla żony świata nawet w fizjonomii panny Tulliver było coś, w czym wyrafinowany instynkt wyczuwał zapowiedź złego. Jeśli zaś idzie o młodego pana Stefana Guesta, to należy mu raczej współczuć; nie można w takim wypadku zbyt ostro sądzić dwudziestopięcioletniego młodego człowieka – praktycznie biorąc, jest właściwie zdany na łaskę takiej bezczelnej, przewrotnej dziewczyny. Jasne, że uległ wbrew samemu sobie; przecież ją odepchnął natychmiast, jak tylko mógł! Właściwie fakt, że tak się szybko rozstali, fatalnie o niej świadczy. Prawdę mówiąc, on napisał list, biorąc całą winę na siebie – opowiedział wszystko bardzo romantycznie, tak, żeby się mogło wydawać, iż ona jest niewinna – jasne, że to musiał zrobić. Lecz nic nie może zwieść wyrafinowanego instynktu żony świata. Dzięki Bogu, bo cóż by się wtedy stało z Towarzystwem? Przecież rodzony brat wyrzucił ją za drzwi – możecie być pewni, musiał swoje wiedzieć, żeby tak postąpić. Bardzo porządny i przyzwoity młody człowiek, pan Tomasz Tulliver; wcale niewykluczone, że jeszcze zrobi karierę. Oczywiście hańba siostry to ciężki cios dla niego. Miejmy nadzieję, że ona stąd wyjedzie – do Ameryki czy gdzie tam – i oczyści powietrze w St. Ogg’s od zarazy, jaką jest jej obecność; jakie to niebezpieczne dla wszystkich córek w mieście! Nie może się już spodziewać niczego dobrego. Trzeba mieć tylko nadzieję, że pożałuje swych grzechów i że Bóg się nad nią zlituje. Troska o sprawę Towarzystwa nie spoczywa przecież na Jego barkach, lecz na barkach żony świata.

Wystarczyły dwa tygodnie, aby znakomite wyczucie przeszło w całkowitą pewność. Minął tydzień, nim przyszedł list od Stefana, w którym podawał ojcu fakty, dodając, że jedzie za granicę do Holandii – zwrócił się po pieniądze do agenta w Mudport – teraz niezdolny jest podjąć jakiejkolwiek decyzji.

Przez cały ten czas Madzia przejęta była tak okropnym lękiem, że nie stawało jej myśli na zastanawianie się, jaki punkt widzenia na jej postępowanie przyjęło Towarzystwo St. Ogg’s. Niepokój o Stefana... o Lucy... o Filipa mieszał się w jej sercu w jakimś zaciekłym, rozszalałym kłębowisku z miłością, żalem i wyrzutami sumienia. Jeżeliby w ogóle myślała o niesprawiedliwości i wyrzuceniu jej poza nawias społeczeństwa, uważałaby, że najgorsze już się stało – odkąd usłyszała słowa, które padły z ust jej brata, nic już nie mogło tak jej dotknąć, nic nie mogło być tak nieznośnie bolesne. Poprzez niepokój o kochanych i skrzywdzonych te słowa przewijały się nieustannie jak straszne ukłucia bólu, które nawet w raju niosłyby ze sobą strach i poczucie nieszczęścia. Na myśl jej nigdy nie przyszło, że może jeszcze kiedyś będzie szczęśliwa – wydawało jej się, że każde włókno jej ciała zbyt jest przejęte bólem, by móc kiedykolwiek zareagować na jakiś inny bodziec. Życie rozciągało się przed nią jak jeden wielki akt skruchy, a wszystko, o czym marzyła i na czym opierała swą przyszłość, to coś, co ją uchroni od ponownego grzechu. Własna jej słabość straszyła ją koszmarną wizją tego, do czego jeszcze może być zdolna – i Madzia nie mogła znaleźć spoczynku w niczym prócz pewności swego schronienia.

Nie brakło jej jednak i czysto praktycznych zamiarów – zbyt mocna była w jej krwi i przyzwyczajeniach chęć zdobycia niezależności, by zapomniała o tym, że musi zarobić na chleb; ponieważ zaś wszystkie inne projekty były dość mgliste, postanowiła wrócić do zwykłego szycia i w ten sposób zarobić na mieszkanie i utrzymanie u Boba. Chciała później namówić matkę na powrót do młyna i zamieszkanie z Tomkiem. Ona przecież w taki czy inny sposób utrzyma się w St. Ogg’s. Może dr Kenn pomoże jej i doradzi? Pamiętała jego pożegnalne słowa na bazarze. Pamiętała to uczucie zaufania, jakie ją ogarnęło wówczas, kiedy z nią rozmawiał, i czekała z utęsknieniem na sposobną chwilę, w której będzie mogła zawierzyć mu wszystko. Matka jej codziennie zachodziła do pana Deane’a, by się dowiedzieć o zdrowie Lucy. Wiadomości zawsze były smutne – nic nie może jej wyrwać z bezsilnego odrętwienia, w jakie zapadła po pierwszym wstrząsie. Lecz o Filipie pani Tulliver nie mogła się niczego dowiedzieć – rzecz jasna, że nikt ze spotykanych osób nie rozmawiał z nią o tym, co dotyczyło jej córki. Wreszcie jednak zebrała całą odwagę i poszła odwiedzić siostrę Glegg, która oczywiście wiedziała o wszystkim i nawet, pod nieobecność pani Tulliver, była u Tomka we młynie. On jednak nie mówił, co zaszło podczas tej wizyty.

Natychmiast po wyjściu matki Madzia włożyła czepeczek. Postanowiła iść na plebanię i poprosić o widzenie z doktorem Kennem: był pogrążony w wielkim smutku, ale w takiej chwili cudzy smutek nie może być dla niego zgrzytem. Po raz pierwszy od powrotu do miasta wychodziła z domu, lecz tak była przejęta celem, dla którego wychodziła, że nie zastanowiła się nawet, jak nieprzyjemnie jej będzie spotykać ludzi po drodze i widzieć wlepione w siebie spojrzenia. Lecz natychmiast, gdy wyszła z wąskich uliczek, którymi trzeba się było przeciskać do domu Boba, uświadomiła sobie, że przechodnie rzucają na nią dziwne jakieś spojrzenia – kazało jej to nerwowo przyspieszyć kroku i iść, nie spoglądając w prawo czy lewo. Nagle stanęła twarzą w twarz z panią i panną Turnbull, starymi przyjaciółmi rodziny Tulliverów, obie jednak spojrzały na nią dziwnie i odwróciły się bez słowa. Wszystkie te przykre spojrzenia bolały Madzię, zbyt wielkie miała jednak poczucie własnej winy, by je uważała za niesłuszne. Nic dziwnego, że nie chcą ze mną mówić – myślała – tak bardzo lubią Lucy. Teraz jednak musiała minąć grupę panów, którzy stali w drzwiach sali bilardowej – trudno jej było nie zauważyć, że młody Torry wysunął się ku niej, unosząc kieliszek i kłaniając się tak nonszalancko i poufale, jakby pozdrawiał znajomą szynkarkę. Madzia była zbyt dumna, by nie odczuć tego ukłucia, nawet mimo swego bólu – i po raz pierwszy zrozumiała, że będzie musiała znieść również innego rodzaju obmowę, oprócz tej, która zdaniem innych należy jej się za zawiedzenie wiary Lucy. Była już teraz jednak koło plebanii: tu może znajdzie coś, co nie tylko jest karą. Każdy głos może karać: każdy zuchwały, okrutny, najbardziej grubiański ulicznik może karę wymierzyć, lecz pomoc i litość to rzeczy rzadkie – i trzeba ludzi sprawiedliwych, aby je świadczyć.

Natychmiast, kiedy powiedziała swoje nazwisko, wprowadzono ją do gabinetu doktora Kenna, gdzie pastor siedział pomiędzy stosami książek, które mało go teraz ciekawiły, przytulając policzek do główki najmłodszego swojego dziecka – trzyletniej dziewczynki. Odesłał zaraz dziecko ze służącą, a kiedy drzwi się za nimi zamknęły, doktor Kenn, przysuwając Madzi krzesło, powiedział:

– Wybierałem się do pani, cieszę się, że mnie pani uprzedziła.

Madzia spojrzała mu prosto w oczy, jak dziecko, podobnie jak to uczyniła na bazarze. 

– Chciałam powiedzieć panu wszystko. – Lecz tu oczy jej wypełniły się łzami i całe tłumione dotychczas wzburzenie wywołane upokarzającym spacerem wybuchnęło we łzach. Przez chwilę nie mogła wydobyć z siebie słowa.

– Proszę mi wszystko powiedzieć – mówił pastor, a w jego mocnym, poważnym głosie brzmiała spokojna dobroć. – Niech pani myśli o mnie jak o człowieku, któremu duże doświadczenie pozwoli może pomóc pani.

Madzia opowiedziała mu całą historię swej walki, która stała się początkiem długiego smutku i bólu – mówiła najpierw urywanym głosem, z pewnym wysiłkiem; potem było jej łatwiej, bo razem z wyznaniem przyszło poczucie ulgi. Wczoraj dopiero doktor Kenn zaznajomił się z treścią listu Stefana i uwierzył weń natychmiast, nie potrzebując nawet potwierdzenia od Madzi. Bezwolny żal w jej słowach: „Och, ja muszę jechać” – był dla niego dowodem, że dziewczyna przechodzi jakiś konflikt wewnętrzny.

Madzia zatrzymała się najdłużej nad tymi uczuciami, które kazały jej wrócić do matki i brata, które kazały być wierną wszystkim wspomnieniom przeszłości. Kiedy skończyła, pastor milczał przez chwilę; musiał zastanowić się nad pewną trudnością. Wstał i spacerował przed kominkiem. Wreszcie usiadł i spojrzał na Madzię.

– Pani spieszne dążenie, by znaleźć się blisko najlepszych przyjaciół, by pozostać tam, gdzie powstały wszystkie najmocniejsze pani związki, jest słuszne. Na takie dążenie Kościół, jeśli idzie o pierwotne jego zasady i porządek, odpowiada, otwierając ramiona grzesznikowi – strzegąc swych dzieci aż do końca – nie porzucając ich nigdy, chyba że są ostatecznie potępione. A Kościół powinien stać się przedstawicielem uczuć wszystkich ludzi, tak by każda parafia mogła być rodziną złączoną w braterstwie chrześcijańskim, pod przewodnictwem ojca duchownego. Lecz te zasady porządku i chrześcijańskiego braterstwa bardzo się teraz rozluźniły – trudno nawet powiedzieć, że istnieją w świadomości społecznej. Pozostały tylko w formie częściowej i pełnej sprzeczności, w małych społecznościach schizmatyckich. Gdyby nie podtrzymywała mnie głęboka wiara, że Kościół musi w pełni odzyskać siłę tych podstawowych zasad, które są przecież dostosowane do ludzkich potrzeb, często upadałbym na duchu, patrząc, jak bardzo brak moim owieczkom poczucia wspólnej odpowiedzialności i braterstwa. Tymczasem wszystko, zdawałoby się, dąży do rozluźnienia więzów – do zastąpienia samowolą wierności wobec tych zobowiązań, które korzeniami sięgają w przeszłość. Sumienie i serce słuszną wskazały pani drogę – a mówię to po to, by rozumiała pani, czego bym pani życzył, co bym radził, gdybym opierał się na własnych uczuciach i poglądach, nie bacząc na wrogie im okoliczności.

Doktor Kenn przerwał na chwilę. W jego zachowaniu nie było nic z wylewnej dobrotliwości, z poważnego spojrzenia i głosu wiał nawet pewien chłód. Gdyby Madzia nie widziała, że jego dobra wola jest wprost proporcjonalna do powściągliwości zachowania, mogłaby się zrazić i przestraszyć. Słuchała jednak pilnie, pewna, że słowa jego przyniosą jej konkretną pomoc. Pastor mówił dalej:

– Brak doświadczenia nie pozwala pani przewidzieć w pełni, jak bardzo niesprawiedliwe powstaną wyobrażenia o pani postępowaniu. Wyobrażenia, które dadzą jak najgorsze skutki, pomimo świadectwa, które im zaprzecza.

– Och, wiem... zaczynam rozumieć – Madzia nie mogła się powstrzymać, by nie powiedzieć tych słów świadczących o niedawnym bolesnym przeżyciu. – Wiem, że mnie będą obrażać. Będą myśleli, że jestem gorsza niż naprawdę.

– Nie wie pani może – pastor mówił to z odcieniem bardziej osobistej litości – że przyszedł list, który powinien zadowolić każdego, kto zna panią choć trochę, list, który mówi, że wybrała pani trudną i stromą ścieżkę powrotu do dobrego w chwili, kiedy ten powrót był najbardziej trudny.

– Och... gdzież on jest? – zawołała biedaczka, zarumieniona i drżąca. Nie mogłaby ukryć swego wzruszenia w niczyjej obecności.

– Wyjechał za granicę; napisał ojcu o wszystkim, co się stało. Uniewinnił panią całkowicie. Mam nadzieję, że ten list będzie miał bardzo korzystny wpływ na kuzynkę pani.

Pastor zaczekał chwilę, aż się Madzia uspokoi, po czym mówił dalej:

– List ten, jak powiedziałem, winien nie dopuścić do żadnych fałszywych wyobrażeń o postępowaniu pani. Lecz muszę pani powiedzieć, że nie tylko doświadczenia całego życia, lecz i obserwacje z ostatnich trzech dni każą mi się obawiać, że nie ma świadectwa, które mogłoby uchronić panią od przykrych skutków fałszywych zarzutów. Ludzie, którzy sami najmniej są zdolni do tak rzetelnej walki, jaką pani odbyła ostatnio, będą właśnie tymi, którzy pierwsi odsuną się od pani... ponieważ nie uwierzą w pani walkę. Obawiam się, że pani życie tutaj obfitować będzie nie tylko w cierpienia, lecz i w trudności. Z tych przyczyn – i tylko z tych przyczyn – proszę, by się pani zastanowiła, czy nie lepiej będzie wziąć pracę gdzieś z dala od tych miejsc, tak, jak to pani uprzednio zamierzała. Natychmiast zrobię wszystko, aby pani taką posadę znaleźć.

