Redakcja:

Adam Gutkowski

Korekta:

Zespół

Projekt okładki:

Radosław Krawczyk

Skład:

Krzysztof Troszczyński; Mikrograf, mikrograf@mikrograf.pl

Konwersja do EPUB/MOBI:

InkPad.pl

Cytaty z Pisma Świętego i parafrazy pochodzą z Biblii Towarzystwa Świętego Pawła. Edycja Świętego Pawła, Częstochowa 2009,

Copyright © 2022 by Dobromir Makowski

Copyright © 2022 for the Polish edition by Wydawnictwo Bogulandia, Warszawa 2022 All rights to the Polish edition reserved

Wydanie drugie poprawione i uzupełnione. Pierwsze wydanie było pod tytułem “Wyrwałem sie z piekła” Znak, 2017.

Książka, ani żadna jej część, nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy. W sprawie zezwoleń proszę zwracać się do:

Wydawnictwo Bogulandia

tel. 603 072 828

sklep@bogulandia.pl

www.bogulandia.pl

978-83-66397-45-3

Książka do nabycia:

Księgarna stacjonarna

ul. Ząbkowska 22/24/26 lok. 146 Warszawa

tel. 22 39 03 888, 603 805 508

Księgarnia i hurtownia internetowa

www.bogulandia.pl, sklep@bogulandia.pl

tel. 605 805 508

Nazywam się Dobromir Makowski.
Książkę tę dedykuję wszystkim tym,
którzy trwają w beznadziei.

Spis treści

Toruńska 50

Mama

Mój brat Radek

Ogniowcy

Ucieczka

Pogotowie opiekuńcze

Dom dziecka

Dom Nadziei

Z powrotem w domu dziecka

Powrót do domu

Szkoła średnia

Śmierć mamy i udar taty

Matura

Praca

Studia i rap

TVP

Śmierć taty

*

Zdjęcia

„Oj Makowski z ciebie to już nic nie będzie”

Biegliśmy z Radkiem co sił w nogach, aby zdążyć do sklepu który znajdował się nieopodal naszej szkoły. Mieliśmy zaledwie 8 minut, aby dobiec, zrobić zakupy i wrócić z powrotem na zajęcia. Nie mogło się nie udać; podobnie jak inni baliśmy się jak ognia nauczycielki zwanej panią Linijką. A następna lekcja wypadała właśnie z nią.

A same zakupy? Otóż mieliśmy prawdziwe szczęście, znajdując na podwórku niewielką co prawda, ale zawsze, sumę pieniędzy, prawdopodobnie zgubioną przez pijanego kolegę mojego ojca. Zasłużyliśmy zatem na nagrodę. Miały nią być pączki, oranżada i małe zabawki. Czas w kolejce dłużył się niemiłosiernie. W końcu dotarliśmy do kasy, kupiliśmy i wróciliśmy do szkoły, mając nadzieję, że zdążymy. Niestety. Musieliśmy stawić czoła spotkaniu ze srogą nauczycielką i karą, która była nieunikniona. Na nic się zdały tłumaczenia i obietnice poprawy. Nauczycielka przystąpiła do wymierzania „sprawiedliwości”. Czułem upokorzenie i ból; przy kolejnych uderzeniach słyszałem tylko komendy aby szerzej otworzyć dłoń. Po dziesięciu razach czekało nas jeszcze ciąganie za włosy. Najgorsze było jednak chyba to, co słyszałem prawie od zawsze:

„nic z ciebie nie będzie Makowski, skończysz jak matka i ojciec”.

Zdanie to było częścią mojej tożsamości od momentu, kiedy skończyłem 10 lat. To oceniające stwierdzenie, było tak często wypowiadane, że stało się niemal mottem mojego dziecięcego i nastoletniego życia. Nie mogłem się od niego uwolnić ani o nim zapomnieć. Słyszałem je od nauczycieli, psychologów, pedagogów, którzy stanęli na mojej drodze.

Może i Ty, Czytelniku miałeś podobne doświadczenia. Może ktoś dorosły zapisał w Twojej pamięci słowa, które nigdy nie powinny paść, a w które uwierzyłeś.

Ufam, że ta książka może być drogą do poznania samego siebie, może Ci pomóc w pozbyciu się noszonego przez wiele lat ciężaru.

