WARSZAWA 2016

Redakcja: Mariusz Burchart

Korekta: Danuta Sabała

Projekt okładki, ilustracje: Ula Pągowska

Opracowanie graficzne: Elżbieta Wastkowska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Katarzyna Kubicka

© copyright by Agora SA 2016

© copyright by Agnieszka Jucewicz

Zebrane wywiady były publikowane w „Gazecie Wyborczej”, „Dużym Formacie”

i „Wysokich Obcasach” w latach 2013-16.

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2016

ISBN: 978-832-681-817-2 (epub); 978-832-681-818-9 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

S P I S   T R E Ś C I

Dedykacja

Wstęp

Psychoterapeuci i psychologowie, z którymi rozmawiam

KSIĄŻĘ Z BAJKI CIĘ WYKOŃCZY

Dlaczego lepiej wybierać to, co wystarczająco dobre, niż to, co najlepsze

ZERWANE WIĘZI

Jak pożegnać się z trudnym dzieciństwem?

LOJALNOŚĆ DOBRA I ZŁA

Co zrobić z niewygodną prawdą?

SPLĄTANE WIĘZY

Czego nas uczą relacje w rodzeństwie?

NIEDOSYT

Co to znaczy, kiedy życie traci dla nas sens?

CZARNO TO WIDZĘ

W czym nam może pomóc pesymizm?

POLE WALKI

Co nam mówi ciało?

W PUŁAPCE

Dlaczego uciekamy w bezradność?

CZŁOWIEK Z ZASADY NIE PĘKA

Jak dbać o odporność psychiczną?

ZDALNIE STEROWANI

Jak dobrze wejść w dorosłość?

WIĘCEJ I WIĘCEJ

Kiedy ambicja nas buduje, a kiedy niszczy?

NA ZAKŁAD Z UŚMIECHEM

Jak nadać pracy sens?

TAŃCZ I KRZYCZ

Jak żyć z kredytem i się nie zaharować?

NIE ZAPOMNIJ ŻYĆ

Dlaczego odpoczynek jest nam potrzebny?

RAMIĘ W RAMIĘ

Na czym zbudować przyjaźń?

ZBUDUJ SOBIE WIOSKĘ

Dlaczego lepiej spotkać się twarzą w twarz, a nie na Facebooku?

A CO MASZ DO STRACENIA?

Jak zrezygnować z tego, co nam szkodzi?

Tosi, Frankowi i Tomkowi

WSTĘP

Niby wszyscy są zgodni, że wolność wyboru to dobra rzecz, ale co się dzieje, kiedy możliwości rosną? Zjawisko przytłoczenia wyborem coraz częściej widać nie tylko wtedy, kiedy decydujemy się na dżem czy płatki śniadaniowe. Kiedy przychodzi wybierać nam partnera na życie, szkołę, pracę, sposób wychowania dzieci, coraz częściej czujemy się sparaliżowani. Bo a nuż wybierzemy „źle”? Bo może za rogiem czeka nas coś lepszego, bardziej wartościowego? Bo po co decydować „na zawsze”, kiedy już jutro możemy być kimś innym, kto ma inne potrzeby i wartości?

Kłopot z wyborem dotyczy nie tylko ludzi młodych. Przeżywają go i czterdziestolatki, i starsi. Nawet ci, którzy już podjęli decyzję i się zaangażowali – w związek, pracę, inne zobowiązanie – często przeżywają dziś żal za tym, z czego zrezygnowali, oraz frustrację, że być może to, co mają, jest gorsze od tego, co mogliby mieć.

Współczesna kultura wcale nam wyborów nie ułatwia. Ani radości z nich. „Bo dzisiaj nie porównujemy się już tylko do sąsiada, kolegi z pracy czy koleżanki ze studiów, ale do całego niemal świata” – jak powiedział mi prof. Barry Schwartz. Codziennie mamy okazję zobaczyć, jakich wyborów dokonali inni. Wystarczy się zalogować do Facebooka. I choć rozsądek podpowiada, że ludzie prędzej się dzielą tymi wyborami, którymi mogą się pochwalić, to wcale nie uspokaja – lawina porównań już ruszyła, chociaż nie lubimy się do tego przyznawać.