– Och, gdybym mogła chociaż na trochę tu zostać – mówiła Madzia. – Nie mam odwagi, by rozpoczynać nowe życie. Brak by mi było jakiejś podpory. Czułabym się jak samotny wędrowiec odcięty od przeszłości, Napisałam już do pani, która proponowała mi posadę, dziękując za nią. Jeśli zostanę tutaj, to może będę mogła jakoś zadośćuczynić za moje winy – wobec Lucy i innych. Mogłabym ich upewnić, jak bardzo żałuję. A poza tym – dodała z dawnym, dumnym błyskiem w oczach – nie wyjadę dlatego, że ludzie opowiadają o mnie kłamstwa. Będą musieli je odwołać. Jeżeli nie muszę wyjeżdżać dlatego... dlatego, że inni sobie tego życzą, to nie wyjadę teraz.

– Dobrze – odparł pastor po chwili namysłu. – Jeśli taka jest pani decyzja, proszę mi wierzyć, że użyję całego wpływu, jakim rozporządzam dzięki mojej pozycji. Jestem zobowiązany pomóc pani i wspierać ją chociażby ze względu na moje obowiązki jako plebana. Dodam jeszcze, że osobiście jestem głęboko zainteresowany w pani wewnętrznym spokoju i powodzeniu.

– Potrzeba mi jedynie jakiegoś zajęcia, które pozwoli mi zarobić na życie i zdobyć niezależność. Nie mam wielkich potrzeb. Mogę mieszkać dalej tam, gdzie teraz.

– Muszę zastanowić się nad tym dobrze – odparł pastor – i w ciągu kilku dni upewnię się co do opinii, jaka w tej sprawie panuje. Przyjdę do pani. Będę zawsze o pani pamiętał.

Po wyjściu Madzi doktor Kenn stał zamyślony – ręce założył z tyłu, a wzrok utkwił w dywanie w przykrym poczuciu niepewności, świadom, jak trudna jest sytuacja. Ton listu Stefana, który sam czytał, oraz istniejące związki pomiędzy zainteresowanymi osobami utwierdziły go w przekonaniu, że najmniejszym złem będzie natychmiastowe małżeństwo Madzi i Stefana. Ponieważ w żadnym innym wypadku nie mogli jednocześnie przebywać w St. Ogg’s, chyba dopiero po wielu latach rozłąki, pozostanie Madzi w tym mieście łączyło się z nieprzezwyciężonymi trudnościami. Jednocześnie z całym zrozumieniem człowieka, któremu nieobce są walki duchowe i który przez wiele lat wiernie służył swoim współbraciom, pojmował stan serca i sumienia Madzi; zgoda na małżeństwo byłaby dla niej w tej chwili świętokradztwem. Nie wolno wtrącać się w sprawy jej sumienia – zasady, którymi się kierowała, lepszym są przewodnikiem niż wszelkie rozmyślania nad konsekwencjami jej decyzji. Doświadczenie mówiło mu, że każde wtrącanie się może przynieść zbyt wątpliwe rezultaty, by się na nie pochopnie decydować. Nie wiadomo, co wyniknie z rady, jakiej można by teraz udzielić – czy to namawiania jej, by próbowała odnowić poprzednie swe stosunki z Lucy i Filipem, czy też doradzania jej, by uległa nowemu uczuciu. A w ciemnościach owych tym trudniej było dostrzec cokolwiek, że na każdym kroku czyhało zło.

Wielki problem zmiennych związków pomiędzy namiętnością i poczuciem obowiązku jest niejasny dla każdego, kto się potrafi nad nim zastanowić. Nie możemy w kilku podobnych przypadkach użyć tego samego klucza, chcąc odpowiedzieć na pytanie: gdzie jest moment, w którym człowiek upada poniżej swych możliwości wyrzeczenia (i to wyrzeczenia, przynoszącego jeszcze jakiś skutek) i kiedy pozostaje mu tylko poddać się władzy namiętności, przeciwko której walczył jako przeciw grzechowi. Kazuiści stali się przedmiotem ogólnej drwiny i potępienia, lecz ich dziwaczne dążenie do bardzo szczegółowych zróżnicowań miało w sobie cień słuszności i prawdy, przed którym zbyt często, niestety, zamykają się oczy i serca ludzkie – prawdy, która mówi, że osąd moralny musi być fałszywy i powierzchowny, jeśli nie jest kontrolowany i sprawdzany przez ustawiczne odwoływanie się do specyficznych okoliczności, jakie wyznaczają losy różnych ludzi.

Ludzie rozsądni, o szerokich horyzontach, czują instynktowną niechęć w stosunku do ludzi posługujących się miarką reguł – bowiem ci pierwsi wcześnie zdają sobie sprawę, że tajemniczej złożoności naszego życia nie da się ująć w reguły oraz że podporządkowanie się takim regułom musi w konsekwencji położyć tamę wszelkim boskim ponagleniom i natchnieniom, których źródłem jest nasza coraz to większa umiejętność patrzenia w głąb drugiego człowieka i nasza do niego sympatia. Zaś człowiek posługujący się regułą to jeden z tych, co swoje sądy moralne opierają wyłącznie na ogólnie przyjętych zasadach, myśląc, że ta droga prowadzi do sprawiedliwości metodą gotową i opatentowaną, nie wymagając wysiłku, cierpliwości, nie wymagając rozróżniania i bezstronności. Nie troszczą się wcale o to, by się upewnić, czy posiadają tę zdolność widzenia rzeczy, jaką daje ciężko zdobyta umiejętność doceniania pokusy lub też życie na tyle żywe i intensywne, by mogło wytworzyć szerokie poczucie braterstwa ze wszystkim, co ludzkie.

Rozdział III

KTÓRY DOWODZI, ŻE STARZY ZNAJOMI POTRAFIĄ NAS JEDNAK ZADZIWIĆ

Po powrocie Madzi matka przyniosła do domu wiadomość o zdumiewającym zachowaniu cioci Glegg. Dopóki nie było wieści o siostrzenicy, pani Glegg przymknęła okiennice i ściągnęła rolety, pewna, że Madzia utonęła. Wypadek był o wiele bardziej prawdopodobny niż to, by jej siostrzenica i spadkobierczyni zrobiła coś, co dotknęłoby honor rodzinny w najczulszym punkcie. Kiedy wreszcie dowiedziała się od Tomka, że Madzia wróciła i w jaki sposób wytłumaczyła swą nieobecność, zaczęła surowo wyrzucać siostrzeńcowi, iż uznał od razu najgorszą wersję o Madzi za prawdziwą, choć nic go do tego nie zmuszało. Jeżeli się nie ma bronić swoich krewnych tak długo, jak długo można wierzyć, iż została im choćby odrobina uczciwości, to przepraszam, ale kogo w ogóle ma się bronić? Nie było nigdy zwyczajem Dodsonów uznawać łatwowiernie, iż jeden z członków rodziny zrobił coś tak złego, że trzeba będzie zmienić testament. I chociaż pani Glegg czarno widziała przyszłość Madzi w czasach, kiedy inni ludzie byli może mniej spostrzegawczy, mimo to ceniła sobie uczciwą grę. Czy najbliżsi mogą pozbawiać ją dobrego imienia i wyrzucać z rodzinnego gniazda na pośmiewisko całego świata, póki nie stwierdzą jednomyślnie, że jest zakałą rodziny? Pani Glegg nie miała nigdy podobnych doświadczeń – nic podobnego nie przydarzyło się jeszcze w rodzinie Dodsonów; lecz w tym wypadku dziedziczna uczciwość i osobista siła charakteru połączyły się z podstawowymi zasadami odpowiedzialności klanowej, tak jak to się u niej zawsze działo przy jakichkolwiek kwestiach pieniężnych, do których podchodziła tak uczciwie. Kłóciła się z panem Gleggiem, którego dobroć, wyrażająca się całkowicie we współczuciu dla Lucy, kazała sądzić Madzię bardzo surowo, tak surowo jak sam pan Deane. Fukając na siostrę Tulliver, która nie przyszła do niej natychmiast o pomoc i radę, pani Glegg zamykała się we własnym pokoju od rana do wieczora z Odpoczynkiem świętych Baxtera, nie przyjmując nikogo, póki pan Glegg nie przyniósł od pana Deane’a wiadomości o liście Stefana. Tu pani Glegg poczuła, że dostała broń do ręki – odłożyła Baxtera i gotowa była na przyjęcie każdego. Pani Pullet trzęsła tylko głową i płakała, i wolałaby, żeby kuzyn Abbot umarł albo żeby było nie wiem ile pogrzebów, ale nie to, bo takich rzeczy nigdy jeszcze nie było, więc skąd tu wiedzieć, jak się zachować, i już nigdy nie pojedzie do miasta, bo wszyscy znajomi wiedzą o wszystkim – a w tym samym czasie pani Glegg marzyła tylko, żeby przyszła pani Wool albo ktokolwiek inny i zaczął opowiadać te kłamliwe bajki o jej siostrzenicy, a ona już będzie wiedziała, co odpowiedzieć tym źle poinformowanym osobom.

Znowu zrobiła Tomkowi wiele gwałtownych wyrzutów, o tyle surowszych, o ile mocniejsza była obecna jej pozycja. Lecz Tomek, jak wszystkie inne stworzenia niewzruszone, zacinał się jeszcze bardziej, kiedy się starano go poruszyć. Biedny Tomek wydawał sądy, opierając się na tym, co potrafił dostrzec, a własny sąd był dlań wystarczająco przykry. Uważał, że przez wiele lat naocznie stwierdził wiele niezbitych faktów, dowodzących, że do Madzi nie można mieć zaufania, że zbyt wiele jest w niej złych skłonności, by można było im pobłażać. Musi z tego wyciągnąć wnioski, lecz myśl ta zaprawiała jego dni goryczą. Tomek, jak i każdy z nas, nie mógł przekroczyć granic, zakreślonych mu przez własną naturę; wykształcenie prześliznęło się po nim tylko, zostawiając powierzchowny polor. Jeżeli chcecie surowo oceniać jego surowość, pamiętajcie, że obowiązek tolerancji mają tylko ludzie o szerokich horyzontach. W Tomku obudził się wstręt do Madzi, którego siła miała źródło w ich dziecinnej miłości w czasach, kiedy splatali małe swoje paluszki, i w późniejszym poczuciu bliskości i wspólnoty zarówno w obowiązkach jak i bólu. Widok jej – jak sam powiedział – był mu nienawistny. W tej gałęzi rodziny Dodsonów pani Glegg znalazła naturę mocniejszą od siebie samej, naturę, w której uczucia rodzinne nie miały charakteru klanowości, bo zabarwiły się mocno dumą osobistą. Pani Glegg uważała, owszem, że Madzia powinna zostać ukarana – nie, ona nie taka, żeby temu zaprzeczać – wie, jaką wagę należy przywiązywać do właściwego zachowania – lecz powinna być ukarana proporcjonalnie do występków, jakie jej zostały dowiedzione, a nie tych, które jej zarzucają ludzie spoza rodziny, co chcą dowieść, że ich własna rodzina jest lepsza.

– Ciocia Glegg zwymyślała mnie, jak nigdy – mówiła biedna młynarzowa, kiedy wróciła do Madzi – za to, że nie poszłam do niej wcześniej... mówiła, że to nie ona do mnie powinna przychodzić. Ale mówiła jak siostra; chciwa to ona była zawsze i trudno ją było zadowolić, ale to były najlepsze słowa, jakie o tobie mówiono, odkąd wróciłaś, moja droga. Bo ona powiada, że chociaż nigdy nie chciała mieć w domu dodatkowej osoby i wyjmować dodatkowych łyżek i innych rzeczy, i żeby jej kto przeszkadzał, jak ona już ma swoje przyzwyczajenia, to jednak da ci schronienie w swoim domu, jeżeli pójdziesz do niej posłusznie, a ona cię będzie bronić przed tymi, co mówią o tobie źle i bez racji. Ja jej powiedziałam, że ty nie możesz znieść kogo innego tylko mnie, taka jesteś tym nieszczęściem złamana, ale ona powiada: „Ja jej tam złego słowa nie powiem, dość jest ludzi poza naszą rodziną, co są do tego aż za chętni. Ale dam jej dobrą radę – i musi być pokorna”. To niesłychane u Janki, boć przecież pamiętam, że zawsze we mnie rzucała wszystkim, co popsułam – czy to było skwaśniałe wino, czy za gorące paszteciki, czy też co innego.

– Och, mamo – Madzia była tak obolała wewnętrznie, że wzdragała się na samą myśl o spotkaniu z kimkolwiek – powiedz jej, że jestem bardzo wdzięczna... przyjdę ją odwiedzić, jak tylko będę mogła, ale teraz nie mogę jeszcze nikogo widzieć oprócz doktora Kenna. Byłam u niego – on mi doradzi i pomoże zdobyć jakieś zajęcie. Nie mogę z nikim mieszkać czy być od kogo zależna, powiedz to cioci Glegg. Sama muszę zarobić na chleb. Ale czy mamusia nie słyszała czegoś o Filipie – o Filipie Wakemie? Nie spotkała mamusia nikogo, kto by o nim coś wiedział?

– Nie, kochana, ale byłam u Lucy i widziałam się z twoim wujkiem, który mówił, że ona wysłuchała listu i poznała najstarszą pannę Guest, i zadawała pytania, a doktor myśli, że teraz zacznie wracać do zdrowia. Cóż to za świat, moja droga... co za nieszczęście. Zaczęło się od chodzenia po sądach i idzie do coraz gorszego... i tak nagle, właśnie kiedy wydawało się, że fortuna się odwraca. – Były to pierwsze słowa żalu, jakie wymknęły się pani Tulliver w obecności Madzi, lecz po wizycie u pani Glegg stare przyzwyczajenie odżyło na nowo.

– Biedna, biedna moja mamo – wybuchnęła Madzia przejęta do głębi serca bólem i skruchą, zarzucając matce ręce na szyję. – Zawsze byłam dla mamy niedobra i tyle mama miała ze mną kłopotów. A teraz, gdyby nie ja, mogłaby mama być szczęśliwa.

– Ech, moja droga – odparła pani Tulliver, pochylając się nad ciepłym młodym policzkiem – muszę wszystko cicho znosić od moich dzieci – nie będę ich już miała więcej. Jak mi przynoszą kłopoty, to i to muszę lubić, nie mam nic więcej do lubienia, bo moje meble dawno poszły w świat. A ty byłaś kiedyś taka dobra – nie mogę zrozumieć, jak to się wszystko tak mogło na złe obrócić?