Ta książka to moje życie. Bolesne dzieciństwo i trudny okres dorastania. W końcu musiałem wybrać - żyć z piętnem skrzywdzonego dziecka, które usprawiedliwia wszystkie moje złe decyzje. Czy też te wszystkie złe doświadczenia, uczynić zasobem do czynienia dobra.

Wiem że warto było dojść do tego miejsca.

Drogi Czytelniku. Stoisz przed wyborem. Często w naszym życiu pojawiają się osoby, które celowo lub nie, świadomie lub nie, ale Cię skrzywdzą. To co z tym zrobisz jest bardzo istotne. Zranienia mogą niszczyć albo wzmocnić. Wybierz to drugie!

Toruńska 50

Tata był silnym, dobrze zbudowanym mężczyzną o pogodnej twarzy. W młodości trenował podnoszenie ciężarów i boks, był również bardzo inteligentny i świetnie radził sobie na płaszczyźnie naukowej. Jego konikiem była matematyka, ale nie miał też najmniejszych problemów z fizyką, chemią ani innymi przedmiotami ścisłymi. Nie mam za to z dzieciństwa żadnych wspomnień dotyczących mamy, po prostu jej w nim nie było. Jako dzieci nie pytaliśmy też, dlaczego tak jest, nie wiedzieliśmy, że mama mogłaby przy nas być.

Będąc małymi dziećmi, razem z bratem w każdy piątek czekaliśmy w domu dziecka na tatę. Pamiętam ciocię Tereskę i ciocię Klarę, które – w zależności od tego, która z nich pełniła akurat dyżur w domu dziecka – ubierały nas i przygotowywały do wyjścia na przepustkę. Przepustką nazywano trzy dni od piątku do niedzieli spędzone w domu rodzinnym. Jak się później dowiedziałem, do domu dziecka trafiłem razem z moim bratem Radkiem, kiedy miałem pół roku, a on półtora. Rodzice podobno wdali się w awanturę z milicjantem i tata uderzył jednego z nich, za co poszedł na trzy lata do więzienia. Mama również wylądowała za kratkami, miała tam spędzić półtora roku. Wyszła więc z więzienia jako pierwsza. Wróciła, niestety, od razu do alkoholowego trybu życia, jaki wiodła przed awanturą z milicjantami. Oprócz Radka mam jeszcze dwójkę starszego rodzeństwa: Artura i Kasię (Kasia zmarła, kiedy pisałem ten rozdział, mając tylko czterdzieści lat), których zaadoptowała babcia. Nigdy nie mieliśmy z nimi bliższego kontaktu.

Po wyjściu z więzienia tata nie wrócił do mamy, rozpoczął za to proces sądowy o odzyskanie nas z bratem z domu dziecka. Artur i Kasia mieli zostać u babci, która miała pełnić funkcję rodziny zastępczej dla nich. Taka decyzja nie była spowodowana tym, że tata bardziej nas lubił czy coś takiego. Wiedział, że nie poradzi sobie z czwórką dzieci, od lat chorował na zwyrodniałe zabarwienie siatkówki, co powoli odbierało mu wzrok. Babcia z kolei miałaby mniej zachodu ze starszymi dziećmi. Dlatego podjęli decyzję, że to my z Radkiem zostaniemy u taty.

To, że tata miał problemy ze wzrokiem, pamiętam bardzo dobrze. Za każdym razem, kiedy przyjeżdżał po nas w piątki do domu dziecka, w drodze do domu trzymaliśmy go za ręce i ściskaliśmy je, kiedy zbliżał się krawężnik, tak żeby tata wiedział, że zbliża się przeszkoda. Pamiętam, że pewnego razu ja trzymałem tatę za lewą rękę, a Radek za prawą. Tak się zagadaliśmy, że zapomnieliśmy przekazać tacie, że przed nami jest latarnia. Potężny brzdęk oraz niezadowolenie taty uświadomiły nam nasze zaniedbanie. Tata nie był zły o taką sytuację, jako dzieci podobnych wpadek mieliśmy wiele.

