Współpraca i opracowanie: Katarzyna Karpińska-Białek

Projekt okładki: Iza Mierzejewska

Redaktor prowadzący: Leszek Kamiński

Redakcja i korekta: Jolanta Sheybal

Skład i łamanie: Dorota Markowska-Burbelka

Copyright © for the Andrzej Karpiński & Katarzyna Karpińska-Białek
Copyright © for the Polish edition by Fundacja Oratio Recta

Zamieszczone w książce zdjęcia pochodzą z prywatnego archiwum Autora

ISBN 978-83-67220-30-9

Wydanie drugie znacznie zmienione

Warszawa 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone
Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana ani przechowywana, jako źródło danych i przekazywana w jakiejkolwiek formie elektronicznej, mechanicznej fotograficznej lub innej formie zapisu bez zgody posiadacza praw

Wydawca:

Fundacja Oratio Recta
ul. Inżynierska 3 lok. 7
03-410 Warszawa
tygodnikprzeglad.pl
sklep.tygodnikprzeglad.pl
e-mail: redakcja@tygodnikprzeglad.pl

Autor około 1970 r. i w roku 2021

Żonie Mirce – najwspanialszej kobiecie, jaką spotkałem w moim życiu – poświęcam

Od autora

W 2010 roku opublikowałem swoje wspomnienia pod tytułem Wspomnienia ze zwykłego życia[1]. Przez „zwykłe życie” rozumiałem w tym przypadku takie jego formy, których celem jest zapewnienie warunków godziwej egzystencji sobie lub rodzinie, ale nie udział w wojnach lub działaniach w skali krajowej i globalnej. W tym rozumieniu takie właśnie było moje życie – zwykłe, chociaż praca dla państwa polskiego odgrywała w nim zawsze istotną, a do 1983 roku wręcz decydującą, rolę.

Zupełnym przeciwieństwem takiego zwykłego życia było życie mojego ojca. Brał on udział w trzech kolejnych wojnach. Co nawet było rzadkością w ówczesnym pokoleniu. Stąd artykuł o jego losach opublikowany w „Gazecie Wyborczej Stołecznej” 9 maja 2004 roku, zatytułowano Życie niepospolite[2]. Takiego życia los mi oszczędził.

Specyfika mojego życia wyraziła się w czymś zupełnie innym. Otóż przypadło mi żyć w Polsce w trzech odmiennych ustrojach. W kapitalizmie przedwojennym, następnie w okresie nieudanej próby zbudowania socjalizmu (bo komunizmu w naszym kraju nigdy nie było), co nazywaliśmy też czasem realnym socjalizmem, a wreszcie w odbudowanym ponownie kapitalizmie w wyniku transformacji ustrojowej po 1989 roku w jego współczesnej, neoliberalnej postaci.

Tylko nieznaczna część naszego społeczeństwa znajduje się obecnie w podobnej sytuacji. Bo już tylko 300 tysięcy Polaków przeżywało osobiście opisany tu okres do zakończenia II wojny światowej w 1945 roku, czyli uczestniczyła w tych wydarzeniach, czyli niecałe jeden procent naszego społeczeństwa. Dlatego zapisanie przebiegu mojego życia może być interesujące dla przeważającej wręcz części naszego społeczeństwa. Tym bardziej, że podzielam pogląd Henryka Sienkiewicza, który twierdził: „Człowiek, który pozostawia po sobie pamiętnik źle lub dobrze napisany, byle szczery, pokazuje i daje przyszłym psychologom i powieściopisarzom nie tyle obraz swoich czasów, ile jedynie prawdziwe ludzkie dokumenty, którym można zaufać. „Kto pisze pamiętnik, ten tym samym pracuje dla społeczeństwa i zjednywa sobie prawo do zasługi”.

Bardzo bliski tej ocenie jest też pogląd noblisty Isaaca B. Singera, że „pisanie [o przeszłości – dop. autora] jest formą walki ze śmiercią, jest ocaleniem całych pokoleń od zapomnienia”.