Minęły jeszcze dwa czy trzy dni, a Madzia wciąż nie miała wiadomości o Filipie. Niepokojąc się o niego nieustannie, dziewczyna zbierała odwagę, by zapytać pastora podczas jego następnej wizyty u niej. Lecz on nie wiedział nawet, czy Filip Wakem jest w domu. Pod wpływem ostatnich smutnych wydarzeń stary Wakem był ogromnie ponury; przeżył rozczarowanie co do młodego Jetsome’a, do którego był mocno przywiązany, później ruinę wszelkich nadziei syna i to po tym, jak sam zadał gwałt własnym uczuciom i zgodziwszy się na wybór Filipa, mówił na ten temat nieostrożnie na mieście. Tak więc, kiedy go ktokolwiek spytał o syna, odpowiadał szorstko i prawie niegrzecznie. Niepewność dławiła Madzię za gardło, a wyobraźnia jej coraz uporczywiej zajmowała się cierpieniami Filipa. Co on o niej myśli? W co uwierzył?

Wreszcie Bob przyniósł list bez znaczka, adresowany pismem, które znała doskonale, kiedy formowało się w jej nazwisko – tym samym pismem dawno temu wypisano jej nazwisko w kieszonkowym tomiku Szekspira, który dotychczas miała. Matka była w bawialni, a Madzia ogromnie przejęta pobiegła na górę, by przeczytać list w samotności. Czytała, a w skroniach jej pulsowało.

Madziu! Wierzę w ciebie – wiem, że nigdy nie chciałaś mnie oszukać – wiem, że chciałaś dochować wiary mnie i innym. Wierzyłem, nie mając jeszcze na to innego dowodu jak znajomość twojej natury. W noc, kiedy rozstałem się z tobą po raz ostatni, cierpiałem męki. Dostrzegłem coś, co utwierdziło mnie w przekonaniu, że nie jesteś wolna, że jest ktoś inny, kto ma nad tobą władzę, jakiej ja nigdy nie miałem. Ale poprzez wszystkie podszepty – prawie mordercze podszepty gniewu i zazdrości, doszedłem do wiary w twoją uczciwość. Byłem pewien, że chcesz ze mną zostać, tak jak to powiedziałaś; żeś go odrzuciła, że walczysz ze sobą, by się go wyrzec, ze względu na Lucy i na mnie. Lecz nie mogłem znaleźć rozwiązania, które nie byłoby zgubne dla ciebie – i ten strach odpędził samą myśl o rezygnacji. Przewidywałem, że on cię nie zaniecha, i wierzyłem wtedy, tak jak i teraz wierzę, że siła, która was wzajemnie do siebie przyciągała, płynęła z pewnych tylko cech waszych charakterów i tych sprzecznych, nieobejmujących całości naszej natury procesów, które są przyczyną połowy nieszczęść ludzkich. Czułem w tobie wibrację strun, których zawsze brakło u niego. Ale może się mylę, może myślę o tobie jak malarz o pejzażu, o którym zawsze rozmyśla z miłością – trząsłby się ze strachu, gdyby wykonanie jego powierzone zostało innym rękom, nie uwierzyłby nigdy, że dla kogo innego może on mieć tyle znaczenia i piękna, co dla niego.

Nie mogłem sobie zaufać i przyjść do ciebie tego ranka – przepełniały mnie samolubne uczucia, byłem roztrzęsiony po nocy świadomego szaleństwa. Powiedziałem ci już dawno, że nigdy się nie godziłem z przeciętnością moich sił – jak więc mogłem się pogodzić z utratą jedynej rzeczy, jaka tu na ziemi niosła mi obietnicę radości tak wielkiej, że nawet przeszłym cierpieniom mogłaby nadać cudowne znaczenie; która przyniosła mi obietnicę, że stanie przy mnie moje drugie „ja”, co przemieni me zbolałe uczucia na boski zachwyt wiecznego i już stale zaspokojonego pragnienia.

Lecz przejścia tej nocy przygotowały mnie na to, co miało nastąpić później. Nie stanowiło to dla mnie niespodzianki. Byłem przekonany, że on skłoni cię, byś poświęciła dla niego wszystko, toteż z równą pewnością czekałem na wiadomość o waszym ślubie. Twoją miłość i jego mierzyłem własną miłością. Ale pomyliłem się, Madziu. Jest w tobie coś mocniejszego niż miłość do niego.

Nie będę ci mówił, co przechodziłem przez te dni. Ale nawet na dnie rozpaczy, w najstraszliwszych mękach, jakie przejść musi człowiek, który kocha, nim się wyzbędzie samolubnych pragnień – moja miłość do ciebie wystarczyła, by mnie powstrzymać od samobójstwa, bez żadnej innej pomocy. Przy całym egoizmie nie mogłem znieść myśli, bym miał na twą ucztę weselną przyjść jako cień śmierci. Nie mogłem porzucić świata, na którym ty żyjesz jeszcze i możesz mnie potrzebować. Była to część wiary, jaką ci ślubowałem – czekać i wytrwać. Madziu, masz oto dowód czegoś, o czym cię chcę zapewnić – że męka, jaką musiałem znieść przez ciebie, nie była zbyt wysoką ceną za nowe życie, w które wszedłem, kochając cię. Pragnę, byś nigdy nie cierpiała z tego powodu, że mnie sprawiłaś ból. Dręczyło mnie poczucie mej ułomności; nigdy nie oczekiwałem szczęścia, a poznawszy cię i kochając ciebie, znalazłem i dotąd znajduję to, co mnie godzi z życiem. Byłaś dla mego serca tym, czym jest światło i kolor dla moich oczu, a muzyka dla ucha – mglisty niepokój przemieniłaś w żywą świadomość. To nowe życie, które zawierało się w tym, że twoje radości i smutki bardziej mnie obchodziły niż moje własne, to nowe życie zmieniło mój bunt w chęć wytrwania, a tak się rodzi silne uczucie. Myślę, że jedynie taka prawdziwa i mocna miłość mogła mnie wprowadzić w to pełniejsze życie, które się samo wzbogaca, wchłaniając w siebie życie cudze. Dawniej zamykała mi zawsze drzwi od tego życia natrętna świadomość, czym jestem. Czasem nawet myślę, że ten dar nowego życia, który otrzymałem dzięki mej miłości do ciebie, może być dla mnie nowym źródłem siły.

A poza tym, droga moja, mimo wszystko, byłaś moim błogosławieństwem. Nie rób sobie przeze mnie żadnych wyrzutów. To raczej ja powinienem mieć do siebie pretensję, że narzucałem ci się z moimi uczuciami i popychałem do wypowiedzenia słów, które ciążyły ci jak kajdany. Chciałaś być wierna tym słowom; byłaś im wierna. Mogę mierzyć twoje poświęcenie tym, czego zaznałem, będąc z tobą przez jedne pół godziny, kiedy to marzyłem, że może mnie pokochasz najmocniej. Lecz, Madziu, ja nie mam do ciebie żadnych praw; proszę cię tylko o serdeczną pamięć.

Przez pewien czas wzdragałem się pisać do ciebie, bo bałem się nawet pozoru ponownego narzucania ci się i powtarzania pierwszego mego błędu. Ale ty zrozumiesz to, jak trzeba. Wiem, że przez dłuższy czas będziemy musieli trzymać się z dala od siebie; zmuszą nas do tego okrutne języki ludzkie, jeśli nic więcej nie stanie nam na przeszkodzie. Ale ja nie wyjadę. Gdziekolwiek bym pojechał, dusza moja musi żyć tam, gdzie ty jesteś. I pamiętaj, że jestem twój niezmiennie, nie rządzą mną samolubne pragnienia, lecz całkowite oddanie, które takie pragnienia wyklucza.

Niech cię Bóg pocieszy, moja ty wielkoduszna, pełna uczucia Madziu. Jeżeli wszyscy inni mieli błędne o tobie mniemanie, pamiętaj, że nigdy nie zwątpił w ciebie ten, którego serce poznało cię dziesięć lat temu.

Nie dawaj wiary, jeżeli ktokolwiek powie, żem chory, bo mnie nie widać na mieście. Miałem newralgiczne bóle głowy – nie gorsze niż te, które miewałem dawniej. Lecz te straszne upały zmuszają mnie do zupełnego spokoju i przebywania w domu. Jestem wystarczająco silny, by posłuszny być twemu rozkazowi, jeśli powiesz mi, że mogę ci służyć słowem lub czynem.

Twój do ostatka
Filip Wakem

Madzia klęczała przy łóżku, przyciskając ten list do serca, a uczucie jej wypowiadało się w szepcie, powtarzanym wśród łkań, zawsze w tych samych słowach:

– O Boże, czy jest takie szczęście w miłości, które pozwoliłoby mi zapomnieć o ich bólu?

Rozdział IV

MADZIA I LUCY

Pod koniec tygodnia doktor Kenn zrozumiał, że jedna jest tylko możliwość zapewnienia Madzi pracy na utrzymanie w St. Ogg’s. Nawet po dwudziestoletnim duszpasterskim doświadczeniu przerażony był uporem, z jakim jego parafianie zarzucali jej winy, którym przeczyło świadectwo. Dotychczas otaczało go większe uwielbienie i zaufanie do jego opinii, niż mu to było w smak, lecz teraz, gdy próbował otworzyć uszy kobiet na głos rozsądku, a ich sumienia – na głos sprawiedliwości w sprawie Madzi Tulliver, poniósł taką porażkę, jakiej musiałby doznać, gdyby próbował wpłynąć na zmianę fasonu czepeczków. Zdawał sobie z tego doskonale sprawę. Pastorowi nie można się było sprzeciwiać – słuchano go w milczeniu, lecz gdy drzwi się za nim zamknęły, słuchacze, po wzajemnej wymianie poglądów, dochodzili do tego samego wniosku, co przedtem. Niewątpliwie panna Tulliver zawiniła – nawet doktor Kenn temu nie przeczył. Jakże więc mógł to sobie tak lekceważyć i przychylnie tłumaczyć wszystko, co zrobiła? Nawet gdyby przyjąć za prawdziwe założenie, wymagające dużej wiary, a mianowicie, że nic z tego, co się mówiło o pannie Tulliver, nie jest zgodne z prawdą, to trzeba przecież uznać fakt, że jeśli już zostało powiedziane, okryło ją cieniem, jaki każe odsunąć się od niej każdej kobiecie, której droga jest własna reputacja – i Towarzystwo. Aby wziąć Madzię za rękę i powiedzieć: „Nie uwierzę w żadne niedowiedzione twoje winy: wargi moje nie wypowiedzą tego, uszy moje będą na to zamknięte; ja też jestem śmiertelnikiem, co błądzi, co może się potknąć, ja też mogę upaść mimo największych wysiłków. Twój los cięższy był od mojego, twoja pokusa większa. Pomóżmy sobie, byśmy mogły stać i iść razem, a nie upadać więcej” – na to potrzebna była odwaga, głęboka litość, znajomość samego siebie i wielka ufność, na to potrzebny był człowiek, co nie smakuje w przyprawie obmowy, co nie raduje się z potępienia innych, co nie oszukuje się wielkimi słowami, uważając, że życie może mieć jakiś cel moralny i jakąś religię, która wyklucza dążenie do całkowitej prawdy, sprawiedliwości i miłości w stosunku do każdego poszczególnego człowieka, jakiego w życiu spotykamy. Panie z St. Ogg’s nie oszukiwały się żadnymi szerokimi filozoficznymi koncepcjami, miały jednak ulubione swe pojęcie, zwane Towarzystwem, które służyło po to, by uspokoić ich sumienie, gdy zaspokajały własny egoizm, mówiąc i myśląc jak najgorzej o Madzi Tulliver i odwracając się do niej plecami. Wielkie to było rozczarowanie dla doktora Kenna, gdy stwierdził, że po dwóch latach kadzenia mu obficie jego parafianki utrzymują poglądy całkowicie sprzeczne z jego poglądami i, co za tym idzie, sprzeczne z Wyższym Autorytetem, który dłużej niż jego czciły. Ten Autorytet dał bardzo wyraźną odpowiedź ludziom, którzy się pytali, gdzie zaczynają się ich obowiązki społeczne, i mieli co do tego najrozmaitsze poglądy. Odpowiedź nie mówiła o bezpośredniej korzyści Towarzystwa, ale „pewnego człowieka”, którego znaleziono w nieszczęściu przy drodze.

Nie można też powiedzieć, by w St. Ogg’s nie było kobiet z odrobiną sumienia i czułości w sercu: znajdowało się tam zapewne tyle samo ludzi dobrych, co w każdym innym miasteczku handlowym w owych czasach. Lecz dopóki wszyscy ludzie dobrzy nie staną się również odważni, trzeba stwierdzić, że wiele kobiet dobrych jest jednocześnie lękliwych. Może nawet zbyt lękliwych, by wierzyć w słuszność najlepszych swoich poglądów, jeśli sprowadzają je one do mniejszości. A mężczyźni w St. Ogg’s w żadnym wypadku nie byli odważni. Niektórzy nawet do tego stopnia lubowali się w skandalach, że rozmowy ich mogłyby wydać się rozmowami kobiet, gdyby nie wyróżniały ich męskie żarty i pogardliwe wzruszanie ramionami nad wzajemną kobiecą niechęcią. Mężczyźni w St. Ogg’s uważali, że nie należy wtrącać się w kobiece sprawy.

I tak się stało, że gdziekolwiek zwrócił się doktor Kenn w nadziei, że znajdzie jakieś dobrotliwe zrozumienie i pracę dla Madzi, wszędzie znajdował rozczarowanie. Pani Jamesowa Torry nie mogła w ogóle myśleć o Madzi jako o opiekunce do dziecka – nawet czasowej; młoda kobieta, o której „takie mówiono rzeczy” i o której „panowie opowiadają dowcipy”! Panna Kirke, której dolegał kręgosłup i która potrzebowała lektorki i towarzyszki, była pewna, że nie może ze swej strony ryzykować kontaktu z podobnym umysłem jak Madziny. Dlaczego panna Tulliver nie przyjęła schronienia, jakie jej ofiarowuje ciotka Glegg? Takiej dziewczynie nie wypada odmawiać podobnemu zaproszeniu. Albo też, dlaczego nie wyjeżdża z okolicy i nie weźmie posady tam, gdzie jej nie znają? (Widocznie nie było ważne, że jej groźne skłonności będą miały wpływ w rodzinach nieznanych w St. Ogg’s). Musi być ogromnie zatwardziała i zuchwała, żeby chcieć pozostawać w parafii, gdzie się na nią ciągle wszyscy patrzą i szepczą o niej po kątach.