Piątki były jednymi z najbardziej wytęsknionych, wyczekanych momentów w ciągu tygodnia w domu dziecka. Razem z innymi dzieciakami w napięciu oczekiwaliśmy na dźwięk otwieranych drzwi i patrzyliśmy, kto przyjechał. Czasem można było usłyszeć głos cioci Klary albo cioci Tereski wołający: „Radek, Dobek, tata przyjechał!”. Biegliśmy wtedy do wejścia ile sił w nóżkach i rzucaliśmy się na tatę. Nie wiedziałem, dlaczego tak było. Jako dzieci nic z tego nie rozumieliśmy, nie wiedzieliśmy, że można inaczej. Zrozumienie miało przyjść w swoim czasie.

Dom dziecka mieścił się w Łodzi, więc do rodzinnego domu w Pabianicach wracaliśmy tramwajem. Do przystanku nie było jakoś bardzo daleko, już po paru minutach docieraliśmy na miejsce. Potem tramwajem numer czterdzieści jeden dojeżdżaliśmy do Pabianic na przystanek na Łaskiej, skąd szliśmy z tatą do domu. Toruńska – tak się nazywała nasza ulica. Szara drewniana brama sprawiała, że nasz dom był bardzo charakterystyczny. Mieszkanie nie było duże, miało około dwudziestu metrów kwadratowych. Właściwie był to jeden mały pokoik w domku jednorodzinnym należącym do mamy taty, naszej babci Zeni, która mieszkała na pierwszym piętrze tego domku. Łazienkę mieliśmy wspólną w korytarzu. Przy naszym domku było też całkiem duże podwórko. Początkowo do domu jeździliśmy tylko na weekendy i w niedziele wieczorem musieliśmy wracać do Łodzi. W miarę możliwości tata zabierał nas jednak do siebie dość systematycznie, często powtarzając, że już niedługo zabierze nas na stałe. Był w tym niezwykle konsekwentny i idąc do pierwszej klasy szkoły podstawowej, mieszkaliśmy już w domu rodzinnym.

Przeprowadziliśmy się do niego już na całe wakacje przed pójściem do szkoły. Pamiętam, że wspólnie z Radkiem wygłupialiśmy się i bawiliśmy na terenie naszego podwórka. Ostatnie dni wakacji to było już tylko wyczekiwanie na szkołę i chwile pełne ekscytacji – jak wtedy, kiedy dostaliśmy z bratem plecaki.

Do szkoły numer trzynaście chodziliśmy bardzo niedaleko. Mieściła się ona przy ulicy Karolewskiej, więc musieliśmy pokonać zaledwie około siedemset metrów. Pierwszego września poszliśmy do szkoły razem z tatą i oficjalnie zostaliśmy pierwszoklasistami. Przez pierwsze miesiące wszystko w domu wyglądało normalnie: wstawaliśmy rano, szliśmy do piekarni po pieczywo, wracaliśmy, robiliśmy kanapki i śniadanie. Następnie tata wychodził do pracy, a my – do szkoły.

Tata pracował w dziewiarni. Wracał po szesnastej, a czasami nawet później, kiedy zostawał dłużej, żeby trochę dorobić. Jako dziecko nie rozumiałem, czym jest dziewiarnia i dlaczego trzeba chodzić na tak długo do pracy. Stopniowo przyzwyczajaliśmy się do życia ze sobą. Szybko dopasowaliśmy się do siebie i nawyków obowiązujących w naszym domu. Tata uczył nas obowiązkowości i wspierania go w codziennych czynnościach. W weekend mogliśmy poprzebywać ze sobą dłużej: sobota poświęcona była na pranie, sprzątanie, rąbanie drewna, czyszczenie pieca i pomoc babci w ogrodzie. Mając siedem lat, paliliśmy z tatą w grzybku (to taki piec). Kiedy się rozpalało, tata chował się z nami za ścianę, gdzie wtuleni w jego sweter, czekaliśmy, aż piec buchnie i złapie cug. To była prawdziwa przygoda, a podekscytowany tata trzymał nas mocno i opowiadał o tym, jak jego tata uczył go palić w piecu.