Pokutuje też przeświadczenie, że zawsze można wyżej, szybciej, lepiej, dalej, a ci, którzy nie dają rady – widocznie niewystarczająco się starają. To przeświadczenie, rodem z amerykańskiego snu, coraz mocniej wdziera się i w nasz polski sen. „Twoje życie jest nieudane? Widocznie dokonałeś złych wyborów!”. Stąd taka popularność poradników, które obiecują, że nauczą nas, jak wziąć los we własne ręce, co rzekomo uczyni z naszego życia raj na ziemi. Kto by tak nie chciał.

„Wybieraj wystarczająco dobrze” na pewno nie jest takim poradnikiem. Poczucie sprawczości to jeden z filarów udanego życia. Ale niejedyny. Ważna jest też zgoda na to, czego nie można zmienić, oraz zrozumienie tego, czego sami sobie nie wybraliśmy. W tej książce rozmawiam z polskimi i amerykańskimi psychologami i psychoterapeutami między innymi o tym, na co rzeczywiście mamy wpływ (na więcej spraw, niż nam się zdaje, ale niekoniecznie tam, gdzie byśmy się tego spodziewali), gdzie nasza próba wpływu jest daremna (na przykład kiedy na siłę próbujemy kogoś zmienić), dlaczego warto wybierać to, co wystarczająco dobre, a nie to, co najlepsze, i jak wyjść z sytuacji, która wydaje się bez wyjścia.

Jeśli ktoś poszukuje odpowiedzi, jak dobieramy się w pary i dlaczego czasami trudno nam razem wytrzymać, odsyłam do poprzedniej książki z tego cyklu pod tytułem „Kochaj wystarczająco dobrze”, w której razem z Grzegorzem Sroczyńskim pytaliśmy o to najlepszych polskich psychologów i psychoterapeutów.

Rozmowy z bohaterami tej książki pomogły mi rozwiązać również mój własny kłopot z poczuciem bezradności. Przez większą część życia wydawało mi się, że dzieciństwo naznaczyło mnie na zawsze, że poczucie bezpieczeństwa, własnej wartości i radość są poza moim zasięgiem. Myliłam się. Ale dotarło to do mnie dopiero wtedy, kiedy zrozumiałam, że pomiędzy poddaniem się przeszłości a kompletnym zaprzeczeniem jej mam wybór. Czy chcę jednak zobaczyć w niej coś dobrego. Dzisiaj jestem przekonana, że gdyby nie tamte doświadczenia, rozmowy, które Państwo przeczytają, by nie powstały.

Życzę Państwu wystarczająco dobrych wyborów – bo te najlepsze tak naprawdę nie istnieją.

AGNIESZKA JUCEWICZ

PSYCHOTERAPEUCI

I PSYCHOLOGOWIE,

Z KTÓRYMI ROZMAWIAM

ALAN BERNSTEIN – amerykański psychoterapeuta i doradca zawodowy z wieloletnim doświadczeniem, autor „The Princeton Review’s Guide to Your Career” i „Your Retirement, Your Way”. Wspólnie z dziennikarką Peg Streep napisał również bestsellerowy poradnik „Mastering the Art of Quitting” (wydaną w Polsce pod tytułem „Daruj sobie. Przewodnik dla tych, którzy nie potrafią przestać”, PWN, 2015). Były wykładowca New York Medical College i New York University.

EWA CHALIMONIUK – certyfikowana psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (PTP) związana z Laboratorium Psychoedukacji w Warszawie. Prowadzi terapię indywidualną, rodzinną i grupową. Specjalizuje się w pracy z osobami po stracie i z doświadczeniem traumy. Prowadzi autorskie grupy wyjazdowe „Rodzeństwo – brzemię czy dar?”. Więcej informacji na stronie www.lps.pl

ROMAN CIEŚLAK – psycholog, profesor w SWPS Uniwersytecie Humanistycznospołecznym, prorektor ds. nauki. Zajmuje się planowaniem, wdrażaniem i oceną interwencji psychologicznych dotyczących radzenia sobie z depresją, traumą, stresem i wypaleniem zawodowym.