Doktor Kenn, człowiek z natury silny, w obliczu tej opozycji zawziął się, jak każdy energiczny człowiek, o wiele bardziej, niż to było potrzebne do osiągnięcia celu. Sam potrzebował dochodzącej wychowawczyni do swych młodszych dzieci. Chociaż w pierwszej chwili zawahał się przed zaproponowaniem Madzi tego zajęcia, teraz popchnęła go do tego chęć zaprotestowania z całą siłą osobistego i duchownego autorytetu przeciwko dręczeniu jej i wypędzaniu obmową z miasta. Madzia przyjęła pracę z wdzięcznością. Miała teraz obowiązki i mogła zarobić na siebie. Dni jej zapełnią się, a samotne wieczory będą mile witanym odpoczynkiem. Nie potrzebowała już poświęcenia matki, boć przecież mieszkanie z córką było dla młynarzowej poświęceniem, i namówiła panią Tulliver, by ta wróciła do młyna.

Lecz okazało się teraz, że doktor Kenn, który dotąd służył wszystkim jako wzór, ma swoje dziwactwa – a może i słabości. Męska część St. Ogg’s uśmiechała się domyślnie i nie dziwiła się, że pastor lubi widzieć codziennie parę pięknych oczu, czy też, że tak łagodnie oceniał przeszłość Madzi. Żeńska część miasta, która w tym wypadku mniej miała do gadania, zapatrywała się na całą sprawę bardziej melancholijnie. A jeżeli doktor Kenn ulegnie i da się wciągnąć w małżeństwo z tą panną Tulliver? Niebezpiecznie jest pokładać zbyt wielkie zaufanie nawet w najlepszym mężczyźnie: apostoł upadł i gorzko potem żałował i chociaż zaparcie się Piotra nie bardzo tu pasuje jako przykład, to jego skrucha na pewno jeszcze będzie tu dla kogoś wzorem.

Niewiele upłynęło tygodni pracy Madzi na plebanii, a już zaczęto wszędzie szeptać o straszliwej możliwości jej małżeństwa z pastorem i panie zastanawiały się, jak w takim przypadku zachowają się w stosunku do niej. Bo, jak twierdzono, doktor Kenn siedział w pokoju szkolnym pół godziny jednego dnia, kiedy panna Tulliver dawała lekcję – ach, nie, siadywał tam codziennie, raz nawet odprowadził ją do domu – prawie zawsze odprowadza ją do domu, a jeśli nie, to chodzi do niej wieczorami. Cóż to za przewrotna istota! Cóż to będzie za matka dla tych dzieci! Biedaczka pani Kenn przewróci się w grobie na myśl, że jej dzieci oddane są pod opiekę tej dziewczyny zaledwie kilka tygodni po jej śmierci. Czy on tak doszczętnie zapomniał o przyzwoitości, by się ożenić z nią, nim rok minie? Mężczyźni byli bardziej sceptyczni i myśleli, że nie.

Pannom Guest to szaleństwo pastora przyniosło pewną ulgę – przynajmniej brat ich będzie teraz bezpieczny. Dobrze znały upór Stefana i dlatego właśnie lękały się ustawicznie, by Stefan nie wrócił i nie ożenił się z Madzią. Należały do osób, które uwierzyły w wiadomości zawarte w liście brata, lecz nie uwierzyły w to, że Madzia wyrzekła się go na zawsze – podejrzewały, że cofnęła się przed sekretną ucieczką, a nie przed małżeństwem, i że zwleka w St. Ogg’s, licząc, iż on do niej wróci. Zawsze były zdania, że jest niemiła – teraz uważały, że jest przewrotna i dumna. Miały do tego takie same podstawy, jakie ty i ja mamy do wielu podobnych mocnych przekonań. Z początku nie były zachwycone, rozważając ewentualne małżeństwo Stefana z Lucy, lecz strach przed małżeństwem Stefana z Madzią wzmocnił ich litość i oburzenie na krzywdę, wyrządzoną tej łagodnej, porzuconej dziewczynie; pragnęły teraz, by Stefan wrócił do niej. Natychmiast, kiedy Lucy będzie mogła wyjść z domu, pojedzie z pannami Guest nad morze, by tam szukać ucieczki przed męczącym upałem sierpniowym. Panny zaś postanowiły, że nakłonią Stefana, by się do nich przyłączył. Na pierwsze wzmianki o plotkach dotyczących Madzi i doktora Kenna natychmiast napisały o tym do brata.

Madzia miała często wiadomości o powolnym powrocie Lucy do zdrowia – od matki, od cioci Glegg czy doktora Kenna. Myśli jej ustawicznie zdążały do domu wujka Deane’a. Pragnęła całym sercem rozmowy z Lucy – choćby przez pięć minut – żeby tylko powiedzieć słowo skruchy, żeby usłyszeć z własnych ust Lucy i zobaczyć w jej własnych oczach, że nie wierzy w umyślną zdradę tych, których kochała i którym wierzyła. Wiedziała jednak, że nawet gdyby wujek nie zamknął przed nią z oburzeniem drzwi swojego domu, wzruszenie, płynące z takiego spotkania, byłoby szkodliwe dla Lucy. Lecz ulgą byłoby zobaczyć ją tylko – i nie mówić nic, bo Madzię straszył obraz twarzy okrutnej nawet w swej łagodności, twarzy, która wychylała się ku niej z radosnym, słodkim spojrzeniem zaufania i miłości z mroków pamięci, lecz teraz zmieniona została w twarz smutną i zniszczoną pierwszym ciosem w samo serce. I w miarę jak płynęły dni, ta blada twarz stawała się coraz bardziej wyraźna; pod mściwym wpływem wyrzutów sumienia obraz ten rósł i rósł, i coraz bardziej przybierał na ostrości: łagodne orzechowe oczy z wyrazem cierpienia patrzyły na Madzię, przejmując ją tym spojrzeniem do głębi, tym bardziej że nie dostrzegała w nich gniewu. Ale Lucy nie mogła jeszcze iść do kościoła ani nigdzie, gdzie by ją Madzia mogła zobaczyć. Prysnęła nadzieja nawet na to, odkąd ciotka Glegg powiedziała, że za kilka dni Lucy jedzie do Scarborough razem z pannami Guest, które, jak mówiły, mają nadzieję, że przyłączy się tam do nich ich brat.

Tylko ci, co przeszli najcięższą wewnętrzną walkę, mogą wiedzieć, co czuła Madzia, kiedy tak siedziała samotnie, usłyszawszy od pani Glegg tę wiadomość – tylko ci, co znają strach przed własnymi samolubnymi pragnieniami, podobny do strachu czuwającej nad dzieckiem matki przed napojem nasennym, który mógłby uśmierzyć jej własny ból.

Siedziała tak w zmroku, bez świecy, w oknie otwartym na rzekę. Męczący upał sprawiał, że kamień gniotący jej serce wydawał się jeszcze cięższy. Siedziała w krześle przy oknie, z ręką wspartą na framudze, i patrzyła niewidzącym wzrokiem na rzekę płynącą szybkim wstecznym prądem przypływu. Próbowała jeszcze raz wyobrazić sobie słodką twarz, smutną, lecz bez wyrzutu; twarz ta od czasu do czasu jakby zatapiała się i ginęła za czymś, co się wciskało między nie obie i stwarzało ciemność. Słysząc, jak się drzwi otwierają, przypuszczała, że to pani Jakin wchodzi, jak zwykle, z kolacją; nie chciała się odwrócić i powiedzieć, że nic nie zje, bo miała wstręt do wszelkich rozmów, jak zwykle człowiek słaby i nieszczęśliwy; mała poczciwa pani Jakin na pewno będzie protestowała z najlepszego serca. Lecz w następnej chwili, nie słysząc nawet kroków, poczuła lekką dłoń na swoim ramieniu, a koło ucha głos, który powiedział: – Madziu!

Ta twarz była tutaj – zmieniona, lecz jeszcze słodsza; były orzechowe oczy, a w nich przeszywająca serce czułość.

– Madziu! – powiedział łagodny głos. 

– Lucy! – odpowiedział głos z ostrą nutą boleści. I Lucy zarzuciła ramiona na szyję Madzi i przytuliła blady policzek do jej rozpłomienionej skroni.

– Wykradłam się – mówiła Lucy szeptem prawie, siadając przy Madzi i ujmując ją za rękę – kiedy nie było tatusia i nikogo. Przyszła ze mną Alicja. Prosiłam ją, żeby mi pomogła. Mogę zostać na chwilę tylko, bo tak jest późno.

Łatwiej było powiedzieć na początku to niż cokolwiek innego. Siedziały, patrząc na siebie. Wydawało się, że to spotkanie skończy się bez słów, tak trudno im było mówić. Obie bały się, że słowa przyniosą coś bolesnego, co przypomni nieodwołalne już nieszczęście. Lecz wkrótce wszystkie wyraźne myśli Madzi zalewać poczęła fala serdecznej skruchy i słowa popłynęły ze łzami:

– Niech cię Bóg błogosławi za to, żeś przyszła, Lucy.

Po tym obie zaczęły szlochać.

– Madziu, kochana, niechże cię pocieszę – mówiła Lucy, znów przykładając policzek do policzka Madzi. – Nie martw się tak strasznie. – I siedziała cicho, z nadzieją, że ta czuła pieszczota uspokoi Madzię.

– Nie chciałam oszukać cię, Lucy – mówiła Madzia, gdy tylko odzyskała głos. – Zawsze tak się tym szarpałam, że czuję coś, o czym ci nie chcę powiedzieć... ale to dlatego, że myślałam, że to wszystko przełamię i ty nigdy nie zobaczysz nic, co mogłoby cię zranić.

– Wiem, kochanie – mówiła Lucy – wiem, że nigdy nie chciałaś mnie zasmucić... to jest nieszczęście, które przyszło na nas wszystkich... ty musisz znieść więcej niż ja... i zostawiłaś go wtedy... zrobiłaś coś, co musiało być bardzo trudne dla ciebie.

Zamilkły znowu, trzymając się za ręce, przytulone policzkami.

– Lucy – zaczęła Madzia – on też walczył. Chciał być ci wierny. Wróci do ciebie... będzie wtedy szczęśliwy...

Te słowa dobyła Madzia z dna własnej duszy z konwulsyjnym wysiłkiem, jak tonący, który chwyta się ostatniego ratunku. Lucy zadrżała i nie powiedziała ani słowa.

Do drzwi rozległo się ciche pukanie. Była to Alicja, pokojówka, która weszła teraz.

– Boję się zostać dłużej, panienko. Odkryją wszystko i będą się gniewać, że panienka tak późno wyszła.

– Dobrze, Alicjo, za chwilę – odpowiedziała Lucy i wstała.

– Wyjeżdżam w piątek, Madziu – dodała, gdy Alicja zamknęła za sobą drzwi. – Kiedy wrócę i będę silna, pozwolą mi robić, co będę chciała. Wtedy będę tu przychodziła, kiedy mi się spodoba.

– Lucy – powiedziała Madzia z jeszcze jednym wielkim wysiłkiem – modlę się bez ustanku do Boga, bym już nigdy nie była powodem twego bólu.

Uścisnęła małą rączkę, którą trzymała w swych dłoniach, i spojrzała na pochyloną nad sobą twarz. Lucy nigdy nie zapomniała tego spojrzenia.

– Madziu – powiedziała cichym głosem, w którym była uroczystość spowiedzi – ty jesteś lepsza niż ja. Ja nie mogę...

Urwała i nie powiedziała nic więcej. Ale objęły się jeszcze raz w ostatnim uścisku.

Rozdział V

OSTATNI KONFLIKT

W drugim tygodniu września Madzia siedziała znowu w samotnym pokoju, walcząc z dawnymi wrogimi cieniami, co wciąż padały i podnosiły się z martwych. Było już po północy, a ulewny deszcz walił mocno w szyby gnany szalejącym, rozjęczanym wiatrem. Bowiem następnego dnia po wizycie Lucy pogoda zmieniła się nagle: minął upał i posucha, a przyszły zimne, zmienne wiatry, na przemian z obfitymi deszczami. Nie pozwolono Lucy podjąć ryzyka zamierzonej podróży, póki pogoda się nie ustali. W górze rzeki deszcze padały nieustannie i nie można było dokończyć żniw. A teraz przez dwa ostatnie dni deszcz w niższym biegu rzeki padał bez przerwy; starzy ludzie potrząsali głowami i mówili, jak to było sześćdziesiąt lat temu, kiedy podobna pogoda, gdzieś koło 22 września, doprowadziła do takiej powodzi, że most został zerwany, a całe miasto ogromnie zniszczone. Lecz pokolenie młodsze, co widziało niejedną małą powódź, lekko przyjmowało te ponure wspomnienia i przepowiednie. Bob Jakin, który oczywiście skłonny był do optymizmu w związku ze swoim szczęściem, śmiał się, gdy matka żałowała, że wzięli dom nad rzeką, mówiąc, że inaczej nie mieliby przecież łodzi, które w przypadku powodzi są najbardziej przydatnym sprzętem, gdyż przecież trzeba będzie bardzo daleko jechać po jedzenie.

Lecz teraz wszyscy już spali w łóżkach – zarówno ci, pełni obaw, jak i tamci, beztroscy. Była nadzieja, że deszcz nieco ustanie nad ranem. Młodsi widzieli w swym życiu groźniejsze sytuacje przy nagłych odwilżach po opadach śnieżnych; w najgorszym wypadku brzegi zostaną przerwane w niższym biegu rzeki, gdzie przypływ uderza całą swoją siłą tak, że wylewające się wody mogą zrobić tylko drobne szkody i tylko najbiedniejsi poniosą straty, a o nich zadba przecież dobroczynność publiczna.