Kiedy nadchodził wieczór, tata mył nas w misce, do której najpierw trzeba było nalać wody nagrzanej w czajniku postawionym na grzybku. Z Radkiem śmialiśmy się z siebie nawzajem, kiedy tata mydlił nam szyje i strzelał tak zwane karczochy, mówiąc: „Będziecie twardzielami”. Później czyści i gotowi do snu kładliśmy się na łóżku polowym i walczyliśmy, żeby zasnąć. Zastanawiacie się, czemu walczyliśmy? Mieliśmy maleńkie mieszkanie, więc kiedy my leżeliśmy na łóżku polowym tyłem do telewizora, a tata na tych samych dwudziestu metrach kwadratowych oglądał film w naszym starym telewizorze Unitra, trudno było nie interesować się tym, co się działo na ekranie. Słyszeliśmy z bratem strzały i krzyki, więc zawsze z ciekawości próbowaliśmy zobaczyć, co tam tata ogląda, podejrzeć choć kawałek filmu. Nie wiem, jak on się orientował, ale zawsze po chwili naszego podglądania słyszeliśmy: „Odwracać się i spać!”.

Po pewnym czasie tata zapisał nas na szkolną świetlicę, na której zostawaliśmy po lekcjach do godziny siedemnastej, a czasem nawet dłużej. Tam poznałem Piotrka i Kubę, z którymi zaczęliśmy się umawiać rano na wspólne chodzenie do szkoły. Czas mijał, pierwsza klasa upłynęła pomyślnie. Nic nie wyglądało u nas jakoś drastycznie inaczej niż w domach naszych kolegów z klasy. No, może to, że nie mieliśmy mamy, ale nie wiedząc, jak to jest ją mieć, nie czuliśmy się stratni.

Ja i Radek chodziliśmy do tej samej klasy: tata podjął taką decyzję, żebyśmy byli razem w szkole i mogli wspólnie odrabiać lekcje. Niestety, nie zawsze było tak dobrze jak na początku naszej edukacji. Pierwsze problemy pojawiły się w drugiej klasie, kiedy ze szkoły zaczęliśmy przynosić coraz więcej zadań domowych. Na świetlicy nie chciało nam się ich odrabiać, a wiedząc, że pani opiekunka nie jest w stanie upilnować wszystkich, korzystaliśmy z okazji i bawiliśmy się do oporu.

Z Kubą i Piotrkiem zaczęliśmy też wychodzić wcześniej ze świetlicy, mówiąc, że przyszła już pora powrotu do domu. Szlajaliśmy się potem po pobliskich krzakach, szukając przygód. Z bratem mieliśmy zakodowane, że tata wraca później z pracy. Kiedy wchodziliśmy do domu i tata pytał, czy odrobiliśmy lekcje, zawsze odpowiadaliśmy mu, że tak. Kłamaliśmy, wiedząc, że skoro ma słaby wzrok, nie może nam sprawdzać zadań ani tego, czy w ogóle je zrobiliśmy. Zaczęliśmy to wykorzystywać, nie mając pojęcia, że nie wyniknie z tego nic dobrego. Narobiliśmy sobie w szkole sporych zaległości i staliśmy się jednymi ze słabszych uczniów w klasie. Powoli zaczynaliśmy wyrabiać sobie opinię tych gorszych.

Pewnego wieczoru, wracając z Kubą, Piotrkiem i Radkiem ze świetlicy do domu, weszliśmy do sklepu spożywczego. Któryś z chłopaków wymyślił, żebyśmy spróbowali wziąć po cichu jakieś cukierki z półki. Czułem strach, ale zachłanność i potrzeba przygody podpowiadały mi, że to dobry pomysł. Weszliśmy do sklepu we czterech i idąc alejkami sklepu, udawaliśmy, że oglądamy słodycze. Serce waliło mi jak młotem. Kątem oka widziałem, jak Piotrek chowa do kieszeni kurtki plastikowe misie ze słodkimi kuleczkami w środku (hit w czasach naszego dzieciństwa). Nie myśląc wiele, zrobiłem to samo. Wsadziłem kilka takich misiów do kieszeni i zacząłem się kierować w stronę wyjścia. Piotrek szedł pierwszy, za nim Kuba, mój brat i ja. Piotrek wyszedł ze sklepu bez problemu, Kuba też, po nim mój brat, ale kiedy ja dochodziłem do kasy, kasjerka otworzyła jej drzwi i zatrzymała mnie z krzykiem: „Mam cię, złodzieju!”. Te słowa przeszyły mnie na wylot. Kobieta zaprowadziła mnie do magazynu na zapleczu sklepu i tam powiedziała, że wzywa policję. Za chwilę dołączył do nas mój brat, który wrócił, żeby oddać misie, które sam miał w kieszeni, licząc na to, że wtedy kasjerka nas wypuści. Kuba i Piotrek uciekli, a kasjerka kazała Radkowi iść po naszego tatę. Płakałem i bardzo się bałem, siedząc w tym starym magazynie. Na szczęście kilkadziesiąt minut później wracałem już z tatą i Radkiem do domu.