Podobne były motywy, które skłoniły mnie do opracowania moich wspomnień i ich opublikowania. W 10 lat później, bo w roku 2020, zaproponowano mi ponowne ich wydanie. Pozwala mi to na zaktualizowanie poprzedniej książki i uzupełnienie jej o problemy, których wtedy nie mogłem uwzględnić. Dotyczyło to zwłaszcza wydarzeń spowodowanych globalnym kryzysem 2008 roku. Wywarł on ogromny wpływ nie tylko na sytuację światową, lecz także na osobiste losy jednostek, w tym również na moje. A w jeszcze większym stopniu dotyczy to skutków pandemii COVID-19 z 2020 roku.

Podsumowując, zawarta w moich wspomnieniach ocena całego okresu 30-lecia transformacji po 1989 roku, dotycząca głównie wydarzeń w gospodarce i przemyśle, jest w wielu przypadkach raczej gorzka i bardzo krytyczna z punktu widzenia profesjonalnych kryteriów ekonomicznych.

Wprawdzie minione 30-lecie (1990–2020) przyniosło pod wpływem otwarcia na Zachód realny i głęboki przełom cywilizacyjny o historycznym znaczeniu – nikt racjonalnie myślący nie może tego kwestionować – oraz ogromne postępy w rozwoju wielu dziedzin i w poprawie warunków życia.

Ale cena tego postępu, którą poniosła nasza gospodarka i społeczeństwo, była – w moim przekonaniu – bardzo wysoka, często zbyt wysoka, a w wielu przypadkach wręcz nadmierna. Moim zdaniem tak być wcale nie musiało. Mogła być ona znacznie mniejsza, gdyby nie popełniono w niej licznych i poważnych błędów. Trzeba je więc ujawniać, a nie ukrywać przed opinią publiczną w naszym kraju.

Warunki do wydania bardziej obiektywnej oceny tego okresu są dziś wielokrotnie bardziej sprzyjające i lepsze niż w czasie początkowej euforii w pierwszej fazie transformacji. Bo weszły już nowe pokolenia, którym na prawdzie o tych czasach bardzo zależy, bo jest im ona szczególnie potrzebna. Uważam, że te możliwości powinny być w pełni i maksymalnie wykorzystane. Jest to elementarnym warunkiem, by uniknąć powtórzenia tych błędów w przyszłości. Ten motyw krytycznej oceny w zasadniczy sposób rozszerzyłem więc w niniejszej wersji tych wspomnień.

W związku z toczącą się obecnie w naszym kraju swoistą zimną wojną domową opisy przeszłości i oficjalne jej oceny są dziś niezwykle tendencyjne. Kształtuje je nie dążenie do prawdy, ale wręcz przeciwnie – często obfitują one na skalę masową w kłamstwa, wprowadzane świadomie dla osiągnięcia określonych celów politycznych, a zmierzają do pognębienia i zdyskredytowania przeciwników politycznych.

Wiele z tych ocen, zwłaszcza w ramach tak zwanej polityki historycznej oraz w oficjalnej propagandzie, nie ma nic wspólnego z rzeczywistością i realnymi przeżyciami współczesnego mi pokolenia.

A jedną z rzadkich i nielicznych zalet wieku starczego jest możliwość mówienia całej prawdy i wyzwolenie się już z różnego rodzaju zahamowań występujących w wieku aktywności zawodowej. Mogę więc przekazać już całą prawdę, tak jak ją wtedy widziałem. Dlatego w obecnym wydaniu zmieniłem jej tytuł na: Jak ja to widziałem?. Lepiej wyraża to jej treść. Bo książka ta omawia i przedstawia wiele faktów dotychczas przemilczanych lub zakłamanych. Zgodnie z tym poświęciłem w niej wiele miejsca i uwagi aktywnemu zwalczaniu mitów, krążących w naszej świadomości społecznej, niemających żadnych podstaw ani w nauce, ani w rzeczywistości. A już szczególnie wiele miejsca poświęciłem krytyce najczęstszych i największych błędów ekonomicznych, które popełnili nasi politycy.

Wreszcie niniejsze wspomnienia mogą także odegrać jeszcze jedną rolę. Są relacją niemal ostatniego żyjącego jeszcze świadka, który aktywnie uczestniczył w tych wydarzeniach.

Książka ta może być interesująca przede wszystkim dla osób uczestniczących w tych wydarzeniach. A szczególnie przydatna dla tych, którzy sami nie żyli w tym okresie i w związku z tym są zdani na oceny oficjalne i kłamstwa ukształtowane przez współczesnych nam polityków i historyków. W prawdziwej i realnej ocenie tego okresu najbardziej zainteresowani są zwłaszcza ludzie młodzi, którzy wchodzą dopiero w swoje aktywne życie zawodowe. Prawda o tym okresie jest im najbardziej potrzebna i niezbędna do wyboru właściwej drogi swojego życia i własnego programu działania.

Wiele osób z mojej generacji zachęcało mnie wręcz do napisania tych wspomnień oraz pomogło mi w ich przygotowaniu.

Szczególnie cenne były dla mnie uwagi zgłoszone już do tego tekstu przez prof. Pawła Kozłowskiego, z którym łączą mnie więzy długoletniej przyjaźni, a także uwagi dr. Andrzeja Jakubowicza. Dlatego jako autor wyrażam im gorące podziękowanie i wyrazy wdzięczności za ten wkład do niniejszej pracy.

Szczególną zaś i specyficzną rolę w pracy nad tymi wspomnieniami odegrała moja żona Mirosława Karpińska. Nie tylko stworzyła mi warunki do pracy nad tą książką, lecz także wniosła wiele swoich obserwacji i merytorycznych uwag. Odegrała więc rolę swoistego współautora. Jestem Jej winien za to moje najwyższe podziękowanie.

Niespodziewane i nagłe odejście mojej żony w 2023 roku faktycznie i ostatecznie zakończyło moje życie emocjonalne. Zabrakło osoby, którą darzyłem największą miłością. A uważałem zawsze – i tak jest też teraz – że miłość jest w życiu osobistym człowieka najważniejszą wartością i dobrodziejstwem, które może go spotkać.

Wielki wkład pracy w przygotowanie niniejszych wspomnień wniosła pani mgr Izabela Zubko oraz Leszek Kamiński, który pomógł nadać książce jej ostateczny kształt. Autor składa im tą drogą gorące podziękowania i wyrazy wdzięczności.

Na odrębne podkreślenie zasługuje aktywna rola pana dr. Włodzimierza Ulickiego w wydaniu tej pracy. Bez tej bezinteresownej i wielkiej pomocy trudno byłoby zrealizować to przedsięwzięcie. A ponieważ jest to już moja 12. książka wydana dzięki pomocy pana Włodzimierza chciałbym jeszcze raz podziękować za to i wyrazić wdzięczność za całość naszej współpracy, którą sobie wysoko cenię i polecam innym autorom.

Dla uniknięcia przeciążenia tego tekstu nadmiernie szeroką dokumentacją dotyczącą źródeł wykorzystanych tu cytatów zrezygnowałem z ich zamieszczenia w niniejszej książce. Znajdują się one w moim archiwum i mogą być w pełni udostępnione na życzenie czytelników.

Andrzej Karpiński

Warszawa, 24 marca 2022 roku

Kilka uwag wstępnych

W sposób dla mnie zupełnie niespodziewany – jak to zawsze w życiu bywa, a dla mnie wręcz zaskakujący – przekroczyłem granicę 90 lat życia. Znalazłem się więc w wieku, w którym człowiekowi pozostaje już tylko pisanie wspomnień.

Ten okres w życiu człowieka ma również pewne, chociaż bardzo specyficzne, uroki. Pozwala na przykład na pisanie całej prawdy, rezygnując z wszelkich zahamowań i obaw wieku średniego. Człowiekowi w moim wieku nic już bowiem nie może bardziej zaszkodzić niż sam ten wiek. Dlatego stać go na zupełną szczerość. Pozwala to zarazem dokonać własnej oceny zdarzeń i osób – twórców tej przeszłości, w tym również krytycznej, chociaż trzeba pamiętać, że wielu z nich nie może się już przeciwstawić ewentualnym zarzutom lub przed nimi bronić. A to z kolei wymaga w tej krytyce dużej rozwagi i odpowiedzialności.

Postanowiłem więc i ja skorzystać z powstałych w tym wieku okazji.

Muszę jednak zaraz na wstępie uprzedzić ewentualnego czytelnika niniejszych zapisów. Pisząc te wspomnienia, nie miałem żadnych ambicji literackich. Jedyny mój kontakt z profesjonalną literaturą sensu stricto ograniczył się do opublikowania jednego z rozdziałów mojej książki 40 lat planowania w Polsce na łamach „Wiadomości Kulturalnych”.

Gdy podejmowałem pracę nad tą książką, kierowały mną trzy cele.

Pierwszy to potrzeba dokonania swoistego bilansu i rozliczenia mojego życia zawodowego i osobistego. Najwyższy jest już na to czas.

Drugi to konieczność wypełnienia luk w historii mojej rodziny i jej wzbogacenie o przeżycia mojej generacji.

I wreszcie trzeci – do czego przywiązuję największe znaczenie – to chęć zbliżenia się do prawdy tamtych czasów.

Wyjaśnienie celów i zamiarów autora jest tym bardziej potrzebne, że i sam tytuł nie jest specjalnie zachęcający do lektury tej książki, chociaż dobrze odpowiada jej treści.

W żadnym przypadku tą przyczyną nie są jakieś ponadstandardowe przeżycia. Nie odbiegały one bowiem od tego, co przeżywali współcześni mi Polacy. Wręcz przeciwnie. Życie moje było pozbawione wielkich klęsk lub większych sukcesów. Nie było w nim dramatycznych przesileń, które były udziałem znacznej części moich współczesnych. Może wynikało to z czasu i daty mojego urodzenia. Przyszedłem na świat w 1928 roku, a więc w chwili wybuchu wojny miałem prawie 12 lat. Byłem więc za młody, by w niej aktywnie uczestniczyć, a na tyle już dorosły, że przeżywałem ją w sposób świadomy.

Cóż więc skłoniło mnie do podjęcia tego ryzykownego przedsięwzięcia, którym zawsze jest spisywanie własnych wspomnień? Ma to bowiem w sobie coś z obnażania własnego „ja”, a więc swoistego intelektualnego striptizu.

Otóż jest jeszcze jedna cecha, która różni moje życie od losów tysięcy moich rodaków. Socjolodzy określili ją terminem obserwacji uczestniczącej. Pierwsza posłużyła się tym terminem w stosunku do mojej osoby prof. Maria Jarosz. Uczyniła to w recenzji jednej z moich książek. O co tu chodzi? Otóż nigdy nie byłem decydentem w ważnych wydarzeniach, które się wokół mnie działy. Znaczenie tu miały takie przyczyny jak kiepski życiorys, jak na Polskę Ludową i czasy socjalizmu (pochodzenie inteligenckie, ojciec za granicą). Oprócz tego nie miałem żadnego zaplecza politycznego – nie miałem nikogo, kto w najmniejszym nawet stopniu udzielałby mi jakiegoś poparcia. Do 1973 roku byłem bowiem bezpartyjny.

Równocześnie jednak uczestniczyłem po 1948 roku w opracowaniu wielu studiów i diagnoz w gospodarce, które stały się podstawą wielu ważnych decyzji i wydarzeń, a zwłaszcza po 1960 roku współpracowałem w tej dziedzinie dość blisko z wieloma ludźmi, którzy podejmowali decyzje gospodarcze na najwyższym szczeblu, wpływające na losy milionów moich rodaków. Miałem więc pewien wgląd w kulisy tych wydarzeń.

Moje życie nie było również pozbawione elementów niezwykłości, ale o innym charakterze. Wprawdzie uznałem je w poprzedniej książce wręcz za zwykłe, ale nie oznacza to, że nie obfitowało w przygody, których większość miała charakter raczej intelektualny. Można powiedzieć, że ojciec przeżył trzy wojny, a ja trzy ustroje, ale nie jest to jedyne podobieństwo w naszym życiu.

Drugi mój zamiar, leżący u podstaw niniejszej pracy – wypełnienie luk w historii mojej rodziny – zupełnie niespodziewanie ułatwiło mi jedno niecodzienne wydarzenie. Stało się ono prawdziwą sensacją na skalę mojej rodziny. Otóż po śmierci w 2000 roku drugiej angielskiej już żony mojego ojca, którą nazywaliśmy Barbi, moi bracia przyrodni w Londynie wzięli się za porządkowanie poddasza swojego domu (attic). W czasie tych prac znaleźli, niemal 35 lat po śmierci mojego ojca w 1969 roku, plik jego papierów zapisanych w języku polskim. Ponieważ żaden z nich nie zna tego języka, zebrali wszystko razem i przesłali do kraju w 2005 roku. Materiały te obejmowały odbitki listów do rodziny w kraju z lat wojny i okresu do 1950 roku, wspomnienia z udziału ojca w bitwie pod Arnhem w Holandii w 1944 roku oraz sprawozdanie dla władz wojskowych z pracy wywiadu obronnego na zapleczu frontu w Holandii na obszarze działania polskiej brygady spadochronowej.

Dokumenty te wzbudziły we mnie ogromne zainteresowanie. Później zaś zyskały też wysoką ocenę innych osób, które je czytały. Dlatego uznałem za swój obowiązek i chociaż częściowe spełnienie pragnień ojca, by je wydać drukiem[3]. W jednym ze swoich listów pisał on tam bowiem: „Jest w każdym człowieku pragnienie – aby jednak coś po nim pozostało”. Postanowiłem więc je opublikować, by uratować je od zapomnienia. W przygotowaniu ich do druku podstawową rolę odegrał mój syn Paweł Karpiński. Bez jego ogromnego wkładu pracy książeczka ta prawdopodobnie nigdy by w ogóle nie powstała.

Z tych samych względów w jednym rozdziale niniejszych wspomnień postanowiłem złamać formułę pisania tylko własnych relacji z tego okresu. W rozdziale o wojnie włączyłem bowiem kilka wspomnień ojca z tego okresu. Ale tylko tych, które nie znalazły się w cytowanej wyżej książce. Są to oczywiście w tym przypadku relacje z drugiej ręki. Nie mają więc takiego stopnia autentyzmu jak moje bezpośrednie wspomnienia o wydarzeniach, które sam przeżyłem.

Mam jednak nadzieję, że czytelnik mi to wybaczy. Chciałem bowiem uniknąć błędu mojego ojca, który spisanie wspomnień odkładał ciągle na później, aż do chwili, gdy czasu tego już zabrakło.

Ojciec mój umarł bowiem przedwcześnie w 69. roku życia. Wiem zaś z osobistych z nim rozmów 25 lat po wojnie, że chciałby, by co najmniej część z jego przeżyć została gdzieś zapisana.

Przemawia za tym również fakt, że coś jednak łączy oba te życiorysy. Żywot wojenny mojego ojca i mój zwykły żywot cywila, wyżywającego się w działalności zawodowej. Tym czymś jest wierne odbicie życia Polaków tej epoki. Elementem wyróżniającym moje życie wśród losów co najmniej większości moich rodaków jest również to, że żyłem w trzech całkowicie odmiennych epokach – jak uprzednio wspomniałem – tradycyjnego przedwojennego kapitalizmu, okresu przejściowego do socjalizmu oraz neoliberalnego kapitalizmu.

