Redakcja

Jacek Illg

Projekt okładki

Marek J. Piwko {mjp}

Zdjęcie na okładce

Internet

Ilustracje we wkładce

iStockphoto.com, clipart.com i inne zasoby internetowe

Redakcja techniczna, skład i łamanie

Grzegorz Bociek

Korekta

Laura Ryndak

Wydanie I, Chorzów 2012

Wydawca: Wydawnictwa Videograf SA

41-500 Chorzów, Aleja Harcerska 3C

tel. 32-348-31-33, 32-348-31-35

fax 32-348-31-25

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja wersji drukowanej: DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. 22-663-98-13, fax 22-663-98-12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Copyright by Wydawnictwa Videograf SA, Chorzów 2012

ISBN 978-83-7835-071-2

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Miłość jest męką,

brak miłości – śmiercią.

Marie von Ebner-Eschenbach

***

Legendy żyją swymi własnymi prawami. Legendy są ludziom potrzebne do życia tak samo jak powietrze czy woda. Świat bez legend byłby pusty, szary, bezsensowny i nudny jak flaki z olejem. Serwy niemieckiego tenisisty von Cramma były tak silne, że dziurawiły na kortach siatki. Gwiazda filmowa lat dwudziestych, Teodozja Godman, znana pod pseudonimem Theda Bara, była córką egipskiej księżniczki i francuskiego kawalerzysty. Zmarły w 1784 roku hrabia Saint-Germain żyje naprawdę do dzisiaj i za pośrednictwem przywódczyni amerykańskiego Kościoła Wszechświata i Triumfu, Elizabeth Clare Prophet, przesyła ludziom informacje o zbliżającym się kataklizmie kosmicznym. Giuseppe Balsamo osobiście rozmawiał z Mojżeszem i studiował pod kierunkiem samego Sokratesa. Edith Piaf urodziła się na pelerynie policjanta na paryskim bruku…

Przy wejściu do budynku pod numerem 72 przy ulicy Belleville w Paryżu widnieje tablica z jasnego marmuru, odsłonięta uroczyście przez Maurice’a Chevaliera, z takim oto napisem:

Na stopniach tego domu

19 grudnia 1915 roku

urodziła się w największej nędzy

EDITH PIAF,

której głos miał poruszyć później

cały świat.

Wszystkie te historie łączy jedna wspólna cecha. Są mitami, bardzo głęboko jednak zakorzenionymi w społecznej świadomości. Próby sprostowań dają zwykle niewiele. Mity są tym bardziej nieśmiertelne, im mniej sensowne. Ludzie na ogół nie lubią rozstawać się ze swymi legendami. Sam o wiele bardziej wolę wierzyć w zaklęte księżniczki niż w promienie Roentgena. Ani jednych, ani drugich nigdy nie widziałem, ale księżniczki – nawet zaklęte – wydają mi się o wiele przyjemniejsze.

Zwykle na legendę składają się: skandale, ekstrawagancje, wielka forsa lub oszałamiająca uroda. Żadne z powyższych w zasadzie nie odnosi się do Edith Piaf. No… może z wyjątkiem tych skandali, chociaż wiele współczesnych gwiazdeczek estrady bije ją i w tej dziedzinie na głowę. Czymże więc wytłumaczyć fenomen tej filigranowej, niezbyt urodziwej i niezgrabnej piosenkarki, w przybrudzonej sukience i starych butach? Jaka siła tkwi w tym szorstkim, nieco zniszczonym głosie o małej skali, że urósł on do rangi wielkiej sztuki? Niedościgniona interpretacja? Hipnotyzująca osobowość?

Mity i legendy o Edith Piaf w dużym stopniu rozpowszechniane były przez samą piosenkarkę. Nie ułatwiają one pracy biografom, którzy często wydają się przepisywać te opowieści jeden od drugiego, zupełnie nie starając się dotrzeć do ich źródeł ani podjąć rzeczywistego trudu poszukiwania. Tym bardziej że legendy tak dobrze przystają do owego universum złych chłopców, ulicznych dziewczyn, przystojnych żołnierzy z Legii Cudzoziemskiej, pozbawionych skrupułów sutenerów, ciemnych zaułków Paryża i szalonych miłości jednej nocy, o których Edith śpiewała w swych piosenkach. Poza tym, jak poddać w wątpliwość prawdziwość wydarzeń, jeśli ostatecznie ręczą za nie osoby publiczne, i to ręczą do tego stopnia, że grawerują je na płytach kamiennych tablic?

We Francji urodziło się kilkaset dobrych piosenkarek, kilkadziesiąt bardzo dobrych, kilkanaście znakomitych. Ale Edith Piaf była jedna jedyna, stanowiąc klasę sama dla siebie. Dopiero poza tą klasą – czy też raczej poniżej tej klasy – można ustawiać w hierarchii wartości inne pieśniarki, porównywać je ze sobą i oceniać. Piaf stała się jednym z tych ślepo uwielbianych mitów, które oddziałując z ekranu, estrady czy sceny, stwarzają na widowni – a także w życiu – pewnego rodzaju zbiorową psychozę. Tych mitów – również w sferze piosenki – jest co prawda więcej, ale tylko ona jedna pozostaje do dzisiaj w tej dziedzinie najwyższą wyrazicielką epoki, jako artystka niepowtarzalna i niedościgniona.

Teksty jej piosenek były przeważnie zadziwiająco banalne, płaskie i tanio melodramatyczne. W dodatku ich repertuar był bardzo monotonny. Była to właściwie ciągle ta sama piosenka: miłość gwałtowna i w założeniu wieczna, kończąca się jednak szybko i znowu zaczynająca się w innym – to znaczy takim samym – wydaniu. Ale kiedy Piaf dotykała tych banalnych historii, wszystko urastało do rozmiarów wielkiej pasji i wielkiego tragizmu. Działo się tak ponieważ wkładała w to wiele własnych przeżyć i doświadczeń. Dlatego w piosence Białe bluzy tak przejmująco brzmiał jej obłąkańczy śmiech po zapewnieniach o wiecznej miłości. Dlatego wierzyło się jej bez zastrzeżeń, kiedy w innej piosence wyznawała, że „niczego nie żałuje” z życia pełnego rozczarowań i zaczyna je ciągle na nowo w ten sam sposób.

Mimo braku wykształcenia i obycia, Edith Piaf była kobietą niezwykłą, porywającą za sobą publiczność, a szczególnie jej męską część. W jej stylu bycia było zarówno coś z księżniczki, jak i dziwki z placu Pigalle. Zabłysnęła pełnym blaskiem, niczym meteor i spłonęła szybko, pozostawiając po sobie trwały ślad w pamięci i sercach tych, którzy ją znali i podziwiali.

Edith Piaf spoczywa w kwaterze numer LXXXXVII na Cimetière du Père-Lachaise. Zasłużyła się dla Francji nie tylko głosem, ale w równym stopniu łóżkiem, w którym wychowała całe pokolenie narodowej piosenki: Yves Montand, Jean-Claude Jaubert, Charles Aznavour, Georges Moustaki, Charles Dumont, Theo Sarapo… Niemałe to poświęcenie dla ojczystej kultury, zważywszy, że naprawdę kochała ponoć tylko tragicznie zmarłego boksera Marcela Cerdana. Bo też te największe miłości wymagają również największych poświęceń – są więc albo po grób (jednego lub obojga kochanków) albo po łóżko (kogoś trzeciego).

Dla wielu czytelników z pewnością dużo bardziej absorbujący niż lista jej miłosnych afer będzie pewnie katalog piosenek Edith, zawierający prawie dwieście utworów. A była przecież nie tylko piosenkarką, ale również aktorką teatralną i filmową. Do trzydziestu piosenek sama napisała słowa. Instynktownie wiedziała więcej o upodobaniach publiczności niż wielu wysoko kształconych specjalistów.

O Marcelu Cerdanie też opowiada się niestworzone rzeczy, poczynając od nie do końca trafionego przezwiska „Marokański bombardier”, czy też „Bombardier z Casablanki”, chociaż urodził się i wychował we francuskiej Algierii. Cerdan jeszcze za życia został bohaterem narodowym. Niewątpliwie był najwybitniejszym francuskim pięściarzem od czasów Georgesa Carpentiera i najlepszym mistrzem wagi średniej reprezentującym barwy tego kraju. On także pojawił się w tym życiu tylko na chwilę i zgasł przedwcześnie, zostawiając jednak po sobie trwały ślad. „Wybrańcy bogów umierają młodo” – powiedział kiedyś słynny komediopisarz rzymski Plaut. Inny wielki Rzymianin, Cycero, stwierdził natomiast: Vitae brevis cursus gloriae sempiternus – „Życie jest krótkie, sława nieśmiertelna”. Te słowa pasują do Cerdana jak tunika do Nessosa.

Po jego śmierci Edith przez wiele miesięcy nie mogła dojść do siebie, a potem idealizowała postać kochanka, przypisując mu zalety, których nigdy nie posiadał i wymyślając opowieści, które nigdy nie miały miejsca. Szczególnie lubowała się w dokładnym opisywaniu ich kontaktów fizycznych, nie ukrywając nawet faktów najbardziej intymnych.

Kiedy Marcel zginął, wszystkie nieszczęścia, o których Piaf śpiewała, nagle stały się rzeczywistością. Przed spotkaniem z nim sama prowokowała dramaty, zerwania i sceny. Były jej potrzebne jak chleb powszedni, wzbogacały jej sztukę. Jego śmierć była początkiem całkowitej utraty równowagi przez Edith. Od tej pory żyła w stanie bliskim obłędu, świadomie zmierzając do kresu. Idylla Piaf – Cerdan prawdopodobnie dlatego pozostała nieskazitelna w legendach o życiu gwiazdy, bo śmierć przerwała ją w apogeum.

W każdym razie magia piosenkarki i jej tragicznie zakończonej miłości do boksera trwa nadal, odżywając ciągle na kartach powieści, najprzeróżniejszych wspomnień i biografii oraz na celuloidowej taśmie filmów. Ulegają jej na całym świecie wciąż nowe i nowe pokolenia zafascynowanych słuchaczy. Zafascynowanych nie tylko niesamowitym głosem „Paryskiego wróbelka” i potężnymi ciosami „Marokańskiego bombardiera”, lecz także legendą.

Część I
ONA

Jej życie było tak smutne,
że nieomal zbyt piękne,
aby było prawdziwe.

Sacha Guitry o Edith Piaf

Edith Piaf rzeczywiście urodziła się 19 grudnia 1915 roku, o godzinie trzeciej nad ranem, owszem w Paryżu, tyle że wcale nie na ulicy, lecz jak większość innych dzieci – po prostu w szpitalu. Wystarczy zajrzeć do archiwum oddziału położniczego szpitala Fenon przy rue de la Chine, żeby dowiedzieć się, iż owego pamiętnego 19 grudnia niejaka Anette Maillard, po mężu Gassion, wydała na świat córeczkę o imionach Edith Giovanna, korzystając z pomocy doktora Julesa Defleura, internisty Jacquesa Govieta oraz położnej Jeanne Groize.

Grudniowy Paryż 1915 roku był mroczny, chłodny i głodny, ze śniegiem, lodem i wichrem przemierzającym ulice jak władca, ponad wszystkimi ludzkimi uczuciami. Uliczne dziewczęta kuliły ramiona, zmniejszając swoją powierzchnię, i unosiły się na wietrze wraz z płomykami latarń. Od półtora roku w całej Europie trwała wojna. Śmierć zbierała krwawe żniwo, jak nigdy przedtem w dziejach świata. Setkami tysięcy wykrwawiała się i topniała odarta z rozsądku ludność: pod Verdun, nad Marną, na polach Flandrii, nad Narwią, pod Lwowem, na Kaukazie, w Mezopotamii, na Bałtyku, na Morzu Północnym i na wodach Atlantyku. Trupy paryskich marzycieli gniły w okopach, zakażając powietrze nad Sommą, w Szampanii i w Ardenach.

A jeszcze tak niedawno cała Europa drzemała, grzejąc się w cieple trwałego – jej zdaniem – bezpieczeństwa, aliansów, zamożności i dobrobytu. We wszystkich dziedzinach dokonywał się postęp. Elektryczność rozpraszała mroki, samoloty i samochody fascynowały wyobraźnię ludzi. W 1909 roku Louis Blériot na samolocie własnej konstrukcji przeleciał kanał La Manche. Cztery lata później Roland Garros jako pierwszy dokonał przelotu przez Morze Śródziemne.

Niezwykła ruchliwość towarzyszyła także zjawiskom kultury, co zbijało z tropu ludzi o zachowawczej mentalności. Nie kryli oni swego oburzenia i pogardy dla kulturowych nowości; salon 1911 roku był okazją do manifestacji przeciwko kubistom, paryska premiera Święta wiosny Igora Strawińskiego z roku 1913 wywołała wściekły tumult w teatralnej sali, poezję Guillaume’a Apollinaire’a uznano za bełkot. Ale owe spory o „wynaturzone” malarstwo, „barbarzyńską muzykę” i „dziką” poezję, spory namiętne i nierozstrzygalne, świadczyły przynajmniej o wysokiej temperaturze kulturalnych zainteresowań. Świat wydawał się lepszy, pewniejszy i bardziej niż kiedykolwiek spokojny.

Bogata, sielsko piękna la belle époque, czas pomyślności, beztroski i optymizmu: przynajmniej dla tych, którzy w społecznej przestrzeni znaleźli dla siebie miejsce stosunkowo wygodne. Ludwik Pasteur ślęczący nad probówkami, Juliusz Verne na dnie oceanu razem z kapitanem Nemo, krasomówcze oracje Wiktora Hugo z laseczką w ręku, cała impresjonistyczna cyganeria. We wszystkich stolicach tętniło życie. Pospiesznie budowano miejskie pałace o wysokich i obszernych bramach wjazdowych, luksusowe hotele, solidne banki i instytucje użyteczności publicznej. Wzmagał się ruch uliczny. Stare, wąskie, zbyt ciasne szlaki komunikacyjne przebudowywano na szerokie arterie dla licznych pojazdów konnych i coraz liczniejszych automobili, zastępujących konne powozy, od których zresztą – na początku – zapożyczały kształty.

Przebudowywano dawne dzielnice Paryża, burzono niepotrzebne już wały obronne Wiednia. Wypiętrzał się elegancki Budapeszt. Wokół zabytkowego centrum czeskiej Pragi dostawiano drogie hotele na wzór paryskich pałaców. W Warszawie powstawały wielkomiejskie Aleje Jerozolimskie. Budowlany rozmach i entuzjazm tworzenia ogarnął cały kontynent. Wielkie stawały się miasta, wielkie były domy, wielkie w nich mieszkania, meble, przedmioty codziennego użytku, wielkie też myśli towarzyszyły ludziom, nawet w chwilach rekreacji.