Na szczęście? No właśnie, sam nie wiedziałem, czy na szczęście, czy nie. Nie wiedziałem, co się stanie. Tata wyjął pasek ze spodni i kazał nam się położyć na jego kolanie. Dostałem moje pierwsze w życiu lanie. Płakaliśmy z bratem bardzo, a tata krzyczał głośno, że jeśli jeszcze raz zrobimy coś takiego, będzie znacznie gorzej. Minęło kilka dni, ale w domu wciąż dało się wyczuć ten nieprzyjemny klimat, który zapanował po naszej próbie kradzieży. Od tamtego momentu w moim sercu pozostał też ogromny strach przed tatą. Nie przeszkodziło mi to jednak zakosztować smaku kolejnych kradzieży. W niedługim czasie, kiedy moi koledzy i koleżanki na przerwach kupowali sobie napoje, bułki i inne wafelki, a my z bratem nie mieliśmy niczego, znów sięgnąłem po to, co nie było moje.

Pewnego razu w szatni, odwieszając na wieszak kurtkę, w której przyszedłem do szkoły, trąciłem przez przypadek inną kurtkę zawieszoną obok mojej i usłyszałem, jak coś w niej cichutko brzęczy. Ciekawość była tak ogromna, że kiedy tylko się rozejrzałem i zobaczyłem, że nikogo nie ma w pobliżu, wsunąłem dłoń do kieszeni tej kurtki, czując ekscytację i ogromną falę ciepła. W kieszeni były zostawione przez jakieś dziecko pieniądze. Zabrałem wszystkie. Od tamtego czasu zacząłem powielać ten proceder coraz częściej. Czasami widziałem co prawda, że jakieś dziecko w szkole płakało, nie mogąc znaleźć „pieniążków”, i nawet przez chwilę było mi go żal, ale to było silniejsze ode mnie. Wkrótce zaczęło się w szkole głośno mówić o tym, żeby nikt nie zostawiał pieniędzy w kieszeniach w szatni, bo grasuje złodziej. To też mnie nie powstrzymało. Później wciągnąłem w swoją „robotę” jeszcze kilku innych kolegów. Sprawa miała się wydać kilka razy, ale nigdy nie złapano nas na gorącym uczynku.

Wracając któregoś popołudnia do domu, już od progu wyczułem specyficzną atmosferę zwiastującą szybki rozwój nieprzyjemnych emocji. Tata siedział na wersalce i miał strasznie niezadowoloną minę. Kiedy weszliśmy do domu, zrozumieliśmy, że był na wywiadówce i dowiedział się, jak wielkie mamy zaległości spowodowane notorycznym nieodrabianiem lekcji z matematyki. Kazał nam wyjąć zeszyty i usiąść razem z nim do lekcji. Zachowywał się bardzo dziwnie. Kiedy na kilka pytań związanych z rachunkami nie umiałem odpowiedzieć poprawnie, poczułem nagle, jak złapał mnie za włosy i uderzył moją głową w blat stołu. Popłakałem się, ale zamiast słów otuchy i przeprosin usłyszałem niepokojący głos: „Zamknij mordę i myśl”. Nie umiałem się skupić. Radek trochę mi podpowiadał, a czasami, gdy czegoś nie wiedział, stawał w mojej obronie i sam kończył jako ofiara przemocy. Wiedziałem już, że odrabianie lekcji w domu nie będzie moją ulubioną czynnością. W głębi serca z dnia na dzień czułem coraz większy niepokój. Zupełnie nie wiedziałem, co się dzieje z naszym tatą.

Schemat późnych powrotów taty z pracy, a przez to także nas ze szkoły, powtarzał się tak często, że funkcjonowaliśmy już niejako automatycznie. Zaczęliśmy na nowo odrabiać lekcje na świetlicy, a wracając do domu, coraz częściej łapałem się na myśli: „Żeby tylko tata nie chciał odrabiać z nami matematyki!”.