Trzeci mój zamiar – zbliżenia się do prawdy tamtych czasów – nabiera dzisiaj szczególnego znaczenia i wynika z ogromnej potrzeby obiektywnej oceny przeszłości, tak jak ją widziałem jako bezpośredni w niej uczestnik. Po 1989 roku, czyli po powrocie do kapitalizmu, co stanowiło istotę tych zmian, rozpętano przeciwko Polsce Ludowej propagandę niemającą we współczesnej Europie odpowiednika co do skali. Zmierza ona do zdyskredytowania wszystkich przejawów życia w poprzednim systemie. Szczególną rolę w tej propagandzie odgrywa specjalnie utworzona w tym celu instytucja, którą jest Instytut Pamięci Narodowej. Jego misją jest jednak przede wszystkim uzyskanie korzyści w walce politycznej, a nie dotarcie do prawdy tamtych lat. Ta propaganda jest potrzebna nowym władzom, by uzasadnić i usprawiedliwić, a w języku naukowym – legitymizować – nowy system. Tym bardziej, że jak dotychczas nie spełnia on wielu wiązanych z nim nadziei i oczekiwań, przynajmniej dla dużej części społeczeństwa. Propaganda ta nie byłaby tak potrzebna, gdyby nowy system przyniósł same sukcesy.

Dlatego wspomnienia te mogą być interesujące dla czytelnika również z tego względu, że przedstawiają inne spojrzenie na naszą transformację ustrojową niż te, które prezentują oficjalne oceny tego okresu.

Podzielam głęboką radość z odzyskania pełnej suwerenności państwa polskiego i przemian demokratycznych po 1989 roku, jednakże z wieloma zmianami w gospodarce w okresie ostatnich 30 lat nie mogę się zgodzić. Są one bowiem w moim głębokim przekonaniu zasadniczo sprzeczne z długookresowymi potrzebami naszego kraju i jego rozwoju, a nawet niebezpieczne dla przyszłości.

Tylko jako przykład wymieniłbym wśród nich masową likwidację polskich przedsiębiorstw przemysłowych, które stanowiły własność z reguły państwową w tym okresie, głęboki regres w rozwoju własnego zaplecza badawczo-rozwojowego, dopuszczenie do rozproszenia się najcenniejszych kadr i ich masowych wyjazdów zagranicę, wykorzystywanie stanowisk w radach nadzorczych przedsiębiorstw sektora publicznego do osobistego bogacenia się, rozkradanie mienia publicznego na poziomie, jakiego nigdy sobie uprzednio nie wyobrażałem, czy też korupcja polityczna na szeroką skalę stosowana przez poszczególne partie. Wiele innych spraw, z którymi nie mogę się zgodzić, omawiam w dalszej części tekstu.

Warto zapoznać się z odmiennymi ocenami Polski Ludowej i ostatnich 30 lat niż oficjalne, w myśl starej rzymskiej zasady wysłuchania racji również innych stron (audiatur et altera pars). Takie krytyczne spojrzenie nieczęsto pojawia się w naszej literaturze, może się więc przyczynić do zobiektywizowania obrazu tych lat, co jest szczególnie ważne dla młodzieży. Jest ona bowiem skazana tylko na relacje współczesnych tendencyjnych historyków oraz nachalną polityczną propagandę środków masowego przekazu. Niniejsza praca nabiera zarazem pewnego nowego sensu – staje się społecznym ostrzeżeniem, do czego mogą prowadzić wypaczenia w ocenie przeszłości narodu.

Moje zapisy są również próbą uratowania od zapomnienia wielu ludzi mojej generacji. Czas płynie bowiem nieubłaganie. Z 89 osób wymienionych w niniejszej książce, z którymi zetknąłem się w toku pracy w centralnych organach planowania, już 72 nie ma wśród nas. Chciałbym, by pozostał po nich jakiś ślad.

Po tych uwagach wstępnych oddaję moje zapiski refleksji i ocenie czytelników, a w najgorszym przypadku – gdyby nie spotkały się one z zainteresowaniem współczesnych – najbliższej rodzinie, jako mój skromny wkład, czy wręcz kamyczek do jej historii.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Andrzej Karpiński, Wspomnienia ze zwykłego życia, Elipsa, Warszawa 2010.

[2] „Gazeta Wyborcza Stołeczna” z 9 maja 2004, s. 8.

[3] Stanisław Lucjan Karpiński, Dla Ciebie Polsko, Elipsa, Warszawa 2007.