Spis treści

Wstęp

Czym jest prokrastynacja?

Lenistwo a prokrastynacja

Lenistwo

Prokrastynacja

Kiedy prokrastynacja staje się problemem?

Różne podłoża prokrastynacji

Prokrastynacja – zaburzenia w samoregulacji

Samoregulacja w terapii Gestalt

Podsumowanie rozdziału

Skąd wziął się u ciebie problem prokrastynacji? Tropienie przyczyn

Przyczyny pierwszego typu (psychologiczne)

Myśli automatyczne i dysfunkcjonalne przekonania

Zbyt wysoka lub niska motywacja

Lęki

Niewłaściwa organizacja czasu

Niewspierająca percepcja czasu

Fantazjowanie

Przyczyny drugiego typu (biologiczne)

Mózg a prokrastynacja

Impulsywny lub flegmatyczny temperament

Organiczne podłoże prokrastynacji

ADHD (zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi)

ADD a prokrastynacja

Dysleksja

Zespół patologicznego unikania

Przyczyny trzeciego typu (zaburzenia i problemy psychiczne)

Rola środowiska rodzinnego

Depresja

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne

Zaburzenia osobowości

Traumatyczne doświadczenia

Perfekcjonizm

Niska samoocena

Podsumowanie rozdziału

Co odbiera ci prokrastynacja? Budowanie motywacji do zmiany

Jak uporać się z prokrastynacją? Techniki i porady

Przyczyny pierwszego typu (psychologiczne)

Myśli automatyczne i dysfunkcjonalne przekonania

Zbyt wysoka lub niska motywacja

Lęki

Niewłaściwa organizacja czasu

Niewspierająca koncepcja czasu

Fantazjowanie

Przyczyny drugiego typu (biologiczne)

Impulsywny lub flegmatyczny temperament

ADHD

Dysleksja

Zespół patologicznego unikania

Przyczyny trzeciego typu (zaburzenia i problemy psychiczne)

Psychoterapia – podróż przez swój świat wewnętrzny

Farmakologia – wsparcie w procesie terapeutycznym

Zacznij działać!

Bibliografia

Wstęp

Prokrastynacja to problem dość powszechny, co pokazują statystyki. Skoro trzymasz w rękach tę książkę, to prawdopodobnie dotyczy on również ciebie. O prokrastynacji napisano już wiele artykułów i poradników, proponuję ci nowe spojrzenie na ten temat. Jako psycholog i psychoterapeutka wierzę, że przed zabraniem się do działania warto zrozumieć, z jaką trudnością się mierzymy i skąd się ona bierze. Prokrastynację postrzegam jako objaw, a nie problem sam w sobie. Może ona wynikać z różnych czynników, które dobrze jest zidentyfikować. Dlaczego? Ponieważ pozwala to na adekwatniejsze dobranie narzędzi i metod do walki z nią.

Książka została skonstruowana tak, żeby pomóc ci zdiagnozować, co kryje się pod twoją prokrastynacją. Jej przyczyny podzieliłam na trzy grupy. W dalszej części poradnika odnoszę się do każdej z nich, przedstawiając polecane sposoby działania. Mam nadzieję, że takie podejście do tematu pozwoli ci skutecznie uporać się z nawykiem odwlekania, a co za tym idzie, pomoże spełniać twoje marzenia i czerpać większą satysfakcję z życia.

Na początek kilka porad dotyczących lektury:

Czytaj książkę po kolei – jest ona napisana tak, aby stopniowo wprowadzać cię w temat.

Postaraj się na bieżąco wykonywać proponowane ćwiczenia. Dobrze jest swoje myśli i refleksje zapisywać. Do pytań możesz jednak wracać, gdy pojawi ci się poczucie pustki w głowie. Oznacza to, że odpowiedź wymaga dłuższej refleksji.

Polecam podzielić czytanie książki na mniejsze partie. Zawiera ona wiele informacji, które dobrze przyswajać stopniowo. Możesz także zrobić pierwsze generalne czytanie, a potem wrócić do lektury i czytać poszczególne części, skupiając się wtedy na ćwiczeniach.