Wszyscy byli już w łóżkach, bo północ minęła: wszyscy, oprócz tych, co czuwali samotnie, jak Madzia. Siedziała w swojej małej bawialni wyglądającej na rzekę, przy jednej tylko świecy, która wszystko wokół pozostawiała w mroku oprócz leżącego na stole listu. Ten list, przyniesiony dzisiaj, był jednym z powodów, dla których siedziała jeszcze tak późno w noc – nie zdając sobie sprawy z upływających godzin – nie dbając o sen i odpoczynek; w mózgu jej wyryty był jeden tylko obraz odpoczynku – bardzo, bardzo dalekiego, z którego nie obudzi się już nigdy do ziemskiego życia, pełnego walk.

Na dwa dni przed otrzymaniem tego listu Madzia była na plebanii po raz ostatni. Ulewny deszcz i tak nie pozwoliłby jej chodzić do pracy, miała jednak inny powód. Doktor Kenn z początku słyszał tylko wzmianki o nowych plotkach i obmowach rzucanych na Madzię, lecz ostatnio zdał sobie z nich jasno sprawę, usłyszawszy od jednej ze swych owieczek poważny zarzut, jak to niedobrze, kiedy ktoś z uporem stara się przełamać zdanie i uczucia większości parafian. Pastor, mając w tej sprawie zupełnie czyste sumienie, chciał wytrwać mimo wszystko – wciąż wzdragał się przed ustąpieniem wobec opinii publicznej, wstrętnej i godnej pogardy. Wreszcie jednak ustąpił, zważywszy, że praca jego była specjalnie odpowiedzialna i musiał w niej unikać nawet pozoru zła – pozoru, który jest zawsze zależny od przeciętnego poziomu otaczających nas ludzi. Kiedy umysły te są prymitywne i nieokrzesane, wpływ owych „pozorów” rozszerza się wprost proporcjonalnie. A może groziło mu niebezpieczeństwo działania w uporze? Może obowiązkiem jego jest ustąpić? Ludzie sumienni widzą zawsze swój obowiązek w tym, co dla nich najbardziej bolesne, ale ustępstwo było zawsze przykre dla pastora. Postanowił więc, że musi poradzić Madzi, by na pewien czas wyjechała z St. Ogg’s, a trudne to zadanie wykonał najdelikatniej, jak mógł, mówiąc ogólnikowo, że jego wysiłki, by jej pomóc, są źródłem nieporozumienia między nim a parafianami i mogą sprawić, że jako duchowny będzie mniej pożyteczny. Prosił, by mu pozwoliła napisać do jego przyjaciela, również duchownego, który może będzie ją chciał przyjąć do swego domu jako guwernantkę. Jeśli zaś nie, z pewnością będzie wiedział o jakiejś pracy dla młodej osoby, której losami doktor Kenn bardzo się interesuje.

Biedna Madzia słuchała, a wargi jej drżały. Nie mogła wydobyć z siebie więcej, niż: „Dziękuję, bardzo będę wdzięczna” – i z nowym poczuciem osamotnienia wracała w strugach deszczu do domu. Musi pozostać samotnym wędrowcem; musi wejść pomiędzy nowe twarze, które ze zdumieniem będą stwierdzać, że dni nie przynoszą jej radości: trzeba zaczynać nowe życie, w którym będzie musiała zmuszać się do przyjmowania nowych wrażeń – a ona jest tak niewymownie, tak straszliwie zmęczona. Nie ma domu, nie ma pomocy, by nie zbłądziła: nawet ci, co się nad nią litują, zmuszeni są do surowości. Ale czy powinna narzekać? Czy powinna cofać się przed pokutą życia – przed jedyną możliwością, jaką ma, aby ująć ciężaru innym cierpiącym i zmienić nieszczęsną namiętność w nową siłę wyzbytej z egoizmu ludzkiej miłości? Przez cały następny dzień siedziała samotnie w pokoju. Chmury zaciemniały okno, a deszcz walił w szyby – Madzia myślała o tej przyszłości i walczyła o wytrwanie – boć przecież biedna Madzia nigdy nie mogła zdobyć dla siebie spokoju inaczej jak przez walkę.

Ale trzeciego dnia – tego dnia, w którym tak długo nie kładła się do łóżka – przyszedł list, który leżał teraz przed nią na stole.

List był od Stefana. Wrócił z Holandii, był znowu w Mudport, choć nie wiedział o tym żaden z mieszkających tam jego znajomych. List przesłał stamtąd do kogoś w St. Ogg’s, komu dowierzał. Od początku do końca list ten był namiętnym krzykiem wyrzutu – wołaniem przeciwko niepotrzebnej ofierze jego i jej samej, przeciwko temu wypaczonemu pojęciu dobra, które kazało jej zniszczyć wszystkie jego nadzieje wyłącznie w imię pojęcia dobra, a nie dla jakiejś konkretnej przyczyny. Jego nadzieje – jego, którego przecież kocha i który kocha ją tą jedyną, przemożną miłością, która równa się ubóstwieniu, której mężczyzna nie może dać kobiecie więcej niż jeden raz w życiu!

Pisali mi, że masz wyjść za Kenna. Jakbym mógł w to uwierzyć! Może i tobie opowiadali o mnie podobne bajki! Może ci mówili, że „podróżowałem”! Moje ciało było włóczone gdzieś tam, ale ja nigdy nie odszedłem z tego strasznego miejsca, gdzie mnie zostawiłaś, gdzie się ocknąłem z odrętwienia bezradnego gniewu, by zobaczyć, że ty odeszłaś!

Madziu! Czyj ból równa się mojemu? Czyja krzywda podobna jest mojej? Któż oprócz mnie otrzymał kiedyś to długie spojrzenie miłości, które wypaliło się w mojej duszy tak, że żaden inny obraz nie może w niej zamieszkać! Madziu! Przywołaj mnie do siebie! Przywołaj mnie do życia i dobroci! I jedno, i drugie jest mi teraz niedostępne! Nie mam żadnych dążeń – wszystko mi zobojętniało. Te dwa miesiące pogłębiły tylko przekonanie, że życie bez ciebie nie ma dla mnie wartości. Napisz mi jedno słowo – powiedz „wróć”. W dwa dni będę przy tobie. Madziu, czyś zapomniała, co to znaczy być razem? Być na odległość spojrzenia – w zasięgu naszych głosów?

Kiedy Madzia przeczytała ten list po raz pierwszy, czuła, jakby prawdziwe kuszenie teraz się dopiero zaczęło. Przy wejściu do chłodnej, ciemnej jaskini odwracamy się od światła ze świeżą odwagą, lecz jak postąpimy, gdy zaszedłszy już daleko w wilgotne ciemności, słabi i zmęczeni, zobaczymy nagle nad sobą niespodziewane przejście, za którym zaprasza nas życiodajne światło dnia? Tak mocne są naturalne pragnienia, by się wydostać z ucisku cierpienia, że łatwo zapominamy o innych, dalekich celach – dopóki nie uciekniemy od bólu.

Przez godziny całe wydawało się Madzi, że daremna jej walka. Przez godziny całe obraz Stefana czekającego na jedno słowo, które go do niej przywiedzie, przesłaniał jej wszystkie inne myśli, jakie usiłowała zebrać na pomoc. Nie czytała tego listu, słyszała, jak mówi go Stefan, a głos jego wstrząsnął nią z dawną dziwną siłą. Cały poprzedni dzień myślała o samotnej przyszłości, o tym, jak będzie musiała nieść swój ciężar żalu za winy, podtrzymywana jedynie niezachwianą wiarą. A tutaj – tuż – wystarczy tylko ręką sięgnąć – napraszająca się z całą siłą żądania była inna przyszłość, gdzie gorzka wytrwałość i wysiłek mogą być zastąpione cudownie i łatwo zdaniem się na cudzą, miłości pełną siłę. Lecz nie obietnica radości w miejsce smutku była najgroźniejszą dla Madzi pokusą. Były nią słowa męki Stefana, zwątpienie w słuszność własnej decyzji – to wszystko wstrząsnęło jej postanowieniem i sprawiło, że zerwała się raz z krzesła, by sięgnąć po pióro i napisać „wróć”.

Lecz cofnęła się natychmiast: świadomość, że zdradza dawną swoją osobowość z okresu, kiedy była tak mocna i widziała tak jasno, gdzie leży słuszność, naszła na nią jak błysk świadomego poniżenia. Nie – musi czekać. Musi się modlić. Światło, które ją opuściło, wróci. Znowu będzie czuła to, co czuła wtedy, kiedy uciekała pod wpływem bodźca mocniejszego niż śmiertelne cierpienie, mocniejszego niż miłość. Będzie czuła znowu to, co wtedy, kiedy stała koło niej Lucy, kiedy list Filipa poruszył w niej każde włókno, które ją wiązało z tamtą cichą przeszłością.

Siedziała bardzo spokojnie głęboko w noc: nie miała najmniejszej chęci, by zmienić pozycję; brakło jej nawet siły na prostą czynność, jaką jest pacierz. Czekała tylko na światło, które wróci na pewno. Przyszło razem ze wspomnieniem, że każda namiętność musi wreszcie wygasnąć: wróciła przeszłość, a wraz z nią źródło litości pełnej samowyrzeczenia, źródło uczucia, wierności i siły. Słowa zaznaczone na wieki spokojną ręką w małej, starej książeczce, słowa, których się dawno nauczyła na pamięć, wypłynęły na jej usta w cichym szepcie, zagłuszonym głośnymi uderzeniami deszczu w szyby okienne i jękami, i rykiem wichru. „Przyjąłem, przyjąłem krzyż z Twej ręki; będę go dźwigał aż do śmierci, jakeś go na mnie włożył”.

Lecz szybko napłynęły i inne słowa, które tylko w szlochu mogły z ust wypłynąć: „Przebacz mi, Stefanie!... To minie! Wrócisz do niej”.

Ujęła list i potrzymała go nad świecą, a potem pozwoliła mu się dopalić w kominku. Jutro napisze do Stefana ostatnie słowa pożegnania.

„Będę go dźwigał i dźwigał aż do śmierci...”

„Ale jak długo jeszcze trzeba będzie czekać na tę śmierć? Taka jestem młoda, taka zdrowa. Skąd znajdę siłę i wytrwałość? Czyż mam walczyć, upadać i żałować znowu? Czy życie szykuje dla mnie jeszcze inne próby, równie ciężkie?”

Z tym okrzykiem rozpaczy Madzia upadła na kolana przy stole i zakryła wykrzywioną cierpieniem twarz. Dusza jej wybiegła ku Niewidzialnemu Miłosierdziu, które jej nie opuści aż do śmierci. Z pewnością nauczyła się czegoś dzięki tej wielkiej próbie. A teraz musi się uczyć tajemnic ludzkiej dobroci i wytrwałości, o których nie mogą wiedzieć ci, którzy mniej niż oni błądzili. O Boże! jeśli życie moje ma być długie, pozwól mi żyć tak, bym była błogosławieństwem i pocieszeniem!

W tej chwili Madzia odniosła dziwne wrażenie, że pod kolanami i stopami poczuła nagle coś zimnego. Na podłodze była woda. Porwała się na nogi: strumień wody wypływał spod drzwi prowadzących na korytarz. Ani na chwilę nie zdziwiła się – wiedziała, że to powódź.

Huragan wrażeń, jakie przeżyła przez ostatnich dwanaście godzin, zostawił w niej teraz wielki spokój. Nie krzycząc wcale, pobiegła ze świecą na górę do sypialni Boba Jakina. Drzwi były otwarte – weszła i potrząsnęła go za ramię.

– Bob, powódź! Woda wpływa już do domu. Chodźmy zobaczyć, czy można zabezpieczyć łodzie.

Zapaliła jego świecę, podczas gdy żona Boba, porwawszy dziecko w ramiona, zaczęła krzyczeć, potem zaś Madzia pobiegła na dół, by sprawdzić, czy woda szybko się podnosi. Z drzwi prowadzących na schody schodziło się po jednym stopniu w dół do następnego pokoju i Madzia zobaczyła, że woda zalewa już ten stopień. Kiedy tak patrzyła, coś zwaliło się ze strasznym trzaskiem na okno i wrzuciło do wnętrza oprawne w ołów szybki i starą drewnianą ramę okienną, rozbitą w drzazgi – za tym czymś do wnętrza lunęła woda.

– To łódź! – krzyknęła Madzia. – Bob, schodź na dół!

I bez odrobiny lęku zanurzyła się w wodzie, która szybko podnosiła się aż do jej kolan; w migotliwym świetle postawionej na schodach świecy weszła na parapet okienny i wpełzła do łodzi, która dziobem tkwiła w oknie. Bob zbiegł natychmiast, bez butów i skarpetek, ale z latarnią w ręku.

– No, są obydwie... obydwie łodzie – mówił Bob, włażąc do tej, w której siedziała Madzia. – Wiązania cudem się nie urwały i cumy też.

Podniecony przejściem do drugiej łodzi, rozwiązywaniem jej i chwytaniem wioseł, Bob wcale nie przejmował się niebezpieczeństwem, w jakim znajdowała się Madzia. Nie zwykliśmy się lękać o nieulęknionych, kiedy są naszymi towarzyszami w trudnych chwilach. Bob zaś był cały pochłonięty myślą, jak też zabezpieczyć tych bezbronnych, których pozostawił wewnątrz. Fakt, że Madzia nie spała, obudziła go i pierwsza zabrała się do roboty, wywołał w umyśle Boba mgliste wrażenie, że to ona będzie mu pomagała chronić innych, a sama wcale nie potrzebuje być chroniona. Madzia schwytała wreszcie wiosło i odepchnęła się, chcąc wyswobodzić łódź z wiszącej na niej ramy okiennej.

– Woda się szybko podnosi – mówił Bob. – Niedługo dojdzie do górnych pokoi – dom stoi tak nisko. Bardziej mi się widzi wziąć Prissy, matkę i dziecko do łodzi, jeśli dam radę, i spuścić się na wodę – ten stary dom nie jest bezpieczny. A jeśli puszczę łódź... ale panienka! – krzyknął, oświetlając nagle latarką Madzię, która stała w deszczu z wiosłem w ręku, a czarne jej włosy spływały na plecy.