Jako drugoklasista miałem wiele marzeń i zwykłych dziecięcych pragnień. Jednym z nich była obecność mamy, której w naszym domu nie było. Wcześniej mi to nie przeszkadzało, ale kiedy z tatą zaczęły się dziać złe rzeczy, w myśli o mamie, której w ogóle nie znałem, poszukiwałem jakiegoś ratunku. Nie wiedziałem dokładnie, dlaczego jest tak, jak jest, dlaczego mamy nie ma przy nas. Wiedziałem tylko, że jedyną kobietą mieszkająca z nami była nasza babcia.

Temat mamy był w naszym domu omijany szerokim łukiem. Nie mówiło się o niej. Kiedyś przyszedłem do szkoły, a mój kolega już z daleka zawołał do mnie i mojego brata: „Wasza mama to pijaczka!”. Byłem bezbronny wobec takiego komentarza. Dzieci same nie dochodzą do takich wniosków, nie mają takich informacji. Któreś z rodziców tego chłopca musiało znać moją mamę i używać takich określeń przy swoim dziecku. Ono potem tylko przekazało tę informację mnie i mojemu bratu. Zresztą nie była to jedyna taka sytuacja. Czasem dzieci wołały do nas: „Twój tata jest ślepakiem!”, albo nazywały nas sierotami. Niezrozumienie i brak właściwej postawy dorosłych pedagogów popychały mnie do zgorzkniałości oraz aktów agresji, a tym samym do odizolowania się od grupy.

Kiedyś stałem w szatni i przez małe okienko tuż pod sufitem zobaczyłem, jak jeden z moich kolegów, Bartek, po wyjściu ze szkoły przytula się na przywitanie do swoich mamy i taty. Poczułem ukłucie zazdrości, a w mojej głowie głośno zadźwięczało pytanie, dlaczego u mnie w domu tak nie jest.

Po raz pierwszy alkohol w naszym domu dostrzegłem po jednym z późnych powrotów taty z pracy. Nie wiem, czy był w nim obecny już wcześniej. Może po prostu nie zdawałem sobie z tego sprawy. Jeszcze gdy byliśmy w pierwszej klasie szkoły podstawowej, ojciec zachowywał się czasami jakoś tak dziwnie. Nie był agresywny, wręcz przeciwnie – bardzo miły, przytulał nas i zasypiał. Pewnego razu, kiedy położyliśmy się spać, tata spadł ze swojego łóżka. Próbując z powrotem go tam wsunąć, czuliśmy dziwny zapach, który bił od niego. Nie wiedzieliśmy jeszcze, czym jest wódka i jak pachnie człowiek, który jej nadużył.

Mijały miesiące, a spadanie z łóżka zdarzało się tacie coraz częściej. Pamiętam, jak raz może koło drugiej w nocy tata obudził nas, wołając głośno: „Radek, Dobek! Ja umieram!”. Przestraszeni położyliśmy się przy nim i płacząc, prosiliśmy, żeby nie umierał. Tata powiedział, żebyśmy podali mu buty i kurtkę. Pomogliśmy mu się ubrać i po raz pierwszy poszliśmy z nim do sklepu nocnego niedaleko naszego domu, gdzie kupił kilka butelek z jakimś napojem, mówiąc, że dzięki nim nie umrze. Te kilka piw – bo to ono było owym leczniczym napojem – ekspedientka schowała do reklamówki i podała jednemu z nas. Potem odprowadziliśmy tatę do domu. Spadanie taty z łóżka z czasem przestało być zabawne, a coraz częściej przyjmowało formę nocnych pobudek i obowiązkowych wycieczek po alkohol do pobliskiego sklepu nocnego.