Książka, choć ma charakter poradnika, jest napisana tak, aby stać się twoim przewodnikiem, nakreślić kierunki działania i ścieżki możliwe do obrania. Nie znajdziesz w niej uniwersalnej metody na prokrastynację, ponieważ taka nie istnieje. Pomyśl o odwlekaniu jako problemie powiązanym z twoją historią i osobowością, a zatem unikatowym.

Rozdział 1

Czym jest prokrastynacja?

Choć prokrastynacja to termin profesjonalny zaczerpnięty z psychologii, jest on obecnie ogólnie znany i rozumiany. Pokazuje to, że odkładanie spraw i obowiązków na później to zjawisko powszechne. Nie zawsze zresztą stanowi to problem. Zdarza się, że pilny uczeń, który nienawidzi fizyki, będzie mieć czasem trudność, aby zabrać się za jej naukę. Chyba każdy z nas miał w szkole przedmiot, którego szczerze nie cierpiał. Niska ocena na świadectwie wcale jednak nie przesądziła o dalszej edukacji czy karierze zawodowej.

Za kolejny przykład może posłużyć osoba, która nie lubi odkurzać i dlatego robi to rzadko. Zabierze się za to, prawdopodobnie dopiero gdy warstwa kurzu i okruszków na dywanie zacznie rzucać się w oczy. Sięgnie ona również po odkurzacz, kiedy będzie się spodziewać gości. Może również pogadać z partnerem lub współlokatorem i umówić się na barter: „Ty będziesz odkurzać, a ja w zamian będę wychodzić z psem, za czym ty nie za bardzo przepadasz”.

Są czynności, które sprawiają nam trudność i zwyczajnie ich unikamy. To normalne, jeśli zdarza się tak od czasu do czasu. Prokrastynacja staje się problemem, jeśli ociąganie się z podjęciem konkretnych działań zaczyna być nagminne. Wraz z tym pojawiają się nieprzyjemne emocje, takie jak złość na siebie, poczucie winy, frustracja, a nawet panika. Osoba, która prokrastynuje, czuje się po prostu źle. Na ogół jednak przegrywa z mechanizmem odwlekania, który – nie ma co ukrywać – bywa bardzo silny.

Skoro tu jesteś, widocznie prokrastynacja pojawiła się w twoim życiu. Zacznijmy od tego, aby określić, czym ona jest. Zdarza się, że bywa definiowana jako lenistwo. Czy słusznie?

Lenistwo a prokrastynacja

Nasza wiedza o psychologii i procesach psychicznych cały czas się rozwija. Mimo to wciąż potocznie używamy określeń upraszczających opis zachowania człowieka oraz motywów, jakie nim kierują. Dziecko, które się nie uczy, jest postrzegane jako leniwe. Tak samo nazwany zostanie dorosły, który robi sobie długie przerwy w pracy lub miga się od codziennych obowiązków.

Choć lenistwo ma na co dzień negatywny wydźwięk, to umiejętność odpuszczenia sobie jest bardzo potrzebna dla odpoczynku i utrzymania życiowej równowagi. Problem powstaje, gdy człowiek zbyt często oddaje się błogiemu lenistwu, co może zrujnować jego relacje z innymi i odebrać szansę na rozwój.

Jak odróżnić lenistwo od prokrastynacji? Można to zobrazować na przykładzie dzieci w wieku szkolnym.

Przykład Michała – lenistwo

Michał właśnie wrócił ze szkoły i zjadł obiad. Choć jutro ma lekcję matematyki, z której niedużo rozumie, wcale nie zabiera się za naukę. Co prawda nauczycielka zapowiedziała odpytywanie przy tablicy, ale prawdopodobieństwo, że trafi akurat na niego, jest niewielkie. Chłopiec kładzie się na łóżku, czuje znużenie i senność – woli sobie odpocząć, a może nawet się zdrzemnąć, niż uczyć.