Madzia nie miała czasu odpowiedzieć, bo nowa fala przypływu przeleciała wzdłuż linii domów i wypchnęła obie łodzie na szersze wody z siłą, która wyrwała je z przybrzeżnego prądu rzeki.

W pierwszej chwili Madzia nie myślała o niczym, nie czuła niczego – wydawało jej się, że nagle odeszła od życia, którego tak się bała: przeżyła śmierć, lecz bez śmiertelnej agonii – i oto znalazła się sama w ciemnościach z Bogiem.

Wszystko to było tak nagłe, takie do snu podobne, że zerwały się nici normalnych skojarzeń; Madzia opadła na ławkę, trzymając mechanicznie wiosło i przez dłuższą chwilę nie zdawała sobie sprawy, gdzie się znajduje. Pierwsza rzecz, która zbudziła ją do świadomości, to ustanie deszczu. Zauważyła też, że ciemności przedziela słabiutkie światło, oddzielające ponurą czerń na górze od bezmiaru wód w dole. Płynęła na fali powodzi – tego strasznego dopustu bożego, o którym zwykł opowiadać ojciec – żywiołu, który był senną zmorą jej dziecinnych snów. Z tą myślą stanął jej przed oczyma obraz starego domu – i Tomka, i matki – zawsze słuchali razem tych opowiadań.

– O Boże, gdzie jestem? Którędy droga do domu? – krzyknęła w mgliste pustkowie.

Co się dzieje z nimi we młynie? Przecież powódź kiedyś prawie zburzyła młyn. Mogą być w niebezpieczeństwie, w nieszczęściu! Matka i brat – samotni, bez pomocy! Prężyła się pod uciskającym ciężarem tej myśli. Madzia widziała, jak te ukochane twarze wyglądają pomocy w ciemnościach i nie znajdują nikogo.

Płynęła teraz po spokojnej wodzie, pewno po zalanych polach. Nie miała poczucia bezpośredniego niebezpieczeństwa, które mogłoby zdusić wytężoną myśl o dawnym domu. Oczy jej wpatrywały się z wysiłkiem w mroczną zasłonę, by zobaczyć coś wokół – choćby najmniejszy ślad miejsca, na którym skupiał się cały jej niepokój.

Och, jak to dobrze, że rozszerza się horyzont złowieszczych wód, że powoli podnosi się pułap chmur, powoli zarysowuje się czerń przedmiotów nad lustrzaną ciemnością. Tak, musi być gdzieś na polach, tam są czubki drzew przerastających żywopłot. W której stronie jest rzeka? Patrząc za siebie, widziała linię czarnych drzew – przed sobą nie widziała nic. A więc rzeka jest przed nią. Chwyciła wiosło i zaczęła wiosłować naprzód z całą energią budzącej się nadziei. Zdawało jej się, że nadchodzi świt coraz szybciej teraz, kiedy zaczęła coś robić. Mogła dostrzec biedne, nieme zwierzęta stłoczone żałośnie na wzgórzu, gdzie szukały schronienia. W coraz to jaśniejszym świetle ranka próbowała na zmianę to wiosłować, to płynąć na pych – oblepiało ją mokre ubranie, a wiatr plątał jej rozpuszczone włosy, lecz nie odczuwała żadnych wrażeń fizycznych – oprócz poczucia siły, wzmacnianej ogromnym podnieceniem. Razem z myślą o niebezpieczeństwie i możliwości ratunku dla tych najdroższych istot tam, w starym jej domu, łączyły się niesprecyzowane myśli o pojednaniu z bratem, jakaż bowiem kłótnia, jaka surowość, jaka wzajemna niewiara może się ostać w obliczu tak strasznej klęski, kiedy odrzuca się wszelkie sztuczne maski i zasłony, a wszystkich nas zrównują zwykłe, ludzkie potrzeby. Madzia czuła to mgliście – ogarniała ją znowu wielka miłość do brata, która odepchnąwszy wszelkie ostatnie wrażenia ciężkiej, okrutnej urazy i niezrozumienia, zostawiła tylko głębokie, niewzruszone, skryte wspomnienia dawnej jedności siostry i brata.

Lecz teraz, daleko przed sobą, Madzia dostrzegła jakąś ciemną masę, a bliżej mogła już zobaczyć nurt rzeki. Ta ciemna masa to musi być... tak, to jest St. Ogg’s. Ach, teraz już wie, gdzie patrzeć, by dostrzec pierwsze ślady tak dobrze znanych drzew... szarych wierzb, żółkniejących teraz kasztanów... a nad nimi stary dach! Ale nie mogła jeszcze rozróżnić żadnych kolorów, żadnych kształtów; wszystko rysowało się niewyraźnie, za mgłą. Coraz więcej czuła w sobie energii, która chciała wyładować się w wysiłku, jakby życie Madzi było jakimś zbiornikiem siły, która musi zostać zużyta w tej właśnie godzinie, bo nie będzie już potrzebna w przyszłości.

Musi wprowadzić łódź w prąd rzeki, bo inaczej nie zdoła minąć Ripple i zbliżyć się do domu – ta myśl zaświtała jej w głowie, kiedy coraz żywiej zaczęła sobie wyobrażać, jak wygląda teraz wszystko wokół starego domu. Ale oczywiście może ją wtedy znieść daleko w dół rzeki i pewno nie będzie potrafiła wydostać się z nurtu. Po raz pierwszy zaczęło się w niej budzić wyraźne poczucie niebezpieczeństwa, lecz nie było wyboru, nie było czasu na wahania i Madzia wpłynęła w nurt rzeki. Płynęła teraz szybko, bez wysiłku. Odległość się zmniejszała, wokół jaśniało coraz bardziej i Madzia wyraźniej zaczęła dostrzegać coś, co, jak wiedziała, musi być drzewami i dachami – tak, była już niedaleko od rwącego, mętnego prądu, który musi być zmienioną dziwnie Ripple.

Wielki Boże! Zbita, płynąca masa może przecież, mijając, uderzyć w jej łódź i sprawić, że zginie za wcześnie. Cóż to jest?

Po raz pierwszy serce Madzi zaczęło trzepotać w skurczu strachu. Siedziała bezradnie, nie bardzo zdając sobie sprawę, że ją woda znosi, w napięciu oczekując uderzenia. Lecz przerażenie było chwilowe, niebezpieczeństwo minęło przed zbliżającymi się składami St. Ogg’s. Wobec tego musiała minąć ujście Ripple. Teraz trzeba wykorzystać wszystkie umiejętności i siły, by opanować łódź i, jeśli to możliwe, wydostać się z prądu. Z daleka widziała, że most jest zwalony – w dali, na zalanych wodą polach, sterczały maszty statku zerwanego z cum. Lecz nie mogła dostrzec żadnej łodzi na rzece – te wszystkie, które się dało pochwycić, zajęte były na zalanych ulicach.

Podjąwszy decyzję, Madzia chwyciła za wiosło i stanęła w łodzi, próbując płynąć na pych. Lecz teraz fala odpływu przyśpieszyła bieg rzeki i łódź została zniesiona aż za most. Madzia słyszała krzyki z okien wychodzących na rzekę, jakby wołali ją jacyś ludzie. Dopiero kiedy dopłynęła do Tofton prawie, udało jej się wydostać łódź z prądu. Potem, rzuciwszy jedno tęskne spojrzenie na dom wuja Deane’a, który leżał dalej, w dole rzeki, wzięła się do obu wioseł i wiosłowała z całą siłą, poprzez zalane pola z powrotem do młyna. Zaczynały się teraz budzić kolory, a kiedy zbliżała się do pól Dorlcote, mogła rozróżnić barwę drzew – daleko na prawo widziała stare szkockie jodły i domowe kasztany – och, jak głęboko pogrążone były w wodzie, głębiej niż drzewa po tej stronie wzgórza. A dach młyna? Gdzież jest dach? Te ciężkie szczątki, gnające w dół Ripple, cóż to było? Ale to nie dom – dom stał mocno, zatopiony do pierwszego piętra, lecz jeszcze cały, a może zawalony od strony młyna?

Dysząc radością, że jest tu wreszcie – radością, która przesłaniała wszelki smutek – Madzia podpłynęła do frontu. Z początku nie słyszała żadnego dźwięku, nie dostrzegła żadnego ruchu. Znajdowała się na wysokości okien pierwszego piętra. Zawołała donośnym, rozdzierającym głosem:

– Tomku, gdzie jesteś? Mamo, gdzie jesteś? Tu Madzia!

I zaraz, ze środkowego okna na poddaszu, usłyszała głos Tomka:

– Kto tam? Czy macie łódź?

– To ja, Tomku – Madzia. Gdzie jest mama?

– Nie ma jej, pojechała przedwczoraj do Garum. Zejdę do niższego okna.

– Sama, Madziu? – zapytał Tomek głosem głębokiego zdumienia, otwierając środkowe okno na tym samym poziomie co łódź.

– Tak, Tomku. Bóg się mną opiekował, żebym mogła dopłynąć do ciebie. Wchodź szybko. Nie ma więcej nikogo?

– Nie – odparł Tomek, wchodząc do łodzi. – Boję się, że parobek utonął... musiało go znieść w dół Ripple, kiedy runęła część młyna; zwaliły się kamienie i belki. Krzyczałem i krzyczałem, ale nie było odpowiedzi. Daj mi wiosła, Madziu.

Dopiero gdy Tomek się odepchnął i znaleźli się znowu na szerokich wodach – twarzą w twarz z Madzią – dopiero wtedy zrozumiał w pełni, co się stało. Owładnęło nim to z przemożną siłą, objawiając mu głębie życia, które leżały poza jego możliwościami poznania, a on wyobrażał sobie wszystko tak jasno i prosto. Nie był w stanie nawet o nic pytać. Siedzieli w milczeniu, patrząc na siebie: z Madzinej zmęczonej, udręczonej twarzy spoglądały oczy pełne intensywnego życia – Tomek był blady od grozy i upokorzenia. Umysł pracował gorączkowo, choć usta milczały, i choć Tomek nie mógł pytać, odgadnął historię cudownego, z boską pomocą dokonanego dzieła. Wreszcie jednak mgła przesłoniła szaroniebieskie oczy i wargi znalazły słowo, które mogły wymówić: stare, dziecinne:

– Madzinku!

Madzia odpowiedziała tylko długim, głębokim szlochem tajemniczego zadziwiającego szczęścia, które jest jedno z bólem.

– Pojedziemy do Lucy, Tomku – odezwała się, gdy tylko mogła mówić. – Sprawdzimy, czy jest bezpieczna, a potem możemy pomóc innym.

Tomek wiosłował z nieustającą energią i o wiele większą szybkością niż biedna Madzia. Wkrótce łódź znalazła się znowu w nurcie rzeki – niedługo będą w Tofton.

– Park House stoi wysoko nad poziomem wody – powiedziała Madzia. – Może zabrali tam Lucy?

Nic już nie mówili więcej. Rzeka niosła ku nim nowe niebezpieczeństwo. Jakieś drewniane urządzenia oderwały się od nabrzeża i ogromne ich części płynęły teraz z nurtem rzeki. Słońce już wstawało i szeroka pustka wody rozpościerała się wokół nich straszliwie wyraźnie. Straszliwie wyraźnie widać było pędzące ku nim groźne masy drzewa. Jakaś gromada ludzi, którzy wiosłowali z trudem popod domami Tofton, spostrzegła niebezpieczeństwo i krzyczała:

– Wydostańcie się z prądu!

Lecz na to trzeba było czasu, a Tomek patrząc przed siebie, widział pędzącą ku nim śmierć. Wielkie części, zbite razem w zgubnym kłębowisku, waliły w dół całą szerokością nurtu.

– Idzie już, Madziu – powiedział Tomek głębokim, ochrypłym głosem, rzucając wiosła i chwytając ją w ramiona.

W następnej chwili łódź zniknęła z powierzchni – a ogromne masy drzewa pędziły dalej w straszliwym triumfie.

Lecz wkrótce wynurzył się kil łodzi – czarna cętka na złotej wodzie.

Łódź wynurzyła się, lecz brat i siostra poszli na dno w uścisku, który nie miał się nigdy rozłączyć, przeżywając w jednym szczytowym momencie dni, kiedy z miłością splatali małe swe paluszki i wspólnie biegali po łąkach, pełnych stokroci.

ZAKOŃCZENIE

Natura naprawia poczynione przez siebie spustoszenia – naprawia je słońcem i ludzkim trudem. Pięć lat później niełatwo było znaleźć na powierzchni ziemi ślady zniszczeń wywołanych powodzią. Pięć jesieni przyniosło bogate sterty zbóż, co wynurzały się w grubych kopcach spomiędzy dalekich żywopłotów. Składy i nabrzeża Flossy znów kipiały życiem, rozbrzmiewały wesołymi głosami, a wyładunki i załadunki zapowiadały się jak najlepiej.

I każdy mężczyzna, i kobieta, o których była mowa w tej opowieści, żyli jeszcze – oprócz tych, których koniec znamy.

Natura naprawia poczynione przez siebie spustoszenia – lecz nie wszystkie. Wyrwane z korzeniami drzewa nie wrastają z powrotem w ziemię – rozdarte pagórki nie łączą się nigdy. Jeśli coś na nich wyrasta, to już nie te same drzewa, co poprzednio, a pagórki pod zielonym płaszczem noszą ślady dawnego rozdarcia. Dla oczu, które znały przeszłość, nie może być pełnej naprawy.

Młyn Dorlcote został odbudowany. A cmentarz Dorlcote – gdzie po powodzi znaleziono na murowanym grobie znanego nam ojca kamień nagrobny leżący w poprzek – przywrócony został do dawnego i właściwego spokoju i porządku wśród traw.

Koło murowanego grobu wzniesiono inny zaraz po powodzi, dla dwóch ciał, znalezionych w mocnym uścisku. Przychodzili tu w różnych chwilach dwaj mężczyźni, których najgłębsza radość i najgłębszy ból w tym tu właśnie grobie spoczywał.

Jeden z nich odwiedził grób później ze słodką twarzyczką u boku – lecz to było dopiero po latach.

Drugi zawsze przychodził samotnie. Wiernymi jego towarzyszami były drzewa w Czerwonej Dolinie, nad którymi dotąd unosiła się jego pogrzebana radość – niby nawiedzający to miejsce duch.