Zwłaszcza Paryż kipiał gorączkową wesołością, wydając się ciągle Francuzom stolicą świata. Oświetlone skrzydła „Czerwonego Wiatraka” kręciły się wśród nocy Montmartre’u. Z każdym dniem dzielnica jaśniała większym blaskiem. „Elysée”, „Chat-Noir” i „Mirliton” zapełniały się co wieczór do ostatniego miejsca sławnymi artystami, znanymi literatami i dziennikarzami, prawdziwymi damami i damami z półświatka, burżujami z nabitym trzosem, aktorami, hulakami i malarzami. Na ulicach szeleściły jedwabie, rozchodził się zapach perfum. Kobiety poruszały się jak omdlałe, upojone, rzucając na prawo i na lewo powłóczyste spojrzenia. Montmartre żegnał XIX wiek kadrylem. Ludzie tańczyli na boulevard de Clichy i boulevard Rochechouart. Ten „pas niecnoty” Montmartre’u oblegał kosmopolityczny tłum hulaków, przedstawicieli półświatka i uczciwych obywateli. Podczas gdy „Le Moulin Rouge” wymyślał kankana, którego wątpliwej reputacji gwiazdy szkicował Toulouse-Lautrec, w „Chat-Noir” rodził się kabaret satyryczny.

Wystarczyło jednak zboczyć z wytyczonych przewodnikiem tras, by przyjrzeć się życiu autentycznego Montmartre’u.

Kryło się ono w malutkich galeriach rue Lepic, w kamienicach, ogrodach i warsztatach artystów przy obszernej Avenue Junot, w meandrach uliczek na północnym stoku wzgórza na tyłach bazyliki, w rue des Saules i legendarnym kabarecie „Lapin Agile” na rogu rue Saint-Vincent, w najstarszym pałacyku dzielnicy pod numerem 12 i przy rue Cortot, gdzie – jak chce tradycja – w tamtejszym ogrodzie Renoir malował swoją Dziewczynę na huśtawce.

Na Wielkich Bulwarach trwał nieprzerwany festyn spotkań towarzyskich, beztroskie i barwne zabawy utrwalali na swoich płótnach impresjoniści. Wieża Eiffla przypominała, że świat wchodzi w nową erę: osiągnięć i techniki. Komentowano kolejne etapy podboju powietrza – rekordy lotników własnych i zagranicznych. Gdzieś daleko, za morzami, generałowie francuscy trudzili się, aby ujarzmić obce kraje i uczynić z nich przynoszące bogactwo kolonie. Młody kapitalizm szalał, prześcigano się w inicjatywach finansowych i oszustwach.

Paryską wystawę światową z roku 1900 postrzegano jako zapowiedź nowego, wspaniałego stulecia. Miała za zadanie podsumować cywilizacyjny dorobek XIX wieku. Obudowano ją wielką liczbą międzynarodowych kongresów naukowych. Składano hołdy nauce, która odniosła tak ogromne sukcesy w przedłużaniu ludzkiego życia, zwalczaniu chorób i zmniejszaniu śmiertelności, poszerzaniu stref dobrobytu i zapewnianiu wygody codziennemu bytowaniu. Silna była ambicja tworzenia wielkich syntez naukowych: „Pył faktów się nie liczy, naukowe jest to, co generalne” – powtarzano.

Życie nad Sekwaną miało szczególny smak, smak nowości, nęcących reklam, różnorodnych towarów pachnących egzotyką krajów kolonialnych. Urok wieczornych spotkań w operze, rautów i karnawałowych bali nieodmiennie towarzyszył porze jesienno-zimowej. Latem miasto stawało się męczące, duszne, mniej ludne. Życie towarzyskie europejskiego high life’u przenosiło się na wieś, do dworów i pałaców – rezydencji wiejskich, gdzie w rozległych plenerach angielskich parków spędzano czas na spacerach w eleganckich powozach, miękko resorowanych i wygodnych. Zdawały się one być dostosowane do wytwornych, długich sukien z tiurniurą, ściśniętych w pasie, opiętych w gorsie, eksponujących kobiecą sylwetkę. Gigantyczne kapelusze z pękami kwiatów romantycznie ocieniały delikatne, blade twarzyczki o naiwno-dziecięcych oczach. Czar kobiety, czar powozu, czar wiejskiej sielanki. Opary paryskich ulic przyprawiały o zawrót głowy nawet takich marzycieli, którzy patrzyli na potoki lśniących samochodów z wysokości mansardowych okienek.

Pewnego ranka oddziały wojska z muzyką na czele przemaszerowały przez Paryż, budząc jego mieszkańców. W oknach podnosiły się story i wychylały się dziewczęta w koszulach. Żołnierze posyłali im z ulicy zdobywcze spojrzenia. Oficerowie harcowali na koniach. Ludność wyległa na chodniki, bijąc brawo maszerującym. Rozlegały się fanfary, tupot kopyt, nadchodziły wciąż nowe i nowe pułki ze sztandarami, pośród braw i okrzyków publiczności.

Młodzi poborowi nieśli w rękach walizki, worki lub po prostu pudełka przewiązane sznurkiem. Jedni śpiewali, inni śmiali się wesoło i rzucali w tłum gapiów dowcipy mające świadczyć o ich tężyźnie. Z tłumu podawano im papierosy, w grupkach tworzących się na rogach ulic intonowano Marsyliankę. Kilku pijanych pod knajpą wykrzykiwało: Wojna, wojna! Ulicą rządziły na przemian patos, bufonada, strach i niepewność. Przerywano pracę, codzienna dyscyplina znikła bez śladu, nikt nie wiedział, co będzie jutro. Chełpiono się z góry przyszłymi zwycięstwami, jakiś podchmielony oficer strzelał w niebo. Wojna zaczynała się jak zabawa.

Potem było już zdecydowanie mniej wesoło i romantycznie. Rozbryzgane wokół ludzkie mięso i ciecz. Ból i nieszczęście. I telegramy, które otrzymywali zrozpaczeni rodzice: Państwa syn poległ na polu chwały. Gorączkowo powtarzane szepty: „Mam nadzieję, że nie cierpiał”. Jakże żałosna była to nadzieja. Ostatnia, jaką mieć można.

„Wojna nie jest wcale prawdziwą przygodą – napisał wielki rodak Edith, literat i pilot Antoine de Saint-Exupéry. – Jest tylko jej namiastką. Przygoda polega na bogactwie powiązań, jakie stwarza, problemów, jakie stawia, dzieł, które dzięki niej powstają. Aby zmienić w przygodę zwykłą grę w orła czy reszkę, nie wystarczy zaryzykować w niej życia. Wojna nie jest przygodą. Wojna jest chorobą. Jak tyfus”.

Nadchodzący rok 1916 miał się okazać dla Francji najcięższym chyba okresem wojny. W lutym ruszyła gigantyczna ofensywa Niemców pod dowództwem Ericha von Falkenhayma. W okopach pod Verdun rozpoczęła się wielomiesięczna obustronna hekatomba, która pochłonęła 440 000 własnych żołnierzy i 280 000 niemieckich. Równocześnie szalała okrut na bitwa nad Sommą, gdzie alianci przeszli do kontrnatarcia. Ten rok miał rozstrzygnąć o dalszym losie Francji.

***

Ojciec Edith, Louis Gassion, urodzony 10 maja 1881 roku w Falaise, był ulicznym akrobatą i kuglarzem. Jego sceną był trotuar. W swoim fachu uchodził za profesjonalistę. Na ulicy, bulwarze, czy na jakimś placyku, gdzie tylko mogła się zatrzymać większa grupka ludzi, Louis rozkładał swój dywanik – mały prostokąt tkaniny wytarty aż do sznurkowej osłony i rozpoczynał popisy:

– Szanowni państwo! Chodźcie i zobaczcie coś, po czym oczy wyjdą wam z orbit. Tu nie ma żadnej lipy ani bujdy. Artysta staje wprost przed wami, bez siatki zabezpieczającej i bez trocin jak w cyrku. Dla was i dla waszej przyjemności ryzykuje to, co ma najcenniejszego – własne życie. Sto sous – i zaczynamy!

Podstawiony pomocnik artysty rzucał na dywanik monetę, aby zachęcić do tego samego innych widzów. Kiedy zebrała się już spora kupka, pan Gassion przystępował do dzieła:

– Jako pierwszy i jedyny na całym świecie, wykonam dla państwa numer wprost zapierający dech w piersiach: stanie w równowadze na dużych palcach u stóp. Sam wielki Barnum, król cyrku, proponował mi za zdradzenie mu tego numeru bajeczne sumy. Odpowiedziałem mu: Chłopiec z Paryża nie jest na sprzedaż. Czyż nie jest tak, panowie i panie? Jeszcze chwila i zaczynamy nasz spektakl, który zadziwił koronowane głowy wszystkich krajów świata. Nawet Edward, król Anglii wyszedł ze swego pałacu na ulicę, żeby mnie zobaczyć i osobiście uścisnął mi na koniec rękę. Wszyscy jesteśmy równi wobec sztuki. Jeszcze dziesięć sous – i zaczynamy!

Ludzie gotowi byli płacić, byle dać im naprawdę dobre i zadziwiające widowisko. Artyści, także i uliczni, zadziwiali więc umiejętnościami żądnych wrażeń widzów, zaskakując efektami będącymi świadectwem zarówno ich pomysłowości, wyobraźni, jak i intelektu. Tego rodzaju „cuda” wydawały się być zwiastunem nieograniczonych możliwości człowieka. Niecierpliwie oczekiwano na kolejne widowisko, a potem pamiętano je przez długie miesiące i lata.

Kiedy Louis był przy forsie, upijał się zwykle do nieprzytomności zielonym absyntem. Absynt rozsławili po świecie malarze z paryskiego Montmartre’u, namiętnie pijali go też pisarze Oscar Wilde i Ernest Hemingway. W skład tej wódki wchodził przede wszystkim piołun (stąd też nazwa – od francuskiego absinthe, czyli piołunu) oraz anyż, koper włoski, arcydzięgiel, kolendra, cynamon i goździki. Po raz pierwszy został wytworzony przez francuskiego lekarza, doktora Pierre’a Ordinaire’a, zamieszkałego w miejscowości Couvet w Szwajcarii. Receptę odkupił następnie Francuz Michel Dubied i wraz ze swoim synem oraz szwagrem, Henry-Louisem Pernodem, założył w Couvet pierwszą na świecie przemysłową destylarnię absyntu. Od tego ostatniego wzięła się też popularna marka trunku, pernod.

Początkowo absynt uznawany był za cudowny eliksir na wszelkie dolegliwości. Pod koniec XIX wieku, u szczytu swej popularności, został uznany za niebezpieczny i silnie uzależniający narkotyk. Wszystko przez zawarty w piołunie tujan, nazywany potocznie „zieloną wróżką”, działający szkodliwie na system nerwowy pijących. Do roku 1915 zakazano jego wytwarzania i sprzedaży w większości państw europejskich, a także w Stanach Zjednoczonych.

Absynt podawano w kieliszkach, obowiązkowo w komplecie ze szklanką wody, dziurkowaną łyżeczką oraz kostką cukru. Cukier kładło się na łyżeczkę i trzymając nad szklanką, polewało trunkiem, po czym podpalało, czekając, aż się stopi. Spływający syrop łączył się z wodą, nadając całości opalizujący, mleczny kolor.

Louis był przystojnym młodzieńcem o piwnych oczach, lekko brązowym zabarwieniu włosów, regularnych brwiach i szerokim czole. Podobał się publiczności, a szczególnie dziewczętom. Była wśród nich młodziutka Anette Maillard o dużych, czarnych oczach, szesnastoletnia (urodzona 4 sierp nia 1895 roku w Livorno we Włoszech), świeża jak pąk róży. Sprzedawała na jarmarku wafle orzechowe, a także – pod pseudonimem Line Marsa – śpiewała ludowe piosenki. Głos miała silny, o szorstkiej i ostrej barwie. Słuchając jej śpiewu, w pierwszej chwili ludziom trudno było zaakceptować jego agresywne brzmienie, trwała wszak epoka belcanta, z jej kapiącą zewsząd słodyczą. Wkrótce Louisa i Anette połączyło bardzo gorące, choć również bardzo krótkie uczucie.

Po ojcu Edith odziedziczyła niski wzrost, zaledwie 147 centymetrów. Głos był jedynym podarunkiem, jaki w ciągu całego życia dostała od matki. No i jeszcze imię, na cześć Edith Cavell, angielskiej pielęgniarki rozstrzelanej 12 grudnia przez Niemców za zorganizowanie ewakuacji rannych aliantów zebranych w jej szpitalu w Belgii. Na tym jednak zakończyły się macierzyńskie troski Anette.

Louis Gassion bił się tymczasem z Niemcami pod Dinant, w składzie 5 armii generała Lanzeraka. Toczyły się tam niezwykle zaciekłe walki, kompanie, bataliony, pułki, a nawet całe dywizje ruszały do falowych ataków tyralierami, przy dźwiękach orkiestr, wśród grania rogów, heroicznych werbli i trzepoczących na wietrze sztandarów oraz proporców. Widok był wspaniały, ale celny ogień niemieckiej artylerii, a zwłaszcza karabinów maszynowych, powodował w szeregach francuskich hekatomby trupów, których stosy w błękitnych mundurach i czerwonych portkach zalegały pola. Wkrótce po narodzinach Edith, moknący w okopach Louis otrzymał od żony list:

– Między nami wszystko skończone. Nie staraj się spotkać ze mną po powrocie. Małą oddałam do matki.

***

Babka – Aicha Maillard, zwana przez wszystkich Meną, naprawdę nazywała się Emma Said Ben Mahamed i pochodziła z Kabylii, górzystego regionu na wybrzeżu Północnej Afryki, w zachodniej części Algierii. Wyemigrowała stamtąd do Francji, gdzie dzięki ładnemu głosowi znalazła pracę w małym wędrownym cyrku. Tam też poznała swego męża, Augusta Maillarda.

Cyrkowe życie dziadkowie Maillard mieli już jednak dawno za sobą. Obecnie zamieszkiwali w obskurnej ruderze przy wąskiej i krętej ulicy Rébeval, przecznicy Belleville, gdzie jakoby urodziła się na schodach Edith, i co – jak na ironię – znaczy „piękne miasto”. Kiedyś, dawno temu, rzeczywiście była to piękna dzielnica, ale czasy jej świetności minęły bezpowrotnie. W roku 1916 stanowiła siedlisko nędzy i nikczemności. Pod numerem 112 mieszkał tutaj kiedyś cukiernik z zawodu, zaś aktor z powołania, Charles-Simon Favart. Cukiernikiem był doprawdy tęgim – Francja zawdzięcza mu parę nowych gatunków ciastek; magia teatru jednak przeważyła.

Kamienica dziadków Maillard była wyjątkowo ponura, o czarnych ścianach i wąskich, nigdy nie mytych oknach. Bramę wejściową zraszali obficie przypadkowi przechodnie. Było to zresztą zjawisko dość nagminne w całym Paryżu i każdy turysta odwiedzający to miasto bez trudu zauważał, jak głęboko mury rozmaitych budowli przeżarła wiekowa uryna.

Dom był bardzo stary. Na górę wchodziło się po schodach krętych i ciemnych, ozdobionych żelazną poręczą, powyginaną w secesyjne wzory; poręcz ta chwiała się zresztą mocno, gdy się jej trzymało; nie dawało to poczucia równowagi, a do tego mroczna czeluść po drugiej stronie dziwnie ciągnęła ku sobie.