Przykład Kasi – prokrastynacja

Kasia ma nagminny problem z historią, przytłacza ją liczba faktów do zapamiętania. Najgorzej idzie jej przyswajanie dat i miejsc bitew. Jutro ma sprawdzian i wie, że musi się pouczyć, zwłaszcza że jej ostatnie oceny znacząco obniżają średnią. Dziewczyna jest w pokoju, ale czuje, że nie może się jeszcze zabrać za naukę… Postanowiła przygotować sobie herbatę, więc wychodzi do kuchni. Na stole widzi sudoku, więc zaczyna je rozwiązywać. Mija godzina. Kasia wraca do pokoju, przypomina sobie, że ma do odrobienia zadanie z biologii. Zabiera się za nie. Przychodzi jej jeszcze do głowy, że nie uprała stroju po ostatnich zajęciach wychowania fizycznego. Będąc już w łazience, postanawia także uporządkować kosmetyczkę. Robi się ciemniej, zegar pokazuje 20.00. Kasia czuje nieprzyjemny ucisk w żołądku. Ma mało czasu, a materiał jest obszerny. Czuje na siebie złość, że zmarnowała całe popołudnie.

Kolejne przykłady dotyczą osób dorosłych.

Przykład Marzeny – lenistwo

Marzena planowała wstać o 9.00 i posprzątać mieszkanie, jak zwykła to robić w każdą sobotę. Kiedy jednak budzi ją alarm, kobieta włącza tryb drzemki i przewraca się na drugi bok. W łóżku jest ciepło i przyjemnie, nie chce się jej otwierać oczu. Alarm dzwoni raz jeszcze. Tym razem Marzena go wyłącza. Stwierdza, że skoro jest weekend, to może dłużej pospać. Postanawia, że dzisiejsze porządki zrobi w okrojonej formie.

Przykład Kuby – prokrastynacja

Kuba ciągle słyszy od partnerki sugestie na temat ślubu. Są już razem parę lat i mężczyzna jest przekonany, że chce założyć z nią rodzinę. Wie, że kobieta marzy o zaręczynach. Kuba chce się rozejrzeć za pierścionkami. Kiedy jednak jest w galerii, zupełnie wylatuje mu to z głowy. Temat wraca po paru tygodniach – mężczyzna przegląda pierścionki na stronach internetowych sklepów jubilerskich. Wybiera nawet dwa, które mu się podobają. Stwierdza jednak, że poprosi siostrę o radę. Gdy w końcu się z nią spotyka, znów zapomina o pierścionkach. Po paru miesiącach partnerka zaczyna go dopytywać o małżeńskie zamiary. Mężczyzna sprawdza pierścionki w sklepie jubilerskim, ale na żaden nie może się zdecydować i wychodzi.

Lenistwo

W Polsce chyba każdy zna wiersz Jana Brzechwy Na tapczanie siedzi leń. Fragment utworu doskonale obrazuje to, czym jest lenistwo:

Nie poszedł do szkoły, bo mu się nie chciało,

Nie odrobił lekcji, bo czasu miał za mało,

Nie zasznurował trzewików, bo nie miał ochoty,

Nie powiedział „dzień dobry”, bo z tym za dużo roboty,

Nie napoił Azorka, bo za daleko jest woda,

Nie nakarmił kanarka, bo czasu mu było szkoda.

Miał zjeść kolację – tylko ustami mlasnął,

Miał położyć się – nie zdążył – zasnął.

Śniło mu się, że nad czymś ogromnie się trudził.

Tak zmęczył się tym snem, że się obudził.

Lenistwo występuje, gdy osoba świadomie nie chce inwestować energii w dane działanie. Wie, że mogłaby coś zrobić, bez różnicy, czy to błahostka (na przykład umycie naczyń), czy istotniejsza czynność (przygotowanie raportu do pracy). Jeśli człowiek nie znajduje w sobie w motywacji do działania i świadomie wybiera odpoczynek, wtedy można powiedzieć, że leniuchuje.

Prokrastynacja

O prokrastynacji mówimy, gdy osoba chce wykonać daną czynność. Wie, że jest to ważne, a jednocześnie czuje opór przed zabraniem się za to. Może przesuwać aktywność na niedaleką przyszłość lub fantazjować o tym, że wkrótce zacznie coś robić. Tego typu opóźnienia wywołują stres, ogromną presję, poczucie winy oraz utraconej produktywności. Jednocześnie osoba ma dużą trudność, aby się zmobilizować i zacząć działać.

