Sophie de Ségur

Dobry mały „diabełek” 

Un bon petit diable

przekład anonimowy

Książka w dwóch wersjach językowych: polskiej i francuskiej.

Version bilingue: polonaise et français.

Armoryka

Sandomierz

Projekt okładki: Juliusz Susak

Na okładce: Comtesse de Ségur, Un bon petit diable (fragment), illustration d’Horace Castelli (1825-1899), 

źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Un_bon_petit_diable_Castelli.jpg?uselang=fr

Ce fichier a été identifié comme étant exempt de restrictions connues liées au droit d’auteur,

y compris tous les droits connexes et voisins.

Tekst polski wg edycji:

Sophie de Ségur

Dobry mały djabełek

powieść dla dzieci

Warszawa 1936 

Zachowano oryginalną pisownię.

Tekst francuski wg edycji:

Comtesse de Ségur

Un bon petit diable

Paris 1898

Zachowano oryginalną pisownię.

© Wydawnictwo Armoryka

Wydawnictwo Armoryka

ul. Krucza 16

27-600 Sandomierz

http://www.armoryka.pl/

ISBN 978-83-7639-119-9 

Dobry mały „diabełek” 

Poświęcam mej wnuczce Magdalenie Malarè

Moja mała wnuczko! Z książki tej dowiesz się o pewnej dobrej dziewczynce, pozbawionej tego, co daje tyle radości, tyle szczęścia wszystkim ludziom, a mianowicie wzroku. Była niewidoma. Nie zważając na to okropne nieszczęście, mała Julcia była dobrą, mądrą i miłą dziewczynką. Całą swą istotą dążyła do tego, aby wszystkich, kto ją otacza, uczynić również takimi. Jak dowiesz się z tej książki, pewien chłopak, złośliwy figlarz, prawdziwy mały djabełek, dzięki staraniom niewidomej Julji, pod jej opieką i wpływem, stał się dobrym i miłym człowiekiem. Taką zmianę na lepsze w swym małym przyjacielu, jak sama się przekonasz, Julja osiągnęła jedynie dzięki prawdziwie-chrześciańskiej swej dobroci i postępowaniu.

Zapamiętaj to, mała moja wnuczko, a staraj się zachowywać tak samo, jeżeli kiedykolwiek w życiu spotka cię taki sam „dobry mały djabełek“.

Twoja babcia

Hrabina Segur

z domu Rastopczyna.

I. CZAROWNICE

W małej mieścinie szkockiej, przy niedużej uliczce, nazywanej ulicą „Bitew“, mieszkała pewna wdowa w wieku lat pięćdziesięciu, pani Makmisz. Wygląd zewnętrzny miała srogi i odpychający.

Przez skąpstwo z nikim nigdy się nie spotykała, w obawie, aby nie narażono jej na wydatki. Dom jej był stary, brudny i ponury. Pewnego razu z robótką w ręku siedziała w pokoju, umeblowanym prawie po żebraczemu. Od czasu do czasu spoglądała przez okno, jakby na kogoś oczekując; ruchy jej zdradzały zniecierpliwienie, aż wreszcie zawołała:

— Jaki wstrętny chłopak! Stale się spóźnia! Wstrętny nicpoń! Skończy w więzieniu, lub na szubienicy, jeśli mi się nie uda go przerobić.

Zaledwie wymówiła te słowa, gdy oszklone drzwi, znajdujące się naprzeciwko okna, uchyliły się, i wszedł dwunastoletni chłopak; wszedł i stanął przed zniecierpliwioną kobietą.

Twarz i cała postawa zdradzały, mimo wyraźnego strachu, zdecydowanie.

— Gdzie zaprzepaściłeś się? — krzyknęła nań pani Makmisz. — Dlaczego powracasz tak późno, hultaju?

Karol:

— Ciotuniu, zatrzymała mnie na kwadrans Julja; nudziła się u sędziego i poprosiła mnie o odprowadzenie jej do domu.

Pani Makmisz:

— Co Ci tak pilno było z tem odprowadzeniem? Czy nikt z rodziny sędziego nie mógł ciebie zastąpić? Zawsze jesteś uprzejmy i uczynny. Wiesz przecie dobrze, że jesteś mi potrzebny. Ale przyjdzie jeszcze czas pokuty, niegodziwy wałkoniu! Chodź ze mną!

Karol, wahając się między chęcią stawiania oporu swej ciotce a strachem, który w nim wzbudzała, stał przez chwilę niezdecydowany; ciotka obróciła się, a widząc, że nie porusza się z miejsca, chwyciła go za ucho i pociągnęła do ciemnej śpiżarni, gdzie wepchnęła go przemocą.

— Posiedź tu z godzinę, a na obiad dostaniesz chleb i wodę; innym razem będzie jeszcze gorzej! — krzyknęła pani Makmisz.

— Zła kobieta! Wstrętna! — burknął Karol, zaledwie zamknęła za nim drzwi. — Gardzę nią. Czyni mnie tak nieszczęśliwym, że wolałbym być ślepy, jak Julja, niż mieszkać z tym złym potworem. Jedną godzinę!... To zabawne... Ale zato nie będę jej czytał teraz; znudzi się i nie usłyszy zakończenia „Mikołaja Niklbi“, którego zacząłem jej czytać dziś zrana! To zdecydowane. Jestem z tego bardzo zadowolony...

W ten sposób Karol spędził kwadrans, ciesząc się z tego, że ciotka nudzi się bez niego, lecz wreszcie sam począł się nudzić.

— „O, gdybym mógł uciec — pomyślał. — Lecz dokąd? I jak? Drzwi są zamknięte bardzo mocno! Niełatwo je otworzyć... Tem nie mniej spróbujemy!...

Karol spróbował; lecz mimo, że usiłował otworzyć, drzwi nawet się nie zachwiały. W tym czasie, gdy daremnie majstrował przy nich, klucz w zamku nagle się obrócił; Karol szybko, jak piłka, skoczył zpowrotem i schował się w głębi śpiżarni.

Zamiast poważnej jednak i srogiej twarzy jego ciotki, w otwartych drzwiach ukazała się wesoła postać Betty, która pełniła u jego ciotki jednocześnie obowiązki kucharki, niańki i pokojówki.

— Znowu, Betty! Znowu! Wiesz przecie, że mojej ciotce sprawia szczególną przyjemność dokuczać mi.

Betty.

— Ale Karolu, poco tak mówisz? — Chcę cię uwolnić, bądź tylko dobry i rozsądny.

Karol.

— Rozsądny! To jest niemożliwe z moją ciotką: zawsze tak się sroży; nigdy nie bywa zadowolona! To mi wreszcie się sprzykrzyło...

Betty.

Czegoż chcesz, mój biedny Karolu? Jest twoją jedyną opiekunką i jedyną krewną! Nie możesz przecie zrzec się jej chleba.

Karol.

Ciągle przypomina mi ten swój chleb i czyni mi go zbyt gorzkim! Skończy się na tem, że pewnego pięknego dnia zostawię ją i pójdę gdzieś daleko, daleko stąd.

Betty.

Byłoby to jeszcze gorzej, biedne dziecko! Ale chodź, wyjdź z tej brudnej, czarnej śpiżarni.

Karol.

A co ciotka na to powie?

Betty.

Niech mówi, co jej się podoba; ale nie będzie ciebie zawsze tłukła!

Karol.

O! Co do tego, to nie! Nie śmie mnie więcej bić od czasu, gdy ostatnio tak dobrze wykręciłem jej rękę. Pamiętasz, jak krzyczała?

Betty (z uśmiechem).

A ty, złośniku, nie puszczałeś jej?

Karol.

Potem powiedziałem, że to wyszło niechcący, że złapał mnie skurcz, i że tak może stać zawsze, gdy będzie mnie biła.

Betty.

Ale cicho, Karolu! Sądzę, że teraz niezbyt ciebie się boi, a pozatem, wszystko to jest bardzo nieładne.

Karol.

Wiem o tem doskonale, że czyni mnie złym; złym wbrew mej woli, zapewniam cię.

Betty wypuściła Karola, zamknęła znowu drzwi, schowała klucz do swej kieszeni i poradziła Karolowi schować się jaknajdalej, aby ciotka go nie zobaczyła.

Karol.

Pójdę do Julji.

Betty.

Dobrze; ale ponieważ klucz od śpiżarni jest u mnie, to otworzę ją sama za trzy kwadranse; tylko wracaj na czas.

Karol.

O! Oczywiście! Pięć minut przed terminem będę w twoim pokoju!

Po tych słowach jednym susem Karol skoczył do ogrodu, leżącego po innej stronie, niż pokój, w którym pracowała jego ciotka. Betty żegnała go oczyma i uśmiechała się doń.

— Ten urwis ma dobre serce, — mówiła, sama do siebie. — Gdyby traktowano go nie tak srogo, byłby z niego dobry chłopak... Ale byleby tylko wrócił... Inaczej, dostanę od pani za to!

— Betty! — zawołała pani Makmisz surowo.

— Co pani każe? — zapytała wchodząc Betty.

Pani Makmisz.

Nie zapomnij wypuścić tego nicponia za półgodziny i kaź mu wówczas przynieść „Mikołaja Niklbi“, będzie czytał głośno aż do obiadu, dopóki będę pracowała.

Betty.

Słucham panią, nie zapomnę.

Za półgodziny Betty poszła do swego pokoju, Karola jednak tam nie było, jeszcze nie wrócił; spojrzała przez okno, nigdzie nie było go widać.

— Wiedziałam, że tak będzie; — zawołała. — Narobiłam teraz sobie kłopotu! Co teraz pocznę? Jak się wytłumaczę?... Ale mam dobrą myśl! Dobra, — gdyż pani wierzy w czarownice i okropnie ich się boi. Można w nią wmówić byle co, a napewno we wszystko uwierzy, o ile tylko będę mówiła o czarownicach. Sądzę, że pomysł jest niezły; każdy inny zawiódłby tu napewno.

— Betty, Betty! — rozległ się nagle głos gospodyni.

Betty.

Jestem tu, proszę pani.

Pani Makmisz.

Dobrze. Ale gdzie Karol? Przyślij go do mnie.

Betty.

Jużbym przysłała go do pani, gdybym miała klucz od śpiżarni; lecz nie mogę go odnaleźć.

Pani Makmisz.

Jest we drzwiach; zostawiłam go tam.

Betty.

Niema tam klucza, proszę pani, już patrzyłam.

Pani Makmisz.

Być nie może! Nie mógł przecie otworzyć drzwi od wewnątrz.

Betty.

Proszę zobaczyć; niema, proszę pani.

Pani Makmisz podniosła się, poszła zobaczyć i nie znalazła klucza.

Pani Makmisz.

To jest nieprawdopodobne! Dobrze pamiętam, że zostawiłam go we drzwiach. Karolu, Karolu, ależ odpowiadaj, nicponiu!

Odpowiedzi nie otrzymała. Twarz pani Makmisz zaczęła zdradzać zaniepokojenie.

Pani Makmisz.

Cóż pocznę? Poza nim, nie mam nikogo, ktoby mi czytał głośno, gdy siedzę z robótką. Szukaj go, Betty! Cóż stoisz na jednem miejscu, jak policjant!

Betty.

Cóż mogę uczynić, aby pani dopomóc? Nie mam przecie styczności z czarownicami!

Pani Makmisz (przestraszona).

Czarownice? Jakto czarownice? Czy sądzisz... że... czarownice?...

Betty. (udając zaniepokojoną)

Nic nie mogę powiedzieć, proszę pani; lecz z tym kluczem stało się coś niezwykłego... znikł tak dziwnie... A pozatem: Karol nie odpowiada! Czarownice go widocznie udusiły...

Pani Makmisz.

Boże mój! Boże mój! Co ty mówisz, Betty? To straszne! To okropne!...

Betty.

Proszę, niech pani będzie ostrożna i tu nie pozostaje... Zawsze miałam podejrzenia co do tej śpiżarni.

Pani Makmisz zawróciła, nic nie odpowiadając, i poszła do swego pokoju.

— Zmuszona byłam ją oszukać, — rzekła sama do siebie Betty; — lecz jest to wina mej pani, — nie moja; należało ratować Karola. Ale zdaje się, że woła mnie.

— Betty! — dał się słyszeć słaby głos.

Betty weszła i ujrzała swą panią, która ze strachem wskazywała jej palcem na klucz, który leżał na widocznem miejscu, na jej robótce.

Betty.

Mówiłam przecież. Teraz pani sama wie dobrze, kto położył ten klucz na pani robótce? Oczywiście, nie ja, gdyż byłam przez cały czas z panią.

Wesoły i tryumfujący widok Betty obudził jednak podejrzenie pani Makmisz, która nie mogła zrozumieć, jak to można nie bać się czarownic.

— Wyszłaś stąd po mnie, — powiedziała, bacznie i surowo patrząc na Betty.

Betty.

Szłam w ślad za panią; samo przez się rozumie, że nie poszłam naprzód.

Pani Makmisz.

Idź, otwórz śpiżarnię i przyprowadź do mnie Karola. Zasługuje na karę za to, że nie odpowiadał mi, gdy go wołałam.

Betty wyszła, lecz po chwili szybko wróciła, udając bardzo przestraszoną.

Proszę pani! Proszę pani. Karol jest zabity!... Leży martwy na podłodze! Mówiłam przecie, że czarownice go udusiły.

Pani Makmisz, trzęsąc się ze strachu, podążyła do gabinetu i rzeczywiście ujrzała Karola, rozpostartego bez ruchu na podłodze, o twarzy bladej jak marmur. Podeszła do niego i chciała go dotknąć; lecz Karol, który wcale nie był martwy, nagle kurczowo się targnął i uderzył swą ciotunię z całej siły pięścią w twarz i nogą w piersi. Betty, ze swej strony, wybuchła nagłym śmiechem, potęgującym się z każdym uderzeniem nogą, które dostawała ciotka od Karola, jak również po każdym jej jęku, następującym po tem uderzeniu; strach sparaliżował poprostu panią Makmisz, Karol zaś dawał upust swym niepowstrzymanym ruchom. Cios pięścią, który trafił prosto w usta ciotki, wybił jej sztuczne zęby; pochyliła się więc, aby je podnieść, lecz w tym czasie Karol się posunął, chwycił ciotkę za jej perukę, zerwał ją i począł rozpaczliwie targać ją w swych mocno ściśniętych rękach. Następnie otworzył oczy, przysunął się do Betty, a chwyciwszy ją za ręce, niby poto, aby się podnieść oddał jej sztuczne zęby ciotki.

— Połóż je do jej zupy, — rzekł pocichu.