Gdy byliśmy z Radkiem w drugiej klasie, problem alkoholowy naszego taty przybrał już zaawansowane rozmiary. Wtedy nie wiedziałem jeszcze, że to nie jest normalne. Myślałem, że wszyscy tatowie tak mają. Zaczynałem budzić się w nocy pełen strachu, że tata znowu będzie wołał, iż umiera. Płakaliśmy z Radkiem, klęcząc przy wersalce, kiedy tata mówił nam, że jeśli nie chcemy, aby umarł, musimy iść do sklepu po dwa wina albo kilka piw, czasem po wódkę. Nie zastanawialiśmy się wtedy długo i od razu szliśmy do monopolowego – raz ja, raz Radek. Którejś nocy tata, zataczając się, wstał z wersalki i powiedział, że pójdziemy do sklepu razem, jako jedna rodzina. Była może druga w nocy, zima, kiedy w trójkę wyszliśmy z domu. Radek szedł z lewej strony, a ja z prawej. Jakoś dotarliśmy do sklepu, tata kupił, co miał kupić, ale wracając do domu, potknął się i osunął na ziemię na środku chodnika. Nie wiedzieliśmy, co się stało. Nie umiałem nazwać tych dziwnych stanów, w które wpadał tata. Wiem, że wtedy przerażeni budziliśmy go, szarpiąc i klepiąc po twarzy. Trwało to może z pół godziny. Klęcząc przy tacie, płacząc ze strachu i zimna, wołaliśmy, żeby się obudził. Po jakimś czasie udało nam się, tata się ocknął i powoli, podtrzymując go to z lewej, to z prawej strony, dotarliśmy w trójkę do mieszania.

Sytuacja w domu sprawiała, że w szkole odreagowywałem. Mocno wariowałem, czym chciałem chyba odwrócić uwagę od własnego poczucia pustki i jakiegoś wewnętrznego braku. Z każdym miesiącem nabierałem pomysłów na nowe, często niebezpieczne lub niewłaściwe zabawy, czym nie wzbudzałem zachwytu wśród nauczycieli.

Kiedy w domu nie było szklanych butelek, a tata dziwnie się nie zataczał, mogłem się od niego wiele nauczyć. Pokazywał nam, jak rąbać drewno, jak gotuje się rosół, a jak zalewajkę, pokazywał nam też, jak się boksuje. Pamiętam, że kiedyś, gdy przyjechał do nas nasz starszy brat Artur, tata założył nam na ręce ręczniki jako rękawice i tak wyposażeni boksowaliśmy się z Radkiem. To był świetny czas wypełniony prostym życiem. Takie momenty się zdarzały – nie można powiedzieć, że nie. Czasami wieczorami, kiedy się kładliśmy, tata opowiadał nam o swoich przygodach z młodości, o tym, jak się bawił ze swoimi kolegami. Wiele z tych zabaw próbowaliśmy później naśladować, na przykład wyprawy do lasów. Mniej więcej co miesiąc do naszego życia powracały jednak butelki, a tata za każdym razem stawał się przy tym coraz bardziej agresywny.

W trzeciej klasie szkoły podstawowej nauczyłem się już, co to znaczy alkohol, i zrozumiałem, dlaczego koledzy wołali na moją mamę „pijaczka”. Wiedziałem już również, że tata nocami nie umiera, ale kiedy tak woła, to znaczy że jest w jednej z kilku faz swojego upojenia alkoholem – w tej, w której wymuszał na nas pójście po więcej. Bałem się taty, kiedy pił, i znielubiłem go w tym stanie. Najbardziej nienawidziłem tego, że tata nigdy później nie był w stanie sobie przypomnieć sytuacji, które powodował po pijaku. A zachowywał się coraz dziwniej. Zresztą już samo to, że chęć picia i brak alkoholu pod ręką popchnęły go do wyciągania pieniędzy od swojej mamy, a mojej babci, świadczyło o nim nie najlepiej.

Jak już wiecie, babcia Zenia mieszkała z nami w jednym domku przy ulicy Toruńskiej. Była kochana. Rano, kiedy tylko mogła, wołała mnie i Radka na mleko albo mannę z masłem. Czasami tata mówił nam, żebyśmy poszli pomóc babci w ogrodzie – babcia uwielbiała prace w ogródku i nie znosiła fuszerki, więc kiedy tylko widziała, że idąc przez grządki, z lenistwa zwalnialiśmy, brała szczotkę i goniła nas po ogrodzie. To jeden z tych momentów, które wspominam jako czas pełen śmiechu i niesamowitej zabawy – a nie mam z dzieciństwa takich wspomnień zbyt wiele.

Pamiętam, jak pewnego razu – było może koło jedenastej w nocy – tata wyszedł z naszego mieszkania na parterze i poszedł do babci, pukając do jej drzwi. Zdarzało się to częściej. Wiedzieliśmy już, że jego zataczanie się po wypiciu jakiejś dawki alkoholu to nie żadna choroba. Babcia też wiedziała, co się święci, kiedy tata walił pięściami w jej drzwi i krzyczał: „Daj mi pieniądze!”. Nie chciała mu otwierać, ale tata i tak wiele razy przedarł się do środka. Babcia mówiła potem, że bardzo ją przy tym poturbował. Było nam przykro, ale nie umieliśmy nic zmienić. Wiele razy widziałem, jak babcia płakała przez to, co robił i jak zachowywał się tata. Co prawda później, gdy już wytrzeźwiał, szedł i przepraszał babcię, jednak atmosfera pomiędzy nimi była taka jak w naszym domu – grobowa.

Tata miał kilka faz upicia alkoholem. Obaj z Radkiem znaliśmy je wszystkie doskonale. Wiedziałem na przykład, że kiedy tata spał po upiciu, zbliża się najgorsza faza niedopicia, w której robił się agresywny, był mało świadomy i miał urojenia. Któregoś wieczoru około dziesiątej tata wybudził się właśnie z takiej fazy snu i wciąż pijany i na wpół przytomny, zaczął wykrzykiwać dziwne rzeczy, między innymi kazał mi do siebie podejść. Bałem się, strasznie się bałem, bo wcześniej w podobnych sytuacjach kilka razy uderzył mnie znienacka w twarz. Tym razem jednak tata złapał mnie tylko za bluzę, którą miałem na sobie, i przyciągnął mocno do siebie. Poczułem ból, kiedy nasze głowy zderzyły się z impetem – mając dziewięć lat, nie potrafiłem się jeszcze obronić. Tata miał potężny uścisk, więc nie było mowy o wyrwaniu się. Musiałem stać przygwożdżony ramionami taty i słuchać dziwnych pytań, które mi zadawał.

– Gdzie byłeś? – wybełkotał na przykład ledwie zrozumiale.

Płakałem, nie wiedząc, co odpowiedzieć, bo każda odpowiedź mogła być zła. Poczułem silne uderzenie pięścią w głowę i znów usłyszałem na wpół wyraźne pytanie: „Gdzie byłeś?”. Odpowiedziałem, że w domu.

– W domu? Nie kłam!

Nie mogłem zrozumieć, skąd takie pytanie. Nie wiedziałem, co mam odpowiedzieć, żeby było dobrze, żeby tata mnie już więcej nie bił. Na szczęście właśnie wtedy z pomocą przyszedł mi mój brat Radek.

– Tato, jesteśmy w domu – usłyszałem jego głos.

– Chodź tutaj – powiedział tata.

Radek podszedł do niego niepewnie, nie wiedząc, co może go spotkać. Ja też się o niego bałem, choć wiedziałem, że jest dużo odważniejszy niż ja.

Tata puścił mnie, co ja skrupulatnie wykorzystałem, odsuwając się szybko tak daleko, jak tylko było to możliwe. Radek, niestety, nie miał tyle szczęścia. Tata uderzył go i mocno trzymając, osunął się z nim na ziemię. Radek miał dziesięć lat, a pijany tata, na wpół na nim siedząc, zaczął go dusić. Widziałem, jak Radkowi leci z buzi ślina, jak zaczyna się robić coraz bardziej siny. Płakałem, ale nie miałem odwagi się ruszyć. Dopiero po dłuższej chwili odzyskałem władzę w nogach, wybiegłem na korytarz i zawołałem babcię. Babcia wbiegła do naszego mieszkania i z płaczem szarpała tatę, prosząc, żeby puścił Radka. Udało się, tata wreszcie odsunął się od mojego brata, a Radek, ciężko dysząc, łapał powietrze. Stałem jak sparaliżowany, nie wiedziałem, jak pomóc. Tata usiadł na wersalce, a mój brat powoli dochodził do siebie.

Mimo tego wszystkiego bardzo kochaliśmy tatę, więc tego typu zdarzenia znikały zamiecione pod dywan naszej niepamięci. Nie wracaliśmy do nich i staraliśmy się pamiętać tylko te dobre chwile spędzone z tatą. Umysł jednak rejestrował to wszystko po swojemu. Za każdym razem, kiedy widziałem tatę z butelką alkoholu, coraz bardziej się go bałem. Takie pijackie cykle taty trwały zwykle kilka dni. Przez cały ten czas rano wstawaliśmy do szkoły niewyspani, wciąż jeszcze nie do końca rozumiejąc, o co chodzi z tymi zachowaniami taty.