Na grobowcu wyryto imiona Tomka i Madzi Tulliver, a pod nimi słowa:

„I w śmierci swojej nie są rozłączeni”.

POSŁOWIE

Maria Anna Evans (znana później pod pseudonimem George Eliot) urodziła się w 1819 roku. Ojciec jej był rządcą majątku Arbury w Warwickshire. Żonaty był dwukrotnie – z pierwszego małżeństwa miał dwoje dzieci, z drugiego troje – Christianę, Izaaka i Marię Annę.

Mieszkali w dużym, wygodnym, ceglanym domu zwanym Griff House. Wokół ciągnęły się łąki, nieco dalej leżał okrągły staw, dalej zaczynały się lasy. Po łąkach i nad przecinającym je kanałem biegała mała, brzydka dziewczynka o dużych, wyrazistych oczach. Nierozłącznym towarzyszem jej zabaw był starszy brat, Izaak, rozsądny, chłodny chłopiec, całkowicie pozbawiony wyobraźni. Dziewczynka kochała go bardzo – był dla niej źródłem wszelkiej wiedzy, ostateczną wyrocznią i najwyższym autorytetem. Dzieci wychowywały się w purytańskim domu, w purytańskich zasadach, wśród purytańskiego otoczenia. Nietrudno nam w nich rozpoznać Madzię i Tomka Tulliver.

Lata szczęśliwego dzieciństwa skończyły się jednak szybko. Matka Marii Anny umarła, Chrissey wyszła za mąż. Piętnastoletnia dziewczyna musiała rzucić szkołę i prowadzić dom ojcu i bratu. Zaczął się ciężki okres wyrzeczeń, dławienia marzeń o innym, pełniejszym życiu, okres szukania pociechy w religii, w Naśladowaniu Chrystusa Tomasza a Kempis. Dobrze poznaliśmy ten okres, czytając księgę Upadek.

Kiedy Maria Anna miała dwadzieścia dwa lata, Izaak ożenił się i przejął po ojcu zarówno rządcostwo majątku Arbury, jak i Griff House. Robert Evans z córką przeniósł się wówczas do Coventry. Było to małe miasteczko, ale znajomości, jakie w nim młoda dziewczyna zawarła, mocno zaważyły na całym jej życiu. W Coventry mieszkał bowiem Karol Bray, autor Filozofii konieczności, człowiek o szerokich horyzontach, dużej wiedzy i oczytaniu. Szwagrem jego był Karol Hennel, również filozof, autor rozprawy pod tytułem Inquiry Concerning the Origin of Christianity. Pod wpływem ich obu oraz żony Karola Braya, Sary, kształtował się światopogląd Marii Evans. Oni podsuwali jej lekturę, odbywali z nią długie dyskusje, oni wreszcie wprowadzili ją między swoich londyńskich przyjaciół, jak John Chapman czy Herbert Spencer. Jak na kobietę w owych czasach, była nieprzeciętnie wykształcona i oczytana, a jej głęboka inteligencja i logiczny, chłodny sposób myślenia robiły wielkie wrażenie na dyskutantach. Szybko wyrobiła sobie pozycję w intelektualnym środowisku nie tylko Coventry, ale nawet i Londynu. Interesowała się głównie filozofią, a w szczególności etyką – zagadnienia stosunków między ludźmi były i później centralnym punktem jej zainteresowań i twórczości.

Właśnie poszukiwania filozoficzne doprowadziły ją do pierwszego wielkiego konfliktu z rodziną – bowiem Maria Evans przestała wierzyć, a będąc niezwykle konsekwentną i wewnętrznie uczciwą, postanowiła przestać chodzić z ojcem do kościoła. Zarówno ojciec, jak i brat zagrozili jej zerwaniem. Z początku buntowała się przeciwko temu – chciała wyjechać od ojca i rozpocząć samodzielne życie, ale po krótkim pobycie u brata w Griff House i po długich namowach ojca uczucie i przywiązanie do rodziny wzięło w niej górę i młoda kobieta zgodziła się na kompromis. Było to jednak ostatnie jej wyrzeczenie przez wzgląd na purytańskie przekonania rodziny.

W 1849 roku ojciec jej umarł, a wówczas Maria Evans wyjechała do Londynu, zaproszona tam przez Chapmana do współpracy przy redagowaniu pisma „Westminster Review”. W domu Chapmanów, gdzie zamieszkała, poznała wielu interesujących ludzi – nazwiska niektórych z nich już wówczas były głośne, a więc: Dickensa, Froude’a, J. S. Milla. Zaprzyjaźniła się też bardzo ze Spencerem – tak bardzo, że przyjaciele jej oczekiwali właściwie na wiadomość o zaręczynach. Do zaręczyn jednak nie doszło – natomiast wpływ poglądów filozoficznych i etycznych Spencera oraz jego podejście do zagadnień edukacji zaznaczyły się w całej twórczości Marii Evans.

Właśnie dzięki Herbertowi Spencerowi poznała przyszłego towarzysza swojego życia, George’a Lewesa. Był to człowiek inteligentny, żywy, błyskotliwy, wydawał wówczas pierwszy w Anglii tygodnik krytycznoliteracki. Ożeniony nieszczęśliwie żył samotnie, łożąc na utrzymanie żony i własnych dzieci oraz pomagając jej utrzymać dzieci, które miała z Thorntonem Huntem, synem Leigh Hunta, a które nosiły nazwisko Lewes. Maria Evans zakochała się w nim głęboko. Nie była już kobietą pierwszej młodości, miała trzydzieści parę lat i własne, mocno ugruntowane przekonania, lecz decyzja życia z Lewesem bez ślubu nie przyszła jej łatwo. Choć wyrzekła się całkowicie teologii purytańskiej, choć uformowała sobie własne, radykalne poglądy w zakresie filozofii i etyki, jednak tkwiły w niej zakorzenione głęboko zasady purytańskiej moralności, duma rodzinna, poczucie własnej „respectability” – wszystkie te cechy, którymi tak hojnie obdarzała bohaterów swych powieści. Jednak miłość i pragnienie wzajemnej miłości wzięły w niej górę i w 1854 roku wyjechała z George’em Lewesem za granicę. Po powrocie do Anglii, od czasu gdy zamieszkali wspólnie w Richmond, prosiła przyjaciół, by nazywali ją panią Lewes.

Był to szczęśliwy okres w jej życiu – miała kochającego człowieka przy boku, miły dom, którego nie omijali najbliżsi przyjaciele, serdeczne stosunki z dziećmi Lewesa – chłopcy nazywali ją „matką” – jednym słowem wszystko, za czym dotąd tęskniła. Chciała jednak pracować, nie tylko po to, by zarobić na chleb, ale i po to, by się wypowiedzieć, dać ujście swojej ambicji, by, na koniec, nie pozbawiać się przyjemności, jaką była dla niej praca umysłowa. Dawno żywione zamierzenia oblekły się wreszcie w realny kształt i Maria Evans napisała pierwsze swe opowiadanie, Amos Barton, które ukazało się najpierw w „Blackwood Magazine”, a potem wraz z trzema innymi wydane zostało w książce pod tytułem Scenes of Clerical Lite. Opowiadania te natychmiast zwróciły na siebie uwagę takich pisarzy jak Dickens i Thackeray. Wydane były pod pseudonimem George Eliot, ponieważ w korespondencji z wydawcą, Blackwoodem, Lewes, na życzenie Marii Evans, oświadczył, że autorem ich jest młody duchowny. George – bo George Lewes, a Eliot, „bo to takie poręczne, łatwe do wymówienia słowo” – jak później tłumaczyła pisarka. Od tej pory wszystkie jej utwory podpisywane były tym nazwiskiem.

W 1859 roku, rok po opublikowaniu Scenes of Clerical Life, ukazała się pierwsza powieść George Eliot – Adam Bede. Dickens od razu domyślił się, że autorem książki była kobieta, lecz pisarka wciąż ukrywała się za swym męskim pseudonimem. Obstawała nawet przy tej tajemnicy tak uparcie, że zerwała starą przyjaźń z Chapmanem, który podejrzewał ją o autorstwo Adama Bede i nie zaprzeczał rozchodzącym się na ten temat pogłoskom.

Jedna tylko sprawa mąciła szczęście pisarki – brat jej, Izaak, zerwał z nią wszelkie stosunki od chwili, gdy zdecydowała się na pozamałżeński związek z George’em Lewesem. Uparty, zasadniczy przedstawiciel owego mieszczańskiego pojęcia „respectability”, które tak dobrze znała i rozumiała, nie mógł uznać siostry, która żyje „w grzechu”. Ustawicznie dręcząca świadomość, iż brat jej się wyrzekł, zatruwała życie pisarki i kazała jej wciąż wracać pamięcią do owych dawnych, szczęśliwych lat dzieciństwa w Griff, kiedy miłość Izaaka była celem wszelkich jej wysiłków, a on sam przedmiotem jej najwyższego uwielbienia. W roku 1860 ukazał się Młyn nad Flossą – powtórnie przeżyte dzieciństwo i lata młodości, powtórnie przeżyte największe, najgłębsze życiowe konflikty, lecz ścieniowane, stuszowane. „W tej książce – pisze George Eliot – wszystko jest o wiele gładsze niż w prawdziwym życiu”.

Niezależnie od swoich opinii o tej powieści krytycy stwierdzają zgodnie, że jest ona w twórczości George Eliot pozycją, którą należy traktować zupełnie oddzielnie. Chłodne, logiczne, czysto intelektualne pisarstwo zabarwiło się nagle najczystszym uczuciem; kategorie moralne zeszły niejako na drugi plan, a na pierwszym pojawiły się serdecznym ciepłem owiane wspomnienia, przeżycia i obrazy. Żadna postać kobieca w twórczości George Eliot nie była potraktowana z taką czułością jak Madzia, żadnej bohaterce nie wybaczyła pisarka tylu błędów, w żadną postać nie potrafiła wczuć się tak głęboko. Nic dziwnego – George Eliot rozumiała Madzię i motywy jej postępowania, rozumiała jej namiętną, żądną miłości naturę i dlatego potrafiła ją wytłumaczyć, obronić przed surową oceną czytelnika. Przecież Madzia, obarczona tyloma wadami, jest nam o wiele milsza i bliższa niż zimny, bezbłędny Tomek. Tę dziwaczność artystyczną – czy może prawdę życiową – potrafiła George Eliot tak znakomicie osadzić w żywo i sugestywnie zarysowanym tle małego angielskiego miasteczka, że wierzymy w Madzię bez zastrzeżeń. Nieczęsto można to powiedzieć o bohaterach George Eliot, lecz w tym wypadku naprawdę trudno nie wierzyć w kogoś, kto pochodzi, chociażby po kądzieli, od Dodsonów.

Umiejętność rysowania tła i osadzania opisywanego obrazu w czasie i przestrzeni oraz mocnego wiązania go z przeszłością historyczną nie jest wyjątkowa dla Młyna nad Flossą, lecz stanowi cechę całej twórczości George Eliot, cechę całkowicie dla angielskiego powieściopisarza nową. Weźmy na przykład parę zdań, za pomocą których opisuje St. Ogg’s:

... miasto, które powstało i rozwija się na tym samym obszarze między rzeką i niskim pagórkiem od czasów, kiedy legiony rzymskie odwróciły się od niego, opuszczając obóz na stoku wzgórza, a długowłosi królowie morza jechali w górę rzeki i chciwym dzikim wzrokiem wpatrywali się w żyzną ziemię. Jest to miasto „za pan brat z wiekam”. Przesuwa się tu czasami cień bohaterskiego króla saksońskiego, co chodzi, wspominając wypadki z czasów swej młodości i miłości, i napotyka jeszcze bardziej ponury cień strasznego duńskiego poganina, przebitego pośród własnych wojowników mieczem niewidocznego mściciela. Cień Duńczyka wstaje w jesienne wieczory jak biała mgła sponad kopca na wzgórzu i zawisa nad podwórcem starego dworzyszcza nad rzeką, w miejscu owego tajemniczego morderstwa, którego dokonano, nim jeszcze stary dwór został tu zbudowany. To Normanowie zaczęli wznosić tę wspaniałą budowlę, która, jak całe miasto, mówi o myślach i o dziełach licznych rozrastających się pokoleń;

oraz parę zdań z Ciężkich czasów Dickensa, kiedy to pisarz chce również, opisując miasto, nadać temu inne, symboliczne znaczenie:

...Było to miasto maszyn i wysokich kominów, z których nieskończone węże dymu kłębiły się ciągle i nieustannie, a nigdy rozplątać się nie mogły. Coketown posiadało czarny kanał i rzeczkę sposoczoną cuchnącą farbą; miało także olbrzymie budynki pełne okien; we wnętrzu tych budynków po całych dniach rozlegał się stuk i hałas: podnosił się i opadał monotonnie piston parowej maszyny, podobnej do głowy słonia cierpiącego na napady melancholii. Kilka wielkich ulic, podobnych do siebie jak dwie krople wody, przerzynało miasto wspólnie z kilkoma mniejszymi, także podobnymi do siebie.