Prokrastynacja nie jest zjawiskiem jednolitym. Amerykański profesor psychologii Ferrari wyróżnił kilka jej typów:

Prokrastynacja unikowa. Wiąże się z uciekaniem od nieprzyjemnych emocji. Mogą one dotyczyć żmudnego wysiłku i monotonii wykonywanego działania. Bywa jednak, że człowiek unika rezultatów swoich działań, którymi mogą się okazać porażka i utrata poczucia własnej wartości, a w przypadku sukcesu – większe oczekiwania ze strony innych.

Prokrastynacja decyzyjna. Dotyczy odwlekania różnych decyzji, zarówno drobnych (na przykład jaką markę kawy kupić), jak i niezwykle ważnych (przykład Kuby, który nie umie zdecydować się na zakup pierścionka zaręczynowego).

Prokrastynacja związana z poszukiwaniem pobudzenia. Niektórym do działania potrzebny jest mocny impuls, taki jak presja czasu. Odkładanie wykonania obowiązku na ostatnią chwilę może zapewniać dreszczyk emocji, ekscytować i motywować.

Lenistwo

Prokrastynacja

Jest intencja, aby nic nie robić.

Świadoma decyzja.

Brak aktywności jest przyjemny.

„Nie mam ochoty o tym myśleć” – osoba nie skupia się na aktywności.

Jest intencja do działania.

Nieintencjonalne opóźnianie.

Brak aktywności wywołuje nieprzyjemne emocje, np. poczucie winy, złość, frustrację.

„Mam problem, aby o tym myśleć” – osoba chce się skupić na czynności, ale ma z tym trudność.

Kiedy prokrastynacja staje się problemem?

Każdemu sporadycznie zdarza się prokrastynować. Wystarczy, że zadanie jest zbyt nudne lub pojawi się problem z zarządzaniem czasem. Choć tego typu sytuacje nie należą do miłych, a człowiek często wyrzuca sobie, że mógł się za coś zabrać wcześniej, nie wywierają one większego wpływu na codzienność. O problemie należy więc mówić, kiedy prokrastynacja staje się chroniczna. Powoduje to bałagan w życiu prywatnym i zawodowym, zazwyczaj również pretensje i rozczarowanie ze strony bliskich osób. Ciągłe odwlekanie wywołuje w człowieku złość na samego siebie, poczucie winy, frustrację, niepewność i drażliwość.

W świetle badań prokrastynacja jest zjawiskiem powszechnym. Przykładowo Piers Steel w 2007 roku przedstawił wyniki swoich analiz, które świadczą, że ok. 15–25 procent osób dorosłych odwleka zadania do wykonania. W przypadku studentów wartość ta wyniosła aż 80–95 procent, z czego prawie 50 procent odwleka w sposób problematyczny i chroniczny. Również inne badania potwierdzają wysoki odsetek prokrastynatorów wśród słuchaczy uczelni wyższych. Przyczyn tej sytuacji można upatrywać na wielu płaszczyznach, także osobowościowych i kulturowych. Na pewno mają na to wpływ trudność i żmudność zadań do wykonania, specyficzny tryb nauki (egzaminy odbywają się co semestr) oraz lęk przed porażką. Przyczyną jest również młodość – według wyników badań odsetek osób prokrastynujących zmniejsza się wraz z wiekie. Wygląda na to, że człowiek z czasem na ogół lepiej radzi sobie z wykonywaniem obowiązków oraz z emocjami, jakie temu towarzyszą. Jego strategie poznawcze są lepiej rozwinięte. Pomaga także większa świadomość kruchości istnienia, która sprawia, że człowiek nie chce zostawiać życia „na potem”.

