Redakcja: Mariusz Burchart

Korekta: Teresa Kruszona

Konsultacja merytoryczna: generał broni Edward Gruszka, generał broni Waldemar Skrzypczak, podpułkownik Grzegorz Kaliciak

Konsultacja orientalistyczna: Bogusław R. Zagórski (Instytut Ibn Chalduna, Collegium Civitas)

Fotoedytor: Rafał Szczepankowski

Projekt okładki: adaptacja wg plakatu filmowego (Aleksander lange i Gustaw Lange) Elżbieta Pieczątkowska

Przygotowanie zdjęć do druku: Małgorzata Charewicz

Projekt makiety, skład: Elżbieta Wastkowska

Zdjęcia na okładce: Robert Pałka (www.Fotos-Art.pl), Arkadiusz Wojtasiewicz/Agencja Gazeta (skrzydełko)

Mapy: Wawrzyniec Święcicki

Fotografie w książce (numery stron odnoszą się do wydania papierowego książki):

Getty Images: Scott Nelson s. 130 (góra), 131 (góra), Markus Matzel s. 130 (dół), Ali Jassim s. 135 (góra), Wathiq Khuzaie s. 279 (dół); East News: s. 129, Hadi Mizban s. 134 (dół), Brennan Linsley s. 136, Hitoshi Katanoda s. 277 (dół), Jim MacMillan s. 281 (góra); Agencja Gazeta: Krzysztof Miller s. 131 (dół), 134 (góra), Bruno Fidrych s. 132 (dół), 133 (góra), Dariusz Gorajski s. 132 (góra), Joanna Dzikowska s. 135 (dół), Iwona Burdzanowska s. 274 (dół), Wojciech Surdziel s. 278 (dół), Robert Kowalewski s. 282 (góra), 367 (dół), Damian Kramski s. 364 (góra), Wojciech Olkuśnik s. 364 (dół); Robert Pałka www.fotos-Art.pl s. 365-367; Archiwum prywatne: ppłk. Grzegorza Kaliciaka s. 133 (dół), 275 (dół), sierż. Pawła Erdmanna s. 274 (góra), 276 (dół), 280 (dół), st. chor. Jacka Musiała s. 275 (góra), 278 (góra), 279 (góra), gen. Edwarda Gruszki s. 277 (góra), 280 (góra), gen. Rajmunda Andrzejczaka s. 281 (dół), 282 (dół), st. kpr. Rafała Radomskiego s. 276 (góra), Joanny Dziury s. 283.

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Katarzyna Kubicka

© copyright by Agora SA 2015

© copyright by Piotr Głuchowski & Marcin Górka 2015

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2015

ISBN: 978-83-268-1755-7 (epub), 978-83-268-1756-4 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

SPIS TREŚCI

WSTĘP

MAPY

KARBALA

Część I. „KALI”

1. Nowy temat

2. Trening

3. Saddam

Część II. ŚMIERĆ JAK ZŁODZIEJ

4. Bieg grzmotu

5. Camp Lima

6. Trzy salwy

Część III. ARMIA MAHDIEGO

7. Droga do katastrofy

8. Krew na piasku

9. Dolina śmierci

10. Byłem ranny

11. Sztandar dżihadu

12. Czarny turban

13. Strefa w ogniu

Fotografie

Część IV. OSTATNIA LINIA OPORU

14. Krwawe święta

15. Przed burzą

16. Strzelaj, kurwa!

17. Overkill

18. Wodzu, wytrzymamy!

19. Śmierć na VHS

Część V. ŻELAZNA SZABLA

20. Bandyci

21. Mam to w dupie!

22. Strefa Zero

23. Cierpliwy snajper

24. Trójkąt śmierci

25. Ostatnia reduta

26. Kolorowe piórniki

Fotografie

Część VI. KONIEC PIEŚNI

27. Torba z herbem

28. Na szosie

29. Historia nas oceni

30. W defensywie

31. Psy z Karbali

32. Pożegnalny pocałunek

Część VII. BUZDYGAN

33. Zwożenie trumien

34. Ajdik

35. Tchórzostwo i odwaga

36. Dom Weterana

Fotografie

Załącznik 1. Lista obrońców City Hall

Załącznik 2. Płynie w nas gorąca krew

Załącznik 3. Generał Gruszka do czytelników „Karbali”

Główne źródła

Podziękowania

WSTĘP

Przez niemal dekadę wydarzenia, które tu rekonstruujemy, były tajemnicą.

Na początku kwietnia 2004 r. polscy żołnierze stoczyli w irackim mieście Karbala bitwę o miejscowy ratusz połączony z posterunkiem policji i aresztem. Bitwę, która określana jest obecnie w literaturze jako „największe starcie bojowe sił zbrojnych RP od czasu II wojny światowej”. Batalię wygrali. Skąd zatem milczenie?

Kłopot w tym, że zwiadowcy z 17. Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej pod dowództwem kapitana Grzegorza Kaliciaka, szturmani z Bielska-Białej, dwa Oddziały Szybkiego Reagowania, żołnierze plutonu o kryptonimie Hammer oraz grupa logistyków – całe to pospolite ruszenie strzelało do przeciwników, których status nie był i nie jest jasny. Terroryści, powstańcy, partyzanci, zrewoltowani mieszkańcy czy może zdesperowani cywile.

W dodatku akcja od początku była wielką improwizacją. Rebelia szyickiej Armii Mahdiego kompletnie zaskoczyła dowództwo polskiego kontyngentu wojskowego, nasze nieudolne Wojskowe Służby Informacyjne i szefostwo polskiej strefy odpowiedzialności zwanej wówczas w tabloidowych mediach „województwem irackim”. W drugiej połowie kwietnia rozeźleni naszą dezorganizacją Amerykanie zostawili nam z owego „województwa” jedynie połowę powierzchni. I zabrali się do robienia krwawych porządków tam, gdzie my dopuściliśmy do bałaganu.

Najważniejsze jest jednak to, że choć polski kontyngent nie poradził sobie samodzielnie z Armią Mahdiego i musieli nam przyjść z odsieczą żołnierze US Army, to kapitan Kaliciak i awaryjnie skrzyknięci ludzie pod jego komendą poradzili sobie z ponaddziesięciokrotnie liczniejszym przeciwnikiem doskonale. Książka jest hołdem oddanym ich odwadze.

Piotr Głuchowski, Marcin Górka

Karbala

Gdy sytuację z ratusza w Karbali przeniesie się do komputera, do systemów symulacji pola walki, program ocenia ją jako bezwyjściową, a jedynym ratunkiem jest poddanie się.

Podpułkownik GRZEGORZ KALICIAK,

dowódca obrony City Hall

KARBALA

Noc z 4 na 5 kwietnia 2004 r., środkowy Irak. 570-tysięczne miasto Karbala, stolica prowincji o tej samej nazwie. Plac w centrum miasta między ulicami Proroka Mahometa i Al-Dżumhurijja, czyli Republiki

Jest ciemno i bardzo gorąco. Na pylistym, zasłanym gruzem i szmatami majdanie dopalają się zgliszcza kilku aut. Kilkadziesiąt czarnych sylwetek zjawia się w jednym momencie. Nie sposób ich policzyć – wszyscy są w ruchu. Cholernie ich dużo.

Powstańcy atakują już po raz enty. Polacy słyszą trzaski pojedynczych strzałów, serie z kałasznikowów i głośniejszy od nich grzechot pocisków wbijających się w mury gdzieś blisko. W szkłach noktowizora wyraźnie widać rozbłyski z luf. Biegnący Arabowie są jakieś pięćdziesiąt metrów od linii obrony. Zza ich pleców wyjeżdża motocyklista. Nisko pochylony pędzi z rykiem silnika, już wszystkich wyprzedził. Na tylnym siedzeniu jego zdezelowanej hondy siedzi wyprostowany pasażer z karabinem w rękach. Ubrany w luźny, czarny dres z jaśniejszymi pasami, na głowie – kominiarka. Strzela w stronę obrońców ratusza jedną długą serią. Żołnierze z trudem biorą ruchomy punkt na cel. Kule z karabinów Beryl wzbijają ciemnoszary żwir, odłupują kawałki betonu przed kołami motocykla. Ale żadna nie trafia. Ostrzeliwany motocyklista robi ostre zakręty, wymija dymiący wrak terenowej toyoty pośrodku placu, jest już ledwo piętnaście metrów od ogrodzenia z drutu kolczastego, gdy wreszcie traci kontrolę nad maszyną i obaj z pasażerem w dresie wypadają z siedzisk. Kierowca koziołkuje, ten z karabinem, padając, jeszcze usiłuje strzelać, ale właśnie kończy mu się magazynek.

Otoczeni w ratuszu zwiadowcy i komandosi – jedni przyczajeni na dachu, inni skryci za parapetami okien – szatkują obu napastników kulami. Z tej odległości mogą dostrzec czarne rozbryzgi krwi. Wciąż biegnący przez plac i ulicę bojownicy też muszą doskonale widzieć straszną śmierć towarzyszy, ale nikt z nich nie zwalnia. Sprawiają wrażenie, jakby każdy chciał tej nocy zostać męczennikiem. Krzyczą, strzelają, jedni padają, inni się chwieją, ale biegną dalej. Coraz więcej ich leży – już przynajmniej dziesięciu. Umierają w męczarniach: rozerwane klatki piersiowe, odstrzelone dłonie i fragmenty twarzy, krew tryskająca z tętnic. Tylko na filmach trafiony kulą człowiek rozrzuca ręce, wzdycha i umiera. W rzeczywistości wygląda to straszniej. Do żadnego z tych ludzi nie podbiegnie lekarz. Już chyba lepiej mają ci, których wybrali sobie strzelcy wyborowi. Kula kalibru 7,62, trafiając w serce lub mózg, kończy wszystko przynajmniej szybko.

Snajperzy wykonują robotę precyzyjnie, jak automaty. Cel – strzał. Cel – strzał. I następny cel... Nie ma chwili na sprawdzanie efektów. Spomiędzy czteropiętrowych domów, trochę wyższych biur i podniszczonych hoteli, zza grubych pni i rozłożystych koron drzew wyłaniają się już kolejne uzbrojone grupy. Jedni mają na głowach wełniane czapki przewiązane zielonymi opaskami – to kolor islamu i zarazem „znak firmowy” powstańców – inni kufijje albo chusty arafatki zaplątane tak, że odsłaniają tylko oczy. Chodzi o to, żeby wyglądać groźnie – bo przecież w ciemności i tak nikt by żadnego partyzanta nie rozpoznał. A poza tym, kto i po co miałby ich poznawać? Dla Polaków ci, którzy biegną, to anonimowy tłum, zagrożenie pozbawione twarzy i imienia, obietnica śmierci w razie niepowodzenia.

Ci w jasnych szarawarach i długich diszdaszach, które polscy żołnierze nazywają sukmanami, są lepiej widoczni. Blade plamy ich szat stanowią łatwy cel. I oni giną pierwsi. Inni, w ciemnych i piaskowych uniformach militarnych, lepiej się zlewają z tłem. I biegną, to znaczy żyją średnio o kilka, kilkanaście sekund dłużej. Jednemu prawie się udało dopaść stalowych zasieków, nim krótka seria z karabinu szturmowego przeorała mu serdak – i wnętrzności. Teraz kona na plecach, rzężąc i drżąc jak galareta. Unosi lekko głowę i rozchwianą dłoń, próbuje odwrócić twarz, jakby wzywał pomocy albo jakby w ostatniej chwili życia dodawał otuchy swoim. Spod jego wystrzępionej brązowej kamizeli wypływa na wierzch coś czarnego i połyskliwego. Gdyby ktoś się bliżej przyjrzał, dostrzegłby też krwawy bąbel wielkości jabłka, który wyrasta z ust umierającego. Ale nikt z obrońców nie ma czasu patrzeć ani na niego, ani na żadnego innego z unieszkodliwionych. Ci, którzy pędzą i strzelają, są coraz bliżej.

Cała ta sytuacja wygląda na jakąś piekielną grę. Niewidzialna ręka pcha opętanych wprost pod śmiercionośny ołowiany prysznic. Z drugiej strony – ogarnięci nie mniejszym amokiem obrońcy. Wiedzą, że nie mają dokąd uciec. Jeżeli napastnicy wedrą się do środka – nikogo nie oszczędzą. Nikogo nie zabierze stąd helikopter. Trudno sobie wyobrazić ewakuację z dachu budynku w sytuacji, kiedy sześćdziesiąt metrów obok niego czają się przeciwnicy gotowi zestrzelić śmigłowiec. Na ostateczność są więc granaty. Gdyby Arabowie wdarli się do budynku, Polacy mogą ich tylko obrzucić z góry ładunkami. Dach to będzie ich ostatnia linia oporu. Po niej – śmierć.

Terkot karabinów po obu stronach nie ustaje.

Skryci w rozgrzanym betonowym budynku żołnierze są jednocześnie i podnieceni, i otępiali. Ci ułożeni na dachu – tak samo. To stan nie do porównania z czymkolwiek innym poza bitwą. Nie chce się jeść, nie chce spać, wystarcza woda i papierosy. Człowiek mówi głośno i szybko, nieświadomie powtarza słowa dwa razy.

– Balkon na dole po lewej, lewej! Spod niego wychodzą, są nowi! Mam czterech. Czterech!

– Widzę ich! Widzę!

Beryle w rękach warczą, ich klekot odbity od wnętrz ratusza i przez to zwielokrotniony rozbija bębenki w uszach. Stopery niewiele tu pomagają.

Na kamienistym parkingu, na betonowym placu, na zapylonych ulicach – wszędzie wokół bronionego budynku śmierć zbiera potworne żniwo.

Grzegorz Kaliciak po latach: – Szli na nas godzinami, falami... jak Turcy na Kamieniec Podolski. Tylko tej pierwszej nocy padło ich przeszło pół setki.

**

Połowa maja 2004 r. Środkowy Irak, prowincja Babil. Camp Babylon, obóz wielonarodowej dywizji pod polskim dowództwem.

Brudnozielony helikopter Sokół ląduje w tumanach żółtawego pyłu wśród ruin starożytnego Babilonu, niedaleko rozszabrowanego niemal do gołych ścian pałacu Saddama Husajna. Z maszyny wysiada dowódca środkowo-południowej strefy odpowiedzialności Mieczysław Bieniek z ekipą Telewizji Polskiej. Generał – 53-letni, wąsaty, z posiwiałymi skroniami – szybko odchodzi od huczącej maszyny. Poprawia na nosie ciemne raybany. Dziennikarz i operator kamery – również w okularach przeciwsłonecznych – mają jeszcze jakieś problemy z wytaszczeniem sprzętu. Musi im pomóc jeden z żołnierzy, którzy właśnie podbiegli.

Temperatura w słońcu przekracza czterdzieści stopni, łopaty śmigłowca zwalniają. Przy helipadzie czeka już piaskowobrunatna, kiepsko opancerzona terenówka z wyciągarką na masce i stanowiskiem strzelca nad dachem szoferki. To polski honker, czyli bojowa wersja łazika Tarpan, którego konstrukcja pamięta jeszcze głęboką komunę. Podobnych wozów używają w kraju straż pożarna, leśnicy, nawet strażnicy gminni. Dzisiaj auto z biało-czerwoną plakietką na drzwiach zawiezie generała i dziennikarzy do Karbali, pod budynek ratusza. Choć droga liczy ledwo kilkadziesiąt kilometrów, silnie chroniony konwój jedzie przeszło godzinę. Pod koniec – już w ciasnych uliczkach karbalskiego centrum – wóz z Bieńkiem i towarzyszące mu większe transportery z wojskiem kilkakrotnie stają. Raz zatrzymuje ich procesja odzianych na czarno szyitów. Na czele idzie mężczyzna w kufijji i sukni, która przypomina sutannę katolickiego księdza. W ręce trzyma mikrofon, na plecach niesie pielgrzymkowy głośnik. Jego ochrypłe zawołania powtarzane przez dziesiątki gardeł tworzą coś na kształt marszowej melodii, która przypomina – o ironio! – przyśpiewki amerykańskich marines. Innym razem konwój z generałem Bieńkiem czeka, aż grupa Irakijczyków przepchnie zepsutą furgonetkę stojącą w poprzek ulicy. W normalnych warunkach jadący wojskowi po prostu roztrącają tarasujące drogę przeszkody, ale teraz z żołnierzami jedzie telewizja, więc wszyscy udają spokojnych. I tylko komandosi w czerwonych beretach za każdym razem czujnie obserwują dachy okolicznych domostw. W tym mieście zawsze można – i należy – spodziewać się zasadzki.

Wreszcie dojeżdżają na miejsce.

City Hall to prostopadłościenny gmach o trzech kondygnacjach i pomarańczowo-siwej elewacji z nieotynkowanej cegły. Żeby było ładniej, płaszczyzna murów podzielona jest pionowymi niebieskimi występami, nad którymi wymurowano ostre arabskie łuki. Całość sprawia wrażenie skleconej naprędce z przypadkowych elementów, jakby ktoś to budował systemem gospodarczym. W dodatku budowla – od kwadratowych podcieni w parterze po satelitarne anteny na dachu – podziurawiona jest teraz pociskami różnego kalibru. Kule i odłamki przeorały nawet wąskie wewnętrzne dziedzińce, podobnie jak pień rosnącego opodal starego drzewa, metalowe słupy instalacji elektrycznych i znaki drogowe na placu przed głównym wejściem. Beton pod stopami nosi jeszcze czarne ślady po czymś, co musiało się tu niedawno palić. Wprawne oko dostrzegłoby także zbrązowiałe plamy krwi.

Mieczysław Bieniek zdejmuje okulary, odsłaniając wysoko podniesione – jakby w zdziwieniu – brwi. Będzie pozował do kamery przed największą bramą ratusza, pomiędzy kamiennymi zaporami. Obok niego – i nieco z tyłu – zajmują miejsca postawni mężczyźni w piaskowych mundurach polowych z niewielkimi biało-czerwonymi naszywkami na ramionach. Jedni w beretach, inni w ocieniających twarze kapeluszach. Generał ma dzięki nim właściwe tło. Reporter TVP wyciąga rękę z mikrofonem, kamera pracuje. Bieniek – wysokim głosem z odrobiną szelestu – zwięźle informuje widzów w Polsce, że podczas niedawnej rebelii Muktady as-Sadra, o której rodacy w kraju już zapewne słyszeli, jego żołnierze stanęli na wysokości zadania.

– Mimo realnego zagrożenia nie opuścili siedziby władz prowincji, współpracując z lokalnymi siłami bezpieczeństwa oraz z przyjazną lokalną ludnością.

Dziennikarz cofa mikrofon, operator kamery chce jeszcze nagrać jakąś „naturalną” sytuację, więc generał podchodzi do jednego z komandosów.

– Jak idzie robota? – pyta.

– Panie generale, jest dobrze. City Hall obsadzony przez irackie siły bezpieczeństwa. My wspomagamy.

**

– Na kampie mówiło się wtedy, że postawili przed kamerami tych, którzy nie brali udziału w obronie ratusza, by nie chlapnęli przypadkiem dziennikarzom, co się tam działo naprawdę – powie nam dekadę później ranny w Karbali snajper Tomasz Nowak, wtedy plutonowy, potem sierżant. – Może i mieli rację, że tak zrobili... W tamtym czasie nie było pewności, czy ta cała obrona była operacją legalną. Czy aby nie przekroczyliśmy mandatu sił stabilizacyjnych?

Nowak to lekko pucołowaty trzydziestolatek o jasnoniebieskich oczach i obłym, podwójnym podbródku. Nie zdradzi, ilu ludzi zastrzelił w Iraku.

– Bitwa i zabijanie nieumundurowanych przeciwników było niewygodne zarówno dla polityków, którzy chcieli pokazać, jak to wysyłamy żołnierzy do utrwalania pokoju, jak i dla samego wojska – doda Bogusław Politowski z „Polski Zbrojnej”, pierwszy polski dziennikarz, który latem 2004 r. na zakrapianej imprezie żołnierzy po misji usłyszał o ciężkich walkach w Karbali. – Nasze media nawet się na ten temat nie zająknęły. Rozpowszechniano wtedy głównie materiały o współpracy z lokalnymi władzami, o otwieraniu szkół, rozdawaniu pomocy humanitarnej. A tutaj masowe zabijanie... To był jeden z powodów, dla których o Karbali było tak cicho.

– Nie wiem, czy nie mogliśmy, czy raczej nie chcieliśmy na ten temat mówić – powie przed kamerami TVN plutonowy Paweł Mendyka, uczestnik bitwy. – Z powodu tej ciszy żołnierze początkowo nie dostali nawet odznaczeń.

„Nieprzyznawanie ich weteranom ilustrowało podejście polskich polityków do działań w Iraku – napisze w 2006 r. na portalu miłośników wojskowości jeden z misjonarzy. – Oni po prostu się wstydzili tego, że prowadzimy tam walki”.

„Bo udział Polaków w amerykańskiej agresji na Irak i późniejszej okupacji tego kraju to hańba i wielki wstyd!” – dopisze pod jego komentarzem inny internauta.

– Mieliśmy łączność, zapasy jedzenia, mogliśmy wezwać lotnictwo, żeby puściło na nich rakiety – przyzna podoficer, który przeżył bitwę w Karbali. W trakcie walki posługiwał się podobnie jak inni zwiadowcy kryptonimem „Fox” i odpowiednim numerem, dlatego będziemy nazywali go Foxem. – Przeciw nam wystąpili niewyszkoleni partyzanci, omamieni religią szuszwole. Oddawali życie za jakieś dziwne racje. Potem mówili w radiu, że Armia Mahdiego... Jakiego, kurwa, Mahdiego?! Tego od Stasia i Nel?

Określenie „szuszwol” wywodzi się z gwary poznańskiej i oznacza obdartusa, brudasa, kloszarda. Nikt już nie powie teraz, kto pierwszy w polskiej armii użył go do opisu nieprzyjaznych Arabów i – później – Afgańczyków. Przyjęło się.

Sierżant Adam Mielczarek w programie TVN: – Ludźmi byliśmy i my, i ci, co do nas strzelali. Kiedy się widzi drugiego człowieka, jest straszna burza w mózgu przed decyzją. To nie jest strzelanie do tarczy.

Grzegorz Kaliciak: – Lepiej nie oglądać dokładnie twarzy, do których się celuje.

– Żołnierze byli w skrajnej sytuacji, zagrożone było ich życie. Jeśli ktoś strzelał do nich z karabinu, to nie mogli odpowiadać rozdawaniem cukierków – powie na obchodach dziesiątej rocznicy bitwy o City Hall generał Rajmund Andrzejczak, zastępca dowódcy 12. Dywizji Zmechanizowanej, a wcześniej przełożony Kaliciaka. – Czy przy okazji tej strzelaniny zginęli cywile? Nie wiem, ale to możliwe. Tam nie było pustyni... Karbala to gęsto zaludnione miasto.

Kaliciak: – Nie wiem, ilu ich zlikwidowaliśmy, i nie chcę wiedzieć. Na początku liczba oficjalnie potwierdzona to było sześćdziesiąt, potem osiemdziesiąt, sto; później zrobiło się jeszcze więcej. Ale nie jest to dla mnie powód do dumy.

Generał Andrzejczak: – Gdy się pyta żołnierza, ilu ludzi zabił, to to jest najgłupsze pytanie, jakie można zadać. Byłem w Iraku, byłem w Afganistanie i podejmowałem różne decyzje. Nie jeździmy na wojnę, żeby zabijać, tylko realizujemy politykę państwa. Efektem ubocznym jest czasem to, że ktoś ginie.

Generał Edward Gruszka w 2004 r. dowodził polską brygadą Wielonarodowej Dywizji Centrum-Południe w Iraku: – Z Karbali można być tylko dumnym! Nie wszystkie nacje się tak zachowały, byli tacy, którzy porzucili całe sztaby, budynki kierowania. To, co my zrobiliśmy, było godne polskiego żołnierza.

Andrzejczak: – W Iraku w 2004 r. po raz pierwszy od II wojny światowej wiele rzeczy się działo naprawdę – nie na ćwiczeniach. Cała ta nasza zimnowojenna, postkomunistyczna jeszcze struktura pojechała na wojnę XXI wieku. Mieliśmy poradziecki sprzęt, łaziki dobre do prac rolnych, nie na pole walki. Podkradaliśmy coca-colę ze stołówek. Byliśmy dzikusami, którzy pojechali na saksy, żeby dorobić. Do tego trudno się dzisiaj przyznać. I dopiero tam zobaczyliśmy technikę XXI wieku, nauczyliśmy się maszynerii nowoczesnego wojska. Dobra armia to ta, która szkoli się na wojnie, a nie na poligonie, taka jest gorzka prawda. A na wojnach, niestety, nie czekają nas mili, pełni wdzięczności ludzie. I nie ma tam miejsca na dzielenie włosa na czworo, dumanie nad racjami obu stron. Gdyby „Kali” i jego ludzie się zastanawiali, czy powinni strzelać, na pewno by z tego żywi nie wyszli.

1. NOWY TEMAT

Lata 90. XX wieku i rok 2003. Wrocławska szkoła oficerska, Gorzów Wielkopolski i Wędrzyn – poligon między Gorzowem a Zieloną Górą

– Człowiek chce się sprawdzić, przeżyć coś... oczywiście chodzi też o pieniądze – powie nam 10 lat po bitwie w Karbali podpułkownik Grzegorz Kaliciak zwany przez kolegów „Kalim”. – Ci, którzy wyjeżdżali na misje w błękitnych hełmach ONZ, starsi żołnierze zawodowi, mówili głównie o zarabianiu. Zbierali na remonty mieszkań albo budowę domów, na nowe auta. Przed Irakiem i pierwszą śmiercią nikt nie myślał o niebezpieczeństwie.

Kaliciak to duży facet. Sto osiemdziesiąt centymetrów wzrostu, szerokie ramiona, wyraźny, lekko zagięty ku dołowi nos, pełne usta, wysokie czoło. Opadające kąciki oczu i ust nadają jego twarzy wyraz lekkiego znużenia i przywodzą na myśl Johna Rambo. Włosy, jak to u wojskowego, krótkie, na skroniach przechodzące w jeża. Zdaniem znajomych kobiet – przystojniak. Duże dłonie, na palcu obrączka. Jego druga żona – Justyna – zgrabna blondynka o wyraźnie zarysowanych kościach policzkowych – pracowała kiedyś w międzyrzeckim pubie Alternatywa. Kaliciak jadł tam babkę ziemniaczaną. Podszedł do urodziwej barmanki i tak się zaczęło.

Upragnioną zgodę na wyjazd do Iraku – i awans z porucznika na kapitana – dostał wcześniej, bo latem 2003 r. Donald Tusk był nowym szefem opozycyjnej jeszcze Platformy Obywatelskiej, Lew Rywin zeznawał przed komisją sejmową, a telewizja Trwam rozpoczynała nadawanie stałego programu. Sześć tysięcy kilometrów na południowy wschód od Warszawy amerykańskie wojsko – po udanej ofensywie na Bagdad – ścigało Saddama Husajna, jego synów i jego przybocznych. Jankeskie poczynania nazwano oficjalnie „stabilizacją kraju”, ale faktycznie był to ciąg dalszy wojny. W zdobytym Iraku panował chaos: bandy rabowały muzea, samobójcy wysadzali się na targowiskach, mniejsze i większe grupy terrorystyczne mnożyły się jak króliki. Potem ktoś podliczył, że spośród 1600 żołnierzy US Army, którzy padli między 2003 a 2009 r., ponad 80 procent stanowiły nie ofiary ofensywy na Bagdad z wiosny 2003 r., lecz polegli już później, podczas „stabilizacji kraju”.

W Gorzowie Wielkopolskim, gdzie Kaliciak mieszkał przed przeprowadzką do Międzyrzecza, ludzie mieli inne zmartwienia. Ponieważ długo nie padało, uschły grządki w ogródkach pracowniczych, których tu pełno. Do tego Stal Gorzów zaliczyła najgorszy sezon od 40 lat. Żużlowcy spadli z Ekstraligi do pierwszej. Ale „Kali” chodził w doskonałym nastroju. Wiedział przecież, że zagraniczna misja oznacza zmianę w całym życiu. Zmianę statusu.

– Możesz się sprawdzić, dobrze zarobić, przeżyć coś innego niż rutyna w jednostce, gdzie każdy dzień jest podobny do drugiego – powie nam potem. – Wysyłałem wnioski do dowództwa brygady jeszcze w okresie naszej misji w Bośni. W 1997, 1998... „Chcę sprawdzić się w boju” – tak pisałem. Każdy wniosek oddalony. No cóż, rozumiałem... Był tłok, kolejka. Kupa luda na jedno miejsce. Musiałem doczekać momentu, gdy razem z wybuchem wojny w Zatoce pojawił się nowy temat, czyli Iraqi Freedom.

**

Żołnierz po misji to jest gość – przełożeni go szanują, bo wrócił z wojny, którą oni tylko oglądają w telewizji, a poza tym ma pieniądze. Szeregowy ochotnik zarabia na wyjeździe równowartość 3 tysięcy złotych miesięcznie. Zawodowiec – o połowę więcej. Plutonowy – co najmniej pięć. Jeżeli baza była w danym dniu ostrzelana – każdemu należy się 50 złotych ekstra; tak samo żołnierzowi z „bojówki”, jak i kucharzowi. Wyjazd na patrol – choćby półgodzinny – premia.

Zarobki są oczywiście ruchome, ponieważ zależą od kursu dolara. Na początku 2003 r. zielony kosztuje w polskim kantorze ponad 4 złote, pod koniec jesieni – już tylko 3. Ale i tak jest się o co bić. Dowódca drużyny w Iraku dostaje za miesiąc służby 1400 dolarów, dowódca plutonu – 1600, dowódca kompanii – 1800.

Wyższy oficer misjonarz, nawet siedząc przy biurku w bazie, kasuje – w przeliczeniu – około 12 tysięcy złotych. Jeszcze więcej wpada do kieszeni, jeśli wojskowy „nakręci” wyloty za ogrodzenie z drutów. W trakcie późniejszych misji w Afganistanie zrodzi się tzw. mini-maks. Minimum wysiłku, maksimum zarobku. Na przykład major wsiądzie do śmigłowca, przeleci gdzieś w okolicach bazy z punktu A do punktu B i z powrotem, w efekcie zaliczy powietrzny patrol. Kilka takich wyjazdów i dostanie premię za udział w zwiadach, nawet 5 tysięcy złotych miesięcznie ekstra.

– Zdarzali się biurkownicy, którzy mieli więcej wyjazdów na patrole niż żołnierze z oddziałów bojowych – powie Kaliciak. – W żargonie armii misje obserwacyjne, te z lat 80. i 90. pod Organizacją Narodów Zjednoczonych, to były wojskowe ośrodki wypoczynkowe. WOW Syria od 1974 r., WOW Etiopia od 1985 r., WOW Pakistan – od 1988 r., WOW Namibia... Wypoczywasz i jeszcze ci płacą.

„Kali” ma pamięć do dat i liczb. Wyraża się precyzyjnie, mówi szybko, z tą specyficzną intonacją służb mundurowych, która sprawia, że wypowiadane zdania rozpędzają się przy pierwszych słowach i zwalniają przy ostatnich – jak chóralne odpowiedzi plutonu na placu apelowym. Dużo rzeczowników, równoważników zdań i zawsze wiadomo, gdzie stoi kropka. „Zadanie obrony”, „straty personalne”, „wartość bojowa”, „końcowa faza zadania”. To jego język. Czasami wtrąci przekleństwo.

Wojskowym jest od zawsze. Najpierw – student inżynierii marketingu i zarządzania we wrocławskim Zmechu, Wyższej Szkole Oficerskiej Wojsk Zmechanizowanych. Potem – porucznik i dowódca specjalnej kompanii rozpoznania dalekiego zasięgu w jednostce zainstalowanej obok potężnego poligonu w Wędrzynie.

Ta miejscowość – założona przez zakon joannitów 40 kilometrów od obecnej niemieckiej granicy – kiedyś nazywała się Wandern. A kompania rozpoznawcza była grupą wyszkoloną do zbierania informacji o nieprzyjacielu na jego terenie. Daleko za linią frontu. „Kali” i jego koledzy – zrzucani ze śmigłowców czy samolotów w kilkuosobowych oddziałach – mieli za zadanie podchodzić jak najbliżej stanowisk przeciwnika i obserwować, podsłuchiwać, a jeżeli trzeba – chwytać jeńców, by wyciskać z nich informacje. Potem trzeba było równie niepostrzeżenie się wycofać do swoich. To o tych żołnierzach jeszcze za komuny dorastający chłopcy opowiadali sobie legendy: zrzuca się takiego po zmroku gdzieś w środek biebrzańskiego bagna i człowiek musi samotnie, kradnąc auta, podróżując na gapę, unikając milicji, a nawet bijąc kogo trzeba, dostać się przed upływem nocy pod Szczecin.

**

Kaliciak dostaje bilet do Wędrzyna w 1997 r. – osiem lat po upadku PRL i dwa lata przed ostatecznym wstąpieniem Polski do NATO.

– Jeszcze nie było wiadomo, w którą stronę idzie działanie – powie. – Wojsko okresu transformacji... Oficerowie po radzieckich szkołach, nauczeni absolutnego posłuchu, wymagali tego samego. Żadnej dyskusji, zero argumentów podwładnego – tylko ślepe wykonywanie rozkazów. Rano na zbiórce pułkownik wyręczał dowódcę i osobiście sprawdzał, czy jest sto procent batalionu. Bo tak rozumiał swoje obowiązki: policzyć stojących na baczność. Dziś to jest nie do pomyślenia, ale wtedy się nawet nie dziwiliśmy. Nasza kompania nakierowana była na dalekie rozpoznanie w zachodnich landach Niemiec. Szlezwik-Holsztyn i okolice.

Chociaż zjednoczona Republika Federalna jest od niedawna sojusznikiem, w starych mapach i planach sporządzonych wedle doktryn Układu Warszawskiego nadal znajduje się jako wyznaczony cel ataku.

– I plany, i regulaminy, i sprzęt mieliśmy poradziecki – będzie wspominał Kaliciak. – Wszędzie łazy, ziły, kałasznikowy, ciężkie buciory, jeszcze cięższe szynele i prymitywne metalowe hełmy wyglądające jak stare garnki.

Te wszystkie graty miały się przydać w atomowej III wojnie światowej, którą Polacy – u boku Sowietów – winni zainicjować zajęciem Danii. Inwazję czołgów i piechoty na Kopenhagę poprzedzić i ułatwić mieli uzbrojeni płetwonurkowie, skoczkowie i strzelcy wyborowi. Między innymi kapitan Kaliciak i jego piętnastu żołnierzy, a wśród nich: obserwator, spec od nasłuchu radiowego, szyfrant, snajper, sanitariusz. Podobnie jak w jednostkach komandosów oddział dalekiego rozpoznania musiał się składać z ludzi, którzy w razie wyeliminowania kolegi mogliby go zastąpić. A zatem łącznościowiec musiał być także snajperem, płetwonurek miał umieć rozłożyć i obsłużyć radiostację – i tak dalej.

– Tylko trzej z tej piętnastki to byli zawodowi – opowie Kaliciak. – Reszta: służba zasadnicza. Chłopaki ze Śląska. Wielu po wyrokach, fizycznie przygotowani, ale jak któryś już się czegoś nauczył, szedł do cywila. Chcieli tylko odpierdolić swoje i wyjść. Wartość bojowa jednostki – raczej średnia. Wódka tam była i fala też, ale źle jej nie wspominam. W kompanii specjalnej nie było chamstwa jak w zwykłych jednostkach, w zielonych garnizonach. Stary na co dzień dbał, żeby młody nie poszedł na zajęcia bez sprzętu, żeby nie było złodziejstwa... Kary za niesubordynację: pompki, warty, sprzątanie kibli, normalnie... jak w każdej armii świata. Nie było znęcania się jednych nad drugimi dla frajdy. I było tępienie pijaństwa – przynajmniej takiego przed służbą. Młody nie mógł iść na zajęcia wypity, bo to groziło kalectwem. Stary żołnierz pilnował. I tyle na ten temat.

Zajęcia zwiadowców: podstawy karate, judo, techniki walki nożem i gołymi pięściami, obsługa radiostacji i trening z tak zwanego bytowania w terenie. Żołnierz uczy się od podoficera, jak przetrwać tydzień w lesie podczas zimy, co zjeść, gdzie to znaleźć. – Wszyscy dzisiejsi specjalsi wiedzą, że do jedzenia tak naprawdę nie nadaje się tylko dawno zdechły szczur – powie nam Kaliciak. – Przysmakiem żołnierza może być złapana w lesie wiewiórka, zaskroniec, obdarta ze skóry żaba... co kto lubi. Tylko że na prawdziwej wojnie, gdy już na nią trafiłem, nigdy nie brakowało racji żywnościowych, nikogo nie trzeba było kopać z półobrotu, noże służyły do otwierania korespondencji. Przydatne okazały się zupełnie inne umiejętności: znajomość języka angielskiego i ludzkiej psychiki, obsługa programów komputerowych, wiedza z dziedziny kultury. Tego nie mogliśmy się spodziewać.

**

W drugiej połowie sierpnia 2003 r. kapitan Kaliciak – już powołany na misję Iraqi Freedom żonaty mieszkaniec Gorzowa – wraca na doskonale sobie znany poligon w Wędrzynie, gdzie służył jeszcze jako porucznik i kawaler.

Wśród wysokich traw, pomiędzy lasami i zagajnikami stoją wciąż te same mniej lub bardziej zniszczone budynki bez okien – wymurowane specjalnie do ćwiczenia walki w mieście, odbijania zakładników, ewakuacji pod ogniem nieprzyjaciela itd. Zgodnie z amerykańskim zwyczajem szkolenie poprzedzające wyjazd powinno trwać tyle, ile sama misja, więc na poligonie schodzi w sumie pół roku – lato i jesień. Improwizowane walki w ruinach, organizowanie checkpointów i ćwiczenia z użyciem noktowizorów przeplatają się z wykładami na temat kultury i organizacji społeczeństwa irackiego. Do tego szlifowanie angielskiego oraz podstawowe zwroty po arabsku i kurdyjsku. Witaj – As-salam alajkum. Co się tu stało? – hasal ej? Gdzie to jest? – fejn kejn? Wezwać policję – utlub asz-szurta, min fadlak.

Razem z Polakami z 17. Brygady Zmechanizowanej ćwiczy gwardia narodowa z Illinois – wielkie, rumiane chłopy o buziach przerośniętych młokosów. Na ramionach tatuaże, fryzury obowiązkowo „na rekruta”. I wszyscy kochają sport. Formalnie podlegają władzom stanów USA i wykorzystywani są do pomocy w przypadku klęsk żywiołowych. Decyzją prezydenta można ich posłać także za granicę, ale potrzebna jest zgoda gubernatora. Zewnętrznie nie różnią się od żołnierzy. Doskonale uzbrojeni, podzieleni na dywizje i brygady, mają własne wojska lądowe i lotnictwo. Gwardzista to jednak nie żołnierz zawodowy. Na co dzień może być stolarzem albo nauczycielem. Od sąsiadów cywilów różni go to, że raz w miesiącu przechodzi weekendowe szkolenie, za co dostaje „drugą pensję”. Gwardziści i ich dzieci korzystają z ulg na edukację, stypendiów, zwolnień podatkowych. Ci, którzy przybyli do Wędrzyna, mają już za sobą udział w wojnie irackiej – kilka miesięcy wcześniej wspomagali regularną armię w zdobywaniu Bagdadu. Kilkudziesięciu zginęło w eksplozjach min-pułapek.

– Przylecieli do Polski prosto z pustyni, by wytłumaczyć nam, co to właściwie jest ten Irak – powie po latach Kaliciak. – Przed ich przylotem szkoliliśmy się po omacku. Oglądaliśmy mapy i pilnie słuchaliśmy wiadomości o polowaniu na Saddama Husajna. Dopiero oni pokazali nam to, co się potem naprawdę przydało na wojnie. Wytłumaczyli, jak się zachowywać w czasie zasadzki, jak wygląda profesjonalne zerwanie kontaktu, czyli możliwie bezbolesne wycofanie się spod ostrzału nieprzyjaciela bez przerywania własnego ognia. Pokazali, w jakim szyku powinien się poruszać patrol, aby kolumny nie przerwał obcy pojazd. Że trzeba jechać nie jeden za drugim, ale nieco obok siebie, na całą szerokość drogi. I wymuszać absolutnie pierwszeństwo dla wojska. Jeśli pojazd cywilny nie chce ustąpić, należy go po prostu zepchnąć albo ostrzelać. I ważna rzecz: na przodzie kolumny musi być najcięższy sprzęt, na wypadek gdyby było trzeba taranować przeszkody. Uczyli nas pozornie oczywistych rzeczy – jak ustawić szlaban, żeby go nie mogła rozpirzyć ciężarówka. Jak kontrolować tubylców, jak postępować z ich kobietami, a przede wszystkim – jak wychwytywać samobójców. Po czym się rozpoznaje takiego wśród tłumu. Po zdenerwowaniu, po zbyt obszernej odzieży, po tym, że idzie, jakby nie znał miasta. Że z pasem szahida pod suknią facet jest za szeroki względem grubości szyi i ramion. To wszystko były dla nas rzeczy nowe i niepokojące. Przede wszystkim te pierdolone fugasy, czyli ajdiki.

**

W „Plutonie” Olivera Stone’a jest scena, w której amerykański żołnierz penetrujący bunkry Wietkongu podnosi niby porzucony mapnik. I nagle wybuch! Improvised Explosive Device, w skrócie IED, w żargonie polskich wojaków ajdik, to przekleństwo jankesów od dekad. Najpierw w Wietnamie, potem na kolejnych misjach. Odpalane z pomocą telefonów, kabli lub aktywowane zegarami ajdiki stały się także postrachem Izraelczyków w Libanie, później Rosjan w Czeczenii i Brytyjczyków na Bałkanach. Ale przede wszystkim – żołnierzy USA w Afganistanie. Talibowie konstruujący fugasy od czasów sowieckiej inwazji w 1979 r. udoskonalali i uskutecznili tę broń ubogich. To z afgańskich gór i pustyń pomysłowo sporządzane i piekielnie śmiercionośne ajdiki wywędrowały wszędzie tam, gdzie trwa wojna z „niewiernymi”. Między innymi do Iraku.

Do końca 2004 r. 90 procent zabitych po stronie wojsk koalicyjnych i NATO to ofiary min-pułapek. Jest ich wiele rodzajów klasyfikowanych zależnie od źródła, z którego pochodzi materiał wybuchowy, i od sposobu detonowania ładunku. Najprostsze jest użycie istniejącej broni – pocisków rakietowych bądź pancernych. Należy je wkopać tak, by wybuch nastąpił jak najbliżej pojazdu, najlepiej pośrodku drogi. W Afganistanie to bardzo proste, większość dróg nie ma utwardzonej nawierzchni. W Iraku trzeba się zwykle przebić przez beton lub asfalt – w drugim przypadku można sobie ułatwić pracę, rzucając na jezdnię płonącą oponę. Ogień roztopi warstwę bitumiczną. Później pozostaje zrobić płytki wykop, umieścić w nim ładunek, zamaskować piachem, popiołem i żużlem. Efekt – jedna z tysięcy dziur w szosie. Albo seria wykrotów.

Rząd wkopanych w jezdnię pocisków łączy się kablem elektrycznym pociągniętym od zapalnika do zapalnika. Końcówka drutu biegnie do ukrytego operatora, który detonuje ładunek, widząc nadjeżdżającą kolumnę wojsk. Ze skutecznością takich ładunków jest różnie, nie zawsze wszystkie pociski wybuchną – zależy od sprawności zapalników. Większą pewność dają samodzielnie skonstruowane bomby.

Do ich przygotowania nie trzeba wiele. Beczki po ropie czy zwykłe duże garnki kuchenne wypełnia się na przykład saletrą i czymś jeszcze. Dodatkowo – dla zwiększenia siły ładunku – można wsypać luzem śruby, metalowe kulki od łożysk, gwoździe – wszystko, co się rozpryśnie w momencie eksplozji. Siła rażenia takiego ładunku jest wprost proporcjonalna do ilości kilogramów: jedna beczka wysadzi w powietrze ciężarówkę, kilka połączonych ze sobą – unieruchomi czołg. Gwardziści z Illinois wykrywali w Iraku bomby o wadze dwustu kilogramów i większe. Rekordowy ładunek daje takie szarpnięcie, że może rozerwać trzewia ludzi siedzących wewnątrz czołgu – nawet gdy pancerz wytrzyma.

Najgorsze gówno – jak to ujęli amerykańscy gwardziści – stanowi ostatni wynalazek irackich partyzantów. Odpalany laserem ładunek kumulacyjny. Taki ajdik wypełniony jest pentrytem, heksogenem, trotylem albo kilkoma substancjami naraz. Wewnątrz ma miedziany wkład. Eksplozja materiału wybuchowego zamienia miedź w pędzący z prędkością dźwięku strumień rozgrzanych do białości cząstek. Plazma przebija półmetrową betonową ścianę, nie mówiąc o czołgu.

„Kali”: – Niektóre rzeczy Amerykanie tłumaczyli nam, jakbyśmy byli cywilami. Po dwa, trzy razy tym samym tonem, te same teksty. Ale poza tym wygadani nie byli. Tak jakby mieli jakiś rozkaz, żeby szkolić nas, lecz dużo nie paplać. Liczyliśmy na to, że przynajmniej wieczorem, przy piwie, coś farby puszczą. A tu tygodnie mijały i nic. O żonach, o dzieciach, o sporcie, o samochodach, nawet o uzbrojeniu... to wszystko mówili chętnie. Pokazywali zdjęcia z Ameryki. Błękitne baseny, bogate zakupy, obrazki z Chicago. Tylko jakoś im się usta sznurowały na temat tej misji – kiedy padały konkretne pytania: jak to właściwie jest? Irakijczycy są przyjaźni czy zdradzieccy? Bazy są atakowane czy spokój? Zmieniali temat. Niby wiedzieliśmy, że przeżyli tam dużo, że nadal są tam atakowani, ale to ich solidarne milczenie i dziwne spojrzenia, które rzucali jeden na drugiego, to było jednak dziwne.

2. TRENING

Druga połowa 2003 r., Polska: Wędrzyn i okolice Kielc

Równolegle ze szkoleniem prowadzonym przez Amerykanów „Kali” i inni przyszli misjonarze chodzą na zajęcia z kultury i historii Iraku.

– Te podobały mi się najbardziej. Rzutnik, podręcznik, zeszyt – taki powrót do studenckich czasów w Zmechu. I naprawdę się dziwiłem naiwnie, że ten Irak to aż tak rozwinięta cywilizacja... W Polsce ludzie myślą: tam są tylko pustynie i szyby naftowe, a między nimi pasą się kozy. Faceci z brodą jeżdżą na wielbłądach. A to kraj z przemysłem, z uniwersytetami, z większym odsetkiem ludzi w dużych miastach niż Polska. Są tam malarze, filmowcy, jest pełno gazet i stacji telewizyjnych, mają kurorty lepsze od Sopotu, a w muzeach – skarby.

W VIII wieku naszej ery, kiedy po lasach wokół obecnego Wędrzyna biegali jeszcze odziani w skóry poganie, muzułmańscy Arabowie – praojcowie dzisiejszych Irakijczyków – mieszkali już w otoczonych murami miastach z własną siecią ulic i wielopiętrowymi domami. Ci ulokowani na Półwyspie Arabskim, gdzie narodził się islam, sąsiadowali od zachodu z chrześcijańskim cesarstwem Bizancjum, a od wschodu z Persją, która sięgała wówczas aż do Kabulu i rzeki Indus. Od południa mieli tajemnicze Aksum, bogate królestwo Etiopczyków zza Morza Czerwonego. Arabia tak wzrosła dzięki handlowi z Czarnym Lądem – handlowano cynamonem, kadzidłem, kauczukiem, złotem, perłami i niewolnicami – że Rzymianie nazwali tę krainę Felix, szczęśliwą.

W I wieku przed naszą erą dziesiąty legion rzymskiego prefekta Egiptu Gaiusa Aeliusa Gallusa próbował zagarnąć cudze szczęście i podbić ufortyfikowane, pustynne miasta półwyspu, lecz poniósł klęskę. Odtąd teren przyszłej Arabii Saudyjskiej, Jemenu i Omanu podzielili między siebie bogaci kupcy rezydujący w pałacach w zachodniej części półwyspu, rolnicy z południa oraz ubodzy pasterze kóz i owiec z pustynnego interioru – sypiający w namiotach beduini. Ci pierwsi prowadzili skomplikowane księgi rachunkowe, wysyłali statki do Indii i karawany do centralnej Afryki. Ci ostatni – niepiśmienni – żyli często na granicy przetrwania. Notoryczny brak wody – okres bez deszczu potrafi trwać nawet 10 lat – przymrozki w zimowe noce, do tego porywisty wiatr i piaskowe burze, letnie upały do 50 stopni w cieniu... Tutejsza natura nie wybacza błędów. O wszystkim trzeba było dwa razy pomyśleć, o wszystko się starać, wszystko gromadzić, wszystkiego bronić.

Tak z grubsza wyglądał ten świat jeszcze w 570 r. naszej ery, gdy w leżącej siedemdziesiąt kilometrów od brzegu Morza Czerwonego Mekce, mieście słynnym z obecności meteorytu zwanego Czarnym Kamieniem, przyszedł na świat chłopiec o popularnym wówczas imieniu Muhammad.

Jego ojciec należał do szanowanego rodu Haszymitów, nie tak bogatego jak władający Mekką Umajjadzi. Głodu mały może nie cierpiał, choć był ubogim sierotą zatrudnionym jako pomocnik przy karawanach. Z kupcami poznał świat i zdobył przy tym przydomek Amin, czyli Wiarygodny. Poza tym o jego życiu nie wiemy dużo, są tylko spisane przeszło sto lat później relacje wyznawców – sytuacja wygląda zatem z grubsza tak samo jak w przypadku dzieciństwa Jezusa Chrystusa. Jedno jest pewne: około 610 r. w kalendarzu chrześcijan późniejszy Prorok ogłosił krewnym i sąsiadom – czczącym dotychczas Czarny Kamień oraz różnorakie bóstwa – że objawił mu się jedyny Bóg, zwany po arabsku Allah. Swą misję nawrócenia mieszkańców pustynnych krain na prawdziwą wiarę Muhammad, Amin, w Europie zwany Mahometem, nazwał islamem.

**

Wyznawcy islamu opanowali najpierw zachodnią część półwyspu – tę nad Morzem Czerwonym, gdzie na skrzyżowaniach karawanowych szlaków wyrosły ufortyfikowane kupieckie miasta-państwa. Poza Mekką i Medyną jeszcze Tabuk i Sana. Potem – zjednoczywszy siły rolników z południa i koczowników z reszty półwyspu – muzułmanie zaczęli sobie wyrąbywać przestrzeń pomiędzy imperiami bizantyjskich chrześcijan i Persów. Zabijali niepokornych pogańskich watażków i pustynnych zbójów, przekupywali władających miastami i oazami szejków i wszystkich przekonywali – siłą, złotem, obietnicami – do nowej religii. Kiedy w czerwcu 632 r. Mahomet zmarł w nowej stolicy półwyspu – Medynie – było już jasne, że islam przetrwa i będzie zwyciężał. Koran nakazywał wszak rozszerzać i umacniać ummę – uniwersalną wspólnotę wierzących – aż po granice świata. Z czasem jego wyznawcy stworzyli na trzech kontynentach – w Europie, Azji i Afryce – wiekopomne dzieła nauki i kultury. Na razie musieli jednak rozwiązać sprawę sukcesji.

Nad grobem proroka Muhammada Ibn Abd Allaha starli się – na początek w dyskusjach – zwolennicy dwóch rozwiązań. Wedle pierwszego o wyborze spadkobiercy Posłannika Boga winny zadecydować zasługi wobec islamu. Wedle drugiego: pokrewieństwo. Pierwszy koncept bliski był plemiennym tradycjom beduińskim, gdzie stanowisko szejka czy też starszego plemienia jest obieralne. Drugie wyjście oznaczało dynastię i przekazanie władzy w ręce prawowitego męskiego następcy – małżonka najmłodszej córki Proroka, pięknej Fatimy – Alego.

Ali Ibn Abi Talib, późniejszy szyicki święty, pierwszy imam, zdaniem wyznawców został wyraźnie wskazany jako następca jeszcze za życia swego teścia, Proroka, który miał powiedzieć: „Boże, bądź miłościw dla tego, kto jest oddany Alemu, i okaż wrogość temu, kto jest jego wrogiem”.

Mimo tych słów, których wypowiedzenie przez Mahometa jest równie pewne jak wszystkie zdania Chrystusa, pustynni wodzowie z Medyny nie oddali ummy w ręce zbyt młodego i niedoświadczonego ich zdaniem człowieka. Kalifem, czyli następcą, został wiekowy i przy tym szalenie bogaty kupiec, teść Proroka, ojciec jego ukochanej żony A’iszy – Abu Bakr. Ten wielki brodaty mężczyzna od razu po objęciu władzy musiał ugasić tuzin rebelii – w nowo powstającym państwie część plemion opowiedziała się bowiem za Alim, a tu i ówdzie objawili się nowi „wysłannicy Boga”. Abu Bakr poradził sobie jednak ze wszystkimi i w drugim roku panowania wrócił do podboju znanego sobie świata. Zajął północ i wschód półwyspu – razem z dzisiejszym Katarem, Kuwejtem, Jordanią – oraz część kontynentu azjatyckiego aż po ujście Rzeki Arabów, czyli połączonego Tygrysu i Eufratu. Potem przystąpił do oblężenia bizantyjskiego i jeszcze chrześcijańskiego Damaszku. Szczęśliwego końca oblężenia nie doczekał. Jego ekspansję kontynuował łysy jak kolano i podobno bardzo skromny prywatnie następca Umar Ibn al-Chattab. On także był kupcem i również teściem Proroka: ojcem innej z jego kilkunastu żon, Hafsy. Pod jego wodzą Arabowie wdarli się wreszcie do Damaszku, zajęli Jerozolimę, Egipt i przekroczyli Eufrat, wchodząc w doliny Mezopotamii. Otaczającej je krainie – miejscami zielonej, ale w większości słonej i pustynnej, a do tego obfitującej w resztki jakichś tajemniczych cywilizacji sprzed narodzin Proroka – nadali nazwę Irak.

**

Zaczyna się październik 2003 r. W kieleckim Centrum Szkolenia na Potrzeby Misji Pokojowych i Stabilizacyjnych trening przyszłych misjonarzy wchodzi w ostatni etap. Oficerowie i żołnierze mieszkają teraz w warunkach, które mają jak najbardziej przypominać te oryginalne – na misji. To oznacza spanie na polowych łóżkach i stołowanie się w stalowych kontenerach albo w namiotach. Pogoda dokucza. Nieliczne ciepłe i słoneczne dni przeplatane są dwu- i trzytygodniowymi atakami dżdżystych chłodów. W podkieleckich lasach – i w kontenerze kapitana Kaliciaka – robi się przeraźliwie zimno. Nad ranem wokół namiotów leży śliski szron. W tym samym czasie na południe od Bagdadu, gdzie stacjonują już żołnierze z pierwszej zmiany polskiego kontyngentu pod wodzą generała Andrzeja Tyszkiewicza, upały dochodzą do trzydziestu pięciu stopni w cieniu. Nocą – niewiele mniej. Zero deszczu, często wieje pylisty wiatr – samum.

W Kieleckiem także wiatr gwiżdże, lecz coraz częściej niesie ze sobą marznący deszcz i śnieg. Ze szpar w podłodze mieszkalnej skrzyni „Kalego” wychodzą szukające resztek ciepła tłuste pająki. Coraz więcej wilgoci i błota. Wieczorami, po ćwiczeniach i zajęciach, zmęczeni mężczyźni leżą na wąskich pryczach i piszą esemesy do żon albo dziewczyn. Kaliciakowi trudno już zliczyć, który to jego kolejny, przejściowy „dom” ten kontener.

Przed Gorzowem Wielkopolskim w pierwszych latach służby mieszkał między innymi w Gubinie nad Odrą, w Koszarach Moltkego nazwanych tak niegdyś na cześć hrabiego Helmuta Karla, reformatora pruskiej armii i pogromcy Francji. Nie zdążył się zadomowić w solidnych budynkach wśród starych drzew. Dowództwo kurczącej się polskiej armii zlikwidowało tamtejszy batalion rozpoznawczy, a Kaliciaka przerzuciło do Międzyrzecza, dawnego Meseritz, siedziby 17. Wielkopolskiej Brygady Zmechanizowanej. Garnizonowe miasteczko dziesięć kilometrów od poligonu w Wędrzynie wyglądało jak większość na tak zwanych ziemiach zachodnich. Niewielki pruski ratusz ze sterczącą w niebo sygnaturką, germański przysadzisty kościół z cegły, trochę kamieniczek, które ocalały przed Sowietami w 1945 r. A wokół: bloki, bloki, bloki... Czteropiętrowe, jednakowe, umiarkowanie brzydkie i wszystkie należące do Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. W blokach wojskowi, ich rodziny, trochę pracowników cywilnych armii. Porucznik Kaliciak miał szczęście – szybko dostał lokum w lepszym miejscu. Był po ślubie z pierwszą żoną i dowództwo wynajęło im wreszcie mieszkanie w odległym o 20 kilometrów Gorzowie. W dawnej stolicy województwa czekały galerie handlowe, kina, szerokie ulice, lokalne gazety i – co najważniejsze – prawie sami cywile. Wreszcie można było anonimowo wyjść na ulicę i nikt nie salutował.

– Gdy tam zamieszkaliśmy, polska armia była już w NATO pełną gębą – opowie nam później „Kali”. – Nastała humanizacja, nie wolno było przeklinać w obecności żołnierzy, alkohol zakazany, ale z drugiej strony – zaczęły się problemy z wypłatami. Nadeszły czasy likwidacji jednostek, zamykania kolejnych batalionów rozpoznawczych, sprzedawania mieszkań i całych osiedli. Ale w sumie dobrze, bo z pospolitego ruszenia zrobiła się wreszcie jakaś organizacja.

Stare kałasznikowy wymieniono najpierw na tantale, a potem na jeszcze nowsze. Karabin AK-47, choć owiany romantyczną legendą jako ten, co „nie gniotsja i nie łamiotsja”, faktycznie był prymitywny. Ani standardem pocisku kaliber 7,62 mm, ani parametrami strzału nie przystawał do norm NATO. Był łatwą w utrzymaniu, prostą w czyszczeniu i konserwacji, ale niewygodną i niecelną bronią dla żołnierza, który ma strzelać w kierunku idącego tyralierą wroga. Tyle że ataki tyralierami rzadko zdarzały się na nowoczesnym, precyzyjnym polu walki, gdzie AK-47 okazał się prawie bezużyteczny, dlatego że jedynie kilka pierwszych pocisków z każdej serii mogło sięgnąć celu. Pozostałe – z powodu końskiego odrzutu – leciały gdzie popadnie. W połowie lat 90. polski przemysł zbrojeniowy został więc zobowiązany przez ministerstwo do opracowania nowego typu broni. Powstał karabinek szturmowy Beryl o typowym dla NATO kalibrze 5,56 mm. Produkt fabryki w Radomiu – tej samej, która w czasach PRL oficjalnie robiła jedynie maszyny do szycia – jest lżejszy od kałacha i nie kopie żołnierza. W dodatku ma szynę, na której dają się zamocować celowniki noktowizyjne, optyczne i kolimatorowe, czyli te, dzięki którym strzelec widzi na celu czerwoną plamkę i nie musi zgrywać muszki ze szczerbinką. Polscy żołnierze dostali beryle w 1998 r. W tym samym czasie poprawiło się umundurowanie. Choćby kieszenie. Te w mundurach polowych szytych niezmiennie od czasów Ludowego Wojska Polskiego były prostopadłe – jak w marynarce. Niech ktoś spróbuje, leżąc, wyciągnąć cokolwiek z kieszeni zapiętej na piersiach marynarki. Kieszeń powinna być naszyta pod skosem – i tak to było już po nowemu.

Rewolucja nadeszła i w butach. Dotychczasowe kajdany, w których stopy pociły się latem i odmarzały zimą, zastąpiły wojasy zwane też desantami. Wodoodporna skóra, szybkie sznurowanie na haki, „podpompowane” cholewy chroniące kostki i golenie, wymienne wkładki w środku.

Punkt następny: barwy ochronne. W momencie wejścia do NATO dominowała tzw. puma. Mundur w zgniłozielone ciapki. Kiedy zastępował jeszcze dawniejsze moro, mógł się wydawać czymś odkrywczym. Problem w tym, że ta materia, choć mogła dobrze maskować żołnierza w polskim lesie, na afrykańskich i bliskowschodnich misjach nie miała już tych walorów. Jak powiadają wojskowi: „brakowało jej ergonomii”. Dlatego pumę musiała zastąpić pantera. Początkowo opracowana dla jednostki specjalnej GROM tak się spodobała prezydentowi Lechowi Wałęsie, że osobiście kazał wprowadzić ją w całym wojsku. Z czasem kolorów pantery nabrały czarne wcześniej kamizelki kuloodporne, czyli „dechy”, po nich wszelkiej maści zasobniki i wreszcie materiały powlekające nowe kevlarowe hełmy pieszczotliwie zwane orzeszkami.

Razem z nowymi kolorami i sprzętem pojawiło się w armii pokolenie PowerPointa. Nazwa wzięła się od nieskomplikowanego programu graficznego, z pomocą którego amerykańscy doradcy prezentowali polskim oficerom nowe sytuacje taktyczne i strategiczne. Wyszkoleni przez Amerykanów młodzi wojskowi wojowali razem z nimi na Bałkanach.

– Wracali do Polski jako inni ludzie – opowie Kaliciak. – Znali angielski, mieli otwarte głowy i potrafili myśleć nieszablonowo, jak dowódcy z Zachodu. Opowiadali o szczegółach misji i ja oczywiście też chciałem jechać. Kto by nie chciał... Dlatego zacząłem pisać te wnioski do dowództwa o misję.

**

1 grudnia 2003 r. „Kali” pędzi z żołnierzami w odkrytym łaziku przez zamarznięty zagajnik. Symulują akcję odbijania porwanych współtowarzyszy. Nazajutrz – to samo. I kolejnego dnia. Jeżeli nie marzną na poligonie, ślęczą nad notatkami z wykładów. Informacje o współczesnym Iraku, klimat, przyroda i zagrożenia z tym związane. Insekty, pasożyty, gady i owady jadowite oraz niejadowite. Choroby, profilaktyka, sposoby filtrowania wody. Nadal żadnych konkretnych informacji o przeciwniku.

– Oprócz chłopaków z Illinois właściwie nikt nas nie nauczył niczego, co później by się przydało – wspominać będzie po latach. – Lekarz, który nas badał i szczepił w Kielcach, powiedział mi wprost: „Ja tam o tym Iraku właściwie nic jeszcze nie wiem, ale na waszym miejscu bym tam po prostu nie jechał”. Dopiero gdy na rekonesans poleciał nasz dowódca, przyszło trochę konkretnych informacji.

Pułkownik Tomasz Domański, szef sekcji rozpoznania w 17. Brygadzie Zmechanizowanej, odwiedził w Iraku żołnierzy z pierwszej zmiany, tych, którzy wylecieli we wrześniu i których od stycznia przyszłego roku mają stopniowo zastępować nowi, między innymi Kaliciak. Brązowooki dowódca, dobroduszny z wyglądu, trochę misiowaty i z dołkiem w środku pulchnej brody ma teraz dla ćwiczących pod Kielcami zwiadowców filmy i fotografie z Bagdadu. Nareszcie może pokazać kapitanowi zdjęcia uzbrojonych rebeliantów, eksplozje sporządzanych przez nich ładunków, nakręcone komórkami ataki na sojusznicze konwoje i patrole.

„Kali”: – Zobaczyliśmy w końcu zdjęcia prawdziwych baz, ich wyposażenie i fortyfikacje. Dowiedzieliśmy się, że nie jest dobrze. Usłyszeliśmy od pułkownika, że większość Irakijczyków nas nie kocha, a wielu – nienawidzi. Że to, co się tam dzieje, tylko z nazwy jest stabilizacją. Chodzi o to, by nie używać brzydkiego słowa „okupacja”. Że Pentagon przewiduje całe lata obecności wojsk. Że schwytanie Husajna ciągle się odsuwa.

[...]