Z tych drewnianych, brudnych i skrzypiących schodów o szarych wgiętych stopniach, cuchnących kocimi odchodami, wchodziło się przez wiecznie otwarte drzwi do ciemnego korytarza. Tynk odchodził ze ścian całymi płatami, odsłaniając wyszczerbione, czerwone cegły. W nocy nie widać tu było niczego prócz prostokątów źle oświetlonych okien w górze i pustej czerni ulicznych wąwozów.

Po obu stronach ciągnęły się ciemne korytarze, na których migotały wieczorami ogniki zapałek i ogarki świec. Labirynty rozbrzmiewały nieustannym śpiewem, toastami, czasem złorzeczeniami i jękiem krwawych rozpraw, czasem zaś zdyszanym szeptem szybkiej miłości. Czarne sylwetki przyciskały dziewczęta w zaułkach murów, piły tanie wino, siedząc na potrzaskanych przepierzeniach z desek i wyrzucały przez okna na ulicę puste butelki.

W takich kamienicach mieszkały zwykle tanie kobiety, upadli mężczyźni, alkoholicy i tym podobne szemrane typy, gotowe w każdej chwili wbić ci nóż w bebechy, zanim zdążysz powiedzieć bon jour. Sznurki przecinały podwórko wzdłuż i wszerz, a susząca się na nich bielizna łopotała nad głową przechodzących niczym postrzępione chorągiewki. Gromady szczurów grzebały w odpadkach porozrzucanych wokół kontenerów na śmieci, łapczywie pożerając liche resztki żywności, a wokół rozchodził się taki zapach, jakby lokatorzy codziennie, od lat do każdego posiłku jedli gotowanego dorsza.

Nadszedł rok 1918, ostatni rok wojny. W Rosji trwała rewolucja, zawarto pokój w Brześciu Litewskim. We Francji nowy głównodowodzący, generał Pétain, opanował sytuację na froncie. Niezadowolenie żołnierzy rosło po obu stronach walczących formacji – tak po niemieckiej, jak po francuskiej, dowódcy tłumili nastroje rewolucyjne, stosując drakońskie represje. Bliski koniec działań wojennych czuło się w powietrzu, niemniej jednak walki jeszcze trwały. 29 marca, a był to Wielki Piątek, około godziny szesnastej, tuż przed nabożeństwem wieczornym, pocisk z ciężkiego działa kolejowego, tak zwanej Grubej Berty, uderzył w środek chóru kościoła św. Gerwazego i św. Protazego, usytuowanego na tyłach paryskiego ratusza. Wydarzenie to wstrząsnęło do głębi mieszkańcami stolicy Francji, zabitych identyfikowano nawet z cierpiącym Chrystusem.

Babka nade wszystko uwielbiała czerwone wino, które dolewała często do butelki z mlekiem małej Edith, twierdząc, że zabija w ten sposób zarazki. Zresztą oboje dziadkowie przepadali za tym płynem i sprawiali na co dzień wrażenie nasiąkniętych alkoholem gąbek.

– Mena, staruszko, gdzie schowałaś moją flaszkę? – pytał dziadek Maillard, oblizując językiem spierzchnięte wargi. Miał ciemne kręgi wokół zapuchniętych oczu, obrzmiałą, wydłużoną twarz, zwiotczałą i obwisłą skórę, zielonkawo-ziemistą, koloru kiszonego ogórka z szarą pleśnią. W głowie tupały mu gwałtownie całe zastępy kirasjerów.

– Jaką znowu flaszkę? – skrzeczała rozeźlona babka. Jej głos przypominał zgrzyt źle naoliwionych drzwi. Była drobna, zasuszona, a na środku lewego policzka miała znamię, z którego wyrastały trzy czarne włosy. Jeżeli kiedykolwiek była ładna, to wszyscy zdążyli o tym zapomnieć, łącznie z nią samą. – Przecież wytrąbiłeś wczoraj wszystko do ostatniej kropli.

– Nie krzycz, stara ropucho, bo obudzisz małą – mitygował ją dziadek – Mówię o flaszce czerwonego wina, którą zostawiłem wczoraj w kredensie. Chyba nie odważyłaś się osuszyć mojej flaszki?

– Pewnie, że nie. Łyknęłam tylko trochę. Resztę dałam małej do herbatki. Śpi po tym jak aniołek.

– No to po śniadaniu podniesiesz ten swój tłusty tyłek i pójdziesz do sklepu kupić nową. Suszy mnie jak wszyscy diabli.

– Kupić? Czyś ty zwariował, stary pierniku? Za co niby mam kupić? Dałeś mi może jakieś pieniądze?

– A co zrobiłaś z tą forsą, którą Louis przysłał ostatnio dla dziecka?

– Z forsą, jaką znowu forsą? Mówisz o tych nędznych kilku groszach? Nic już z tego nie zostało. Tobie wciąż się wydaje, stary rozpustniku, że żyjemy za darmo. Bylebyś tylko miał swoją flaszkę, te śmierdzące cygara i michę podstawioną w dodatku prosto pod nos. A tu tymczasem dach przecieka, w zeszłym tygodniu musiałam zapłacić za…

– Przestań zrzędzić, starucho, bo ci przyłożę. Jesteś taką samą złodziejką, jak ta twoja córcia.

– Nasza córcia.

– Wcale nie jestem tego pewien. A swoją drogą, ciekawe, co się z nią dzieje? Podrzuciła nam małą, a sama znikła jak kamfora.

– Co się dzieje? Szlaja się jak zwykle gdzieś po ulicach i zarabia na życie śpiewaniem. Zupełnie nie rozumiem, co strzeliło jej do głowy, żeby wychodzić za tego całego Gassiona. Biedny jak mysz kościelna i w dodatku jeszcze dwa razy od niej starszy. A ile dziwek miał w życiu, tego nikt nie zliczy.

– Nie waż się tak o nim mówić, Mena. Louis pochodzi ze starej cyrkowej rodziny. Zawsze pracował w porządnych i znanych grupach. A nasza córunia? Nawet wafli nie potrafiła dobrze sprzedać. To on próbował z niej zrobić artystkę.

– Próbował, próbował, ale mu nie wyszło. Ledwo koniec z końcem wiązali. A potem zabrał się i poszedł na tę cholerną wojnę.

– Masz rację, staruszko. I przez to wszystko teraz my na stare lata musimy się zajmować dzieckiem. Skaranie boskie.

– Sam widzisz. Żeby to jeszcze było ładne dziecko. Ale rachityczne toto jakieś, z głową jak piłka na czterech zapałkach, sama skóra i kości. W życiu nie widziałam tak szpetnego bachora. Skąd wzięło się coś takiego w naszej rodzinie?

– Jak to, nie wiesz, skąd się wzięło? Przecież nasz zięć chleje jak smok. Żeby to jeszcze wino pijał. Czerwone wino zabija robaki i dodaje sił. Ale on żłopie litrami ten paskudny absynt, a z tego nic dobrego się nie rodzi. Mówią, że absynt zawiera w sobie jakiś tujan, tojan, czy jak go tam zwał, który niszczy mózg. Może to i lepiej, że Anette go zostawiła. To jeszcze dziecko. Niech użyje trochę świata, a nuż znajdzie kogoś porządnego, a nie takiego, pożal się Boże, akrobatę od siedmiu boleści.

– No, sam widzisz. Nareszcie zaczynasz przezierać na oczy. Może nawet kupię ci tę flaszkę. Anette skończyła dopiero siedemnaście lat, a on już zrobił z niej niańkę. Niech idzie do wszystkich diabłów. A ty, stary, sięgnij do dolnej szuflady, tam zostało jeszcze trochę wina na śniadanie.

W pokoju obok rozległ się płacz dziecka.

– Ćem mlećka.

– Nie ma mleczka, mała – babka pogładziła Edith po miękkich włosach – Masz tu herbatkę.

– Fuj, nie ćem. To nie helbatka, to wino.

– Winko jest dobre, Didi. Pij winko, a będziesz zawsze zdrowa. I przestań marudzić. Wypij i biegnij na ulicę pobawić się z dziewczynkami.

***

Tuż przed zakończeniem wojny Louis Gassion przyjechał do Paryża na przepustkę. W mundurze barwy błękitu nieba, z grubego włochatego sukna, prezentował się zaiste wspaniale. Pierwsze kroki skierował do domu teściów na ulicę Rébeval. Widok bawiącej się na chodniku córki przeszedł jego najgorsze oczekiwania. Edith była brudna, zaniedbana i najprawdopodobniej zawszona. Mieszkanie wyglądało, jakby nikt nie sprzątał tu od czasu zburzenia Bastylii. Na podłodze poniewierały się butelki po winie i wódce, a na wyszczerbionym blacie stolika stały resztki śniadania – fusy na dnie filiżanki, przypalona skórka chleba, okruszyny, żółta plama roztopionego masła na brzegu talerzyka i kamionkowy dzbanek do kawy, pachnący jak worki w nagrzanej stodole. Z każdego kąta wionęło pustką i zimnem.

Chociaż sam nie był w tych sprawach nadmiernie wymagający, uznał, że musi umieścić małą w jakimś innym miejscu. Postanowił napisać do swojej matki, która pracowała jako kucharka u jednej z kuzynek. Pani owa była wielce szanowaną – przynajmniej przez niektórych – damą. W miejscowości Bernay w Normandii prowadziła cieszący się dużym uznaniem dom publiczny. Mężczyźni zjawiali się tam i znikali jak ćmy, wśród szeptów, szampana i gwiazd.

Babcia Louisa i jej pani szybko odpisały: „Nie martw się zabierzemy małą”. Niebawem obie, niczym sprawne komando, pojawiły się w mieszkaniu państwa Maillard, zabierając ze sobą Edith. Windykacji dziecka towarzyszyły utyskiwania Meny, wściekłej z powodu przerwania dopływu przysyłanej regularnie przez Louisa gotówki:

– Dlaczego ją zabieracie? Przecież małej było u nas bardzo dobrze. Nigdzie nie będzie jej lepiej.

– Dobrze? – parsknął trzymający Edith w ramionach ojciec. – Dobrze? Spójrzcie tylko na nią. Wygląda, jakby nie jadła i nie myła się od miesiąca. Czy wy w ogóle używacie wody? Całe ciało ma pokryte jakimiś dziwnymi strupami. A żebra sterczą jej jak wręgi rozbieranego statku.

– Nie gorączkuj się tak, zięciu – przekonywała babka Maillard. – Zbyt częste mycie jest niezdrowe. Niedługo święta, wykąpie się małą w szafliku.

– Po moim trupie. Nie będzie żadnych kąpieli w szafliku. Nie będzie też żadnych świąt… w każdym razie nie z wami. Zabieramy Didi do Bernay.

– Do Bernay? Czy tobie, zięciu, na mózg padło?

– Nic podobnego.

– Chyba jednak. Przecież to burdel. Ładny los szykujesz swojej córce. Ciekawe, co z niej w takim miejscu wyrośnie? Żeby niewinne dziecko oddawać w takie miejsce! – Mena załamała ręce teatralnym gestem. – Boże, ty widzisz te bezeceństwa i nie grzmisz!

– No właśnie – wtrącił się dziadek Maillard. – Wstyd i hańba! Mena, leć szybko po jakąś flaszkę, bo za chwilę szlag mnie trafi!

***

Obecna Normandia, silnie zintegrowana z resztą kraju, w średniowieczu stanowiła odrębną całość i była jedną z najważniejszych potęg europejskich. Skolonizowana przez ludy skandynawskie, nabyła posiadłości zamorskie sięgające od Anglii po Sycylię i Bliski Wschód. Normandia może się poszczycić wspaniałymi zabytkami architektury gotyckiej i romańskiej, wśród których najsłynniejszym jest monumentalny klasztor-forteca na wyspie Mont St-Michel. Przepiękne są również katedry w Bayeaux i Coutances oraz zamek Ryszarda Lwie Serce w Les Andeyes nad Sekwaną. Przede wszystkim jednak jest to kraina camemberta i calvadosu, wspaniałych winiaków i potraw morskich.

Położone wśród sfałdowanych pagórków i krętych, zielonych dolin Bernay, było w drugiej dekadzie XX stulecia ci chym i spokojnym miasteczkiem, w którym rzadko zdarzało się nawet, aby ktoś się głośniej odezwał. Rozwinęło się wokół opactwa, które założono tutaj jeszcze w 1000 roku. Ożywiało się jedynie podczas piątkowego jarmarku, skoncentrowanego na żywności. Na bujnych łąkach pasły się krowy, z których mleka pochodziły słynne na cały świat sery: camembert, livarot i pont l’evéque. Ze zbieranych w okolicznych sadach owoców wytwarzano najlepszy w całej Normandii jabłecznik oraz poiré, znakomite wino z gruszek.

Przechodząc starymi dzielnicami, podziwiać można było kamieniczki z murów pruskich, stanowiące piękny przykład normandzkiej architektury. Większość domów była tu do siebie podobna jak dwie krople wody. Miały takie same dębowe drzwi, takie same koronkowe firanki w oknach, schody z żółtego piaskowca i frontony z kolorowej cegły, że trudno było rozróżnić jeden od drugiego.

Położony na skraju miasteczka, przy ulicy świętego Michała 7 dom publiczny, nazywany przez mieszkańców miasteczka familiarnie maison, wyglądał jak wielki, solidny pensjonat. W kinie „Odeon”, które po latach otrzymało dumną nazwę „Piaf”, wyświetlano nieme filmy. W dni powszednie odbywał się jeden seans, a w soboty i niedziele – dwa. Miejscowa ludność dzieliła swój wolny czas na wizyty w kościele, kinie i kawiarni. Tylko nieliczni mężczyźni odwiedzali od czasu do czasu przybytek, większość klientów stanowili przyjezdni, wśród których najwięcej było spragnionych damskiego towarzystwa żołnierzy ze stacjonującego w okolicy od roku 1914 oddziału piechoty. Centrum życia towarzyskiego mieściło się w kawiarni państwa Chalosse, gdzie z przejęciem komentowano wszystkie aktualne wydarzenia, w tym również i to, co dzieje się w maison.

Wiek XX miał dla mieszkańców Europy dwie wiadomości. Oczywiście – dobrą i złą. Tą pierwszą była informacja, że żyje się dłużej, tą drugą – że każda kolejna generacja otrzyma spadek po przodkach nieco później. A ponieważ to na mężczyznach spoczywał obowiązek zapewnienia swojej rodzinie odpowiedniego statusu materialnego, od Moskwy po Madryt i od Londynu po Budapeszt wzrastała liczba sfrustrowanych panów przeżywających – jak to określano eufemistycznie – intensywne przedmałżeńskie zapotrzebowanie seksualne. Życie podsuwało kilka rozwiązań tego palącego problemu – najpopularniejsze nazywało się (elegancko) dom publiczny albo (mniej elegancko) – burdel.

Bywali tam nie tylko kawalerowie oczekujący na śmierć bogatych krewnych, ale też i młodzieńcy, którzy już dojrzeli do seksualnej inicjacji oraz poszukujący nowych wrażeń dojrzali mężczyźni, którzy – jak na czasy wiktoriańskie przystało – realizowali swoje fantazje erotyczne z dala od żon. Tak to już tamten świat był urządzony, iż seks – jako brudny i brutalny – mężczyźni uprawiali wyłącznie z kochankami czy też dziwkami. Zony natomiast służyły do seryjnego rodzenia dzieci. Dlatego też misją pań zatrudnionych w domu publicznym, tej „świątyni seksualności użytkowej”, było nie tylko zaspokojenie partnera, ale zwrócenie go w stanie nietkniętym rodzinie i społeczeństwu.

Po dwóch latach zamieszkiwania w nędznej, wilgotnej norze dom publiczny w Bernay był dla malej Edith błogim i cichym schronieniem. Pobyt tam rozpoczęła od obcięcia czarnych kręconych włosów, brudnych i zawszonych. Po zdjęciu ubranka wsadzono ją do wielkiej wanny, wypełnionej po brzegi wodą. Płakała i krzyczała wniebogłosy, bo nigdy dotąd nie zetknęła się z taką ilością wody. Bała się, że za chwilę utonie. Nieprzyjemne było także mydło, którego trochę dostało jej się do oczu. Potem wyjęto małą z wanny i otulono wielkim, pachnącym ręcznikiem.

Łóżko okazało się wielkie, wygodne, z gładką pościelą. Panienki pocałowały ją na dobranoc, każda po kolei. Zgasiły światło i zamknęły za sobą drzwi. Wszystko było tak zaskakujące, odmienne od tego, co dotychczas znała, że długo nie mogła w nocy zasnąć.

Głębokie fotele w salonie były miękkie i przyjemne w dotyku. Tak bardzo różniły się od twardych krzeseł w mieszkaniu dziadków Maillard. Na podłodze leżał mięciutki dywan, na którym można było fikać koziołki. Wokół unosił się delikatny zapach cygar, palonej kawy i dobrych alkoholi. W kącie, tuż przy wyjściu na taras stał wielki czarny fortepian. Któregoś dnia Edith usiadła przy taborecie i zaczęła bardzo delikatnie dotykać klawiszy. Przy każdym dźwięku przenikał ją dreszcz. Dźwięki były takie piękne i tak różne od tych, jakie znała dotychczas. Chodząc z Meną po kawiarniach, słyszała wcześniej dźwięki akordeonu, ale to było coś zupełnie innego. Jak śpiew kanarka przy ćwierkaniu wróbli.

Po szarych brukach i brudnych podwórkach Paryża, największe wrażenie na Edith zrobił wielki ogród otaczający dom publiczny w Bernay. Czuła się w nim zupełnie jak w bajce. W upalne letnie wieczory pachniał wszystkimi kwiatami świata naraz, jak gdyby ziemia w ciągu dnia leżała w omdleniu, a teraz, poprzez te zapachy, wracała do przytomności. Kępki dzikiej pietruszki i orlika wyrastały wśród ścieżek, a wodotrysk pośrodku zakryły paprocie i pryszczeńce. Róże rozrosły się dziko, ich kolczaste łodygi snuły się w poprzek ścieżek. Po bokach płonęły ogromne czerwone maki; duże naparstnice opadały na zmierzwioną trawę, a stara winna latorośl, zdziczała i bezpłodna oplatała swymi pędami drewnianą zmurszałą ławkę.

Czas płynął w dostatku, spokoju i cieple. Panienki pokochały Didi i obdarowywały ją szmacianymi lalkami, uważając, że mała przynosi im szczęście. Była teraz ich wspólnym dzieckiem. Starannie ukrywały przed nią swój zawód, poświęcając dziewczynce wszystkie wolne chwile, psuły ją nadmierną troskliwością i prezentami.

Edith również darzyła swoje „mamusie” gorącym uczuciem. Te kobiety nie były przyzwyczajone do okazywania im względów. Zamknięte, żyjące życiem dokładnie uregulowanym, podlegały wojskowej niemal dyscyplinie – o dziesiątej rano pobudka i zabiegi dla utrzymania urody, o jedenastej śniadanie, o siedemnastej trzydzieści solidny obiad (robota była przecież ciężka, wymagająca dobrego odżywiania się).

O godzinie dwudziestej otwierano drzwi domu i zaczynała się praca, najbardziej upokarzająca praca, jaka przypaść może istocie ludzkiej. Były przedmiotami czekającymi na nabywcę. Przedmiotami, które się wybiera, za których użycie się płaci i które się po użyciu zwraca.

***

Któregoś dnia babcia Louisa Gassion zauważyła, że jej wnuczka bardzo źle widzi. Wizyta u lekarza potwierdziła najgorsze obawy: Mocno zaniedbana dziecięca katarakta. Małej groziła całkowita ślepota.

– Kuracja będzie bardzo bolesna, a szanse na wyleczenie są znikome – uprzedził lekarz po dokładnym zbadaniu.

Dwa razy w tygodniu Edith jeździła w towarzystwie babci lub którejś z panienek do Caen, gdzie doktor bardzo boleśnie pędzlował oczy azotanem srebra. Znosiła te zabiegi z podziwu godną u pięcioletniego dziecka cierpliwością, tak bardzo chciała znowu ujrzeć słońce, a nade wszystko ptaszki, które tak pięknie śpiewają. Tymczasem leczenie nie przynosiło żadnych widocznych efektów.

– Uprzedzałem, że tak będzie – zawyrokował lekarz.

– Trzeba było przyprowadzić dziecko trzy lata wcześniej, kiedy choroba się zaczynała. Teraz jest już za późno.

– To znaczy, że… – babcia Louisa z trudem powstrzymała cisnące się do oczu łzy.

– Tak. Wnuczka szanownej pani straci niedługo wzrok całkowicie.

– Czy nie ma już żadnej szansy?

– Żadnej. No chyba, żeby…

– Żeby co?

– Żeby zdarzył się cud. Niezbadane są wyroki boskie.

Cud? Dlaczego nie? W najbliższą niedzielę babcia Louisa ubrała Edith w najładniejszą sukienkę i pojechała z nią do Lisieux. Pochodząca stamtąd święta Teresa od Dzieciątka Jezus słynęła z rozlicznych łask i cudów. Naprawdę nazywała się Marie Françoise Thérèse Martin i urodziła się 2 stycznia 1873 roku w Alencon jako dziewiąte dziecko Ludwika i Ze lii. W wieku piętnastu lat postanowiła wstąpić do klauzurowego zakonu karmelitanek w Lisieux. Gdy nie zgodzili się na to przełożeni klasztoru, udała się z ojcem na pielgrzymkę do Rzymu, by poprosić o zezwolenie papieża Leona XIII. Ten odpowiedział, że wszystko zależy od woli Boga. Wkrótce przełożeni wydali zgodę i 9 kwietnia 1888 roku dziewczynka znalazła się w zakonie, przyjmując imię zakonne Teresa od Dzieciątka Jezus. Od początku pobytu w klasztorze zaczęła rozwijać ideę „małej drogi do świętości” oraz „dziecięctwa duchowego”. Zmarła na gruźlicę po długich cierpieniach w wieku 24 lat. 29 kwietnia 1923 roku papież Pius XI ogłosił ją błogosławioną, a 17 maja 1925 roku – świętą.

Pielgrzymującej do Lisieux Louisie i małej Edith towarzyszył cały dom publiczny, wszystkie osiem dziewcząt łącznie z ogrodnikiem, kucharką i samą madame na czele.

– Panienki, zamykamy dom i jedziemy tam wszystkie – zadecydowała kategorycznie właścicielka przybytku. – To pozwoli i wam odetchnąć.

Tej upalnej sierpniowej niedzieli w Lisieux zobaczyć można było nieprawdopodobną procesję. Ubrane jak damy z towarzystwa dobroczynności, w najlepszych sukniach, modnych kapeluszach, rękawiczkach i bez makijażu, wszystkie panienki, jedna za drugą, weszły do kościoła.

Dom Pański tonął w ciszy i mroku. Kilka zapalonych świec tworzyło blade, drżące od przeciągów plamki światła. Zamknięci w konfesjonałach księża spowiadali swoje owieczki. Kilka osób modliło się, klęcząc przed głównym ołtarzem, który złocił się w oddali jak gdyby przywołując do siebie wiernych, by serca ich napełnić spokojem i nadzieją, a oczyścić je z gniewu i nienawiści. W głębi kaplicy leżał biały Chrystus otoczony kwiatami. Zdawało się, że pod wpływem migotliwych płomyków twarz jego ożywia się i przybiera to wyraz groźby, to znów litości i łaski. Kiedy do krucyfiksu zbliżał się biedak i opowiadał Ukrzyżowanemu swoje cierpienia, Chrystus otwierał martwe usta i powtarzał swoje obietnice: „Błogosławieni cisi… Błogosławieni smutni…”.

W pewnym momencie podeszła młoda, silnie umalowana dziewczyna. Stanęła pokornie obok, nie mając odwagi dotknąć krzyża. Klęczące wokół kobiety z niechęcią patrzyły na jej aksamitny kaftanik i jaskrawy kapelusz. Ale gdy Chrystus szepnął: „Która z was jest bez grzechu, niech rzuci w nią kamieniem”, odwróciły się w milczeniu. „Błogosławieni, którzy łakną sprawiedliwości. Błogosławieni, którzy płaczą…”.

Modliła się Edith, modliła się babcia i ciocia, modliły się wszystkie panienki, nie wiedząc już w religijnym uniesieniu, czy modlą się za Didi, czy za własne grzechy.

– Święta Tereso – wyszeptała uroczyście madame. – Jeśli mała odzyska wzrok, ofiaruję ci dziesięć tysięcy franków.

I cud się zdarzył. W dniu świętego Ludwika, patrona ojca i babci Gassion, Didi odzyskała wzrok. Święta załatwiła sprawę zgodnie z umową i dostała przyrzeczone dziesięć tysięcy, co w opisywanych czasach stanowiło wielce pokaźną kwotę. Kiedy Edith skończyła siedem lat, mogła iść do szkoły, jak wszystkie inne dzieci. Przez całe życie uważała potem świętą Teresę za swoją opiekunkę i patronkę. Nie tylko nosiła na szyi medalik z jej wizerunkiem, ale zawsze trzymała na nocnym stoliku obrazek z podobizną świętej. Jednakże mimo odzyskania wzroku, mała Didi stale chorowała, wielokrotnie obawiano się nawet o jej życie.

***

– Skoro mała cudem odzyskała wzrok, lepiej, aby nie patrzyła na te wszystkie bezeceństwa – powiedział ojcu Edith miejscowy proboszcz.

Louis Gassion zabrał więc swą córkę od babki i rozpoczął wraz z nią wędrówkę od wsi do wsi i od miasteczka do miasteczka. On popisywał się akrobatycznymi numerami i kuglarskimi sztuczkami, ona zbierała do puszki pieniądze od ulicznych widzów. Była również już na tyle dorosła, by stanąć na stołku i mieszać dla ojca zupę. Jeśli nie udało im się zarobić na hotel, ścielili swoje koce w opuszczonych szopach, brudnych strychach miejskich kamienic, na zapleczach kafe jek, a czasami prosto pod baldachimem gwiazd. W życiu Didi rozpoczął się okres walki o przetrwanie. Uliczni akrobaci, nawet tak wspaniali, jak jej ojciec, w rzeczywistości byli żebrakami. Zdarzały się jednak tak cudowne chwile, że mieszkali w tym samym pokoju hotelowym przez dłuższy czas. W takich okresach ojciec zapisywał Edith do szkoły. Uważał, że co jak co, ale wykształcenie jego dziecko powinno posiadać.

Dziewczynka garnęła się do nauki, starannie przechowując swoje małe zeszyciki w kratkę. Louis próbował udzielać jej czasami własnych lekcji, stosując przy tym dość oryginalną metodę.

– Kiedy urodziła się Joanna d’Arc? – pytał na przykład znienacka.

Jeśli odpowiedź nie była prawidłowa, wymierzał córce siarczysty policzek, nawet, gdy „lekcja” odbywała się na ulicy, przy ludziach. Faktem jednak pozostaje, że do końca życia artystka interesowała się historią Francji i posiadała w tej dziedzinie niemałą wiedzę.

Kiedy skończyła dziesięć lat, jej rodziciel ciężko się rozchorował i mała Edith wyszła na ulicę, aby śpiewać. Chociaż jedyną piosenką, jaką początkowo znała, była Marsylianka, zarabiała więcej niż ojciec swoimi cyrkowymi sztuczkami. Śpiewany wyjątkowo silnym, czystym głosem przez małą dziewczynkę hymn, wywoływał zachwyt i wzruszenie. Pod lazurowym niebem Francji rozlegały się dobrze wszystkim znane słowa:

Allons enfants de la patrie

Le jour de gloire est arrivé…

Rzucane szczodrymi rękami grosze sypały się obficie na dywanik pana Gassion. Niektórzy ze łzami w oczach całowali małą śpiewaczkę w wypukłe czoło, inni poklepywali ją życzliwie po ramieniu.

Mimo tych sukcesów, tata chciał z niej koniecznie zrobić akrobatkę, ale nie wykazywała do tego zajęcia najmniejszego talentu ani zapału.

– Ta mała ma wszystko w gardle, a nic w kończynach – opowiadał znajomym rozeźlony pan Gassion.

Wiele lat później, wspominając te czasy, Edith opowiadała:

– Tak dużo chodziłam z ojcem, że aż dziw bierze, iż jeszcze mam nogi; powinny były się zużyć co najmniej do kolan. Do mnie należało zbieranie datków. „Uśmiechaj się – mówił ojciec – to zachęca ludzi do dawania”. Żeby zdobyć trochę grosza na amourette (absynt), wymyślał niezwykłe sposoby. Wchodziliśmy do kawiarni, gdzie wybierał jakąś kobietę, która nie wyglądała na zupełną jędzę, i mówił do mnie: „Zaśpiewaj coś tej pani, będziesz mogła zarobić na cukierki”. Śpiewałam, a on popychał mnie w jej kierunku. Zachęcało to także innych do datków. Zabierał mi później cały utarg, mówiąc: „Daj te grosze, to ci je przechowam”. Cóż, trzeba było jakoś żyć. Nigdy mi tego nie mówił, ale wiedziałam, że mnie kocha. Ja również mu tego nie mówiłam.

Któregoś dnia ojciec zabrał ją do prawdziwego cyrku. Spędzili kilka godzin w wozie znajomego cyrkowca, wśród dziwnych ludzi, zupełnie niepodobnych do tych, których spotykała na co dzień. Gdy nadeszła pora występu, wszyscy stali się nagle piękni, bajecznie kolorowi i lśniący w swych kostiumach, zupełnie jak zabawki na choince. Były to jeszcze czasy, gdy sztuka cyrkowa cieszyła się ogromnym wzięciem niezblazowanej oglądaniem telewizji publiczności.

Ogromny namiot wypełniony był po brzegi. Czuło się napięcie i podniecenie. Kilka setek dzieci, niemal tak przejętych, jak towarzyszący im dorośli, patrzyło wytrzeszczonymi oczami na bajkowe królestwo, w którym się nagle znalazły. Wszystko wokół lśniło i migotało. Arena wysypana była brudnożółtym piaskiem, otoczenie jednak mieniło się i wręcz kłuło w oczy całą feerią najwspanialszych barw.

Widowisko rozpoczęło się od korowodu, w którym kroczyły bogato przystrojone konie. Dwaj clowni walczyli ze sobą, usiłując przelicytować się rozmaitymi fikołkami i sztuczkami. Zaraz potem pojawiła się piękna dziewczyna w niemniej pięknym kostiumie, jadąca na słoniu przystrojonym ze wschodnim przepychem, iskrzącym się od złota i kamieni we wszystkich kolorach tęczy. Potężne zwierzę tańczyło w takt muzyki, spacerowało pomiędzy rozstawionymi gęsto na arenie szklanymi naczyniami, nie trącając nawet jednego talerza, stawało na dwóch nogach i za pomocą wielkiej trąby zsadzało treserkę na ziemię, po czym znowu wsadzało ją sobie na grzbiet. Arena tonęła w światłach, otoczona czerwoną, aksamitną balustradą. Ubrany w czarny, przetykany srebrem kostium treser potrafił przemienić kilka groźnych lwów w stado pokornych baranków. Inny facet, w ogromnym meksykańskim sombrero, wyczyniał z lassem cuda, o jakich kowboje występujący zawodowo na rodeo nie śmieliby nawet marzyć. Jego kolega z zawiązanymi oczami obrysował dokładnie nożami sylwetkę dziewczyny kręcącej się na kolorowym, drewnianym kole.

Nad areną, na umocowanej tam platformie grała orkiestra. Ona chyba najbardziej spodobała się Didi w całym wielkim cyrku. Był tam nie tylko akordeon, ale także wielki bęben i różne trąbki. Grzmot oklasków wypełniał olbrzymi namiot. Wieczór w cyrku sprawił, że odtąd jeszcze wyraźniej zaczęła widzieć jak nędzne są jej produkcje z ojcem na wytartym dywaniku.

***

W końcu października 1929 roku niepokojące wieści doszły z Ameryki: krach na giełdzie na Wall Street, zapoczątkowany zwykłą grą spekulantów na bessę, ujawnił przerażającą słabość systemu gospodarczego. Powojenna amerykańska prosperity – zresztą raz już zachwiana w roku 1920 – okazała się kolosem na glinianych nogach. W ciągu jednego tylko dnia, nazwanego potem „czarnym czwartkiem”, łączne straty inwestorów przekroczyły dziesięć miliardów dolarów, czyli ponad dwa razy więcej niż suma pieniędzy znajdujących się w obiegu w całych Stanach. W połowie listopada z rynku wyparowało dosłownie aż 30 miliardów. Tysiące firm ogłaszało upadłość – początkowo te mniejsze i słabsze, później coraz znaczniejsze. Liczba bezrobotnych szła w miliony. Banki zawiesiły wypłaty, kapitał zaczął uciekać za granicę.

Na początku 1930 roku kryzys dotarł do Europy, gdyż z uwagi na międzynarodowe powiązania kapitałów nie mogło być inaczej. Inflacja i bezrobocie ogarnęły stary kontynent, chociaż w różnych krajach niejednakowo dawały się odczuć. Sytuacja Francji przedstawiała się stosunkowo nieźle: „tylko” czterysta tysięcy pozbawionych zatrudnienia, wobec trzech milionów w sąsiednich Niemczech. Ale psychoza recesji i zastoju również była powszechna; tak zwany przeciętny Francuz, jeszcze pracujący, budził się każdego dnia z obawą, czy dziś nie straci zajęcia.

Był to kryzys nie tylko ekonomiczny – miał on również wymiar moralny i polityczny. Inaczej niż w Ameryce pod rządami Franklina D. Roosevelta, ani władze, ani wielkie siły społeczne nie rozglądały się za jakimś programem działań zbiorowych mających na celu restrukturyzację gospodarki i zmianę zasad podziału dochodu narodowego. Uderzający był egoizm wszystkich grup społecznych, a zwłaszcza zamożnych posiadaczy; każdy pilnował jedynie własnego interesu i próbował na własną rękę ratować się przed kryzysem. Słabe koalicyjne rządy były skrępowane różnymi, często sprzecznymi żądaniami wyborców poszczególnych partii. Atmosferę powszechnego braku zaufania rozjątrzały wielkie afery gospodarcze; niektóre skandale kompromitowały także klasę polityczną. Na dywaniku pana Gassion pojawiało się coraz mniej monet.

Któregoś dnia, w małym górniczym miasteczku Bruay-les-Mines, małą Didi zainteresowała się jakaś dostatnio odziana para.

– Gdzie jest twoja mama? – zapytała ją kobieta.

– Ona nie ma matki – odpowiedział za nią ojciec. – Jest półsierotą.

Zaczęły się rozczulania i dobre rady. Wszystko razem trwało dobrą godzinę. A kiedy państwo zapłacili już za napitki Louisa i grenadynę dla małej, zaproponowali, że zaopiekują się Edith.

– Zaadoptujemy ją i poślemy do szkoły oraz na naukę śpiewu – obiecali. – Panu też nie poskąpimy za to grosza.

– Czyście poszaleli?! – wrzasnął rozgniewany Louis Gassion. – Moje dziecko nie jest na sprzedaż!

– Ależ ona nie ma matki – próbowała jeszcze przekonać rozsierdzonego akrobatę pani w wielkim kapeluszu. – Dużo lepiej będzie jej.

– Gówno! – krzyknął Louis, kończąc dyskusję. – Nigdzie nie będzie jej lepiej! Może ona nie ma rodzonej matki, ale za to ma wiele przybranych matek.

Była to szczera prawda. Rzeczywiście „matek” nigdy małej Edith nie brakowało. Można by powiedzieć, że pan Gassion zmieniał wciąż kobiety jak rękawiczki, gdyby w ogóle wymienioną część garderoby posiadał. Często zdarzało się, że sąsiadka od stolika nocowała z nimi w hotelu. Ojciec wynajmował wtedy pokój z jednym łóżkiem i wręczał Edith parę groszy mówiąc:

– Masz na kino i nie wracaj zbyt szybko.

***

W 1931 roku, w wieku lat piętnastu Edith odeszła od ojca i wróciła do stolicy, gdzie rozpoczęła życie na własny rachunek, czasami dosłownie na bruku. Włóczyła się po podejrzanych zaułkach Saint Denis, Clichy i Pigalle, spała w przypadkowych piwnicach – i śpiewała. Ale za to jak śpiewała! Pewnego dnia tłum wsłuchanych w ten przejmujący śpiew gapiów zakorkował ulicę i policja chciała jej wlepić mandat za zakłócanie porządku publicznego. Funkcjonariusze puścili ją jednak wolno, gdy przejmującym głosem zaśpiewała im J’ai le cafard, wielki przebój tamtych czasów. Tego wieczoru jej przyjaciółka Momone (Simone Berteaut) zebrała w stary baskijski beret dwa kilogramy pięćdziesięciocentymowych monet.

Paryż nie był już tym wesołym miastem, gdzie tańczyło się na ulicach i śmiało na całe gardło z miłosnych niepowodzeń rosyjskiego księcia. I wojna światowa „poderżnęła gardło” la belle époque. Miłośnicy paryskiej bohemy znaleźli śmierć w okopach, w lepszym razie – miejsce na cmentarzu, w najlepszym – pryczę w szpitalu. Paryżowi brakowało prawie półtora miliona mężczyzn. Wszyscy zostali zabici na wojnie. Stolica Francji została opanowana przez wyrostków zawodowo uprawiających homoseksualizm. Na tarasach kawiarni siedzieli głównie smutni starcy, którymi nie interesowały się nawet dwudziestofrankowe dziewczyny. Po wyboistym drewnianym bruku klekotały taksówki, pokiereszowane jeszcze nad Marną.

Kobiety obcięły sobie spódnice do kolan i skasowały bieliznę. Cały szyk w odsłoniętych nogach – a paryżanki miały śliczne nogi. Na cóż im bielizna? Paryż był ciemny, źle zamieciony, ale cały przeniknięty pełnymi niepokoju i dwuznacznymi rozmowami.

Całymi nocami saksofony zawodziły beznadziejny refren Beale Street Blues, a setki par złotych i srebrnych pantofelków wzbijały z parkietu migocący kurz. „Szampan był naszym napojem, a śmiech naszą filozofią” – jak poetycko ujęła przełom lat dwudziestych i trzydziestych Pola Negri. Rzeczywistość była jednak dużo bardziej drastyczna. Kieliszek absyntu stanowił często zaledwie preludium przed solidną porcją kokainy, a niewinny pocałunek – uwerturę do orgii. Żyć, nie umierać! Nikt już nie pamiętał marnego końca Modiglianiego, czy uduszonej własnym szalem Isadory Duncan. Śmierć nie istniała. Przecież nawet posępne cmentarze na Montmartrze i Montparnassie uchodziły za całkiem przytulne miejsca do szybkiej miłości.

W końcu Paryż był przecież mekką artystów: naga Josephine Baker tańczyła odziana jedynie w girlandy bananów, ekscentryczna Polka Tamara Łempicka deklarowała wszem i wobec, że za każdy sprzedany portret kupuje kolejną złotą bransoletę, bo marzy by zapełnić nimi całe ramię (na razie jest w okolicy łokcia); pożądliwy Diagilew rozglądał się przez monokl za pięknymi chłopcami do swoich baletów i… łóżka. Tu nikogo nic nie szokowało, nikogo nie gorszyło. Trzeba było wdychać fatalne powietrze Paryża, wchłaniać arystokratyczne aromaty Avenue Kleber i zapach potu włóczęgów-artystów na Place de Tetre, poczuć smrodek różnoplemiennego Montparnasse’u, szczególnie w pobliżu Sekwany, gdzie mieszali się ze sobą Turcy i Arabowie, i gdzie dym unosił się z rozgrzanych rusztów. Do gruntu internacjonalny – rosyjski, polski, żydowski, japoński, niemiecki, murzyński, był Montparnasse tamtych lat. Po prostu nie było w nim strachu krytyki ani magii dolara, ani lęku potępienia – taki mógłby być świat. Choć chwila długo nie trwa…

Amatorzy nocnych przygód zapuszczali się na wzgórze Montmartre w poszukiwaniu dziewcząt lekkich obyczajów. W żółtym świetle latarń wybuchały często bójki przed drzwiami jakiegoś szynku czy kawiarenki. Paryż zdawał się strącać tu swe najgorsze szumowiny.

Minęły czasy, kiedy Montmartre przyciągał do siebie przede wszystkim malarzy i alkoholików. Tu, w cichej kamieniczce, za którą rozciągał się wspaniały ogród – słoneczne tło dla bujnych kobiecych aktów skąpanych w szczęśliwym świetle – mieszkał kiedyś Renoir. Tu prześliczna woltyżerka i modelka Degasa, Susanne Valadon, została malarką i wydała na świat Utrilla. Tędy wędrował nocami pokraczny hrabia-malarz Toulouse-Lautrec, do obłędu malujący swoją ukochaną – prostytutkę Goulue. Jego kompan od kieliszka, marny śpiewak Aristide Bruillan owijał szyję czerwonym szalikiem, narzucał czarny płaszcz i biorąc Goulue na kolana pozował mu do rana. Ta obrzydliwa cyganeria stanowiła towarzystwo wzajemnej adoracji i – o dziwo! – przeszła do historii.

Teraz jednak dolny Montmartre był istnym piekłem, przypominał brudny bazar cuchnący spalinami, które wyrzucały autobusy nie wyłączające silników. Oprócz dziewcząt ulicznych i podejrzanych ptaszków pełno było tu dziwadeł wszelkiego rodzaju, ludzi marginesu, żyjących nie wiadomo z czego, próżniaków, niewydarzonych poetów, anarchistów, iluzjonistów, połykaczy ognia, ulicznych grajków, przyszłych malarzy w wielkich kapeluszach, modelek czekających na amatora, klepiących biedę Sycylijczyków, obwieszonych jak choinki świecidełkami i udających Boga Ojca, Neapolitanek równie skorych sprzedać się, co pozować do posągu Madonny, zbyt ładnych chłopców w zbyt obcisłych spodniach i samotnych pań, uczennic Safony. Wielu mężczyzn i większość kobiet stanowiło tu zapewne, z punktu widzenia moralności, istoty upadłe, ale właśnie dlatego osobowość ludzka objawiała się w tym miejscu śmielej i szerzej niż gdzie indziej – z większą swobodą, z większym bezwstydem, bardziej prawdziwie.

Edith i Momone zwerbowały do współpracy utalentowanego akordeonistę o imieniu Juel i wyruszyły na „podbój Paryża”. Gdy mróz i deszcz wyganiał z ulic przechodniów, Simone organizowała występy w koszarach i mizernych kafejkach. A gdy głód doskwierał, Edith śpiewała w metrze, przepędzana z miejsca na miejsce przez kloszardów.

Koczowniczy, nieregularny tryb życia sprawił, że Edith znała Paryż jak mało który tubylec, nie mówiąc już o dzisiejszych mieszkańcach tego miasta, przenoszących się z miejsca na miejsce wyłącznie przy pomocy autobusu, metra lub samochodu. W czasach jej młodości najczęściej chodziło się pieszo po Paryżu, zwłaszcza w jej środowisku metro wydawało się duszne, na autobusy zaś szkoda było grosza. A samochody? Biedacy po prostu ich nie mieli.

Tak zwane flanowanie po mieście, które dziś stosują tylko paryscy dziwacy, zakochani i kloszardzi, było wówczas naprawdę w modzie. Jeżeli dzisiaj nawet mówi się, że paryska ulica to nieustający darmowy spektakl i że za cenę kieliszka aperitifu wypitego na tarasie kawiarni można zobaczyć więcej Paryża niż w operze czy teatrze, to wówczas ta opinia była stokroć bardziej usprawiedliwiona. Dużo więcej żyło się na ulicy niż obecnie. Do częstych zjawisk, zwłaszcza w dzielnicach położonych na lewym brzegu, należały popisy ulicznych trup spotykanych jeszcze teraz, ale tak rzadko, że stały się jedynie egzotyką. Wędrujący na dwóch łapach niedźwiedź, mała małpka kataryniarza lub papuga wyciągająca losy znajdowały zawsze chętną widownię, nie mówiąc już o popisach akrobatycznych i dźwiganiu ciężarów, które przeszły do poezji w Obłocznym widmie Apollinaire’a.

Nastał rok 1932. Czternaście lat po Wielkiej Wojnie nad Europą unosił się już swąd zapowiadający nową. Z Rzymu dolatywały wściekłe okrzyki Mussoliniego, ulicami niemieckich miast maszerowały hitlerowskie bojówki, w kołach wojskowych Francji, Hiszpanii i innych krajów zawiązywano tajne spiski. Nad Sekwaną trwał nieustający kontredans – jeden po drugim waliły się rządy: Herriota, Paul-Boncorta, Dala-diera, Sarrauta, Chautempsa, którym nie udawało się przywrócić równowagi budżetowej.

W tym roku siedemnastoletnia Edith spotkała pierwszą wielką miłość swego życia – osiemnastoletniego Louisa Duponta. Było to, jak mawiają Francuzi, coup de foudre – natychmiastowe zauroczenie, które przerodziło się wkrótce w o wiele poważniejsze uczucie.

Zamieszkali razem w tanim, obskurnym hoteliku „De l’Avenir”, mieszczącym się przy ulicy Orfila 105. Był to jeden z tych małych, wciśniętych między takie same jak on, schadzkowych domów taniego sortu, w których wszystko, a najbardziej pościel, nawet najczystsza i sztywna od krochmalu, pachniała zawsze pośpieszną lubieżnością za kilka franków. Poprzez wychodzące na podwórko okno z poszarzałymi firankami i brudnymi szybami wpadało w południe szare światło. Tapety z żółtym tłem, zaniedbana podłoga, kilka sprzętów i kufer – oto pomieszczenie dla biedaków, wynajmowane za pięć franków tygodniowo. Biały drewniany stół, przesycony wilgocią, dwa dziurawe krzesła, umywalka z miską, nie były nawet bardzo stare, lecz smutne i pokryte pleśnią, przeżarte przez występek. Było tam także nieposłane łóżko ze śladami brudnego potu dwojga ciał na zniszczonych prześcieradłach, typowe łóżko tanich hotelowych pokojów, gdzie ciała są tak samo brudne jak dusze.

Cała Francja znajdowała się w stanie silnego wzburzenia po dokonanym 6 maja 1932 roku zabójstwie prezydenta Republiki, Paula Doumera. Należał do rzadkiej kategorii polityków, którzy nie mają wrogów, ale – jak się okazało – to nie wystarczało jeszcze, aby przeżyć.

Zwiedzanie wystawy książek było jedną z tych uroczystości, w trakcie których mężowie stanu okazują zawsze wielkie – rzekło by się, obowiązkowe – zainteresowanie eksponatami. Prezydent spacerował wolno wśród stoisk, aż wreszcie, zauważywszy przewodniczącego Związku Pisarzy-Kombatantów, zatrzymał się na chwilę, aby z nim porozmawiać. Niedługo trwała ta rozmowa – bo oto z tłumu wyłonił się jakiś osobnik potężnej postury i otworzył ogień z rewolweru. Zanim agenci ochrony zdołali go obezwładnić, zdążył oddać pięć strzałów. Dwie kule trafiły Doumera, trzecia i czwarta – przewodniczącego związku, piąta – prefekta policji.

Następnego dnia prasa podała smutną wiadomość: „Prezydent Paul Doumer zmarł w szpitalu. Rany przewodniczącego związku i prefekta policji okazały się niegroźne. Policja przystąpiła do przesłuchania aresztowanego zabójcy: okazał się nim trzydziestosześcioletni rosyjski emigrant Paweł Gorgułow”.

W Paryżu dosłownie wrzało. Oburzenie opinii mieszało się z ciekawością, było to bowiem pierwsze zabójstwo prezydenta Republiki od roku 1894, kiedy to Marie Françoise Sadi-Carnot zginął od sztyletu włoskiego anarchisty nazwiskiem Santo Caserio.

25 lipca Paweł Gorgułow stanął przed obliczem sądu, który skazał go na karę śmierci. Został stracony 14 września.

Narzeczony namawiał Edith, by przestała śpiewać, lecz ona nie miała najmniejszego zamiaru dać z siebie zrobić domowej kury. Tym bardziej że „Mały Ludwiczek”, jak Piaf nazywa go we wspomnieniach, ciągle pozostawał bez pracy. Okresowo zatrudniano go jako murarza, ale gdy tylko znalazł się kandydat lepiej wykwalifikowany, Louis’a natychmiast zwalniano.

Edith na jakiś czas podjęła jednak pracę w fabryce, w której lakierowała wojskowe buty. Poszczęściło się również „Ludwiczkowi”, który znalazł pracę gońca. Zarobki nie wystarczały jednak na pokrycie wszystkich wydatków. Gdy zabrakło pieniędzy na jedzenie posiłków w jadłodajni, Edith próbowała sama gotować obiady. Potrzebne produkty Louis kradł ze straganów, a naczynia i sztućce – z okolicznych barów. Cza sami chodzili w sobotę do taniego kina, by na drewnianych ławkach podziwiać Toma Mixa i Charliego Chaplina.

Któregoś dnia, podczas pracy w fabryce Edith nagle zemdlała. Wezwany lekarz stwierdził ciążę. 11 lutego 1933 roku urodziła córeczkę imieniem Marcelle. Po wyjściu ze szpitala Tenon znalazła się z dzieckiem bez dachu nad głową. Zajmowany dotychczas pokój w hotelu „De l’Avenir” musieli opuścić, gdyż zalegali z opłacaniem czynszu. Ulitował się nad nimi właściciel domu przy ulicy Germain-Pilon, wynajmując im skromny pokoik na poddaszu.

Edith tęskniła za ulicą, na której zawsze działo się coś ciekawego. Chciała powrócić do śpiewania, ale zazdrosny Louis kategorycznie tego zabraniał, spuszczając jej nawet od czasu do czasu tęgie lanie. Wychodząc, zaczął zamykać ją w pokoju na klucz. W końcu uciekła od niego wraz z dzieckiem, za pomocą zrobionej z prześcieradeł liny. Znowu śpiewała na ulicach i podwórkach, a za nią jak cień szła nieodłączna Momone z małą Marcelle w ramionach. „Polowały” na przechodniów lub wypatrywały, czy firanki nie drgają i jakieś okno się nie otwiera, by rzucić im parę sous. Czasem dzieci przynosiły kawałek ciasta lub rzucały cukierki. Z datkami pieniężnymi było raczej krucho. W ciężkich czasach, jakie nastały, po Paryżu włóczyło się wielu żebrzących i ulicznych śpiewaków, więc konkurencja była bezlitosna. By móc zarabiać na życie śpiewaniem piosenek na ulicy, trzeba było z tą konkurencją walczyć. Dosłownie walczyć. Za dobre miejsce w ruchliwym punkcie oraz za ochronę trzeba było płacić haracz tak zwanym „aniołom stróżom”. Edith miała kilka miejsc, gdzie najczęściej śpiewała: róg ulic Barbes i Rochechouart, przy placu Clichy i de la Chapelle oraz na placu Pigalle.

Któregoś wieczoru, idąc przez rozświetlony rzęsiście plac Pigalle, Edith i Simone minęły nocny lokal „Juan-les-Pins”. Przed wejściem stał portier imieniem Charlie, zachęcając przechodniów do wejścia. Znudzony monotonną pracą, zaczepił dwie smarkule, niepodobne zupełnie do jego zwykłej klienteli, zaniedbane i niezbyt atrakcyjne.

– Czym się zajmujecie, dziewczęta? – zapytał, podejrzewając w nich prostytutki.

– Śpiewam – odpowiedziała Edith.

– Śpiewasz?

– Tak, śpiewam.

– A co śpiewasz?

– Różne piosenki.

– Czym ty się tam zajmujesz, Charles, zamiast łapać klientów? – wtrąciła się szefowa lokalu. Wyskoczyła jak diabeł z pudełka z nadąsaną miną, nie wróżącą nic dobrego. Wielki biust wypychał jej kolorową bluzkę z bufiastymi rękawami.

– Rozmawiam z dziewczynami. Jedna z nich powiedziała mi, że śpiewa i że chce być artystką – wykidajło wskazał grubym paluchem na Edith.

– Śpiewasz – zastanowiła się szefowa. – No dobrze, wejdź i pokaż, co umiesz.

Wysłuchawszy panny Gassion, uśmiechnęła się nieznacznie i powiedziała:

– W porządku. Ładnie śpiewasz. Mogę cię zaangażować.

To był pierwszy angaż przyszłej gwiazdy estrady: z ulicy przechodziła do wnętrza, chociaż nie było to wnętrze specjalnie ekskluzywne. „Juan-les-Pins” było raczej ohydną speluną. Królowało tam podejrzane towarzystwo: rozbitkowie wszelkiej maści, jakich się spotyka na morzach południowych, żołnierze Legii Cudzoziemskiej, marynarze wszystkich narodowości, prostytutki, złodzieje kieszonkowi, stręczyciele, handlarze i awanturnicy.

W ciągu dnia śpiewała na ulicach, wieczorem szła do lokalu. Czasami była tak skonana, że przysypiała na podłodze. Poczciwe fordanserki siadały na sofach, żeby zasłonić ją przed szefową. Równie poczciwy kelner podsuwał jej w suterenie zebrane ze stołów resztki potraw. Pracowała od dziewiątej wieczorem aż do wyjścia ostatniego klienta.

Zamieszkała wraz z Momone i Marcelle w „Edenie”, tuż obok restauracji „Elephant”, gdzie posiłek kosztował cztery i pół franka, a co dziesiąty był gratis. Pokój niewiele różnił się od tego przy ulicy Orfila, w którym mieszkała z Dupontem. Umeblowanie było bardzo skromne: łóżko, szafa z lustrem, dwa krzesła i stolik na kółkach. Pomieszczenie było tak małe, że wymienione cztery sprzęty prawie zawadzały. Zyło się tutaj życiem pozbawionym pretensji, za dwadzieścia pięć franków miesięcznie. Materace w łóżkach były brudne, a firanki w oknach szare jak dzień ubogiego życia. Służący hotelowy miał klucz, który pasował do wszystkich drzwi, mógł więc w każdej chwili wejść do każdego pokoju. Sąsiedzi zmieniali się często i słychać ich było przez cienką ścianę.

Z okna wąskiego pokoju widać było śnieżnobiałe kopuły bazyliki Sacrè-Coeur. Wieczorami z kafejki po drugiej stronie ulicy sączyły się wraz z zapachem wina chóralne śpiewy; wypełniały kanion czynszówek od kocich łbów po mansardy, akompaniując smutkom i grzesznym spazmom ciał, które czasami uciekały z półmrocznej dyskrecji wnętrza na ekrany zasłon okiennych, jak w chińskiej pantomimie cieni.

Niestety obie dziewczyny zupełnie nie umiały opiekować się dzieckiem. Któregoś dnia dwuletnia Marcelle wylądowała w szpitalu „Enfants-Malades” z ostrym zapaleniem opon mózgowych. Jedynym ratunkiem była punkcja krzyżowa, niezwykle bolesna. Edith starała się dotrzeć do ordynatora. Nie przyjął jej… Modliła się gorąco do świętej Teresy, ale nie mogąc się doczekać ranka, wiedziona złym przeczuciem, przyszła do szpitala.

– Do kogo? – zapytała pielęgniarka.

– Do Marceliny Dupont.

– Rychło w czas.

– Co pani ma na myśli?

– Umarła o godzinie 6.45.

Lekarze tłumaczyli śmierć tym, że Marcelle została przywieziona zbyt późno do szpitala i poza punkcją nic już nie mogli zrobić. Edith zażądała, żeby pokazać jej dziecko. Odesłano ją do kostnicy. Pomieszczenie było ogromne i nieskazitelnie białe. Filary pokryte były białymi kafelkami, a ściany białą wykładziną. Te białe ściany nieraz tłumiły rozpacz liwy szloch. Marcelle leżała w jednej z licznych metalowych szuflad, w sąsiedztwie młodego chłopaka zmarłego na skutek przedawkowania narkotyku, dziecka spalonego żywcem przez swych rodziców i prostytutki zamordowanej przez jednego z klientów. Zrozpaczona matka zapragnęła zostawić sobie na pamiątkę pukiel włosów córeczki, ale nie miała go czym uciąć. Stary strażnik pożyczył jej pilnik do paznokci.

Według legendy Edith nie miała dość pieniędzy na pochówek i podobno dostała je w wyniku zrzutki przeprowadzonej przez dziwki, żebraków, złodziei i innych szemranych typów z Pigalle, Belleville i Ménilmontant. Tak naprawdę jednak, żeby zdobyć środki na ten cel, po raz pierwszy i jedyny w życiu zdecydowała się pójść z mężczyzną do łóżka za forsę. Przyznała się do tego w roku 1950, w wywiadzie udzielonym „France Dimanche”.

Marcelle spoczęła w malej dziecinnej mogiłce na cmentarzu Tehais. Wraz z trumienką córeczki Edith pogrzebała wszystkie swoje marzenia. Żyła teraz z dnia na dzień, złorzecząc bezlitosnemu losowi za to, że zabrał jej ukochane dziecko, że dręczył ją głodem i samotnością. Czasami myślała o samobójstwie, ale takie rozwiązanie uważała za śmiertelny grzech. Jedyną pociechą w tym trudnym okresie było śpiewanie piosenek. Przynosiło ukojenie, łagodziło ból i pozwalało zapomnieć o głodzie.

O głodzie i smutku pozwalała też zapomnieć buteleczka, odwieczna pocieszycielka strapionych. Od śmierci Marcelle Edith zaczęła zagłuszać smutek alkoholem i zmieniać kochanków częściej niż bieliznę.

***

Dzięki pracy w nocnym lokalu Edith powiększyła trochę swój krąg publiczności. Dorywczo występowała również w innych knajpach – w „Tourbillon”, „Siroco”, to tu, to tam.

Kolorowe plakaty zachęcały do obejrzenia filmu Błękitny Anioł z Marleną Dietrich w roli głównej, a „Radio Cité” niemal codziennie nadawało piosenkę w jej wykonaniu Ich bin von Kopf bin Fuss auf Liebe Eingestelt. Edith bardzo chciała zobaczyć ten film, ale nie miała pieniędzy na bilet. Gdy „Błękitny Anioł” przyjechał do Paryża, skorzystała z okazji, by ujrzeć na własne oczy gwiazdę niemieckiego filmu. Przez kilka godzin czekała przed luksusowym hotelem „Trainon Place”, żeby choć przez chwilę spojrzeć na Marlenę Dietrich wsiadającą do czarnego i długiego jak okręt wojenny cadillaca. Zapewne nie przyszło jej wtedy do głowy, że za kilkanaście lat ta wielka niedostępna gwiazda będzie ją nazywać przyjaciółką i wystąpi jako świadek na jej ślubie.

Był rok 1935, ciepłe wrześniowe popołudnie. Śpiewała właśnie na rogu ulic Troyon i Mac-Mahon, tuż przy Polach Elizejskich, kiedy pojawił się tam niejaki Louis Leplée, jak się wkrótce miało okazać, po ojcu i pierwszym kochanku kolejny ważny Louis w jej życiu. Modnie wystrojony, wypielęgnowany, nie spuszczał z Edith wzroku. Widać było, że jej niesamowity głos robi na nim wrażenie. Ubrany był w nowiutki czarny garnitur, głęboko wycięta kamizelka obnażała gors sztywnej białej koszuli. Z rękawów marynarki wyglądały mankiety, zapięte na wielkie spinki ze złota. Z kamizelki zwieszał się złoty łańcuszek od zegarka. Całość uzupełniały błyszczące trzewiki na cienkich podeszwach i elegancki kapelusz.

Przez chwilę zadrżała na myśl o tym, że może jest z tajnej policji, a ona nie ma zezwolenia na uliczne występy. „Nie – pomyślała – jest za dobrze ubrany na tajniaka”. Nie taksował jej też wzrokiem mężczyzny, który chce z dziewczyną pójść do hotelu.

Elegancki pan czekał cierpliwie, aż po zakończonym występie zbierze z ulicy datki. Kiedy się już z tym uporała, podszedł do niej i powiedział:

– Jeżeli chce pani śpiewać u mnie, proszę się zgłosić jutro rano.

– Śpiewać u pana? To znaczy gdzie?

– Nazywam się Leplée i jestem właścicielem kabaretu „Gerny’s” przy ulicy Pierre-Charon – wyjaśnił nobliwy mężczyzna, wręczając Edith banknot dziesięciofrankowy.

Wieczorem długo nie mogła zasnąć. Doskonale zdawała sobie sprawę z szansy, która się przed nią otworzyła wraz z pojawieniem się pana Leplée. Swój adres zapisał jej na kawałku gazety. Wręczyła ten strzępek Momone z przykazaniem:

– Tylko nie zgub, być może wart jest fortunę. – I co pięć minut pytała przyjaciółkę: – Nie zgubiłaś?

Louis Leplée, arystokrata aż po koniuszki palców, dzieciństwo spędził w rozkosznej willi tonącej w kwiatach, otoczonej egzotycznymi tropikalnymi roślinami. Był również siostrzeńcem słynnego Polina, gwiazdora „Café-Concerts”. Jako młody człowiek dorobił się małej fortuny, występując w stolicy w kilku music-hallach. Walcząc na froncie pod Sommą, otrzymał ciężki postrzał, który uczynił go kaleką. Utykając lekko na lewą nogę, zmuszony był zrezygnować ze sceny. Zabrał się wtedy za tworzenie własnych kabaretów. Formuła, jaką stworzył w „Gerny’s”, była w Paryżu połowy lat trzydziestych czymś zupełnie nowym, świeżym jak pęk włożonych przed chwilą do wazonu konwalii. Restaurację otwierano dopiero o dziesiątej wieczorem, a program artystyczny wypełniał – z przerwami – cały czas, aż do białego rana.

Legenda głosi, że Edith spóźniła się pół godziny na spotkanie. W swej biografii wielkiej artystki Simone Berteaut twierdzi jednak, że to nieprawda i że zjawiły się obie w „La Belle Ferronière”, gdzie monsieur Leplée się z nimi umówił, sporo przed czasem. Zjawiły się więc wcześniej i szczękały zębami ze strachu, że elegancki pan być może po prostu sobie z nich zakpił. Pan Leplée przyszedł punktualnie i zabrał je do „Gerny’s”.

Już słuchając występu Edith na ulicy, Louis Leplée – profesjonalista w każdym calu – zorientował się, że ma przed sobą diament. Diament, który trzeba tylko odpowiednio oszlifować, aby otrzymać wspaniały brylant. Ale to, co usłyszał przy akompaniamencie fortepianu, przerosło jego najśmielsze oczekiwania. Stojąca przed nim w lichym ubranku, mała, niezbyt ładna i zabiedzona dziewczyna była geniuszem. Miała głos po prostu fenomenalny, mocny, metaliczny, jedyny w swoim rodzaju.

– Dobrze – powiedział, usłyszawszy kilka piosenek. – Tutaj wypada dużo lepiej niż na ulicy. Jak się pani nazywa?

– Gassion. Edith Gassion – wyjąkała nieśmiało.

– Znakomicie. A właściwie to nie, zupełnie do niczego. Z takim nazwiskiem nie zrobi pani kariery.

Mówił do niej „pani”, jak do prawdziwej artystki. Edith miała wrażenie, że ziemia obsuwa jej się pod nogami. Patrzyła na niego tymi swoimi wielkimi, wyłupiastymi oczami, przy których gubiła się gdzieś reszta twarzy. Wydawało się, że patrzy na samego Pana Boga.

– Trzeba będzie wymyślić jakiś pseudonim – kontynuował pan Leplée.

– Ja… już mam pseudonim – szepnęła Edith.

– Jaki?

– Huguette Elias.

– Jeszcze bardziej do niczego – skrzywił się. – Mam lepszy pomysł, dziecinko. Odtąd nazywać się pani będzie Piaf, la môme Piaf, co w paryskim slangu znaczy „Wróbelek”.

***

W wielkiej sali kabaretu „Gerny’s” było duszno i ciepło. Kobiety miały odkryte ramiona i plecy, swoje drogocenne futra umieściły na stojących obok wieszakach. Ich biżuteria nie była imitacją, skrzyła się jak śnieg w świetle zwisających u sufitu wielkich kandelabrów. Umieszczone na ścianach zwierciadła odbijały sprzęty, ludzi oraz kandelabry tysiąc i jeden razy. Wśród białych gorsów panów, świetnych toalet pań, diamentów, piór i eleganckich zapachów kręcili się wymuskani kelnerzy. Przy wejściu stało kilku odzianych w liberie portierów, których zadaniem było otwieranie drzwi zajeżdżających limuzyn i pomaganie pasażerom w wysiadaniu. W wypadku Edith nie miało to większego znaczenia, bowiem na miejsce przyszła po prostu piechotą.

Sala oświetlona dotąd w modnym, pomarańczowo-ceglastym kolorze, pogrążyła się nagle w ciemności. W blasku ustawionych nad sceną punktowych reflektorów pojawił się odziany w czarny frak właściciel kabaretu.

– Artystkę, którą za chwilę państwo zobaczycie, spotkałem niedawno śpiewającą na ulicy – rozpoczął. – Ona nie ma wieczorowej sukienki, a jeśli potrafi się ukłonić, to tylko dlatego, że nauczyłem ją tego wczoraj. – W kilku słowach opowiedział o swym pierwszym spotkaniu z Edith. – Oto przed państwem dziewczyna o twarzy bladej i smutnej, la môme Piaf – zakończył. – Prosto z ulicy do kabaretu!

Osamotniona, w ostrym świetle obnażającym bezlitośnie każdy szczegół, z pobladłą twarzą, szkarłatnymi ustami, z rękami zwisającymi wzdłuż zrobionej na drutach czarnej sukni, bez pończoch, wyglądała na ubogą i zagubioną. Zaczęła śpiewać: „To my, tułacze dzieci, kloszardzi bez grosza w kieszeni…”. Ludzie delektowali się smakowitymi posiłkami i rozmawiali głośno ze sobą, tak jakby jej tam w ogóle nie było. Z rozpaczą w sercu, z oczami pełnymi łez, pomimo wszystko śpiewała nadal. Śpiewała im o nędzy, ukazywała im prawdę, ale oni nie chcieli słuchać. Cierpiała katusze, ale śpiewała, powtarzając sobie w duchu, że zwycięży.

I stało się to po pierwszej zwrotce. W końcu przykuła ich uwagę. Rozmowy ucichły, podnoszone do ust łyżki i widelce zatrzymały się wpół drogi. Zachwyciła wszystkich. Jej głos był niesamowicie silny, wibrujący, przenikał słuchających do szpiku kości. Kiedy skończyła, żaden ze słuchaczy nawet nie drgnął. Żadnego oklasku, gwizdu, szeptu, nic – cisza. To było wprost nie do zniesienia. Cisza była dziwna, ściskająca za gardło, przejmująca. A potem się zaczęło. W jednej chwili wszyscy zaczęli bić brawo jak oszalali, tak że aż można było ogłuchnąć. Oklaski narastały jak deszcz walący w bęben podczas burzy. Uderzały jak grom w sklepienie lokalu i wracały na dół ze zdwojoną mocą.

To była najtrudniejsza chwila w całej karierze Edith Piaf. Ale aż do końca życia uważała ją za najpiękniejszą. Upijała się tą chwilą jak absyntem.

Po skończonym występie poproszono ją do stolika, przy którym zasiadali Jean Mermoz, Yvonne Vallée, Maurice Chevalier i inne sławy, których odurzonymi ze szczęścia oczami nie mogła nawet rozpoznać. Chevalier zwracał się do niej per mademoiselle. Sam wielki Maurice Chevalier! Mermoz ofiarował jej bukiecik fiołków. Jeszcze wczoraj nie obejrzeliby się za nią na ulicy.

Kiedy wyszła na zewnątrz, niebo nasiąkało właśnie perłowym blaskiem przedświtu. Błękitna pomroka rzedniała, w miejscach, gdzie rosły platany, wybijały się wysmukłe czarne stożki. Na ostatku przebiła się blada zieleń trawy. Pośród okolicznych drzew budziły się do życia ptaki. Edith poczuła w nozdrzach słodki zapach kwiatów i skoszonej trawy. Po wyjściu z zadymionej sali powietrze pachniało świeżo i tajemniczo. Za spuszczonymi żaluzjami kamienic panowała jeszcze noc i sen. Paryż otwierał się przed ostatnimi gośćmi opuszczającymi „Gerny’s” – bezludny, cichy, zanurzony w matowej poświacie. Ulice rozjaśniały się powoli, ciągle jeszcze zimne i puste. Po jakimś czasie pojawili się pierwsi roznosiciele gazet. Z suteren piekarni wydobywał się żar ostatniego wypieku. Poplamieni mąką, pocętkowani odblaskami spod rusztu, półnadzy mężczyźni gwałtownie gestykulowali.

Przecięła bulwar Courcelles, przemierzyła park Monceau, pełen o tej porze ptaszęcego śpiewu i sekretów tchnących z zarośniętego rzęsą stawu, nad którym czuwały ruiny kolumnady. Boulevard Montparnasse był opustoszały, restauracja „Lavigne’a” zamknięta na głucho, przed „Closerie des Lilas” u zbiegu z bulwarem Saint-Michel ustawiano stoliki jedne na drugich. Kiedyś ściągali tu ostatni symboliści, słynny poeta Paul Fort urządzał we wtorki wieczory literackie i założył pismo „Vers et Prose”. Współpracowali z nim Guillaume Apollinaire i André Salmon. Bywali chętnie Max Jacob i Pablo Picasso, mieszkający jeszcze wówczas na Montmartrze.

W latach dwudziestych pojawili się w „Closerie de Lilas” Ernest Hemingway i Henry Miller. Ten pierwszy – młody jeszcze, ale już wyniosły macho, usiłujący opowiedzieć swoje życie w kategoriach: „kogom nie zerżnął, czegom nie dokonał”, ten drugi zapatrzony w absurd otaczającego go na rogu bulwaru Montparnasse i Saint Michel wybujałego świata. Miller pozostawił po sobie – a może o sobie i paryskich dziewczynach tej epoki – dwa cudowne wspomnienia: Zwrotnik Raka i Zwrotnik Koziorożca. Hemingway wyjechał natomiast rozczarowany. Mógł zapewne napisać sagę o Montparnassie i odniesionych tu przewagach, ale za dużo było wiarygodnych świadków. Odkuł się, pisząc, co mu ślina na język przyniosła, o wojnie hiszpańskiej, corridzie i o polowaniach w Kenii.

Zamyślona Edith doszła do skrzyżowania z Raspail. Był to Carrefour Vavin, serce Montparnasse’u. Konkurowały tu, jak za czasów Kislinga, dwie wielkie restauracje: „Le Dôme” i „La Rotonde”. W latach największej świetności dzielnicy „Le Dôme” był lokalem dla bogaczy, zbierała się tu głównie niemiecka arystokracja, a po roku 1933 uchodźcy spod hitlerowskiego terroru oraz hitlerowcy szpiegujący owych uchodźców. „La Rotonde” natomiast zawsze przyjmowała pod swe skrzydła biednych artystów. To tutaj właśnie nie mający grosza przy duszy Modigliani rysował bezbłędnie i szybko twarze przyjaciół: Picassa, Salmona, Cocteau, często również przygodnych klientów. Szkice rozdawał za darmo. Czasami nadarzyło się jakieś zamówienie – za dziesięć franków i butelkę wina.

Minęła posąg Neya stojący w świetle latarń pośród kasztanów okrytych nowymi liśćmi. O cokół oparty był zwiędły fioletowy wieniec. Przystanęła i odczytała napis: „Od ugrupowania bonapartystów”. Pięknie wyglądał marszałek Ney w wysokich butach, wymachujący szablą wśród zielonych, młodych liści kasztanów.

W kościele Saint-Germain-l’Auxerrois ze strzelistą dzwonnicą, z której przed czterema wiekami dzwony obwieściły noc świętego Bartłomieja, dobiegała końca poranna msza. Ciągle jeszcze zdawało jej się, że to był tylko sen. I tak naprawdę to nie była całkowicie w błędzie.

***

W „Gerny’s” Edith zaczęła swą wielką sceniczną karierę. Teksty piosenek pisał dla niej Jacques Bourgeat, poeta, samouk i ekscentryk. Louis Leplée czuwał nad rozwojem jej ta lentu. Zostali przyjaciółmi do końca życia. Edith nazywała go papą, on do niej mówił: dziecino. Pisała do niego pełne uwielbienia listy:

„Będziesz mi dawał lekcje, które przyjmę z radością, a potem zacznę chodzić do dentysty, na gimnastykę. Zobaczysz, jak twój ptaszek się zmieni”.

Nowy Rok 1936 Piaf powitała w gronie przyjaciół, upojona nie tyle szampanem, co radością z odniesionych sukcesów. Złożyły się na nie występy w „Radio-Cité” i jej pierwsza płyta pt. Les Momes de la Cloche, która ukazała się w lutym. Edith cieszyła się, rozdawała autografy, przyjmowała gratulacje, udzielała wywiadów.

Kilka tygodni później, jak mówią słowa starej piosenki, prysnął sen o szczęściu złotym. 6 kwietnia 1936 roku Louis Leplée został zamordowany. Była to śmierć absurdalna i bezsensowna.

Kabaret zamknięto, a Edith straciła pracę. Morderstwa dokonano na tle rabunkowym, nici wiodły do paryskiego środowiska homoseksualistów, którego Leplée był członkiem, ale policja podejrzewała również zadającą się z różnymi typami spod ciemnej gwiazdy Edith Piaf. Przesłuchania trwały w nieskończoność, dniami i nocami. Piaf zarabiała latami na ulicy, a czy było to śpiewanie, czy handel własnym ciałem, nie stanowiło żadnej różnicy. Pięć lat spędzone na bruku Montmartre’u i Pigalle stanowiło argument jednoznacznie przemawiający przeciwko niej. Te kilka miesięcy śpiewania w „Gerny’s” było zaledwie epizodem w porównaniu z latami spędzonymi na ulicy.

To wtedy właśnie zaczął rodzić się jej mit „kobiety fatalnej”, szczególnie, kiedy „France Dimanche” napisał: „Piaf przynosi pecha”. Marzyła o tym, by pisała o niej prasa, śniła po nocach o pierwszych stronach gazet. I tak się stało, ale nie takiego pisania oczekiwała. Krok po kroku wciągano ją w bagno: „Kabaretowa pieśniarka Edith Piaf skompromitowana w aferze Leplée”. Dokładnie tak, w aferze. Jak gdyby miała coś wspólnego z tym morderstwem i homoseksualnymi kontaktami swego mentora.

W jednej chwili runęło wszystko, cały ten nowy, wspaniały świat, który stworzył jej papa Leplée. „Wracaj z powrotem na ulicę” – zdarzało jej się słyszeć od niektórych niedawnych przyjaciół. Wyprowadziła się do innego hotelu, ale już pierwszego dnia usłyszała rozmawiające o niej na korytarzu pokojówki:

– Kto by pomyślał, pani Lavall, taka niewdzięcznica! Przecież ten stary pedał wyciągnął ją z rynsztoka, nauczył śpiewać i płacił furę pieniędzy. Ale jej było mało. Musiała namówić swoich alfonsów, żeby zamordowali starego i obrabowali. Ohyda! Ze też nie ma kary boskiej na takie dziwki!

– Święta racja, pani Javert. Po kimś, kto przyszedł z ulicy, wszystkiego można się spodziewać.

Znowu znalazła się na dnie. A nawet gorzej jeszcze, bo w jakimś straszliwym zamęcie, w ciemnym tunelu, z którego nie widziała wyjścia. Wszyscy ją opuścili. Przyjaciół, którzy jej nie zawiedli, mogła policzyć na palcach jednej ręki.

Poszła na pogrzeb papy, na Saint-Honoré-d’Eylau. Położyła mu na mogile wiązankę z napisem „Od Wróbelka”. Ścigały ją pełne potępienia spojrzenia obecnych. Ostatecznie umorzono prowadzone przeciwko niej śledztwo, została całkowicie oczyszczona z zarzutu o współudział w zbrodni, ale smród pozostał.

Z czasem znalazła pracę w kabarecie „O’dett” przy placu Pigalle. Tak naprawdę był to bardziej elegancki burdel niż kabaret. Roiło się w nim od snobów, ale był po prostu modny. Sam właściciel również występował każdego wieczoru na scenie, wykonując striptease przebrany w damskie ciuchy. Prostytutki, jakie można było obecnie spotkać przy Pigalle, należały przeważnie do ostatniego sortu, a rozliczne teatry wykazywały się co najwyżej hard-wulgarnością. Wielkie czasy Placu i cała erotyczna legenda tego miejsca skończyły się już na początku wieku, kiedy to jeszcze przesiadywała w „Nowych Atenach” pod numerem 9 wesoła kompania: garbaty Toulouse-Lautrec, Merwart, Maupassant, Huysmans, Zola. Aż trzech z wymienionych pięciu zmarło na syfilis.

Nie zdecydowała się na przedłużenie kontraktu. Zaczęła śpiewać w kinach. Pierwszym, w którym wystąpiła, było „Pathé” przy Porte d’Orleans. Większość publiczności przyszła nie po to, aby posłuchać Edith Piaf, ale żeby zobaczyć „dziewczynę z afery Leplée”. Z widowni padały nieprzychylne komentarze. Wyszła stamtąd załamana, wykończona, bliska płaczu. Upiła się tego dnia do nieprzytomności. Następnego też. I jeszcze następnego. Zacznę od nowa – myślała po każdym kieliszku, ale sama w to nie wierzyła.

***

Po jakimś czasie znalazła pracę w „Concert Pacra” przy bulwarze Beaumarchais, prawie na rogu placu Bastylii. Był to music-hall, których w Paryżu dziesiątki, lecz zarazem różniący się od innych. Jedyny tego rodzaju, pozostały przy życiu spośród wielu istniejących w tej dzielnicy w czasach belle époque, na początku XX wieku.

Najpierw była to kawiarnia z koncertem i występami, potem teatrzyk muzyczny i operetkowy. Następnie właściciel umarł i została tylko madame Pacra, prowadząc music-hall z artystyczną składanką: kilkoma pieśniarzami i pieśniarkami, numerem tanecznym i akrobatycznym, żonglerem, treserem i iluzjonistą. Występowali tu w początkach swej kariery piosenkarze, którzy potem podbili świat: Yves Montand, Georges Brassens, Gilbert Bécaud i Philippe Clay.

Bilety były tu tanie, obliczone na kieszenie niezamożnej publiczności. Najdroższy kosztował tyle, co najtańszy gdzie indziej. Honoraria dla artystów także były niewysokie. W lożach i na parterze zasiadali drobni kupcy i handlarze. Niektórzy mieli tu stałe, abonamentowe miejsca i spędzali w „Pacra” każdy sobotni wieczór, spotykając przyjaciół i znajomych. Pod ścianą znajdowały się miejsca stojące. Okupowali je starzy robotnicy, nieogoleni, w czapkach na głowie, przybyli często prosto z pracy, tragarze, posłańcy i najbiedniejsi wyrobnicy. Na balkonach sadowiła się młodzież, biorąca żywy udział w tym, co działo się na scenie. Całym zachowaniem młodzi ludzie manifestowali, że są u siebie i wśród swoich.

Sala była zwykle wypełniona do ostatniego miejsca; w zimie lodowata, ponieważ madame Pacra nie zamierzała w głupi sposób tracić forsy na luksus opalania. Obdrapana jak stodoła, okrągła jak cyrk, sklepiona załamanym sufitem jak domek z kart. Wokół unosiły się gęste kłęby dymu z papierosów i cygar. Wzdłuż balkonu rozciągał się rozkoszny wianuszek białych i różowych lampek. Przed sceną stało mocno sfatygowane pianino, pamiętające jeszcze czasy belle époque. Leciwa, wysuszona i boleśnie uśmiechnięta pianistka grała z nieoczekiwanym temperamentem, „dyrygując” czwórką bardzo godnie, z mieszczańska noszących się panów. Grali zresztą bardzo dobrze, niczym nieoddzieleni od widowni, tak że widzowie z pierwszego rzędu szturchali nogą saksofonistę i zaczepiali o bęben. Każdy występ witany był przeciągłym aaaa! lub eeee! Kwitowany zaś nie tyle brawami, co okrzykami i gwizdami. Taki panował tu obyczaj. Pocieszające było tylko to, że kiedy na scenie ukazywała się Edith, na widowni rozlegało się chóralne aaaa!

Wokół placu Bastylii, na szerszych i węższych ulicach pełno było sklepów drugiej i trzeciej kategorii, takich, w których można było się targować i w których królowała efektownie podana tandeta. Na ulicy Fabourg Saint-Antoine mieściły się wytwórnie mebli, ciasno stłoczone w długich szeregach jedna obok drugiej. W małych bistrach przy kontuarach rezydowali mieszkańcy tej dzielnicy: drobni kupcy, sprzedawcy sklepowi, rzemieślnicy, robotnicy i lumpenproletariat. Okolice placu był to Paryż ubogi, szary, robotniczy, miejsko-ludowy. Całkiem różny od szykownego bogactwa 16. dzielnicy, Lasku Bulońskiego czy Neuilly.

Dominująca szarość tego otoczenia ożywiała się dopiero wieczorem czerwonymi światłami reklam. Każda dzielnica Paryża miała swoje światła. Na Champs Elysées były to światła białe i spokojne. Na bulwarach kolorowe i skaczące. Wokół Bastylii – czerwone, zupełnie jak krew, która nocą nieraz lała się obficie po ulicach. Porachunki osobiste, polityczne i miłosne załatwiało się tu najczęściej przy użyciu noża, czasami rewolweru. Zwłaszcza na wąskiej i krętej ulicy Lappe, gdzie zamieszkała Piaf, dzielnicowym centrum nocnych lokali i burdeli, nie brak było wszelkiego rodzaju mętów, niebieskich ptaków i czarnych charakterów.

Edith uchyliła okno, spoglądając na banalny las kominów i kłębowisko blaszanych dachów, nad którymi górowały dzwonnice, kopuły oraz jeden komin dużo wyższy i bardziej arogancki od innych. Jednak zamiast ciemności, jakich należało się spodziewać, ujrzała niebo czerwone, nie jak krew, ale jak płomienie. Jakby cały Paryż otaczała płonąca zorza polarna, zagadkowa i rozjarzona. W tej dziwnej, niemal płynnej czerwieni, ginęły zupełnie odgłosy miasta. Niektóre jednak odrywały się nagle z bezładnego szumu, zdając się pękać niczym mydlane bańki.

Wieża Eiffla pośród drzew nabrała namiętnego wyglądu, stając się symbolem odwagi i dumy. Wśród gwiazd traciła swojski, dobroduszny wyraz, narzucony jej przez pierwsze lata XX wieku. Miała w sobie więcej życia niż Edith, która sięgając pamięcią wstecz, zabawiała się przekształcaniem w nieskończoność jej sylwetki, jakby oglądała ją przez kalejdoskop. Ruchliwość i wdzięk konstrukcji sprawiały, że wydawała się przychylna, jak prawdziwa, żywa, wręcz wesoła przyjaciółka. W ciemności wydawała się wyższa i bardziej majestatyczna niż kiedykolwiek.

Od Bastylii aż do Świętej Magdaleny olbrzymi tłum falował wśród kurzu. Pospolitość twarzy, głupota odzywek i bezmyślne zadowolenie, lśniące na spoconych czołach, budziły w Edith obrzydzenie. Była zupełnie jak uśmiech cienia. Podobieństwo to potwierdzał sposób, w jaki żyła. Kochała tylko noc, którą co wieczór zdawała się zaślubiać; nawet wyglądała prawdziwie dopiero wtedy, gdy opuszczała krąg światła, by wkroczyć w mrok. Była nocą i jej uroda było urodą nocy. Sama zresztą powiedziała kiedyś:

– Moje słońce zaczyna świecić we mnie, gdy zapada noc, Dopiero wtedy zaczynam jasno widzieć.

Pod koniec lat trzydziestych Edith związała się z Raymondem Asso, byłym żołnierzem Legii Cudzoziemskiej, autorem wielu jej najsłynniejszych piosenek, do których muzykę komponowała najczęściej Marguerite Monot. Nie był ani piękny, ani młody, lecz Piaf wyczuła od razu, że jest mądry, i nie pomyliła się. Po raz pierwszy też zetknęła się z mężczyzną, który myślał o czymś więcej niż picie, zabawa i uprawianie miłości.

Raymond załatwił jej angaż w eleganckim music-hallu „ABC” przy Wielkich Bulwarach, najsłynniejszej wówczas scenie Paryża. Kierował nim Mitty Goldin, uchodzący za największego specjalistę w przemyśle rozrywkowym. Przyjechał przed laty do Paryża, za cały bagaż mając swój węgierski geniusz, i dorobił się wielkiego majątku i jeszcze większej sławy. Goldin chwalił się powszechnie, że wylansował wszystkich, którzy odgrywali jakąś rolę we francuskiej piosence. Zatrudnionym pracownikom nie płacił jednak zbyt hojnie.

Już pierwszy występ Edith, wiosną 1937 roku, okazał się wielkim sukcesem. Drżały jej łydki, oczy bolały ją od wpatrywania się w kurtynę, która za chwilę miała się unieść. Ale kiedy to się już stało, weszła na scenę tak samo pewna siebie, jak podczas występów na ulicy. Kiedy zaczęła śpiewać, przez widownię przeszła fala. Drobna, przygarbiona dziewczyna, w krótkiej, czarnej sukience, z tą swoją bladą twarzą i wielkimi oczami, była jak wicher, który miotał publicznością, oszałamiał, wzruszał, odurzał i porażał do głębi. I ten głos, który zawierał w sobie wszystko. Ogarniał ludzkie nieszczęścia, radości, miłość. Dla prostych ludzi było to coś o nich samych, dla innych – coś, czego dotychczas nie znali, ale obok czego nie mogli przejść obojętnie.

Śpiewała, a ludzie wokół wstrzymywali oddech. Kiedy skończyła, widownia trzęsła się od braw. Publiczność z tylnych rzędów wrzeszczała ile sił w płucach: Jeszcze! Jeszcze!… Stała przed nimi ze ściśniętym gardłem, powtarzając w myślach: To niemożliwe. To tylko sen, który zaraz się skończy.

Ale sen się nie kończył. Tego wieczoru w „ABC” odwracała się wreszcie kiepska karta, którą wciskał jej dotąd w rękę podstępny los. Następnego dnia rozpisywały się o niej gazety Paryża. Rujnując się niemalże, kupiła je wszystkie. Jeden z krytyków napisał:

„Wczoraj wieczorem na scenie w »ABC« narodziła się wielka pieśniarka”.

W życiu zawodowym Edith Piaf nie miało już być odwrotów, przerw ani upadków. Życie osobiste jednak pozostało ciągłym pasmem nieszczęść.

***

Występując w „ABC” Edith zaśpiewała wiele niezapomnianych przebojów, ale były też w jej repertuarze utwory kiczowate, fałszywie melodramatyczne piosenki z przedmieścia, traktujące nieodmiennie o tragicznej miłości i zbrodni. Mimo niedoskonałości tekstu jej dramatyczna interpretacja sprawiała, że słuchacze doznawali autentycznych wzruszeń. Kontrakt w „ABC” był wydarzeniem przełomowym. Skończyły się czasy robienia sukni na drutach. Nadchodziła zupełnie inna epoka. Epoka sukcesów, milionów, podróży i sławy.

Chociaż z artystycznym sukcesem wiązały się też oczywiście odpowiednie dochody, w dziecku paryskiej ulicy odezwała się jednak – jak mawiają Francuzi – la nostalgie de la bove – tęsknota za rynsztokiem. Znikała często w podejrzanych zaułkach miasta, włóczyła się po knajpach, do których porządni ludzie nigdy nie zaglądają. Raymond obmywał ją z wymiocin, kiedy pijana wracała nad ranem do domu, tulił do snu, parzył rumianek.

Tak naprawdę Asso nigdy nie był wielką miłością Edith. Miała do niego zaufanie, był jej potrzebny, nie umiała się bez niego obejść. Obdarzona zwierzęcym instynktem czuła, że tylko on potrafi ją wyrwać z ulicy. Ale go nie kochała. Po jakimś czasie zaborczość Rajmunda zaczęła ją drażnić.

Nadszedł rok 1939. Wiosną tego roku ukazał się głośny artykuł Marcela Déata, opublikowany w „Oeuvre”, pod tytułem Czy warto umierać za Gdańsk?… Naturalnie konkluzją artykułu było, że nie warto. W Paryżu pojawili się uciekający z Niemiec Żydzi ze złotymi monetami wszytymi pod podszewki płaszczy. Podobnie jak po roku 1917 rosyjscy arystokraci, ściskający w dłoniach szkatułki z klejnotami.

W 1939 roku Edith święciła wielkie tryumfy w „Alhambrze”. Śpiewała prawie wyłącznie piosenki Raymonda Asso, między innymi słynnego Mojego legionistę (Mon legionnaire).

Szczęście zgubione

Szczęście stracone

Ciągle myślę o naszej nocy

Płaczę i wspominam

Gdy był tak blisko

Gdy był przy moim sercu

Nie wykrzyczałam swego szczęścia.