Różne podłoża prokrastynacji

Prokrastynacja – zaburzenia w samoregulacji

Samoregulacja w terapii Gestalt

Podsumowanie rozdziału

Rozdział 2

Skąd wziął się u ciebie problem prokrastynacji? Tropienie przyczyn

Przyczyny pierwszego typu (psychologiczne)

Myśli automatyczne i dysfunkcjonalne przekonania

Zbyt wysoka lub niska motywacja

Lęki

Niewłaściwa organizacja czasu

Niewspierająca percepcja czasu

Fantazjowanie

Przyczyny drugiego typu (biologiczne)

Mózg a prokrastynacja

Impulsywny lub flegmatyczny temperament

Organiczne podłoże prokrastynacji

ADHD (zespół nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi)

ADD a prokrastynacja

Dysleksja

Zespół patologicznego unikania

Przyczyny trzeciego typu (zaburzenia i problemy psychiczne)

Rola środowiska rodzinnego

Depresja

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne

Zaburzenia osobowości

Traumatyczne doświadczenia

Perfekcjonizm

Niska samoocena

Podsumowanie rozdziału

Rozdział 3

Co odbiera ci prokrastynacja? Budowanie motywacji do zmiany

Rozdział 4

Jak uporać się z prokrastynacją? Techniki i porady

Przyczyny pierwszego typu (psychologiczne)

Myśli automatyczne i dysfunkcjonalne
przekonania

Zbyt wysoka lub niska motywacja

Lęki

Niewłaściwa organizacja czasu

Niewspierająca koncepcja czasu

Fantazjowanie

Przyczyny drugiego typu (biologiczne)

Impulsywny lub flegmatyczny temperament

ADHD

Dysleksja

Zespół patologicznego unikania

Przyczyny trzeciego typu (zaburzenia i problemy psychiczne)

Psychoterapia – podróż przez swój świat wewnętrzny

Farmakologia – wsparcie w procesie terapeutycznym

Rozdział 5

Zacznij działać!

Bibliografia

Manfred E. Beutel i in., Procrastination, distress and life satisfaction across the age range – a german representative community study, „PLoS ONE” 2016, nr 11 (2).

Barbara Blatchley, How mindfulness and focusing attention can benefit cognition, „Psychology Today”, https://www.psychologytoday.com/intl/blog/what-are-the-chances/202306/how-mindfulness-and-focusing-attention-can-benefit-cognition (dostęp: 30.08.2024).

Zhiyi Chen, Peiwei Liu, Chenyan Zhang, Tingyong Feng, Brain morphological dynamics of procrastination: the crucial role of the self-control, emotional, and episodic prospection network, „Cerebral Cortex” 2020, nr 30 (5), s. 2834–2853.

Creating a dyslexia friendly workplace, Dyslexia friendly style guide, British Dyslexia Association, https://www.bdadyslexia.org.uk/advice/employers/creating-a-dyslexia-friendly-workplace/dyslexia-friendly-style-guide (dostęp: 30.08.2024).

Roland D. Davis, Eldon M. Braun, Dar dysleksji. Dlaczego niektórzy zdolni ludzie nie umieją czytać i jak mogą się nauczyć, tłum. G. Skoczylas, Zysk i Z-ka, Poznań 2001.

Roland D. Davis, Eldon M. Braun, Dar dysleksji. Dlaczego niektórzy zdolni ludzie nie umieją czytać i jak mogą się nauczyć, tłum. G. Skoczylas, Zysk i Z-ka, Poznań 2018.

Depressive disorder (depression), WHO, https://www. who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression (dostęp: 25.08.2024).

Depresja – więcej niż smutek – Środa z Profilaktyką w OW NFZ, Narodowy Fundusz Zdrowia, https://www.nfz.gov. pl/aktualnosci/aktualnosci-oddzialow/depresja-wiecej-niz-smutek-sroda-z-profilaktyka-w-ow-nfz.590.html (dostęp: 25.08.2024).

Famous People with ADHD, ADHD Embrace, https://adhdembrace.org/famous-people-with-adhd/ (dostęp: 24.08.2024).

Joseph R. Ferrari, Juan F. Díaz-Morales, Procrastination: different time orientations reflect different motives, „Journal of Research in Personality” 2007, nr 41(3), s. 707–714, https://www.researchgate.net/publication/235407999_Procrastination_Different_time_orientations_reflect_different_motives (dostęp: 22.08.2024).