Nie sposób nie zauważyć tu od razu różnicy podejścia do tematu – Dickens widzi przede wszystkim obraz; w tym obrazie bujna jego imaginacja dostrzeże za chwilę coś, od czego wyprowadzi akcję. George Eliot wprowadza do swego warsztatu twórczego zasady czysto intelektualne. Obraz, który opisuje, jest etapem historycznym. Ludzie, których opisuje, nie zrodzili się oderwanie w jej wyobraźni, ale są ogniwem w ogromnym łańcuchu pokoleń, uwarunkowanych rozwojem historycznym, społecznym, filozoficznym. Ich przekonania nie są pojęciem oderwanym, lecz wyrastają zarówno z tradycji, jak i warunków narzucanych przez teraźniejszość. Wszystko jest logiczne i konsekwentne. Przemiany psychologiczne i konflikty wewnętrzne człowieka mogą być akcją samą w sobie. Przypomnijmy sobie, w jaki sposób George Eliot stwierdza prosty fakt, że pan Glegg był skąpy:

Ten niewzruszony zwyczaj oszczędzania, jako cel sam w sobie, był w poprzednim pokoleniu cechą przedsiębiorczych ludzi interesu, którzy majątki swe robili wolno, tak jak pies gończy idzie po tropie lisa. Zwyczaj ten tworzył z nich „rasę” niemal niespotykaną w dzisiejszych czasach prędkiego zdobywania majątku, gdzie rozrzutność jedzie prawie na karku potrzeby i braku. W dawnych czasach rzadko zdobywało się „niezależność” bez odrobiny sknerstwa, jako warunku koniecznego; moglibyście spotkać tę cechę w każdym powiecie każdej prowincji, w połączeniu z tak różnorodnymi charakterami, jak różnorodne są owoce, z których można zrobić kwas. Prawdziwi Harpagonowie są zwykle ludźmi o specjalnych znamionach i wyjątkowych charakterach, wprost przeciwnie niż poczciwy płatnik podatków, który, raz sobie odmawiając z rzeczywistej konieczności, zachował później, nawet po odejściu od czynnej pracy, w wygodnym życiu, kiedy już miał skrzynki z winem i pnącza owocowe na ścianach domu – zwyczaj patrzenia na życie jako na proces umiejętnego przejadania własnych pieniędzy, tak, aby nie powstał w nich żaden widoczny wyłom. Ludzie ci równie szybko wyzbyliby się nowo oszacowanego przez poborcę luksusu w wypadku, gdyby mieli pięćset funtów czystego rocznego dochodu jak w wypadku, gdyby mieli pięćset funtów całego kapitału. Pan Glegg był jednym z takich właśnie ludzi...

Mówiąc, że George Eliot podporządkowała zasadom czysto intelektualnym zarówno budowę powieści, jak charakterystykę bohaterów i grup drugoplanowych, stanowiących tło społeczne (rzadkość w ówczesnej powieści) – nie sposób tu nie wspomnieć o czysto technicznej stronie jej pisarstwa – o stylu. George Eliot nigdy nie była wielką stylistką – pisała poprawnie, ale w prozie jej znać było rękę rzemieślnika. Natomiast rumieniec życia nadawał temu nijakiemu językowi dowcip oparty również na zasadach intelektu i erudycji. Stanowi on krańcową przeciwność ciepłego, nieco rubasznego śmiechu Dickensa – zdania chłodne i celne, po których przeczytaniu czytelnik nie śmieje się głośno, lecz stwierdza z uznaniem: „dobrze powiedziane”. Przypomnijmy sobie charakterystykę pastora Stellinga czy też znakomitą, pełną zjadliwej ironii krytykę ówczesnego systemu nauczania. Ironia! Tak, to w stosunku do George Eliot słowo o wiele bardziej właściwe niż dowcip.

Wyobraźnia nigdy nie była mocną stroną George Eliot, ale w pierwszych księgach Młyna wystarczały jej własne wspomnienia z lat dziecinnych. Wątek tworzyła nie wyobraźnia, lecz pamięć. Dlatego też te pierwsze księgi przemawiają do nas tak bezpośrednio i szczerze – nie ma w nich nic sztucznego, wykoncypowanego. Brak serdeczności ze strony matki, ogromna czułość ojca, ustawiczne pragnienie zdobycia sobie miłości brata, wspólne wyprawy na ryby czy na łąki – nawet opisy krajobrazu czy złowienia lina w okrągłym stawie to rzeczywiste wspomnienia z dzieciństwa George Eliot. Uwielbienie Madzi dla Waltera Scotta to również tylko wspomnienia z okresu, kiedy Maria Anna rozczytywała się w jego dziełach. Jedno tylko zmienia w tej książce – Madzia jest wprawdzie w młodości „brzydkim kaczątkiem”, ale zapowiada się ciekawie i wyrasta na bardzo piękną pannę. O własnej brzydocie nigdy George Eliot nie potrafiła zapomnieć. Walter Allen twierdzi nawet, że George Eliot umyślnie dręczyła wszystkie swoje piękne bohaterki, nie mogąc wybaczyć im ich urody.

Następne księgi – aż do piątej włącznie – są właściwie również jej własnymi wspomnieniami z okresu, kiedy to po śmierci matki prowadziła gospodarstwo choremu ojcu i bratu. Tak samo szukała pocieszenia w religii, tak samo próbowała nauczyć się pokory, zamknąć się i zdławić w zarodku własne talenty, wszelkie myśli o innej, ciekawszej przyszłości, o rozwinięciu skrzydeł. Dopiero w szóstej księdze zaczynamy odczuwać pewne niepokoje – powieść przestaje nas przekonywać, a zaczyna budzić wątpliwości.

Pierwsza z nich – to postać Stefana. Leslie Stephen nazwał go „fryzjerczykiem”, Swinburne – „kundlem”, wszyscy zaś zgadzają się, że choć pisarka z początku starała się wyraźnie przedstawić młodego człowieka w krytycznym świetle, jednak po pewnym czasie polubiła go i próbowała wprowadzić do jego charakterystyki pewne cechy, które mogłyby tego młodego człowieka usprawiedliwić. W sumie wyszła postać nieprzekonywająca, niekonsekwentna, papierowa.

Dalszy problem – to wątek. Razi nas jego nienaturalność i wymyślność. Wszystkie złe moce musiały się sprzęgnąć po to, by Madzia mogła stanąć przed wielkim problemem moralnym. A kiedy to się już dokonało, kiedy Madzia rozwiązała problem i podjęła decyzję, przychodzi jej z pomocą powódź, przekreślając wszelkie tej decyzji konsekwencje. „Jeśli ma się rzekę w powieści, powódź jest zawsze wielką pokusą” – powiada Walter Allen. George Eliot ulega tej pokusie i jednym wylewem wody zakończyła wszystkie konflikty, stworzone uprzednio z takim nakładem sił.

Trzeba jednak bezstronnie przyznać i tej części książki duże zalety artystyczne. Dowodem jest tu chociażby znakomity opis budzącego się u dwojga młodych ludzi pociągu fizycznego. Delikatny, drażliwy na owe czasy temat ujęty został po mistrzowsku – z pomocą przyszły tu pisarce nie tylko wielkie zdolności artystyczne, ale i znajomość psychologii ludzkiej.

Ubóstwo wyobraźni nie pozwalało pisarce odnosić sukcesów wtedy, gdy próbowała tematów mało sobie znanych lub starała się opisać obce sobie środowisko. Dlatego też nie przyniosła jej sławy wydana w 1863 roku powieść Romola, oparta na wydarzeniach historycznych w piętnastowiecznej Florencji. Jak powiada świetny krytyk angielski, lord David Cecil, florentczycy mówią tu i zachowują się jak mieszczanie z Warwickshire.

Silas Marner – to powieść wyróżniająca się spośród innych utworów George Eliot pięknym, kunsztownym, poetyckim językiem. Właściwie to pół powieść a pół bajka o starym tkaczu, który miłość złota zamienia na miłość dziecka o złotych włosach. Dalej, w 1866 roku, ukazuje się Feliks Holt, radykał, powieść, jak już z tytułu wynika, o założeniu społecznym. W 1872 roku Middlemarch ogólnie uznana za najwyższe osiągnięcie pisarskie tej autorki. Wreszcie, w 1876 roku, ostatnia powieść – Daniel Deronda – jeszcze jedna próba wyjścia z kręgu Warwickshire i osadzenia akcji w wielkim dworze, w Londynie i za granicą. I znowu próba ta kończy się niepowodzeniem.

Dwa lata po ukazaniu się Daniela Derondy umarł nagle George Lewes. Był to ciężki cios dla Marii Anny. Przeżyli ze sobą dwadzieścia cztery szczęśliwe lata, niezakłócone najmniejszymi zgrzytami. Lewes był idealnym księciem małżonkiem – nie tylko przyjacielem, ale najlepszym jej doradcą, krytykiem i obrońcą jej interesów. Pozostawiona sobie samej pisarka jest zupełnie bezradna; zamyka się w samotności, nikogo nie przyjmuje. Dwa lata później, ku ogromnemu zdumieniu i zaskoczeniu przyjaciół i znajomych, wychodzi nagle za mąż za dawnego ich przyjaciela, o dwadzieścia lat od niej młodszego Johna Waltera Crossa. Sześć miesięcy po ślubie umiera.

Trudno jest określić pisarstwo George Eliot w kilku słowach czy choćby na paru stronach – jest ono tak nieprzeciętne, że wszelkie próby wtłoczenia go w jakąś szufladkę nie mogą się udać – trzeba by w tym celu dokonywać zabiegów chirurgicznych i szufladkować oddzielnie poszczególne tego pisarstwa cechy. Krytyka angielska poradziła z tym sobie znakomicie, podzieliła bowiem historię powieści angielskiej na dwa okresy i nazwała George Eliot pierwszą współczesną powieściopisarką angielską. Wiele zresztą jest w tym podziale słuszności. Ujmując rzecz najogólniej, można by powiedzieć, że twórczością George Eliot rządzą prawa intelektu, a nie wyobraźni, że buduje ona swoje powieści na podstawach wiedzy psychologicznej, historycznej i filozoficznej, że tworzy swoich bohaterów jak delikatne jakieś i precyzyjne mechanizmy, opierając się na zasadach logiki i psychologii. Jej moralizatorstwo jest czasem nie do zniesienia, ale nie ma w nim nic przypadkowego – w jej twórczości wszystko jest z góry ułożone, służy jakiemuś celowi, prowadzi w wyznaczonym kierunku. Może dlatego właśnie jej książki wieją chłodem. Najmniej tego chłodu odczuwamy w Młynie nad Flossą, bo w tę książkę włożyła George Eliot niepospolicie dużo serca – autobiografia zresztą nasuwa najmniej możliwości do moralizatorstwa – niemniej i tutaj autorka musi postawić diagnozę każdej choroby, podkreślić każde skrzywienie, wyjaśnić czytelnikowi wszystko, co z takim pożytkiem mogłaby mu zostawić do domysłu. Jak skrzętny i pracowity ogrodnik wyrównuje wszystkie tak pieczołowicie wytyczone uprzednio ścieżki, wyrywa chwasty, przycina trawniki. W rezultacie znajdujemy się w pięknie utrzymanym parku o symetrycznych kształtach, gdzie jednak wielu z nas nie będzie czuło się dobrze i zatęskni za opuszczonym, dziko rosnącym ogrodem Dickensa, w którym wszystko przemawia do nas tak bezpośrednio. Lecz George Eliot, choć nie przemawia do nas żarem uczucia, lecz spokojnym głosem rozsądku, pozostanie zawsze wielką pisarką, której wiedzę, rzetelność i uczciwość mogą sobie stawiać za wzór liczne pokolenia pisarzy.

Anna Przedpełska-Trzeciakowska

PRZYPISY

[1] Wędrówka pielgrzyma – alegoryczna powieść Johna Bunyana (1628–1688).

[2] Alzacja – okręg w Londynie, który do końca XVII w. stanowił azyl dla przestępców (przyp. tłum.).

[3] Apollyon – król piekieł. Postać wprowadzona przez Bunyana do jego Wędrówki pielgrzyma.

[4] Popularny wyjątek z dramatu Douglas Johna Home’a.

[5] Kapitan Swing – było to fikcyjne nazwisko, którym w latach 1830–1833 (bunt chłopów) podpisywano listy do farmerów z pogróżkami, by nie stosowali w rolnictwie nowoczesnych metod, a zwłaszcza maszyn.

[6] Napoleon Bonaparte (przyp. tłum.).

[7] Tłumaczył ks. Al. Jełowicki, wyd. 1935 r. (przyp. tłum.).

[8] W 1829 r. Francis Henry Egerton, earl of Bridgewater, zostawił 8000 funtów dla autora najlepszego traktatu o sile, mądrości i dobroci Boga.

[9] Buckland – jeden ze zdobywców nagrody Francisa Egertona.

[10] Nut Brown Maid – znana XV-wieczna ballada angielska.

[11] Zofia Western – postać z Toma Jonesa Fieldinga.

...Miasteczko Middlemarch to jedna z najważniejszych pozycji w kanonie klasycznej literatury angielskiej. George Eliot, jedna z najbardziej nowoczesnych postaci epoki wiktoriańskiej, erudytka, okrzyknięta z powodu wyzwań, jakie rzuciła opinii publicznej – angielską George Sand, podniosła powieść do rangi dyskursu filozoficznego, a pasjonujący romans umiejscowiła w sferze społeczno-moralnej.

Dzieją się w Anglii lat 20. XIX wieku rzeczy ważne, a miasteczko Middlemarch, tak jak każde prowincjonalne miasteczko, jest tych wielkich przemian minisceną, toteż historia toczy się wraz z wątkiem romantycznym i kryminalnym. Losy miasteczka Middlemarch są historycznie i ekonomicznie splecione z losami okolicznej społeczności, mieszkańcami sąsiednich dworów i należących do nich farm.

Na tak szeroko zarysowanym tle maluje George Eliot losy głównych bohaterów: młodej, bogatej i szlachetnej Dorotei Brooke, która szuka godnego celu, by nadać sens swojemu życiu, oraz Tertiusa Lydgate’a, lekarza, który cel znalazł w pracy badawczej i praktyce medycznej, ale przeszkodą w jego realizacji staje się piękna kobieta. Oba te główne wątki mają liczne odgałęzienia, odnogi i boczne pędy, tyleż interesujące, co barwne i nasycone ciepłym humorem. Oglądamy cały złożony świat prowincjonalnej Anglii – mieszczan, kupców, lekarzy, prawników, a także farmerów, ba, nawet najemnych robotników rolnych, których zakończony około 1815 roku proces grodzenia otwartych pastwisk, uprzednio dostępnych każdemu, pozbawił możliwości pracy na własnej ziemi. Nie brak również przedstawicieli Kościoła i typowego dla ówczesnych zmian w hierarchii społecznej procesu przeobrażania się żarliwego kalwińskiego dysydenta w szacownego członka Kościoła anglikańskiego. Obrazu dopełnia piękna sceneria okolic Coventry, pełne nostalgicznej tęsknoty opisy krajobrazu środkowej Anglii, owego raju utraconego szczęśliwego dzieciństwa pisarki...

Tytuł oryginału: The Mill on the Floss

Copyright © 2022, MG

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw.

ISBN 978-83-7779-874-4

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Korekta: Dorota Ring

Skład książki: Jacek Antoniak

Konwersja eLitera

www.wydawnictwomg.pl

kontakt@wydawnictwomg.pl