Skurcze Karola ustały, blada jego twarz zarumieniła się, odzyskując naturalne kolory; tylko brwi pozostały nadal blade, zbielałe, jakgdyby osypane białym pudrem, prawdopodobnie, tym samym, którym czarownice posypały mu również twarz, lecz który spadł wskutek jego kurczowych ruchów. Betty, mniej od Karola opanowana, nie mogła się powstrzymać od nerwowego śmiechu. Pani Makmisz nie wiedziała, jak ma traktować całe to zajście; rzuciwszy gniewne spojrzenie na Karola i służącą, wydarła jemu z rąk swą perukę, dopomagając mu w ten sposób się podnieść i kopnęła Betty, aby wyzbyła się tego śmiechu; środki były niezawodne: Karol skoczył na równe nogi i stał dość równo, Betty zaś uspokoiła się i nabrała wyglądu nieco poważniejszego.

Pani Makmisz.

Co to wszystko znaczy, mały figlarzu?

Karol.

Ciotuniu, to — czarownice.

Pani Makmisz.

Zamilcz, bezczelny włóczykiju! Teraz dopiero skończę z tobą i twemi czarownikami... Wiedz o tem!

[W Szkocji osoby, wierzące w istnienie czarownic, sądzą, że niebezpiecznem jest mówić i nawet wspominać o nich. W kraju tym wiara w istnienie czarownic jest bardzo rozpowszechniona; mówią, że czarownice mieszkają po większej części w dolinach, obok źródeł, strumieni i rzek. W tych dolinach często można widzieć pierścienie przygniecionej trawy, jakbdyby była przez kogoś podeptana; nazywa się to „fairy’s ring“, co znaczy „pierścienie czarownic“; przypuszczają, że czarownice przychodzą tu w nocy, aby urządzić korowody, a trawę psują właśnie ich małe stopki. Ludzie, którzy twierdzą, że widzieli czarownice na własne oczy, wyobrażają je sobie i przedstawiają w opowiadaniach, jako bardzo małe istoty].

Karol.

Ciotuniu, zapewniam..., że jestem zasmucony losem zębów cioci...

Pani Makmisz.

Dobrze, zwróć więc mi je.

Karol (pokazując ręce).

Nie mam ich, ciotuniu! Nie mam nic... a pozatem, jak się mają włosy cioci?...

Pani Makmisz.

Milcz, nie potrzebuję twych głupich przepraszań; zwróć mi moje zęby i moje loki...

Karol.

Zapewniam ciotunię, że nie mam ich; ciocia zresztą sama widzi.

Ciotka obejrzała go, poszukała wszędzie, lecz napróżno.

Betty.

Proszę pani, pani nie chce uwierzyć w istnienie czarownic; jednak jest bardzo możliwe, że to one zabrały zęby pani i loki.

— Głupiaś! — oburzyła się pani Makmisz, podążając do swego pokoju. — A ty, mój panie, idź i czytaj natychmiast!

Karol chciał bardzo wyszukać jakiś pretekst, aby uwolnić się od czytania z ciotką, która trzymała go już za ucho; należało więc iść, usiąść, wziąść książkę i czytać. Męka jego trwała jednak niedługo, gdyż w półgodziny po zajściu zawołano go do obiadu; podczas którego czarownice również opiekowały się Karolem. Przeżyte przed chwilą okropne zajścia zmusiły panią Makmisz do zapomnienia o występku Karola i tej karze, na którą go skazała; dała mu możność zjeść obiad, jak zawsze.

Zaledwie pani Makmisz zjadła dwie łyżki zupy, zauważyła w swym talerzu jakiś twardy przedmiot; myśląc, że jest to kość, chciała ją wyjąć, i tu ujrzała zdumiona, że były to jej zęby sztuczne.

Radość z powodu znalezienia zębów, złagodziła jej gniew; usiłowała jednak wyświetlić sprawę, ponieważ nie zważając na swą łatwowierność co do czarownic i swój strach przed niemi, podejrzewała jednak, że winowajcami w calem tem zajściu były nie czarownice, lecz tylko Betty i Karol, dlatego przysięgała, że podwoi nadzór i srogość, lecz nie miała odwagi nawet zacząć o tem mówić, gdyż bała się gniewu czarownic.

Karol poprosił jeszcze o kawałek mięsa z zupy.

Pani Makmisz.

Nie dawaj mu Betty, je za czterech.

Karol.

Ciotuniu, miałem bardzo mały kawałeczek; jestem przecie bardzo głodny.

Pani Makmisz.

Gdy człowiek jest biedny, gdy się go wychowuje z łaski, a jest sam do niczego, nie powinien jeść jak ludożerca, i nie powinien też pozwalać sobie na prośby dwa razy o tę samą potrawę, Proszę się postarać o poprawę ze swej żarłoczności, szanowny panie.

Karol spojrzał na Betty, która dała mu znak głową, aby siedział cicho. Aż do końca obiadu pani Makmisz w dalszym ciągu zrzędziła, jak zwykle zresztą.

Gdy wypiła kawę, zawołała Karola, aby poczytał jej jeszcze z godzinę względnie dwie.

Zmuszony do posłuszeństwa, poszedł za nią do jej pokoju, smutny usiadł i począł czytać. Po dziesięciu minutach posłyszał chrapanie: podniósł oczy i nie mógł powstrzymać radosnego wołania: jakie szczęście! ciotka spała! Karol nie chciał ominąć tak dobrej okazji; złożył więc książkę, wstał pocichutku, wylał resztki kawy do tabakierki ciotki, schował swą książkę do skrzynki z herbatą, robótkę zaś cioci włożył do kominka i sprytnie się ulotnił, aby śpiącej nie obudzić. Podążył naprzód do Betty, która dała mu dodatek do obiadu.

Betty.

Nie zrób znowu tak, jak wtedy, a bądź na swojem miejscu, gdy ciotka cię zawoła. Ona już domyśla się chyba wszystkiego; innym razem nam się to nie uda. Ten klucz, który tak sprytnie położyłam na jej robótce! Twoja twarz, osypana mąką, te skurcze, mój śmiech, — wszystko to wydaje się jej podejrzanem.

Karol.

Jednak bardzo do rzeczy i na czas zjawiłem się do swego aresztu!

Betty.

Wszystko jedno, tego już zawiele!

Wierzy w istnienie czarownic, lecz nie w takim aż stopniu. Bądź ostrożny, ufaj mi.

Karol wyszedł, lecz, zamiast powrócić do ciotki, otworzył, jak zrana, drzwi do ogrodu i pobiegł do Julji.

Oto już trzeci raz, jak poszedł dziś tam; pójdźmy więc za nim, a dowiemy się, kim jest ta Julja.

II. NIEWIADOMA

— W jaki sposób przyszedłeś znowu, Karolu? — zapytała Julja, gdy posłyszała dźwięk otwieranych drzwi.

Karol.

A jak ty zgadłaś, że to ja jestem?

Julja.

Po sposobie otwierania drzwi; każdy odmyka na swój sposób; to łatwo daje się poznać.

Karol.

Dla ciebie łatwo; jesteś niewidoma, słuch masz bardzo dobry; co do mnie, to nie widzę żadnej różnicy w otwieraniu drzwi, niezależnie od tego, kto je otwiera.

Julja.

Jednak co ci jest, biedny Karolu? Znowu jakaś kłótnia z ciotunią? Zgaduję to z twego głosu.

Karol.

O tak! Ta zła, wstrętna kobieta czyni mnie również złym. To prawda, Juljo; z tobą będę zawsze dobry, i nigdy nie nawiedzi mnie chęć zażartować z ciebie, względnie rozgniewać się, z moją zaś ciotką staję się zły i zawsze gotów jestem do wybuchu.

Julja.

To dlatego, że ciotka jest niedobra, a przytem nie masz ani cierpliwości, ani odwagi.

Karol.

Łatwo powiedzieć — cierpliwość; chciałbym ujrzeć ciebie w mojej sytuacji; jesteś aniołem dobroci i łagodności; lecz z nią, to ty nawet byłabyś się wściekła.

Julja się uśmiechnęła.

A ja sądzę, że nie, — rzekła.

Karol.

Tak uważasz. Posłuchaj więc, co mi się przydarzyło dziś po tem, jak wyszedłem od ciebie po raz pierwszy; podczas drugich odwiedzin, nie powiedziałem ci nic, ponieważ się bałem, abyś mnie nie zmusiła do natychmiastowego powrotu do domu; teraz mam dość czasu, ponieważ moja ciotka śpi, dowiesz się więc.

Karol opowiedział dokładnie o tem, co zaszło między nim, jego ciotką, a Betty.

— Czy może chcesz, abym znosił te zarzuty i niesprawiedliwość z cierpliwością jagnięcia, które prowadzą na rzeź?

— No, ale daleko ci jeszcze do jagnięcia, — przemówiła uśmiechając się Julja. — Posłuchaj jednak, co ci powiem, Karolu! Twoja ciotka nie jest dobra, wiem o tem, nie mogę więc temu przeczyć; lecz tembardziej powinieneś jej żałować i nie draźnić. Dlaczego nie jesteś porządny, wiedząc, że twoje spóźnienie się o pięć minut wywołuje jej gniew?

Karol.

Tylko dlatego, że chcę być z tobą jeszcze pięć minut, biedna Juljo; nie było przecie nikogo, ktoby mógł ciebie odprowadzić.

Julja.

Jestem ci bardzo wdzięczna, mój dobry Karolu, wiem, że mnie kochasz, jesteś dla mnie zawsze dobry i troszczysz się o mnie; lecz dlaczego nie jesteś chociaż odrobinę taki sam dla swej ciotki.

Karol.

Dlaczego? Ponieważ cię kocham, a jej nienawidzę: dlatego zawsze, jak się ciotka gniewa i chce mnie ukarać za nic, odwdzięczam się jej za to i doprowadzam do wściekłości.

— O Karolu, Karolu! — mówiła doń Julja z wyrzutem w głosie.

Karol.

Tak, tak, to prawda; dostała ode mnie kilka uderzeń w piersi i twarz; zmusiłem Betty (która również jej nienawidzi), by włożyła jej wstrętne zęby do jej zupy; zerwałem i podarłem jej perukę; a gdy się obudzi, to znajdzie w swej tabakierce wylaną przeze mnie kawę, a książki i swej robótki długo, długo będzie musiała szukać; będzie wściekła, ale zato ja będę zadowolony i pomszczony za doznane krzywdy.

Julja.

Widzisz, jak się unosisz! Tupiesz nogą, stukasz po meblach, krzyczysz, denerwujesz się, wreszcie staniesz się taki sam, jak twoja ciotka; wygląd zaś masz już teraz niemniej złośliwy, niż ona.

Karol.

Niż moja ciotka? Nie chcę nic robić tak, jak ona, i w niczem nie chcę być do niej podobny.

Julja.

Bądź więc dobrym i miłym chłopakiem.

Karol.

Nie mogę; mówię ci, że nie mogę.

Julja.

Widzę więc, że brak ci odwagi.

Karol.

Brak odwagi? Lecz mam jej już dość więcej, niż ktokolwiek inny, bo już w ciągu trzech lat tyle wycierpiałem przez jej katusze.

Julja.

Cierpisz, stale ją draźniąc; sam również przez to coraz więcej się unieszczęśliwiasz, co mnie bardzo a bardzo zasmuca.

Karol.

O Juljo, przebacz mi! Jetem w rozpaczy, lecz nie mogę postępować inaczej.

Julja.

Spróbuj; nigdy nie próbowałeś przecie! Uczyń to dla mnie, jeśli nie chcesz tego uczynić dla Pana Boga. Dobrze? Przyrzekasz mi to?

— Owszem, chcę to uczynić — rzekł Karol, niepewny siebie, — lecz nie — nie dam ci na to słowa.

Julja.

Dlaczego? Przecie chcesz tak uczynić!

Karol.

Ponieważ przyrzeczenie, a zwłaszcza przed tobą, to jest zupełnie co innego. Nie będę w stanie złamać raz danego ci słowa, nie czerwieniąc się, i... i... sądzę, że nie dotrzymam jednak tego przyrzeczenia.

Julja.

Posłuchaj, na początek nie żądam od ciebie wiele. Mów, krzycz, rób wszystko, co zechcesz, lecz nie dokuczaj jej, jak to czyniłeś, kopiąc swą ciotkę i mszcząc się na jej sztucznych zębach, peruce, tytoniu, książce, robótce i innych rzeczach.

Karol.

Spróbuję Juljo; zapewniam cię, że spróbuję. Na początek, natychmiast wrócę do domu, dopóki ciotka jeszcze się nie obudziła.

Julja.

A połóż na miejsce książkę i robótkę!

Karol.

Owszem, owszem, przyrzekam ci... A tytoń? — przypomniał sobie Karol, drapiąc się zlekka po głowie; — będzie nieco trącił kawą.

Julja.

Zrób dobry uczynek; przyznaj się do wszystkiego i poproś ciotkę o przebaczenie.

Karol (zaciskając pięści).

O przebaczenie? Prosić ją o przebaczenie? Nigdy!

Julja. (zasmucona).

Rób więc, jak chcesz, mój biedny Karolu: niech ci Pan Bóg dopomaga! Żegnaj.

— Żegnaj, Juljo, a raczej dowidzenia, — rzekł Karol, całując ją w czoło. — Żegnaj. Czy jesteś ze mnie zadowolona?

— Niezupełnie! lecz zczasem i to przyjdzie... trzeba być cierpliwą, — rzekła, uśmiechając się.

Karol po wyjściu westchnął.

„Biedna, dobra Julja! Jest bardzo cierpliwa! Jaka łagodna i rozsądna! Jak cierpliwa jest w swem nieszczęściu! A przecie jest to nieszczęście... wielkie nieszczęście — być niewidomą. Jest znacznie nieszczęśliwszą ode mnie! „Poproś o przebaczenie“, — powiedziała mi... kobietę, której nienawidzę! To niemóżliwe; nie, nie mogę!“

Karol powrócił do domu w stanie podrażnienia; wszedł do pokoju swej ciotki, która na jego szczęście jeszcze spała; wyjął książkę ze skrzynki na herbatę i chciał już wydostać schowaną robótkę szydełkową z głębi kominka, gdy nagle, wyciągając rękę, aby ją dostać, potrącił szczypce, które z hałasem spadły; ciotka odrazu się obudziła. „Co tam robisz w moim kominku, zły człowieku?“

— Nic złego nie robię, ciotuniu, — odpowiedział Karol, mężnie się broniąc; — staram się wydostać z kominka cioci robótkę.

Pani Makmisz.

Moją robótkę! Z kominka! W jaki sposób ona się tam znalazła? Leżała przecie obok mnie!

Karol (zdecydowanie).

To ja ją tam wrzuciłem, cioteczko.

Pani Makmisz (oburzona).

Wrzuciłeś tam moją robótkę?

Karol.

Nie miałem racji, czyniąc w ten sposób; lecz ciocia widzi, że staram się naprawić swój błąd.

Pani Makmisz.

I ty sądzisz, nicponiu jeden, że cierpliwie będę znosiła twoje drwiny, ty, żebraku, którego karmię z litości!

Karol zaczerwienił się, jak kwiecie maku; czuł, że zaczyna się unosić, lecz powstrzymał się i odpowiedział spokojnie:

„Moje wyżywienie kosztuje ciocię niedrogo; mam nadzieję, że ciocia się przez to nie zrujnuje.“

Pani Makmisz.

Niewdzięczniku! A twoje ubranie, mieszkanie, pościel?

Karol.

Moje ubranie? Jest całe podarte, wystrzępione, jak u żebraka! A do tego jest zakrótkie i zawąskie. Gdy wychodzę na ulicę, wstydzę się przecie...

— Tem lepiej — przerwała mu ciotka ze złym uśmiechem.

Karol.

Proszę tylko zaczekać! Nie skończyłem przecie tego zdania! Wstydzę się za ciocię, gdyż każdy mówi mi: „Twoja ciotka musi być bardzo skąpa, jeżeli ubiera ciebie tak nędznie.“

Pani Makmisz.

O, to już zawiele! Zaczekaj, a dostaniesz za to!

Mówiąc to ciotka pobiegła po rózgę: Karol tymczasem chwycił zapałki, zapalił jedną z nich i podbiegł do firanki.

— Jeżeli ciocia tylko się zbliży, — rzekł, — podpalę firankę, dom cioci, spódnice i wszystko, wszystko!

Przerażona pani Makmisz zatrzymała się; zapałka była tuż przy frendzlach batystowej firanki.

Czerwona ze wściekłości i drżąca ze strachu, nie chciała jednak zrezygnować z bicia, zapowiedzianego Karolowi, a jednocześnie obawiała się, że ten wykona swą pogróżkę; nie wiedziała więc, co ma przedsięwziąć? Karol przestraszył się jeszcze więcej na widok srogiej jej twarzy: widząc zaś, że zapałka jego dopala się, zapalił drugą, nie rzucając pierwszej, i w takiej sytuacji zdecydował się przystąpić do pertraktacyj ze swą ciotką.

Karol.

Proszę mi obiecać, że ciocia mnie nie ruszy i w żaden sposób nie ukarze; wówczas zgaszę zapałkę.

— Niegodziwcze! — zawołała ciotka z pianą na ustach.

Karol.

Proszę się decydować, ciociu! Jeśli zapalę trzecią zapałkę, nic już nie pomoże; nie będę cioci słuchał i spłoną firanki.

Pani Makmisz.

Rzuć zapałkę, nieszczęsny!

Karol.

Rzucę, gdy ciocia rzuci rózgę (Makmisz rzuca rózgę), gdy ciocia mi obieca, że nie będzie mnie ani biła, ani też w inny jakikolwiek sposób karała. Proszę się pośpieszyć... zapałka już się dopala.

— Przyrzekam, przyrzekam! — zawalała pani Makmisz z trudem łapiąc oddech.

Karol.

Proszę przyrzec, że ciocia będzie zawsze dawała mi jeść, gdy tego sobie będę życzył. Więc? Wyjmuję już trzecią zapałkę.

Pani Makmisz.

Przyrzekam! O, szelmo! Rozbójniku!

Karol.

Proszę ubliżać, ile się cioci podoba, to dla mnie jest obojętne.

Proszę jednak pamiętać dobrze o swych przyrzeczeniach, albowiem, jeśli tylko ciocia ich nie dotrzyma, natychmiast podpalę dom cioci, nie uprzedzając zupełnie o tem. Otóż... Gaszę.

Karol zgasił zapałkę.

Czy jestem jeszcze cioci potrzebny? — zapytał.

Pani Makmisz.

Wynoś się stąd! Nie chcę ciebie widzieć, niegodziwcze! Łotrze!

Karol.

Dziękuję, ciociu! Biegnę do Julji.

Pani Makmisz.

Zabraniam ci tam chodzić!

Karol.

Dlaczego? Daje mi przecie dobre rady.

Pani Makmisz.

Nie chcę, abyś tam chodził.

Zanim Karol stał zniedecydowany, jak ma się teraz zachować, ciotka zbliżyła się do niego, chwyciła pudełko zapałek, położone przez Karola na stole, szybko uderzyła go dwukrotnie w twarz i kopnęła w nogi zdumionego Karola, wybiegła później ze swego pokoju, zamykając go na dwa spusty. — Baw się teraz, mój chłopcze, baw się aż do samej kolacji, a ja pójdę, opowiem o tobie wszystko Julji! — krzyknęła pani Makmisz przez drzwi.

III. PRZESTĘPSTWO I SĄD

Karol, doprowadzony do wściekłości przez to, że wpadł, jak szczur do pułapki, rzucił się na drzwi, aby je wyłamać; ale drzwi były mocne; trzy razy runął na nie z całej siły, lecz nie dopiął celu i tylko stłukł sobie ramię, poczem zmuszony był do zrzeczenia się swoich zamiarów.

Zła kobieta! O Boże! jak jej nienawidzę! A Julja chciała jeszcze, abym prosił ją o przebaczenie! Taka wiedźma! Cobym mógł zrobić jej na złość?...

Karol rozejrzał się na wszystkie strony, lecz niczego nie dojrzał, na czem mógłby wyładować swą złość.

— Mógłbym podrzeć jej tę robótkę, którą pozostawiła; lecz czem właściwie to wszystko się skończy? Rozpocznie przecie inną robótkę! Jak jestem nieszczęśliwy, że muszę mieszkać z tą wstrętną babą.

Karol usiadł, oparty łokciami o kolana, objął głowę rękoma i zaczął się zastanawiać. W miarę jego rozmyślań, twarz się wypogadzała, spojrzenie łagodniało, oczy zaś wilgotniały, i wreszcie łzy popłynęły strumieniem po jego policzkach.

— Sądzę, że Julja ma rację, — rzekł; — ciotka byłaby mniej zła, gdybym był lepszy; byłbym nie taki nieszczęśliwy, gdybym miał więcej cierpliwości, gdybym mógł być pokorny względem Opatrzności, jak Julja!... Biedna Julja! Jest przecie niewidoma! Zawsze sama, gdyż siostra jej idzie do pracy! Nudzi się ciągle całemi dniami... nigdy się nie skarży, nigdy się nie gniewa! Zawsze dobra, zawsze jest uśmiechnięta! Coprawda, nieco starsza odemnie! Ma piętnaście lat, a ja dopiero trzynaście... Lecz to wszystko jedno, i w piętnaście nie będę taki dobry, jak ona! Nie, nie mogę się powstrzymać, aby z tą wstrętną ciotką nie gniewać się... Ale co to słyszę? — przemówił nagle, podnosząc się. — Cóż to za hałas?.. Tak, cóż to takiego?.. I te przeklęte drzwi są jeszcze zamknięte! Ale! Dobra to myśl! Wybiję szybę we drzwiach i wylazę.

Karol chwycił szczypce, uderzył niemi z całej siły w szybę jednej z ram drzwi, a wysunąwszy głowę i plecy do utworzonego otworu, — przelazł po wielkich trudach, zraniwszy się nieco w ręce i w plecy; znalazłszy się na podwórzu, zbiegł po schodach i wpadł do kuchni, gdzie nikogo nie było; następnie wyskoczył przez drzwi, prowadzące na ulicę. Znalazł się wśród licznego tłumu, w samym środku którego, na ręku kilku osób, spoczywała pani Makmisz; za nią prowadzono człowieka w bluzie. Pani Makmisz krzyczała, prowadzony człowiek wymyślał, pozostali zaś krzyczeli i wymyślali wszyscy razem; do tego hałasu dołączyły się również przerażliwe krzyki Betty, która, aby się przypochlebić pani Makmisz, sypała jak z rękawa przekleństwa i wymysły na głowy wszystkich, towarzyszących jej ludzi. Wszyscy weszli przez drzwi, otworzone przez Karola. Panią Makmisz usadzono na krześle. Betty przyniosła świeżej wody z basenu i zwilżyła oczy swej pani, która nie przestawała krzyczeć.

Gdzie jest sędzia, chcę widzieć sędziego, aby mu się poskarżyć na tego zwyrodnialca, który mnie pozbawił wzroku. Natychmiast poślijcie po sędziego!

Betty.

Już poszli po niego, proszę pani; za kwadrans pan sędzia będzie już tu.

Pani Makmisz.

Więc trzymajcie dobrze tego złoczyńcę. Zwiążcie go! Bo ucieknie!

Człowiek z bluzie.

A czyż chcę uciekać? Tyle krzyku i hałasu o jedno uderzenie batem. Czy mało kogo biłem w swem życiu batem, a pierwszy raz widzę, aby o to wszczynano taki lament.

Betty.

Nic dziwnego! Uderzenie batem i to prosto po oczach, niegodziwce!

Człowiek w bluzie.

A poco mnie łajała brzydkiemi słowami? Do djabła! Co za język! Mówią, że kobiety mają go w szczególny sposób podwieszony. Nigdy nie słyszałem czegoś podobnego! Wyładowała na mnie cały zasób swych przekleństw i wymyślań.

Człowiek, drżąc.

W każdym bądź razie nie upoważniało to pana do bicia jej batem.

Człowiek w bluzie.

Tak, ale przecie mogło mi zabraknąć wreszcie cierpliwości. Nie mam zresztą jej wiele.

Drugi człowiek.

Od kobiety nie można tak wymagać, jak od mężczyzny; można ją wyśmiać, ale nie bić jej.

Człowiek w bluzie.

Taka kobieta, jak ta, warta jest dwu mężczyzn.

Cały tłum mimowoli wybuchnął śmiechem, powiększając w ten sposób jeszcze bardziej zdenerwowanie i wściekłość pani Makmisz.

Betty wiedziała, że pani jej nie była poważnie zraniona, dlatego też pocichutku również się śmiała, a używała wszystkich środków, aby zachować pozory powagi. W dalszym ciągu zwilżała swej pani oczy, z których puchlizna stopniowo poczynała ustępować.

Ostrożny Karol umyślnie stał zdala od swej ciotki i poprosił pewnego młodzieńca z tłumu, aby opowiedział mu o wszystkiem, co się stało z panią Makmisz.

— Zdaje mi się, że woźnica w bluzie, szybko przejeżdżając przez drogę, aby napoić swe konie, — począł opowiadać tamten, — o mało nie wywrócił tej pani. Trzeba było widzieć, jak się rozgniewała a jakiemi złorzeczeniami zaczęła go obsypywać. Woźnica początkowo śmiał się z niej, lecz potem począł przemawiać jej do słuchu. Trzeba było posłuchać, jak to czynił. O, było to godne uwagi!... Wszyscy zgromadziliśmy się dokoła i śmieliśmy się... Dopóki trwała wymiana słów, nie było w tem nic złego; lecz nagle spoliczkowała go ta pani; wówczas woźnica, cały zaczerwieniony, przyciął ją batem. Na nieszczęście jednak w same oczy... Upadła więc pod uderzeniem, poczęła krzyczeć, tarzając się po ziemi; wezwała wreszcie sędziego. Następnie poczęli się zatrzymywać i zbiegać, przybiegła Betty i poprowadziła ją, a myśmy zmusili tego człowieka, by udał się z nami razem, aby sędzia nie przychodził napróżno. To jest wszystko, co było.

Karol, zadowolony z opowiadania, cicho zbliżył się do swej cioteczki, aby zbliska spojrzeć do obrzmiałych jej oczu, które były stale zamknięte. Gdy oglądał puchliznę i niezwykłe zaczerwienienie powiek, usiłował dojrzeć, czy ciotka faktycznie postradała wzrok, jak twierdziła; pani Makmisz otworzyła je, i ujrzawszy Karola, wyciągnęła rękę, aby go schwycić; Karol zrobił krok wstecz i instynktownie schował się za człowieka w bluzie, co wywołało śmiech wszystkich tam obecnych, a nawet i woźnicy.

— Teraz nie może twierdzić, że ją oślepiłem, — rzekł tamten, śmiejąc się. — Dziękuję ci, mój chłopcze; bałem się, że faktycznie postradała wzrok. Dowiodłeś nam, że widzi przecie doskonale.

Pani Makmisz.

Poco tu jesteś? Jak wyszedłeś? Betty, zamknij go.

Betty.

Nie mogę przecie pozostawić pani w tej sytuacji, w jakiej pani obecnie się znajduje. Proszę się uspokoić, paniusiu, proszę o niczem teraz nie myśleć.

Pani Makmisz

O, ty wałkoniu! Wynoś się stąd! Dostaniesz za swoje!

Karol spojrzał na człowieka w bluzie, jakgdyby prosząc go o obronę.

Człowiek w bluzie.

— Czegóż chcesz odemnie, mój chłopcze! Nie mogę ci pomóc. Musisz usłuchać — niema na to rady.

Karol jednak na to nie chciał się zgodzić, nie chciał usłuchać, a przypomniawszy sobie o tem, że ciotka zabroniła mu iść do Julji wyszedł i rzekł głośno: idę do Julji.

Pani Makmisz.

Nie chcę, abyś tam szedł; zabroniłam ci przecie!

Posłuchajcie, ludzie, nie puszczajcie go, zatrzymajcie, przyprowadźcie go do mnie. Woźnico, daruję wam wszystko i nie będę się skarżyła, jeśli zatrzymacie tego obrzydliwego urwisa i wymierzycie mu dobry cios tym samym batem, który o mało nie pozbawił mnie wzroku.

Człowiek w bluzie.

Nie dostanę go nawet końcem bata. Co pani zrobił ten biedny dzieciak? Patrzył na panią spokojnie, gdy pani chciała na niego się rzucić; schował się za mnie, a daję słowo, że będę go bronił zawsze, gdy to tylko odemnie będzie zależało.

Pani Makmisz.

A! To tak pan mi opowiada! Dobrze! Oto i sędzia przyszedł w sam raz; zapłaci pan za to wszystko dobrą grzywnę.

Człowiek w bluzie.

Dobrze! Ale to jeszcze zobaczymy, co będzie, szanowna pani!

Sędzia.

Co tu macie takiego? Pani mnie prosiła, pani Makmisz, abym poświadczył przestępstwo?

Pani Makmisz.

Tak, szanowny panie, okropne przestępstwo, głośno wołające o zadośćuczynienie i przykładne ukaranie! Ten oto człowiek, pan go, prawdopodobnie, poznał po jego okrutnym wyglądzie... (wszyscy się śmieją, woźnica najgłośniej od wszystkich innych) tak, panie sędzio, po jego okrutnym wyglądzie, udaje przed panem i wydaje się dobrym apostołem; lecz pan zobaczy... Ten człowiek zranił mnie, przezywał rozmaitemi brzydkiemi wyrazami, a wreszcie uderzył mnie batem po oczach tak, że oślepłam. Proszę więc o sto franków za szkody, jakie poniosłam, następnie o grzywnę stufrankową, od której będę dostawać odsetki, jak przewidują ustawy sądowe.

Woźnica i wszyscy skupieni śmieli się; wesołość ta jednak była nienaturalna i dlatego sędzia, człowiek o zdrowym rozsądku i sprawiedliwszy, powziął podejrzenia co do ścisłości opowiadania pani Makmisz.

Zwrócił się więc do woźnicy z pytaniem:

— Czy tak się sprawa przedstawia, jak opowiada ta pani.

Człowiek.

O, nie, panie, całkiem inaczej. Ta pani sama przyszła i upadła na drodze w mgnieniu, gdym się obrócił, aby spojrzeć na swe konie; upadła z całej siły, jak długa; należy przypuszczać, że nie jest chora na nogi; nie jestem jednak temu winien. Otóż chcę ją podnieść; odpycha mnie z całej siły i łaje w najgorsze; a czego tylko mi nie nagadała; użyła wszystkich brzydkich słów, jakie tylko umiała, aż wreszcie mi dokuczyła; z kolei począłem również mówić, a nie powiem, abym się powstrzymał od nieprzyzwoitych słów, ale od tego przecie jestem woźnicą. Pan sędzia sam wie: konie... nie mają czułych uszu. A gdy się rozgniewam, wprawiam w ruch cały mój zasób słówek. Lecz oto ta pani, widocznie niezadowolona ze mnie, wymierza mi głośny policzek. Tom się rozgniewał... jestem zapalczywy, panie sędzio,... nie zły, ale zapalczywy. Wówczas zacząłem odpowiadać... no i uderzyłem batem, od tego jestem przecie woźnicą, panie sędzio... Z końmi, pan wie, nie można się obejść bez bata. Na nieszczęście, podstawiła mi swe oczy właśnie naprzeciwko bata; lecz to nie sprawiło jej większego bólu, panie sędzio; krzyczała, żem ją skaleczył, lecz widzi tak samo, jak pan albo ja; dowodem jest to, że widziała, jak pan tu wszedł, bawi więc mnie tylko, jak się skarży, na jakąś wyrządzoną jej krzywdę; jestem pewien, że pan sędzia nie da jej ani grosza.

Świadkowie.

Panie sędzio, woźnica mówi samą prawdę; byliśmy wszyscy świadkami.

Pani Makmisz.

Jak? Nieszczęsny, pan jest moim rodakiem i występuje przeciwko mnie, aby potakiwać złoczyńcy, złemu cudzoziemcy-rozbójnikowi?

Sędzia.

Pani Makmisz, pani zmusi mnie do spisania na panią protokułu. Proszę być spokojną i wierzyć mi, jeżeli ktoś jest winien, to tylko właśnie pani; pani pierwsza rozpoczęła wymyślać i pani pierwsza uderzyła; a jeśli pani rozpocznie sprawę, to sama zapłaci grzywnę, w żadnym zaś wypadku ten woźnica, który robi na mnie wrażenie człowieka uczciwego, aczkolwiek nieco zapalczywego, jak sam to zresztą o sobie powiedział. Więcej nie mam nic tu do roboty. Odchodzę i przyjdę wkrótce, aby posłyszeć od pani i powiedzieć pani parę słów.

Zanim pani Makmisz oprzytomniała ze zdziwienia i zanim zdążyła powiedzieć chociaż jedno słówko sędziemu, ten postarał się czem prędzej odejść; woźnica i cały tłum poszli za nim, a pani Makmisz pozostała sama z Betty, która śmiała się w pięści i cieszyła się z niepowodzenia swej okrutnej, niesprawiedliwej i wymagającej gospodyni. Ku jej zdziwieniu pani Makmisz tkwiła nadal w bezruchu, nic nie mówiąc; Betty zapytała ją, czy nie chce pójść do swego pokoju; wstała, odepchnęła Betty, która podawała jej rękę, i powoli poszła po schodach, jak każdy człowiek, który dobrze widzi; otwierając drzwi swego pokoju, zauważyła, że jedna szyba była stłuczona.

Pani Makmisz.

Znowu ten łotr! Ten nieszczęsny Karol! To on zrobił tu przejście. Betty, idź go przyprowadź; drażniąc się, mówił mi, że idzie do Julji, tam go właśnie znajdziesz.

IV. BAT

W tym czasie, gdy odbywało się wszystko, o czem poprzednio już opowiedzieliśmy, Karol szedł do swej kuzynki i przyjaciółki Julji, aby się uspokoić. Znalazł ją samotną, w tej samej pozycji siedzącej, w jakiej pozostawił i opowiedział jej o niepowodzeniu swego dobrego odruchu, oraz o środku, jakiego użył, aby zabezpieczyć siebie przed surową karą ciotki.

Julja.

Mój biedny Karolu, nie miałeś racji; nigdy nie trzeba zagrażać czemś okropnem twej cioteczce. Sam wiesz doskonale o tem, że nie możesz spełnić swych pogróżek.

Karol.

Świetniebym je spełnił; już się zabierałem do podpalenia firanek.

Julja.

O Karolu! Nie sądziłam, byś był taki zły. I cóż byłoby potem? Zabranoby cię do więzienia, gdzie przesiedziałbyś do szesnastu, względnie osiemnastu lat.

Karol.

Do więzienia! Co za okropne rzeczy opowiadasz!

Julja.

Tak, mój przyjacielu, do więzienia, za umyślne podpalenie sądzono nawet dzieci młodsze od ciebie.

Karol.

A ja o tem nawet nie wiedziałem! Dobrze, żeś mnie uprzedziła, bo w pierwszej potrzebie ponowiłbym swój zamiar spalenia domu ciotki.

Julja.

O! nie, nigdybyś znowu o tem nie pomyślał, przez samą przyjaźń dla mnie, a pozatem Betty schowałaby wszystkie zapałki i nie pozwoliłaby na to.

Karol.

Betty! Ależ nienawidzi jej i sama cieszy się, gdy zażartuję sobie z mej cioteczki.

Julja.

To niedobrze ze strony Betty, że zachęca cię do złego.

Rozmawiali tak w dalszym ciągu. Julja usiłowała uspokoić Karola, gdy nagle weszła Bełty.

— Przyszłam po ciebie, Karolku, od twej cioteczki, strasznie gniewa się na ciebie, idź. Dzień dobry, panieneczko; co panieneczka powie o naszym złym człowieku.

Julja.

Mówię, że moglibyście zrobić jej wiele dobrego, udzielając właściwych rad; Karol powinien być względem swej ciotki uprzejmy i posłuszny.

Betty.

Ale pani jest bardzo niedobra.

Julja.

To jest bardzo smutne; jest jednak jego opiekunką, wychowuje go...

Karol.

Tak, cudownie mnie wychowuje. Od tego czasu, gdy się nauczyłem czytać, pisać i rachować, nie posyła mnie więcej do szkoły przez swe chore oczy; trzyma mnie przy sobie, abym jej czytał głośno, pisał listy i prowadził rachunki; w ten sposób dręczy mnie codzień.

Julja.

To jednak uczy cię czegoś, więc wcale nie jest tak źle, jakby się zdawało.

Karol.

Czasami jest dobrze; oto, naprzykład obecnie kazała mi czytać „Mikołaja Niklbi“; to jest bardzo ciekawe, nic nie mam przeciwko temu, lecz nieraz, czytając nieznośny dziennik lub historję Francji, albo Anglji, całkiem usypiam, a wiesz, jak mnie budzi? kłuje mnie w twarz swemi dużemi drutami lub szydełkiem. Czy uważasz, że jest to zajmujące?

Julja.

O, nie, to nie jest ciekawe, a jednak niema potrzeby, abyś się gniewał i mścił, jak to ustawicznie czynisz.

Betty.

Zapewniam panieneczkę, że gdyby panienka była z nami, również nie kochałaby pani Makmisz, nie uważając na to, że jest to cioteczka panienki; mi się zdaje, że panienka nawet dopomagałaby nam... jakby to powiedzieć?

Julja (uśmiechając się).

Mścić się, chce Betty powiedzieć; lecz zemsta draźni ją przecie jeszcze więcej i czynicie przez to ciotkę jeszcze surowszą.

Karol.

Jeszcze gorszą, chcesz powiedzieć.

Julja.

Nie, nie gorszą, lecz zawsze bardziej nieufającą tobie. Postarajcie się wspólnie znosić bez szemrania wszystkie jej kaprysy, a zobaczycie, że będzie lepsza... Czy nie tak, Karolu?

Karol.

Moja dobra Juljo, niczego nie mogę ci odmówić; spróbuję, przyrzekam ci to, ale, gdyby do końca tygodnia ciotka nadal pozostała tak samo złośliwą, rozpocznę znowu...

Julja.

Dobrze; zacznij słuchać swej ciotki i idź natychmiast do domu; gdy przyjdziesz, bądź miły i uprzejmy dla niej.

Karol wstał, uściskał Julję, westchnął i poszedł w towarzystwie Betty. Przez całą drogę nie powiedział ani słowa; starał się być dobrym, przypominając sobie to wszystko, co powiedziała mu na ten temat Julja.

Gdy przyszedł do domu, wszedł prosto do cioci.

Pani Makmisz.

A! Oto jesteś wreszcie, mały złoczyńco! Podejdź do mnie bliżej...

Ku wielkiemu jej zdziwieniu Karol usłuchał i podszedł. Oczy miał spuszczone, wygląd pokorny. Gdy był już zupełnie blisko, pani Makmisz chwyciła go za ucho; Karol nie sprzeciwiał się; ciotka zachęcona jego pokorą, wzięła rózgę i mocno uderzyła raz, drugi, trzeci, ale Karol ani myślał o sprzeciwie. Korzystała z jego pokory aż do przesady: powaliła Karola na ziemię i poczęła chłostać go tak mocno, że podarła spodnie bez tego już mocno wyniszczone. Karol zniósł tę surową karę, nie wydając ani dźwięku skargi.

— Precz stąd, niegodziwcze! — zawołała, czując po tej egzekucji zmęczenie w ramieniu; — precz, wynoś się, aby ducha twego tu nie było!

Karol podniósł się, ani słowa nie mówiąc i wyszedł, z trudem hamując gniew. Pobiegł do swego pokoju i dał tam upust łzami, które oddawna już go dusiły. Rzucał się na łóżku, gryząc prześcieradło, aby zatamować krzyki wściekłości, które na wspomnienie zniewagi wydzierały mu się z piersi. Gdy minął pierwszy atak bólu, Karol przypomniał sobie słodycz Julji, jej dobre słowa, jej wspaniałomyślne rady. Rozmyślał przez jakiś czas nad swoją sytuacją i nieco się uspokoił; poczuł się szczęśliwym i dumnym dzięki temu, że potrafił się powstrzymać, że nie użył żadnego ze zwykłych środków obrony przeciwko swej ciotce, dotrzymując danej Julji obietnicy, mając niezłomne postanowienie wytrwania aż do końca. Zupełnie uspokojony i zadowolony ze swej mężnej postawy, wstąpił do Betty, do kuchni.

Betty.

Jakże cię spotkała twoja ciotka, mój biedny Karolku? Nic nie słyszałam; czy się gniewała?

Karol.

Już zastałem ją rozgniewaną, gdy powróciłem i doskonały dała tego dowód przez te szturchańce, jakie od niej dostałem.

Betty.

A ty?

Karol.

Nie sprzeciwiałem się jej.

Betty (zdziwiona).

Pierwszego ciosu oczywiście nie spodziewałeś się, ale dlatego nie mogłeś uniknąć drugiego i następnych.

Karol.

Pozostawiłem jej zupełną swobodę działań; powaliła więc mnie na ziemię, tarzała, biła rózgą. A rózga, to przecie nie jest ani słomka ani też piórko, mogę cię śmiało zapewnić.

Betty.

Cóż po tem uczyniłeś?

Karol.

Czekałem aż skończy; gdy się zmęczyła tem praniem, wstałem i poszedłem do swego pokoju; tam pofolgowałem cierpieniu, szlochając i krzycząc coprawda raczej ze wściekłości niż z bólu. Potem pomyślałem o Julji, przypomniałem sobie jej delikatność, dobroć — i gniew mój natychmiast ustał. Teraz właśnie chcę cię prosić, czy nie dasz mi jakiejś starej szmatki, aby zreperować moje spodnie, — ciotka biła mnie tak mocno, że gdyby jeszcze trochę to potrwało, zdarłaby ze mnie skórę.

Betty (oburzona).

Biedny chłopcze! Jaka wstrętna kobieta! Trzeba też być taką złośnicą! Nieszczęśliwy sieroto! Niema nikogo, kto mógłby cię obronić, przytulić do siebie!

Betty opadła na krzesło i zapłakała. Ten dowód współczucia tak wzruszył Karola, że nawet się rozpłakał, siadając obok Betty. Poderwał się jednak natychmiast i rzekł:

— Nie mogę siedzieć boli mnie!

Betty podniosła się również, otarła oczy, nasmarowała kawałeczek szmatki łojem ze świecy i dając to Karolowi, rzekła:

Masz, weź to, Karolku. Połóż na chore miejsce a jutro ustanie wszelki ból. Przypnij szmatkę szpileczką, aby się trzymała; jutro postaramy się wymyśleć coś innego do poskromienia tej złej kobiety. Inaczej bowiem zasmakuje w tem biciu, widząc twą pokorę. Obawiam się, że Julja udzieliła ci rady źle przemyślanej.

Karol.

Nie, Betty, rada jest dobra; czuję, że jest dobra; serce moje się cieszy, a jest to dobry znak.

Karol przyłożył plaster, który dała mu Betty i natychmiast poczuł ulgę; wówczas udał się znowu do swej pocieszycielki, doradczyni i opiekunki — Julji. Przechodząc przez kuchnię, ujrzał Betty, która przyszywała do siebie dwa skórzane lakierowane daszki ze starych kaszkietów jego wuja Makmisza, zapytał ją co robi.

— Szykuję ci pancerz na jutro, biedny Karolu, gdy będziesz spał, uszyję ten pancerz do twych spodni.

Karol uśmiał się z całego serca z tego „batochronu“; był jednak zachwycony tym wynalazkiem Betty; zabierał się już do wyjścia, gdy nagle posłyszał ostry głos ciotki, która go wołała. Betty przeżegnała się, Karol westchnął i poszedł natychmiast.

Pani Makmisz.

Idź, czytaj, wstrętny chłopcze; ale prędzej, weź swą książkę...

Karol wziął książkę, usiadł ostrożnie na brzegu krzesła i począł czytać. Pani Makmisz spoglądała na niego ze zdziwieniem i niedowierzaniem.

„Coś już knuje, — pomyślała, — napewno szykuje jakiś kiepski figiel, udając posłusznego i słodkiego. Nigdy nie był taki pokorny. Po raz pierwszy w życiu dał się tak bić. Co to znaczy? Nic zupełnie nie rozumiem. Jeżeli nadal będzie taki pokorny, to często i z przyjemnością będę go biła batem; jest to przecie najlepszy środek wychowawczy!... Jednak... Podczas gdy pani Makmisz pogrążona była w swych rozmyśleniach, Karol wciąż czytał; głos począł już mu słabnąć ze zmęczenia, gdy nagle za drzwiami zabrzmiał głos sędziego:

— Czy mogę wejść, pani Makmisz? Czy pani przyjmuje?

— Zawsze do usług, panie sędzio. Bardzo mi pochlebia pańska wizyta. Karolu, podaj krzesło panu sędziemu.

Karol wstał i mimowoli krzyknął z bólu.

— Co ci jest, mój przyjacielu? Ledwo się poruszasz, jak gdyby chodzenie sprawiało ci ból, — zapytał sędzia.

Pani Makmisz zaczerwieniła się, niespokojnie poruszyła się na swym fotelu i kazała Karolowi jaknajprędzej odejść.

Karol jednak nie był jeszcze tak dobry i miłosierny, jak uczyła go Julja; dlatego się cieszył z okazji opowiedzenia sędziemu, jak źle się z nim obchodzi jego ciotka.

Karol.

Oczywiście, panie sędzio, boli mnie; cioteczka tak mnie wybiła tamtą rózgą, która obok niej leży, że nie mam na sobie zdrowego miejsca.

— Pani Makmisz! — przemówił sędzia surowo.

Pani Makmisz.

Proszę go nie słuchać, panie sędzio, proszę mu nie wierzyć. Kłamie stale — od rana do wieczora.

Karol.

Ciocia wie doskonale, że nie kłamię, gdy mówię, że ciocia mnie wytłukła. Jest również prawdą, że Betty zrobiła mi plaster łojowy ze świecy; czy chce ciocia, aby ona to potwierdziła? Dobra Betty robiąc to płakała nawet.

— Pani Makmisz, — znowu zaczął sędzia, — wie pani przecie, złe traktowanie jest wzbronione przez prawo; podlega zaś pani...

Pani Makmisz.

Niech pan sędzia będzie spokojny; to jest prawda, że go wysiekłam! gdyż dziś zrana chciał podpalić mój dom; pojęcia pan nie ma, co to za chłopak; zły, kapryśny, kłamca, leń uparty; wogóle znajdzie pan w nim same wady.

Sędzia.

To jeszcze nie upoważnia pani bić go do tego stopnia, że chłopak nie może się bez bólu poruszyć. Proszę panią o ostrożność, pani Makmisz; opowiadano mi już coś o tem; ale o ile skargi się wznowią, będę zmuszony zastosować odpowiednie środki.

Pani Makmisz nie posiadała się ze złości; Karol tryumfował; wszystkie jego dobre uczucia znikły i zdecydował się ostatecznie rozzłościć swą ciotkę, żeby go znowu zbiła; wówczas zaś z pomocą Betty miał sprawdzić świadków, którzy oskarżyliby ciotkę przed sędzią.

„A mnie nie będzie już tak bolało, pomyślał, — dzięki daszkom mego nieboszczyka-wuja: ciotkę zaś wezwą do sądu i skażą na karę. O! gdyby ją również wysiekli, jak byłbym zadowolony!... Jaki byłbym szczęśliwy!... Ale... ale Julja! Co powie ona na to i co pomyśli?... Obiecałem przecie Julji, że nie będę gburem wobec ciotki i że nie będę jej się sprzeciwiał; ale nie obiecałem przecie zrzec się usiłowań, skierowanych ku poprawie mojej ciotki; tembardziej, że ciotka moja uważa to okrutne traktowanie mnie za jedyny środek do mojej poprawy, do polepszenia mego charakteru. Niech sama się poprawi wówczas, gdy ktokolwiek potraktuje ją okrutnie, gdyż jest stokroć gorsza odemnie“.

Un bon petit diable 

A ma petit fille Madeleine de Malaret

Ma bonne petite Madeleine, tu demandes une dédicace, en voici une. La Juliette dont tu vas lire l’histoire n’a pas comme toi l’avantage de beaux et bons yeux (puisqu’elle est aveugle), mais elle marche de pair avec toi pour la douceur, la bonté, la sagesse et toutes les qualités qui commandent l’estime et l’affection.

Je t’offre donc Le Bon Petit Diable escorté de sa Juliette, qui est parvenue à faire d’un vrai diable un jeune homme excellent et charmant, au moyen de cette douceur, de cette bonté chrétiennes qui touchent et qui ramènent. Emploie ces mêmes moyens contre le premier bon diable que tu rencontreras sur le chemin de ta vie.

Ta grand’mère,

Comtesse de Ségur

née Rostopchine.

I. LES FÉES

Dans une petite ville d’Ecosse, dans la petite rue des Combats, vivait une veuve d’une cinquantaine d’années, Mme Mac’Miche. Elle avait l’air dur et repoussant. Elle ne voyait personne, de peur de se trouver entraînée dans quelque dépense, car elle était d’une avarice extrême. Sa maison était vieille, sale et triste; elle tricotait un jour dans une chambre du premier étage, simplement, presque misérablement meublée. Elle jetait de temps en temps un coup d’oeil à la fenêtre et paraissait attendre quelqu’un; après avoir donné divers signes d’impatience, elle s’écria:

«Ce misérable enfant! Toujours en retard! Détestable sujet! Il finira par la prison et la corde, si je ne parviens à le corriger!»

A peine avait-elle achevé ces mots que la porte vitrée qui faisait face à la croisée s’ouvrit; un jeune garçon de douze ans entra et s’arrêta devant le regard courroucé de la femme. Il y avait, dans la physionomie et dans toute l’attitude de l’enfant, un mélange prononcé de crainte et de décision.

Madame Mac’Miche:—D’où viens-tu? Pourquoi rentres-tu si tard, paresseux?

Charles:—Ma cousine, j’ai été retenu un quart d’heure par Juliette, qui m’a demandé de la ramener chez elle parce qu’elle s’ennuyait chez M. le juge de paix.

Madame Mac’Miche:—Quel besoin avais-tu de la ramener? Quelqu’un de chez le juge de paix ne pouvait-il s’en charger? Tu fais toujours l’aimable, l’officieux; tu sais pourtant que j’ai besoin de toi. Mais tu t’en repentiras, mauvais garnement!... Suis-moi.»

Charles, combattu entre le désir de résister à sa cousine et la crainte qu’elle lui inspirait, hésita un instant, la cousine se retourna, et, le voyant encore immobile, elle le saisit par l’oreille et l’entraîna vers un cabinet noir dans lequel elle le poussa violemment.

«Une heure de cabinet et du pain et de l’eau pour dîner! et une autre fois ce sera bien autre chose.

—Méchante femme! Détestable femme! marmotta Charles dès qu’elle eut fermé la porte. Je la déteste! Elle me rend si malheureux, que j’aimerais mieux être aveugle comme Juliette que de vivre chez cette méchante créature... Une heure!... C’est amusant!... Mais aussi je ne lui ferai pas la lecture pendant ce temps; elle s’ennuiera, elle n’aura pas la fin de Nicolas Nickleby, que je lui ai commencé ce matin! C’est bien fait! J’en suis très content.»

Charles passa un quart d’heure de satisfaction avec l’agréable pensée de l’ennui de sa cousine, mais il finit par s’ennuyer aussi.

«Si je pouvais m’échapper! pensa-t-il. Mais par où? comment? La porte est trop solidement fermée! Pas moyen de l’ouvrir... Essayons pourtant...»

Charles essaya, mais il eut beau pousser, il ne parvint seulement pas à l’ébranler Pendant qu’il travaillait en vain à sa délivrance, la clef tourna dans la serrure; il sauta lestement en arrière, se réfugia au fond du cabinet, et vit apparaître, au lieu du visage dur et sévère de sa cousine, la figure enjouée de Betty, cuisinière, bonne et femme de chambre tout à la fois.

«Qu’est-ce qu’il y a? dit-elle à voix basse. Encore en pénitence!

Charles:—Toujours, Betty, toujours. Tu sais que ma cousine est heureuse quand elle me fait du mal.

Betty:—Allons, allons, Charlot, pas d’imprudentes paroles! Je vais te délivrer, mais sois bon, sois sage!

Charles:—Sage! C’est impossible avec ma cousine; elle gronde toujours; elle n’est jamais contente! Ça m’ennuie à la fin.

Betty:—Que veux-tu, mon pauvre Charlot. Elle est ta protectrice et la seule parente qui te reste! Il faut bien que tu continues à manger son pain.

Charles:—Elle me le reproche assez et me le rend bien amer! Je t’assure qu’un beau jour je la planterai là et j’irai bien loin.

Betty:—Ce serait bien pis encore, pauvre enfant! Mais viens, sors de ce trou sale et noir.

Charles:—Et qu’est-ce qu’elle va dire?

Betty:—Ma foi, elle dira ce qu’elle voudra; elle ne te battra toujours pas.

Charles:—Oh! pour ça non! Elle n’a plus osé depuis que je lui ai si bien tordu la main l’autre jour... Te souviens-tu comme elle criait?

—Et toi, méchant, qui ne lâchais pas! dit Betty en souriant.

Charles:—Et après, quand j’ai dit que ce n’était pas exprès, que j’avais été pris de convulsions et que je sentais que ce serait toujours de même.

Betty:—Tais-toi, Charlot! Je crois que sa peur est passée, et puis c’est très mal tout ça.

Charles:—Je le sais bien, mais elle me rend méchant; méchant malgré moi, je t’assure.»

Betty fit sortir Charles, referma la porte, mit la clef dans sa poche, et recommanda à son protégé de se cacher bien loin pour que la cousine ne le vît pas.

Charles:—Je vais rejoindre Juliette.

Betty:—C’est ça; et comme c’est moi qui ai la clef du cabinet, ce sera moi qui l’ouvrirai dans trois quarts d’heure; mais sois exact à revenir.

Charles:—Ah! je crois bien! Sois tranquille! Cinq minutes avant l’heure, je serai dans ta chambre.»

Charles ne fit qu’un saut et se trouva dans le jardin, du côté opposé à la chambre où travaillait sa cousine. Betty le suivit des yeux en souriant.

«Mauvaise tête, dit-elle, mais bon coeur! S’il était mené moins rudement, le bon l’emporterait sur le mauvais... Pourvu qu’il revienne!... Ça me ferait une belle affaire!

—Betty! cria la cousine d’une voix aigre.

—Madame! répondit Betty en entrant.

Madame Mac’Miche:—N’oublie pas d’ouvrir la prison de ce mauvais sujet dans une demi-heure, et qu’il apporte Nicolas Nickleby; il lira haut jusqu’au dîner pendant que je travaillerai.

Betty:—Oui, Madame; je n’y manquerai pas.»

Au bout d’une demi-heure, Betty alla dans sa chambre; elle n’y trouva personne. Charles n’était pas rentré; elle regarda à la fenêtre..., personne!

«J’en étais sûre! Me voilà dans de beaux draps, à présent! Qu’est-ce que je dirai? Comment expliquer?... Ah! une idée! Elle est bonne pour Madame, qui croit aux fées et qui en a une peur effroyable. On lui fait croire tout ce qu’on veut en lui parlant fées. Je crois donc que mon idée est bonne; avec tout autre, ça n’irait pas.

—Betty, Betty! cria la voix aigre.

Betty:—Voici, Madame.

Madame Mac’Miche:—Eh bien? Charles? envoie-le-moi.

Betty:—Je l’aurais déjà envoyé à Madame, si j’avais la clef du cabinet; mais je ne peux pas la trouver.

Madame Mac’Miche:—Elle est à la porte, je l’y ai laissée.

Betty:—Elle n’y est pas, Madame; j’y ai regardé.

Madame Mac’Miche:—C’est impossible; il ne pouvait pas ouvrir par dedans.

Betty:—Que Madame vienne voir.

Mme Mac’Miche se leva, alla voir et ne trouva pas la clef.

Madame Mac’Miche:—C’est incroyable! je suis sûre de l’avoir laissée à la porte. Charles!... Charles!... Veux-tu répondre, polisson!»

Pas de réponse. Le visage de Mme Mac’Miche commença à exprimer l’inquiétude.

Madame Mac’Miche:—Que vais-je faire? Je n’ai plus que lui pour me lire haut pendant que je tricote. Mais cherche donc, Betty! Tu restes là comme un constable, sans me venir en aide.

Betty:—Et que puis-je faire pour venir en aide à Madame? Je ne suis pas en rapport avec les fées!

Madame Mac’Miche, effrayée:—Les fées? Comment, les fées? Est-ce que vous croyez... que... les fées...?

Betty, l’air inquiet:—Je ne peux rien dire à Madame: mais c’est extraordinaire pourtant que cette clef... ait disparu... si... merveilleusement...—Et puis, ce Charlot qui ne répond pas! Les fées l’auront étranglé... ou fait sortir peut-être.

Madame Mac’Miche:—Mon Dieu! mon Dieu! Que dis-tu là, Betty? C’est horrible! effroyable!...

Betty:—Madame ferait peut-être prudemment de ne pas rester ici... Je n’ai jamais eu bonne opinion de cette chambre et de ce cabinet.»

Mme Mac’Miche tourna les talons sans répondre et se réfugia dans sa chambre.

«J’ai été obligée de mentir, se dit Betty; c’est la faute de ma maîtresse et pas la mienne, certainement; il fallait bien sauver Charles. Tiens! je crois qu’elle appelle.

—Betty!» appela une voix faible.

Betty entra et vit sa maîtresse terrifiée, qui lui montrait du doigt la clef placée bien en évidence sur son ouvrage.

Betty:—Quand je disais! Madame voit bien! Qu’est-ce qui a placé cette clef sur l’ouvrage de Madame? Ce n’est certainement pas moi, puisque j’étais avec Madame!»

L’air épanoui et triomphant de Betty fit naître des soupçons dans l’esprit méfiant de Mme Mac’Miche, qui ne pouvait comprendre qu’on n’eût pas peur des fées.

«Vous êtes sortie d’ici après moi, dit-elle en regardant Betty fixement et sévèrement.

Betty:—Je suivais Madame; bien certainement, je n’aurais pas passé devant Madame.

Madame Mac’Miche:—Allez ouvrir le cabinet et amenez-moi Charles, qui mérite une punition pour n’avoir pas répondu quand je l’ai appelé.»

Betty sortit, et, après quelques instants, rentra précipitamment en feignant une grande frayeur.

«Madame! Madame! Charlot est tué,... étendu mort sur le plancher! Quand je disais! les fées l’ont étranglé.»

Mme Mac’Miche se dirigea avec épouvante vers le cabinet, et aperçut en effet Charles étendu par terre sans mouvement, le visage blanc comme un marbre. Elle voulut l’approcher, le toucher; mais Charles, qui n’était pas tout à fait mort, fut pris de convulsions et détacha à sa cousine force coups de poing et coups de pied dans le visage et la poitrine.

Betty, de son côté, fut prise d’un rire convulsif qui augmentait à chaque coup de pied que recevait la cousine et à chaque cri qu’elle poussait; la frayeur tenait Mme Mac’Miche clouée à sa place, et Charles avait beau jeu pour se laisser aller à ses mouvements désordonnés. Un coup de poing bien appliqué sur la bouche de sa cousine fit tomber ses fausses dents; avant qu’elle eût pu les saisir, et pendant qu’elle était encore baissée, Charles se roula, saisit les faux cheveux de Mme Mac’Miche, les arracha, toujours par des mouvements convulsifs, les chiffonna de ses doigts crispés, ouvrit les yeux, se roula vers Betty, et, lui saisissant les mains comme pour se relever, lui glissa les dents de sa cousine.

«Dans sa coupe», dit-il tout bas.

Les convulsions de Charles avaient cessé; son visage si blanc avait repris sa teinte rose accoutumée; les sourcils seuls étaient restés pâles et comme imprégnés de poudre blanche, probablement celle que les fées avaient répandue sur son visage, et que l’agitation des convulsions avait fait partir. Betty, moins heureuse que Charles, ne pouvait encore dominer son rire nerveux. Mme Mac’Miche ne savait trop que penser de cette scène; après avoir promené ses regards courroucés de Charles à la bonne, elle tira les cheveux du premier pour l’aider à se relever, et donna un coup de pied à Betty pour amener une détente nerveuse; le moyen réussit: Charles sauta sur ses pieds et s’y maintint très ferme, Betty reprit son calme et une attitude plus digne.

Madame Mac’Miche:—Que veut dire tout cela, petit drôle?

Charles:—Ma cousine, ce sont les fées.

Madame Mac’Miche:—Tais-toi, insolent, mauvais garnement! Tu auras affaire à moi, avec tes f..., tu sais bien!

Charles:—Ma cousine, je vous assure... que je suis désolé pour vos dents...

Madame Mac’Miche:—C’est bon, rends-les-moi.

Charles:—Je ne les ai pas, ma cousine, dit Charles en ouvrant ses mains; je n’ai rien,... et puis, pour vos cheveux...

Madame Mac’Miche:—Tais-toi, je n’ai pas besoin de tes sottes excuses; rends-moi mes dents et mes boucles de cheveux.

Charles:—Vrai, je ne les ai pas, ma cousine; voyez vous-même.»

La cousine le fouilla, chercha partout, mais en vain.

Betty:—Madame ne veut pas croire aux fées; c’est pourtant très probable que ce sont elles qui ont emporté les dents et les cheveux de Madame.

—Sotte! dit Mme Mac’Miche en s’éloignant précipitamment. Venez lire, Monsieur! et tout de suite.»

Charles aurait bien voulu s’esquiver, trouver un prétexte pour ne pas lire, mais la cousine le tenait par l’oreille; il fallut marcher, s’asseoir, prendre le livre et lire. Son supplice ne fut pas long, parce que le dîner fut annoncé une demi-heure après; les fées avaient donné une heure de bon temps à Charles. Les événements terribles qui venaient de se passer effacèrent du souvenir de Mme Mac’Miche la faute et la punition de Charles: elle le laissa dîner comme d’habitude.

A peine Mme Mac’Miche eut-elle mangé deux cuillerées de potage, qu’elle s’aperçut d’un corps dur contenu dans l’assiette; croyant que c’était un os, elle chercha à le retirer et vit... ses dents! La joie de les retrouver adoucit la colère qui cherchait à se faire jour; car, malgré sa crédulité aux fées et la frayeur qu’elle en avait, elle conservait ses doutes sur le rôle que leur avaient fait jouer Betty et Charles; elle se promit d’autant plus de redoubler de surveillance et de sévérité, mais elle n’osa pas en reparler, de peur d’éveiller la colère des fées.

Charles redemanda du bouilli.

Madame Mac’Miche:—Ne lui en donne pas, Betty; il mange comme quatre.

Charles:—Ma cousine, j’en ai eu un tout petit morceau, et j’ai encore bien faim.

Madame Mac’Miche:—Quand on est pauvre, quand on est élevé par charité et qu’on n’est bon à rien, on ne mange pas comme un ogre et on ne se permet pas de redemander d’un plat. Tâchez de vous corriger de votre gourmandise, Monsieur.»

Charles regarda Betty, qui lui fit signe de rester tranquille. Jusqu’à la fin du dîner, Mme Mac’Miche continua ses observations malveillantes et méchantes, comme c’était son habitude. Quand elle eut fini son café, elle appela Charles pour lui faire encore la lecture pendant une ou deux heures. Forcé d’obéir, il la suivit dans sa chambre, s’assit tristement et commença à lire. Au bout de dix minutes il entendit ronfler: il leva les yeux. Bonheur! la cousine dormait! Charles n’avait garde de laisser échapper une si belle occasion; il posa son livre, se leva doucement, vida le reste du café dans la tabatière de sa cousine, cacha son livre dans la boîte à thé, son ouvrage dans le foyer de la cheminée, et s’esquiva lestement sans l’avoir éveillée. Il alla rejoindre Betty, qui lui donna un supplément de dîner.

Betty:—Ne va pas faire comme tantôt et disparaître quand ta cousine te demandera. Elle se doute de quelque chose, va; nous ne réussirons pas une autre fois. Cette clef que j’avais si adroitement posée sur son ouvrage! Ton visage enfariné, tes convulsions, les miennes; tout ça n’est pas clair pour elle.

Charles:—Je me suis pourtant trouvé bien à propos pour rentrer à temps dans ma prison!

Charles:—C’est égal, c’est trop fort! Elle croit bien aux fées, mais pas à ce point. Sois prudent, crois-moi.»

Charles sortit, mais au lieu de rentrer chez sa cousine, il ouvrit comme le matin la porte du jardin et courut chez Juliette. Voilà trois fois qu’il y va; nous allons le suivre et savoir ce que c’est que Juliette.

II. L’AVEUGLE

«Comment, te voilà encore, Charles? dit Juliette en entendant ouvrir la porte.

Charles:—Comment as-tu deviné que c’était moi?

Juliette:—Par la manière dont tu as ouvert; chacun ouvre différemment, c’est bien facile à reconnaître.

Charles:—Pour toi, qui es aveugle et qui as l’oreille si fine; moi, je ne vois aucune différence; il me semble que la porte fait le même bruit pour tous.

Juliette:—Qu’as-tu donc, pauvre Charles? Encore quelque démêlé avec ta cousine? Je le devine au son de ta voix.

Charles:—Eh! mon Dieu oui! Cette méchante, abominable femme me rend méchant moi-même. C’est vrai, Juliette: avec toi, je suis bon et je n’ai jamais envie de te jouer un tour ou de me fâcher; avec ma cousine, je me sens mauvais et toujours prêt à m’emporter.

Juliette:—C’est parce qu’elle n’est pas bonne, et que toi, tu n’as ni patience ni courage.

Charles:—C’est facile à dire, patience; je voudrais bien t’y voir; toi qui es un ange de douceur et de bonté, tu te mettrais en fureur.»

Juliette sourit.

«J’espère que non, dit-elle.

Charles:—Tu crois ça. Écoute ce qui m’arrive aujourd’hui depuis la première fois que je t’ai quittée; à ma seconde visite, je ne t’ai rien dit parce que j’avais peur que tu ne me fisses rentrer chez moi tout de suite; à présent j’ai le temps, puisque ma cousine dort, et tu vas tout savoir.»

Charles raconta fidèlement ce qui s’était passé entre lui, sa cousine et Betty.

«Comment veux-tu que je supporte ces reproches et ces injustices avec la patience d’un agneau qu’on égorge?

Je ne t’en demande pas tant, dit Juliette en souriant; il y a trop loin de toi à l’agneau; mais, Charles, écoute-moi. Ta cousine n’est pas bonne, je le sais et je l’avoue; mais c’est une raison de plus pour la ménager et chercher à ne pas l’irriter. Pourquoi es-tu inexact, quand tu sais que cinq minutes de retard la mettent en colère?

Charles:—Mais c’est pour rester quelques minutes de plus avec toi, pauvre Juliette; il n’y avait personne chez toi quand je t’ai ramenée.

Juliette:—Je te remercie, mon bon Charles; je sais que tu m’aimes, que tu es bon et soigneux pour moi; mais pourquoi ne l’es-tu pas un peu pour ta cousine?

Charles:—Pourquoi? Parce que je t’aime et que je la déteste; parce que, chaque fois qu’elle se fâche et me punit injustement, je veux me venger et la faire enrager.

—Charles, Charles! dit Juliette d’un ton de reproche.

Charles:—Oui, oui, c’est comme ça; elle a reçu des coups dans la poitrine, au visage; j’ai fait cacher par Betty (qui la déteste aussi) ses vilaines dents dans sa soupe; je lui ai arraché et déchiré sa perruque; et quand elle va s’éveiller, elle va trouver sa tabatière pleine de café, son livre et son ouvrage disparus; elle sera furieuse, et je serai enchanté, et je serai vengé!

Juliette:—Vois comme tu t’emportes! Tu tapes du pied, tu tapes les meubles, tu cries, tu es en colère, enfin; tu fais juste comme ta cousine, et tu dois avoir l’air méchant comme elle.

—Comme ma cousine! dit Charles en se calmant; je ne veux rien faire comme elle, ni lui ressembler en rien.

Juliette:—Alors sois bon et doux.

Charles:—Je ne peux pas; je te dis que je ne peux pas.

Juliette:—Oui, je vois que tu n’as pas de courage.

Charles:—Pas de courage! Mais j’en ai plus que personne, pour avoir supporté ma cousine depuis trois ans!

Juliette:—Tu la supportes en la faisant enrager sans cesse; et tu es de plus en plus malheureux, ce qui me fait de la peine, beaucoup de peine.

Charles:—Oh! Juliette, pardonne-moi! Je suis désolé, mais je ne peux pas faire autrement.

Juliette:—Essaye; tu n’as jamais essayé! Fais-le pour moi, puisque tu ne veux pas le faire pour le bon Dieu. Veux-tu? Me le promets-tu?

—Je le veux bien, dit Charles avec quelque hésitation, mais je ne te le promets pas.

Juliette:—Pourquoi, puisque tu le veux?

Charles:—Parce qu’une promesse, et à toi surtout, c’est autre chose, et je ne pourrais y manquer sans rougir, et..., et... je crois... que j’y manquerais.

Juliette:—Écoute, je ne te demande pas grand’chose pour commencer. Parle, crie, dis ce que tu voudras, mais ne fais pas d’acte de vengeance, comme les coups de pied, les dents, les cheveux, le tabac, le livre, l’ouvrage, etc.; et tu en as fait bien d’autres!

Charles:—J’essayerai, Juliette; je t’assure que j’essayerai. Pour commencer, je vais rentrer, de peur qu’elle ne s’éveille.

Juliette:—Et tu remettras le livre, l’ouvrage?

Charles:—Oui, oui, je te promets. Ah! ah! et le tabac! ajouta Charles en se grattant la tête; il sentira le café.

Juliette:—Fais une belle action; avoue-lui la vérité, et demande-lui pardon.

Charles, serrant les poings:—Pardon? A elle, pardon? Jamais!

Juliette, tristement:—Alors fais comme tu voudras, mon pauvre Charles; que le bon Dieu te protège et te vienne en aide! Adieu.

—Adieu, Juliette, et au revoir, dit Charles en déposant un baiser sur son front. Adieu. Es-tu contente de moi?

—Pas tout à fait! Mais cela viendra, avec le temps... et de la patience, dit-elle en souriant.

Charles sortit et soupira.

«Cette pauvre, bonne Juliette! Elle en a de la patience, elle! Comme elle est douce! Comme elle supporte son malheur,... car c’est un malheur,... un grand malheur d’être aveugle! Elle est bien plus malheureuse que moi! Demander pardon! m’a-t-elle dit... A cette femme que je déteste!... C’est impossible: je ne peux pas!»

Charles rentra avec un sentiment d’irritation; il entra dans la chambre de sa cousine, qui dormait encore, heureusement pour lui; il retira le livre de la boite à thé, et voulut prendre le tricot caché au fond du foyer: mais, en allongeant sa main pour l’atteindre, il accrocha la pincette, qui retomba avec bruit; la cousine s’éveilla.

«Que faites-vous à ma cheminée, mauvais sujet?

—Je ne fais pas de mal à la cheminée, ma cousine, répondit Charles, prenant courageusement son parti; je cherche à retirer votre ouvrage qui est au fond.

Madame Mac’Miche:—Mon ouvrage! au fond de la cheminée! Comment se trouve-t-il là dedans? Je l’avais près de moi.

Charles, résolument:—C’est moi qui l’y ai jeté, ma cousine.

Madame Mac’Miche:—Jeté mon ouvrage! Misérable! s’écria-t-elle se levant avec colère.

Charles:—J’ai eu tort, mais vous voyez que je cherche à le ravoir.

Madame Mac’Miche:—Et tu crois, mauvais garnement, que je supporterai tes scélératesses, toi, mendiant, que je nourris par charité!»

Charles devint rouge comme une pivoine; il sentait la colère s’emparer de lui, mais il se contint et répondit froidement:

«Ma nourriture ne vous coûte pas cher; ce n’est pas cela qui vous ruinera.

Madame Mac’Miche:—Insolent! Et tes habits, ton logement, ton coucher?

Charles:—Mes habits! ils sont râpés, usés comme ceux d’un pauvre! Trop courts, trop étroits avec cela. Quand je sors, j’en suis honteux...

—Tant mieux, interrompit la cousine avec un sourire méchant.

Charles:—Attendez donc! Je n’ai pas fini ma phrase! J’en suis honteux pour vous, car chacun me dit: «Il faut que «ta cousine soit joliment avare pour te laisser vêtu comme tu es».

Madame Mac’Miche:—Pour le coup, c’est trop fort! Attends, tu vas en avoir.»

La cousine courut chercher une baguette; pendant qu’elle la ramassait, Charles saisit les allumettes, en fit partir une, courut au rideau:

«Si vous approchez, je mets le feu aux rideaux, à la maison, à vos jupes, à tout!»

Mme Mac’Miche s’arrêta; l’allumette était à dix centimètres de la frange du rideau de mousseline. Pourpre de rage, tremblante de terreur, ne voulant pas renoncer à la raclée qu’elle s’était proposé de donner à Charles, n’osant pas le pousser à exécuter sa menace, ne sachant quel parti prendre, elle fit peur à Charles par l’expression menaçante et presque diabolique de toute sa personne. Voyant son allumette prête à s’éteindre, il en alluma une seconde avant de lâcher la première et résolut de conclure un arrangement avec sa cousine.

Charles:—-Promettez que vous ne me toucherez pas, que vous ne me punirez en aucune façon, et j’éteins l’allumette.

—Misérable! dit la cousine écumant.

Charles:—Décidez-vous, ma cousine! Si j’allume une troisième allumette, je n’écoute plus rien, vos rideaux seront en feu!

Madame Mac’Miche:—Jette ton allumette, malheureux!

Charles:—Je la jetterai quand vous aurez jeté votre baguette (la Mac’Miche la jette); quand vous aurez promis de ne pas me battre, de ne pas me punir!... Dépêchez-vous, l’allumette se consume.

—Je promets, je promets! s’écria la cousine haletante.

Charles:—-De me donner à manger à ma faim?... Eh bien?... Je tire la troisième allumette.

Madame Mac’Miche:—Je promets! Fripon! brigand!

Charles:—Des injures, ça m’est égal.! Et faites bien attention à vos promesses, car, si vous y manquez, je mets le feu à votre maison sans seulement vous prévenir... C’est dit? Je souffle.»

Charles éteignit son allumette.

«Avez-vous besoin de moi? dit-il.

Madame Mac’Miche:-Va-t’en! Je ne veux pas te voir, drôle, scélérat!

Charles:—Merci, ma cousine. Je cours chez Juliette.

Madame Mac’Miche:—Je te défends d’aller chez Juliette.

Charles:—Pourquoi ça? Elle me donne de bons conseils pourtant.

Madame Mac’Miche:—Je ne veux pas que tu y ailles.»

Pendant que Charles restait indécis sur ce qu’il ferait, la cousine s’était avancée vers lui; elle saisit la boîte d’allumettes que Charles avait posée sur une table, donna prestement deux soufflets et un coup de pied dans les jambes de Charles stupéfait, s’élança hors de sa chambre et ferma la porte à double tour.

«Amuse-toi, mon garçon, amuse-toi là jusqu’au souper; je vais donner de tes nouvelles à Juliette!» cria Mme Mac’Miche à travers la porte.

III. UNE AFFAIRE CRIMINELLE

Charles, furieux de se trouver pris comme un rat dans une ratière, se jeta sur la porte pour la défoncer; mais la porte était solide; trois fois il se lança dessus de toutes ses forces, mais il ne réussit qu’à se meurtrir l’épaule; après le troisième élan il y renonça.

«Méchante femme! Mon Dieu, que je la déteste! Et Juliette qui voulait que je lui demandasse pardon! Une pareille mégère!... Que puis-je faire pour me venger?...»

Charles regarda de tous côtés, ne trouva rien.

«Je pourrais bien déchirer son ouvrage qu’elle a laissé; mais à quoi cela servirait-il? elle en prendra un autre! Que je suis donc malheureux d’être obligé de vivre avec cette furie!»

Charles s’assit, appuya ses coudes sur ses genoux, sa tête dans ses mains et réfléchit. A mesure qu’il pensait, son visage perdait de son expression méchante, son regard s’adoucissait, ses yeux devenaient humides, et, enfin une larme roula le long de ses joues.

«Je crois que Juliette a raison, dit-il; elle serait moins méchante si j’étais meilleur; je serais moins malheureux si j’étais plus patient, si je pouvais être doux et résigné comme Juliette!... Pauvre Juliette! Elle est aveugle! Elle est seule tout le temps que sa soeur Mary travaille! Elle s’ennuie toute la journée!... Et jamais elle ne se plaint, jamais elle ne se fâche! toujours bonne, toujours souriante!...il est vrai qu’elle est plus vieille que moi! Elle a quinze ans, et moi je n’en ai que treize... C’est égal, à quinze ans je ne serai pas bon comme elle! Non, non, avec cette cousine abominable, je ne pourrai jamais m’empêcher d’être méchant...

Tiens! qu’est-ce que j’entends? dit-il en se levant. Quel bruit!...

Qu’est-ce que c’est donc?... Et cette maudite porte qui est fermée! Ah! une idée! Je brise un carreau et je passe.»

Charles saisit une pincette, donna un coup sec dans un des carreaux de la porte qui était vitrée, et engagea sa tête et ses épaules dans le carreau cassé; il passa après de grands efforts et en se faisant plusieurs petites coupures aux mains et aux épaules, une fois dehors, il descendit l’escalier, courut à la cuisine, où il n’y avait personne; puis à la porte de la rue, qu’il ouvrit. Il se trouva en face d’un groupe nombreux qui escortait et ramenait Mme Mac’Miche; un homme en blouse suivait, mené, tiré par ceux qui l’accompagnaient; Mme Mac’Miche criait l’homme jurait, l’escorte criait et jurait; à ce bruit se mêlaient les cris discordants de Betty, qui, pour complaire à Mme Mac’Miche, accablait d’injures et de reproches tous les gens de l’escorte. La porte se trouvant ouverte par Charles, tout le monde entra: On plaça Mme Mac’Miche sur une chaise, Betty tira de l’eau fraîche de la fontaine et bassina les yeux de sa maîtresse qui ne cessait de crier:

«Le juge de paix, je veux le juge de paix, pour faire ma plainte contre ce monstre d’homme, qui m’a aveuglée. Qu’on aille me chercher le juge de paix!

Betty:—On y est allé, Madame; M. le juge de paix sera ici dans un quart d’heure.

Madame Mac’Miche:-Qu’on garde bien le scélérat! Qu’on le garrotte! Qu’on ne le laisse pas échapper!

L’Homme en blouse:—Est-ce que je cherche à m’échapper, la vieille? En voilà-t-il des cris et des embarras pour un coup de fouet! J’en ai donné je ne sais combien dans ma vie; c’est le premier qui amène tout ce tapage.

Betty:—Je crois bien! Un coup de fouet que vous lui avec lancé dans les yeux, mauvais homme!

L’Homme en blouse:—Et pourquoi qu’elle m’agonisait de sottises? Sapristi! quelle langue! On dit que les femmes l’ont bien pendue! Jamais je n’en avais vu une pareille! Quel chapelet elle m’a défilé!

Un Homme:—Ce n’était pas une raison pour frapper avec votre fouet.

L’Homme en blouse:—Tiens! mais... c’est que la patience échappe à la fin; avec ça que je n’en ai jamais eu beaucoup.

Autre Homme:—Une femme, ce n’est pas un homme; on rit, on ne tape pas.

L’Homme en blouse:—Une femme comme ça! Tiens! ça vaut deux hommes, s’il vous plait.»

Toute l’escorte se mit à rire, ce qui augmenta l’exaspération de Mme Mac’Miche. Betty voyait que sa maîtresse n’était pas sérieusement blessée; elle riait aussi tout bas, et employait toutes ses forces à la faire tenir tranquille. Elle continuait à lui bassiner les yeux, qui commençaient à se dégonfler. Charles s’était prudemment tenu éloigné de sa cousine, et avait demandé à un jeune homme de l’escorte ce qui s’était passé.

«Il paraîtrait que la dame a failli être renversée par ce charretier en blouse qui traversait la route pour faire boire ses chevaux. Elle s’est mise en colère, il faut voir! Elle lui en disait de toutes les couleurs; lui se moquait d’elle d’abord, puis il a riposté... il fallait voir comment! Ça marchait bien, allez! Avec ça que nous étions groupés autour d’eux et que nous riions. Vous savez... tant que c’est, la langue qui marche, il n’y a pas de mal. Mais c’est qu’elle lui a mis la main sur la figure! Alors le charretier est devenu de toutes les couleurs, et il lui a lancé un coup de fouet qui l’a malheureusement attrapée juste dans les yeux... Elle est tombée sur le coup; elle a crié, elle s’est roulée; elle a demandé M. le juge de paix. Et puis, comme le monde s’arrêtait et commençait à s’attrouper, Mlle Betty est accourue, l’a emmenée, et nous avons forcé l’homme à nous suivre pour faire honneur à M. le juge, afin qu’il ne vienne pas pour rien. Et voilà.»

Charles, content du récit, s’approcha tout doucement de sa cousine pour voir de près ses yeux, toujours fermés et gonflés. Pendant qu’il regardait le gonflement et la rougeur extraordinaire des paupières, et qu’il cherchait à voir si elle avait réellement les yeux perdus comme elle le disait, Mme Mac’Miche les entrouvrit, vit Charles et allongea la main pour le saisir; Charles fit un saut en arrière et se réfugia instinctivement près de l’homme en blouse, ce qui fit rire tous les assistants, même le charretier.

«Elle ne dira toujours pas que je l’ai aveuglée, dit l’homme en riant. Je te remercie, mon garçon; je craignais, en vérité, de lui avoir crevé les yeux. C’est toi qui nous as démontré qu’elle y voyait.

Madame Mac’Miche:—Pourquoi est-il ici? Par où a-t-il passé? Betty, renferme-le.

Betty:—Je ne peux pas quitter Madame dans l’état où elle est. Que Madame reste tranquille et ne s’inquiète de rien.

Madame Mac’Miche:—Mauvais garnement, va! Tu n’y perdras rien.»

Charles jeta un regard sur l’homme, comme pour lui demander sa protection.

L’Homme:—Que veux-tu que j’y fasse, mon garçon? Je ne peux pas te venir en aide. Il faut que tu te soumettes; il n’y a pas à dire.»

Mais Charles n’entendait pas de cette oreille; il ne voulait pas se soumettre, et, se souvenant de la défense de sa cousine d’aller chez Juliette, il sortit en disant tout haut:

«Je vais chez Juliette.

Madame Mac’Miche:—Je ne veux pas; je te l’ai défendu. Empêchez-le, vous autres; arrêtez-le; amenez-le-moi. Charretier, je vous pardonnerai tout, je ne porterai pas plainte contre vous, si vous voulez saisir ce mauvais garnement et lui administrer une bonne correction avec ce même fouet qui a manqué m’aveugler.

L’Homme:—Je ne le toucherai seulement pas du bout de mon fouet.

Que vous a-t-il fait, cet enfant? Il vous regardait tranquillement quand vous avez voulu vous jeter sur lui; il s’est réfugié près de moi, et, ma foi, je le protégerai toutes les fois que je le pourrai.

Madame Mac’Miche:—Ah! c’est comme ça que vous me répondez.

Voici M. le juge de paix qui vient tout justement; vous allez avoir une bonne amende à payer.

L’Homme:-C’est ce que nous allons voir, ma bonne dame.

Le Juge:—Qu’y a-t-il donc? Vous m’avez fait demander pour constater un délit, madame Mac’Miche?

Madame Mac’Miche:—Oui, Monsieur le juge, un délit énorme, qui demande une éclatante réparation, une punition exemplaire! Cet homme que voici, qu’on reconnaît à son air féroce (tout le monde rit, le charretier plus fort que les autres), oui, Monsieur le juge, à son air féroce; il se dissimule devant vous, il fait le bon apôtre; mais vous allez voir. Cet homme m’a jetée par terre au beau milieu de la rue, m’a injuriée, m’a appelée de toutes sortes de noms, et, enfin, m’a donné un coup de fouet à travers les yeux, que j’en suis aveugle. Et je demande cent francs de dommages et intérêts, plus une amende de cent francs dont je bénéficierai, comme c’est de toute justice.»

Le charretier et son escorte riaient de plus belle; leur gaieté n’était pas naturelle; elle donna au juge, qui était un homme de sens et de jugement, quelques soupçons sur l’exactitude du récit de Mme Mac’Miche.

Il se tourna vers le charretier.

«La chose s’est-elle passée comme le raconte Madame?

L’Homme:—Pour ça non, Monsieur le juge, tout l’opposé. Madame est venue se jeter contre moi sur la route, au moment où je me tournais pour voir à mes chevaux; elle est tombée les quatre fers en l’air; faut croire qu’elle n’était pas solide sur ses jambes; mais ça, je n’en suis pas fautif. Voilà que je veux la relever; elle me repousse,... bonne poigne, allez!... et me dit des sottises; elle m’en dit, m’en défile un chapelet qui m’ennuie à la fin; ma foi j’ai pris la parole à mon tour, et je ne dis pas que je n’en aie dit de salées; on n’est pas charretier pour rien. Monsieur le juge sait bien; les chevaux,... ça n’a pas l’oreille tendre. Et quand je m’emporte, ma foi, je lâche tout mon répertoire. Mais voilà que Madame, qui n’était pas contente, à ce qu’il semblerait, me lance une claque en pleine figure. Ma foi, pour le coup, la moutarde m’a monté au nez et... je suis prompt, Monsieur le juge,... pas méchant mais prompt... Alors j’ai riposté... avec mon fouet... On n’est pas charretier pour rien, Monsieur le juge... Les chevaux, vous savez, ça se mène au fouet. Le malheur a voulu qu’elle présentât les yeux en face de mon fouet, ma foi, il était lancé et il a touché là où il a trouvé de la résistance. Mais ça ne lui a pas fait grand mal, allez, Monsieur le juge; elle a beuglé comme si je l’avais écorchée, mais elle y voit comme vous et moi; la preuve, c’est qu’elle vous a vu entrer, et je me moque bien de ses dommages et intérêts; je suis bien certain que vous ne lui en accorderez pas un centime.

Les Témoins:—Monsieur le juge, c’est la pure vérité qu’il dit; nous sommes tous témoins.

Madame Mac’Miche:—Comment, malheureux, vous prenez parti contre moi, une compatriote, pour favoriser la scélératesse d’un étranger, d’un misérable, d’un brigand!

Le Juge:—Eh! eh! Madame Mac’Miche, vous allez me forcer à verbaliser contre vous. Restez tranquille, croyez-moi; si quelqu’un a tort, c’est vous, qui avez injurié et frappé la première; et si vous intentiez un procès, c’est vous qui payeriez l’amende, et non pas cet homme, qui me fait l’effet d’être un brave homme, quoique un peu prompt, comme il le dit. Je n’ai plus rien à faire; je me retire et je viendrai tantôt savoir de vos nouvelles et vous dire deux mots.»

Avant que Mme Mac’Miche fût revenue de sa surprise et eût pris le temps de riposter au juge de paix, celui-ci s’était empressé de disparaître; le charretier et l’escorte le suivirent, et Mme Mac’Miche resta seule avec Betty, qui riait sous cape et qui était assez satisfaite de l’échec subi par cette maîtresse violente, injuste et exigeante. A sa grande surprise, Mme Mac’Miche resta immobile et sans parole; Betty lui demanda si elle voulait monter dans sa chambre; elle se leva, repoussa Betty qui lui offrait le bras, monta lestement l’escalier comme quelqu’un qui y voit très clair, et s’aperçut, en ouvrant la porte de sa chambre, qu’un des carreaux était brisé.

Madame Mac’Miche:—Encore ce malfaiteur! Ce Charles de malheur! C’est par là qu’il s’est frayé un passage. Betty, va me le chercher; il m’a narguée en disant qu’il allait chez Juliette; tu l’y trouveras.»

IV. LE FOUET; LE PARAFOUET

Pendant que se passait ce que nous venons de raconter. Charles était allé chercher du calme près de sa cousine et amie Juliette; il l’avait trouvé seule comme il l’avait laissée; il lui raconta le peu de succès de son bon mouvement, et le moyen qu’il avait employé pour se préserver d’une rude correction.

Juliette:—Mon pauvre Charles, tu as eu très grand tort; il ne faut jamais faire à ta cousine des menaces si affreuses, et que tu sais bien ne pas pouvoir exécuter.

Charles:—Je l’aurais parfaitement exécutée; j’étais prêt à mettre le feu aux rideaux, et j’étais très décidé à le faire.

Juliette:—Oh! Charles, je ne te croyais pas si mauvais! Et qu’en serait-il arrivé? On t’aurait mis dans une prison, où tu serais resté jusqu’à seize ou dix-huit ans.

Charles:—En prison! Quelle folie!

Juliette:—Oui, mon ami, en prison; on a condamné pour incendie volontaire des enfants plus jeunes que toi!

Charles:—Je ne savais pas cela! C’est bien heureux que tu, me l’aies dit, car j’aurais recommencé à la première occasion.

Juliette:—Oh non! tu n’aurais pas recommencé, d’abord par amitié pour moi, et puis parce que Betty aurait caché toutes les allumettes et ne t’aurait pas laissé faire.

Charles:—Betty! Elle déteste ma cousine; elle est enchantée quand je lui joue des tours.

Juliette:—C’est bien mal à Betty de t’encourager à mal faire.»

Ils continuèrent à causer, Juliette cherchant toujours à calmer Charles, lorsque Betty entra.

«Je viens te chercher, Charlot, de la part de ta cousine qui est joliment en colère, va. Bonjour, Mam’selle Juliette; que dites-vous de notre mauvais sujet?

Juliette:—Je dis que vous pourriez lui faire du bien en lui donnant de bons conseils, Betty; il doit à sa cousine du respect et de la soumission.

Betty:—Elle est bien mauvaise, allez, Mam’selle!

Juliette:—C’est fort triste; mais elle est tout de même sa tutrice; c’est elle qui l’élève...

Charles:-Ah! ouiche! Elle m’élève joliment! Depuis que je sais lire, écrire et compter, elle ne me laisse plus aller à l’école parce qu’elle prétend avoir les yeux malades; elle me garde chez elle pour lire haut, pour écrire ses lettres, faire ses comptes, et toute la journée comme ça.

Juliette:—Cela t’apprend toujours quelque chose, et ce n’est pas déjà si ennuyeux.

Charles:—Quelquefois non; ainsi, elle me fait lire à présent Nicolas Nickleby; c’est amusant, je ne dis pas; mais quelquefois c’est le journal, qui est assommant, ou l’histoire de France, d’Angleterre; je m’endors en lisant; et sais-tu comment elle m’éveille? En me piquant la figure avec ses grandes aiguilles à tricoter. Crois-tu que ce soit amusant?

Juliette:—Non, ce n’est pas amusant, mais ce n’est pas une raison pour te mettre en colère et te venger, comme tu le fais sans cesse.

Betty:—Je vous assure, Mam’selle, que si vous étiez avec nous, vous n’aimeriez guère Mme Mac’Miche, quoiqu’elle soit votre cousine aussi; mais je crois que vous nous aideriez à..., à..., comment dire ça?...

Juliette, souriant:—A vous venger, Betty; mais en vous vengeant, vous l’irritez davantage et vous la rendez plus sévère.

Charles:—Plus méchante, tu veux dire.

Juliette:—Non; pas méchante, mais toujours en méfiance de toi et en colère, par conséquent. Essayez tous les deux de supporter ses maussaderies sans répondre, en vous soumettant: vous verrez qu’elle sera meilleure... Tu ne réponds pas, Charles? Je t’en prie.

Charles:—Ma bonne Juliette, je ne peux rien te refuser! j’essayerai, je te le promets; mais si, au bout d’une semaine, elle reste la même, je recommencerai.

Juliette:—C’est bon; commence par obéir à ta cousine et par t’en aller; arrive bien gentiment en lui disant quelque chose d’aimable.»

Charles se leva, embrassa Juliette, soupira et s’en alla accompagné de Betty. Il ne dit rien tout le long du chemin; il cherchait à se donner du courage et de la douceur, en se rappelant tout ce que Juliette lui avait dit à ce sujet.

Il arriva et entra chez sa cousine.

Madame Mac’Miche:—Ah! te voilà enfin, petit scélérat! Approche,... plus près...»

A sa grande surprise, Charles obéit, les yeux baissés, l’air soumis.

Quand il fut à sa portée, elle le saisit par l’oreille; Charles ne lutta pas; enhardie par sa soumission, elle prit une baguette et lui donna un coup fortement appliqué, puis deux, puis trois, sans que Charles fit mine de résister; elle profita de cette docilité si nouvelle pour abuser de sa force et de son autorité; elle le jeta par terre et lui donna le fouet en règle, au point d’endommager sa culotte, déjà en mauvais état. Charles supporta cette rude correction sans proférer une plainte.

«Va-t’en, mauvais sujet, s’écria-t-elle quand elle se sentit le bras fatigué de frapper; va-t’en, que je ne te voie pas!

Charles se releva et sortit sans mot dire, le coeur gonflé d’une colère qu’il comprimait difficilement. Il courut dans sa chambre pour donner un libre cours aux sanglots qui l’étouffaient. Il se roula sur son lit, mordant ses draps pour arrêter les cris d’humiliation et de rage qui s’échappaient de sa poitrine. Quand le premier accès de douleur fut passé, il se souvint de la douce Juliette, de ses bonnes paroles, de ses excellents conseils; après quelques instants de réflexion, ses sentiments s’adoucirent; à la colère furieuse succéda une grande satisfaction de conscience; il se sentit heureux et fier d’avoir pu se contenir, de n’avoir pas fait usage de ses moyens habituels de défense contre sa cousine, d’avoir tenu la promesse que lui avait enfin arrachée Juliette, et qu’il résolut de tenir jusqu’au bout. Entièrement calmé par cette courageuse résolution, il descendit chez Betty, à la cuisine.

Betty:—Eh bien! que t’a dit, que t’a fait ta cousine, mon pauvre Charlot? Je n’ai rien entendu; elle ne s’est donc pas fâchée.

Charles:—Elle l’était déjà quand je suis arrivé; et je t’assure qu’elle me l’a bien prouvé par les coups qu’elle m’a donnés.

Betty:—Et toi?

Charles:—Je me suis laissé faire.

Betty, surprise:—Le premier t’aura surpris, et tu ne t’es pas méfié du second. Mais après?

Charles:—Je l’ai laissée faire; elle m’a jeté par terre, m’a roulé, m’a battu avec une baguette qui n’était pas de paille ni de plume, je t’en réponds.

Betty:—Et toi?

Charles:—J’ai attendu qu’elle eût fini; quand elle a été lasse de frapper, je me suis relevé, je suis allé dans ma chambre, où je m’en suis donné, par exemple, à sangloter et à crier, mais de rage plus que de douleur, je dois l’avouer; puis j’ai pensé à Juliette; le souvenir de sa douceur a fait passer ma colère, et je suis venu te demander si tu ne pourrais pas me donner quelque vieux morceau de quelque chose pour doubler le fond de ma culotte; elle a tapé si fort, que si la fantaisie lui prenait de recommencer, elle m’enlèverait la peau.

Betty, indignée:—Pauvre garçon! Mauvaise femme! Faut-il être méchante! Un malheureux orphelin! qui n’a personne pour le défendre, pour le recueillir.»

Betty se laissa tomber sur une chaise et pleura amèrement. Cette preuve de tendresse émut si bien Charles, qu’il se mit à pleurer de son côté, assis près de Betty. Au bout d’un instant il se releva.

«Aïe, dit-il, je ne peux pas rester assis; je souffre trop.»

Betty se leva aussi, essuya ses yeux, étala sur un linge une couche de chandelle fondue, et, le présentant à Charles:

«Tiens, mon Charlot, mets ça sur ton mal, et demain tu n’y penseras plus. Attache la serviette avec une épingle, pour qu’elle tienne, et demain nous tâcherons de trouver quelque chose pour amortir les coups de cette méchante cousine. C’est qu’elle y prendra goût, voyant que tu te laisses faire! Je crains, moi, que Mlle Juliette ne t’ait donné un triste conseil.

Charles:—Non, Betty, il est bon; je sens qu’il est bon; j’ai le coeur content, c’est bon signe.»

Charles appliqua le cataplasme de Betty, se sentit immédiatement soulagé, et retourna chez Juliette, sa consolatrice, son conseil et son soutien. En passant par la cuisine, il vit Betty occupé à coudre ensemble deux visières en cuir vernis provenant des vieilles casquettes de son cousin Mac’Miche; il lui demanda ce qu’elle faisait.

«Je te prépare une cuirasse pour demain, mon pauvre Charlot; quand tu seras couché, je te bâtirai cela dans ton pantalon.»

Charles rit de bon coeur de ce parafouet, fut enchanté de l’invention de Betty, et allait sortir, lorsqu’il s’entendit appeler par la voix aigre de sa cousine. Betty se signa; Charles soupira et monta de suite.

Madame Mac’Miche:—Venez lire, mauvais sujet; allons, vite, prenez votre livre.»

Charles prit le livre, s’assit avec précaution sur le bord de sa chaise, et commença sa lecture. Mme Mac’Miche le regardait avec surprise et méfiance.

«Il a quelque chose là-dessous, se disait-elle, quelque méchanceté qu’il prépare et qu’il dissimule sous une feinte douceur. Il n’a jamais été si docile; c’est la première fois qu’il se laisse battre sans résistance. Qu’est-ce? Je n’y comprends rien. Mais s’il continue de même, ce sera une bénédiction de lui administrer le fouet... et comme c’est le meilleur moyen d’éducation, je l’emploierai souvent... Et pourtant...»

Charles lisait toujours pendant que sa cousine réfléchissait au lieu d’écouter; au moment où sa voix fatiguée commençait à faiblir, il fut interrompu par le juge de paix.

«Peut-on entrer, Madame Mac’Miche? Êtes-vous visible?

—Toujours pour vous, Monsieur le juge. Très flattée de votre visite.

Charles, donne un fauteuil à M. le juge.»

Charles se leva, ne put retenir un geste de douleur et un aïe! étouffé.

«Qu’as-tu donc, mon ami? tu marches péniblement comme si tu souffrais de quelque part», lui dit le juge.

Mme Mac’Miche devint pourpre, s’agita sur son fauteuil, et dit à Charles de se dépêcher et de s’en aller.

Mais Charles, qui n’était pas encore passé à l’état de douceur et de charité parfaite que lui prêchait Juliette, ne fut pas fâché d’avoir l’occasion de révéler au juge les mauvais traitements de sa cousine.

Charles:—Je crois bien, Monsieur le juge, que je souffre; ma cousine m’a tant battu avec la baguette que voilà près d’elle, que j’en suis tout meurtri.

Madame Mac’Miche! dit le juge avec sévérité.

Madame Mac’Miche:—Ne l’écoutez pas, Monsieur le juge, ne le croyez pas, il ment du matin au soir.

Charles:—Vous savez bien, ma cousine, que je ne mens pas, que vous m’avez battu comme je le dis; et c’est si vrai, que Betty m’a mis un cataplasme de chandelle; voulez-vous que je vous le fasse dire par elle?

Cette pauvre Betty en pleurait.

—Madame Mac’Miche, reprit le juge, vous savez que les mauvais traitements sont interdits par la loi, et que vous vous exposez...

Madame Mac’Miche:—Soyez donc tranquille, Monsieur le juge; je l’ai fouetté, c’est vrai, parce qu’il voulait mettre le feu à la maison ce matin; vous ne savez pas ce que c’est que ce garçon! Méchant, colère, menteur, paresseux, entêté; enfin, tous les vices il les a.

Le Juge:—Ce n’est pas une raison pour le battre au point de gêner ses mouvements. Prenez garde, Madame Mac’Miche, on m’a déjà dit quelque chose là-dessus, et si les plaintes se renouvellent, je serai obligé d’y donner suite.»

Mme Mac’Miche était vexée; Charles triomphait: ses bons sentiments s’étaient déjà évanouis, et il forma l’horrible résolution d’agacer sa cousine pour la mettre hors d’elle, se faire battre encore, et, au moyen de Betty, aposter des témoins qui iraient porter plainte au juge.

«Je n’en serai pas plus malade, pensa-t-il, grâce aux visières de mon cousin défunt, et elle sera appelée devant le tribunal, qui la jugera et la condamnera. Si on pouvait la condamner à être fouettée à son tour, que je serais content, que je serais donc content!... Et Juliette! Que me dira-t-elle, que pensera-t-elle?... Ah bah! j’ai promis à Juliette de ne pas être insolent avec ma cousine, de ne pas lui résister, mais je n’ai pas promis de ne pas chercher à la corriger; puisque ma cousine trouve que me maltraiter c’est me corriger et me rendre meilleur, elle doit penser de même pour elle, qui est cent fois plus méchante que je ne le suis.»