Joseph R. Ferrari, Judith L. Johnson, William G. McCown, Procrastination and task avoidance: theory, research, and treatment, US Springer, Nowy Jork 1995.

Robert W. Firestone, Joyce Catlett, Dlaczego tak nam trudno żyć, tłum. J. Kotlicka, Jacek Santorski & Co, Warszawa 2006.

Sarah Gingell, How does psychotherapy change our brains?, „Psychology Today”, https://www.psychologytoday.com/us/blog/what-works-and-why/202011/how-does-psychotherapy-change-our-brains (dostęp: 31.08.2024).

Monika Goretzki, Ania Zysk, Using Mindfulness Techniques to Improve Student Wellbeing and Academic Performance for University Students: A Pilot Study, „JANZSSA – Journal of the Australian and New Zealand Student Services Association” 2017, nr 25 (1), https://janzssa.scholasticahq.com/article/1336-using-mindfulness-techniques-to-improve-student-wellbeing-and-academic-performance-for-university-students-a-pilot-study (dostęp: 30.08.2024).

Dennis Greenberger, Christine Padesky, Umysł ponad nastrojem. Zmień nastrój poprzez zmianę sposobu myślenia, tłum. M. Słota,
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004.

Daniel E. Gustavson, Akira Miyake, John K. Hewitt, Naomi P. Friedman, Understanding the cognitive and genetic underpinnings of procrastination: Evidence for shared genetic influences with goal management and executive function abilities, „Journal of Experimental Psychology: General” 2015, nr 144 (6), s. 1063–1079.

Thomas A. Harris, Ja jestem OK – ty jesteś OK, tłum. E. Knoll, Rebis, Poznań 2018.

Patrycja Hyodo-Malewska, Dysleksja – problem definicyjny, występowanie i korelacja płci, „Przegląd Pedagogiczny” 2021,
nr 2.

Aneeque Jamil i in., Meditation and its mental and physical health benefits in 2023, „Cureus” 2023, nr 15 (6), https:// www.cureus.com/articles/156473-meditation-and-its-mental-and-physical-health-benefits-in-2023#!/ (dostęp: 30.08.2024).

Maja Z. Katusic i in., Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children With High IQ: Results from a Population-Based Study, „Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics” 2011, nr 32 (2), s. 103–109.

Naghmeh Kian, Noosha Samieefar, Nima Rezaei, Prenatal risk factors and genetic causes of ADHD in children, „World Journal of Pediatrics” 2022, nr 18, s. 308–319.

Desheng Lu, Yiheng He, Yu Tan, Gender, socioeconomic status, cultural differences, education, family size and procrastination: a sociodemographic meta-analysis, „Frontiers in Psychology” 2021, nr 12.

Kevin P. Madore, Anthony D. Wagner, Multicosts of multitasking, „Cerebrum: the Dana Forum on Brain Science”, March-April 2019, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/ PMC7075496/ (dostęp: 30.08.2024).

Savita Malhotra, Swapnajeet Sahoo, Rebuilding the brain with psychotherapy, „Indian Journal of Psychiatry” 2017, nr 59 (4), s. 411–419, https://journals.lww.com/ indianjpsychiatry/fulltext/2017/59040/rebuilding_the_brain_ with_psychotherapy.3.aspx (dostęp: 31.08.2024).

Multitasking: Switching costs, American Psychological Association, https://www.apa.org/topics/research/multitasking (dostęp: 30.08.2024).

Rumi Network, Sharam Shiva, The Essential Rumi Quotes: Top 100 Most Inspiring, Rumi Network, Nowy Jork 2023.

Catherine J. Norris, Daniel Creem, Reuben Hendler, Hedy Kober, Brief mindfulness meditation improves attention in novices: evidence from erps and moderation by neuroticism, „Frontiers in Human Neuroscience” 2018, nr 12, https://www.frontiersin.org/journals/human-neuroscience/articles/10.3389/fnhum.2018.00315/full (dostęp: 30.08.2024).