WOJCIECH EICHELBERGER – psycholog, psychoterapeuta, autor książek, m.in. „Zdradzony przez ojca”, „Kobieta bez winy i wstydu”, „Mężczyzna też człowiek”, i felietonów. Współtwórca i dyrektor Instytutu Psychoimmunologii w Warszawie. W szkoleniach i terapii odwołuje się do koncepcji terapii integralnej, która oprócz psychiki bierze pod uwagę ciało, energię i duchowość człowieka.

AGNIESZKA IWASZKIEWICZ – certyfikowana psychoterapeutka i superwizorka Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (PTP), pracuje w zespole Laboratorium Psychoedukacji w Warszawie, gdzie prowadzi psychoterapię indywidualną i grupową oraz autorskie seminaria na temat pracy terapeutycznej z pacjentami homoseksualnymi i postrzegania ciała i płci w procesie psychoterapii. Prowadzi autorskie grupy wyjazdowe „Inny. Doświadczenie i rozumienie odmienności seksualnej”. Więcej informacji na stronie www.lps.pl

DR MAGDALENA KACZMAREK – psycholog, adiunkt w SWPS Uniwersytecie Humanistycznospołecznym w Warszawie. Interesuje się różnicami indywidualnymi, które mają znaczenie w radzeniu sobie z wyzwaniami, zarówno pozytywnymi, jak i negatywnymi, autorka licznych tekstów popularyzujących psychologię.

ZOFIA MILSKA-WRZOSIŃSKA – certyfikowana psychoterapeutka i superwizor psychoterapii, współzałożycielka i szefowa Laboratorium Psychoedukacji, kierownik Studium Psychoterapii, autorka książek i artykułów popularyzujących psychoterapię, prowadzi psychoterapię indywidualną i par.

ANNA SREBRNA – psycholog, coach. Pracuje w Laboratorium Psychoedukacji. Prowadzi zajęcia w Podyplomowym Studium Coachingu i Mentoringu. Jest certyfikowanym coachem International Coaching Community, superwizorem akredytowanym w Izbie Coachingu, posiada certyfikat psychoterapeuty Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.

PAWEŁ PILICH – psychoterapeuta, coach i trener. Pracuje w Laboratorium Psychoedukacji. Prowadzi psychoterapię indywidualną i grupową w podejściu psychodynamicznym. Zajmuje się również coachingiem i szkoleniami, głównie w obszarze biznesu. Jest wykładowcą w Podyplomowym Studium Trenerów Biznesu Oświaty i Administracji oraz Podyplomowym Studium Coachingu i Mentoringu w Laboratorium Psychoedukacji.

SUSAN PINKER – kanadyjska psycholog, autorka książek popularnonaukowych, felietonistka m.in. „The New York Times”, „The Economist” oraz „The Wall Street Journal”. Jej pierwsza książka „Paradoks płci” została przetłumaczona na 17 języków. Najnowsza „Efekt wioski. Jak kontakty twarzą w twarzą mogą uczynić nas zdrowszymi, szczęśliwszymi i mądrzejszymi” była w Kanadzie bestsellerem. W Polsce wydało ją wydawnictwo Charaktery (2015).

BARRY SCHWARTZ – profesor psychologii, wykładowca na Swarthmore College w Pensylwanii (USA), autor 10 książek i ponad 100 artykułów naukowych. W 2004 roku opublikował bestsellerową książkę popularnonaukową „Paradoks wyboru. Dlaczego więcej oznacza mniej”, którą przetłumaczono na 25 języków, m.in. na polski (PWN, 2013). Jego wystąpienie na konferencji TED w 2005 roku dotyczące trudności z podejmowaniem decyzji obejrzało ponad 8 milionów ludzi. W 2015 roku wydano nową książkę Schwartza „Why we work” (Simon & Schuster) – „Dlaczego pracujemy” – nieprzetłumaczoną dotychczas na polski.

[...]