Pat Ogden, Kekuni Minton, Clare Pain, Trauma and the body: a sensorimotor approach to psychotherapy, WW Norton & Co, Nowy Jork 2006.

Timothy A. Pychyl, Fuschia M. Sirois, Procrastination, emotion regulation, and well-being, Academic Press 2016.

Farshad Sheybani, B. Gharraee, Mahdi Bakhshizadeh, Shima Tamanaeefar, Decisional procrastination: Prevalence among students and relationship with emotional intelligence and Big Five-Factor model of personality, „International Journal of Life Science and Pharma Research” 2017, nr 7 (2), s. 26–32.

Piers Steel, Impulsiveness: procrastination’s nickel-iron core, „Psychology Today”, https://www.psychologytoday.com/intl/blog/the-procrastination-equation/201103/impulsiveness-procrastination-s-nickel-iron-core (dostęp: 24.09.2024).

Piers Steel, The nature of procrastination: a meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure, „Psychological Bulletin” 2007, nr 133 (1), s. 65–94.

Dan J. Stein i in., Mental, behavioral and neurodevelopmental disorders in the ICD-11: an international perspective on key changes and controversies, „BMC Medicine” 2020, 18 (21). https://bmcmedicine.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12916-020-1495-2 (dostęp: 13.10.2024).

Władysław Sterna, Anna Sterna, Psychoterapia a farmakoterapia – czy można je łączyć?, „Psychiatria” 2016, nr 13, s. 84–91.

Jan Strelau, Temperament w pigułce, „Charaktery”, https:// charaktery.eu/artykul/temperament-w-pigulce-1 (dostęp: 22.08.2024).

Dorothy E. Stubbe, The therapeutic alliance: the fundamental element of psychoteraphy, „Focus” 2018, nr 16 (4), s. 402–403, https://ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6493237/ (dostęp: 12.10.2024).

Dan Sullivan, Benjamin Hardy, Who not how: the formula to achieve bigger goals through accelerating teamwork, Hay House Business, Carlsbad 2020, s. 46.

Brian Tracy, Zjedz tę żabę, MT Biznes, Warszawa 2017.

John D. Teasdale, Mark Williams, Zindel V. Segal, Praktyka uważności. Ośmiotygodniowy program ćwiczeń pozwalający uwolnić się od depresji i napięcia emocjonalnego, tłum. J. Bilmin, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2016.

Jacek Wciórka i in., EZOP II: rozpowszechnienie zaburzeń (kiedykolwiek w życiu, ostatnie 12 miesięcy, ostatni miesiąc), https://ezop.edu.pl/wyniki-badania/ (dostęp: 22.08.2024).

The Time Paradox. The New Psychology of Time That Will Change Your Life, https://thetimeparadox.com/zimbardo-time-perspective-inventory/.

Alexis C. Wood i in., The relationship between ADHD and key cognitive phenotypes is not mediated by shared familial effects with IQ, „Psychological Medicine” 2011, nr 41(4), s. 861–871.

Robert M. Yerkes, John D. Dodson, The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation, „Journal of Comparative Neurology and Psychology” 1908, nr 8, s. 459–482.

Philip G. Zimbardo, John N. Boyd, Putting time in perspective: A valid, reliable, individual differences metric, „Journal of Personality and Social Psychology” 1999, nr 77(6), s. 1271–1288.

Philip G. Zimbardo, John N. Boy, Paradoks czasu, tłum. M. Zieliński, A. Cybulko, PWN, Warszawa 2009.

Później się tym zajmę. Dlaczego ciągle coś odwlekamy

Justyna Titova

Copyright © 2025 Wydawnictwo RM
All rights reserved

Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.
Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.
Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978-83-8151-929-8
ISBN 978-83-7147-177-3 (ePub)
ISBN 978-83-7147-178-0 (mobi)

Edytor: Justyna Mrowiec
Redaktor prowadząca: Barbara Ramza-Kołodziejczyk
Redakcja: Klaudia Golon
Korekta: Kamila Recław
Projekt okładki: Adelina Sandecka
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikacja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl