NIEMIECKI

Gramatyka

Praktyczne repetytorium dla początkujących i średnio zaawansowanych

Autor: Eliza Chabros

Materiał uzupełniający: Jarosław Grzywacz

Redakcja: Robert Grotkowski, Barbara Wiercińska

Korekta językowa: Reinhold Utri

Projekt okładki: Bartosz Kaliszewski

Zdjęcie na okładce: © ALBALEX - Fotolia.com

Skład i łamanie: Bastion

© Copyright Edgard 2012

www.jezykiobce.pl

Wydawnictwo Edgard

ul. Belgijska 11

02-511 Warszawa

Tel. / Fax (22) 847 51 23

edgard@edgard.pl

ISBN 978-83-7788-130-9

Wydanie II

Warszawa 2012

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Wstęp

Niemiecki Gramatyka. Praktyczne repetytorium to napisany przystępnym językiem podręcznik objaśniający najważniejsze zagadnienia z zakresu gramatyki języka niemieckiego. Książka adresowana jest do wszystkich, którzy pragną usystematyzować i pogłębić swoją wiedzę o gramatyce współczesnego języka niemieckiego. Nasza publikacja została opracowana
z myślą zarówno o tych, którzy dopiero zaczynają swoją przygodę z językiem niemieckim, jak i o osobach przygotowujących się do matury z języka niemieckiego na poziomie podstawowym. Może ona okazać się niezbędna dla osób uczących się niemieckiego, które chcą w najbliższym czasie zdobyć certyfikaty: Zertifikat Deutsch (ZD), Zertifikat Deutsch für Jugendliche (ZD j), a także Goethe-Zertifikat A2.

Wszystkim, którzy rozpoczynają naukę języka niemieckiego, praktyczne repetytorium posłuży jako wprowadzenie do wybranych zagadnień gramatycznych, a znający język niemiecki na poziomie średnio zaawansowanym będą mogli wykorzystać je do powtórek i usystematyzowania wiedzy. Ze względu na przejrzystą strukturę tematyczną książka stanowi doskonałą pomoc dla osób, które zdecydują się samodzielnie opanować wybrane zagadnienia gramatyki niemieckiej.

Każdy z 15 dużych rozdziałów został podzielony na mniejsze, aby ułatwić czytelnikowi korzystanie z repetytorium i uporządkować obszerny materiał, który zawiera nasza publikacja. Teoretyczne wyjaśnienia są zawsze opatrzone odpowiednio dobranymi przykładami, które pokazują zastosowanie reguł gramatycznych w praktyce.

Wszystkich zainteresowanych nauką języka niemieckiego zachęcamy do zapoznania się z ofertą naszych kursów audio i programów multimedialnych. Początkującym polecamy Niemiecki – Kurs podstawowy, a także Niemiecki nie gryzie!, Niemiecki fiszki 1000 najważniejszych słów i zdań dla początkujących oraz program Profesor Klaus, a średnio zaawansowanym Niemiecki – Repetytorium leksykalno-tematyczne oraz Niemiecki dla średnio zaawansowanych (Książka + Audio CD). Pełna oferta naszych publikacji znajduje się na naszej stronie internetowej www.jezykiobce.pl.

Życzymy przyjemnej nauki!

1. Alfabet i wymowa – podstawowe informacje

1.1 Alfabet (das Alphabet)

W języku niemieckim alfabet składa się z następujących liter:

A [a:]

B [be:]

C [tse:]

D [de:]

E [e:]

F [εf]

G [ge:]

H [ha:]

I [i:]

J [jᴐt]

K [ka:]

L [εl]

M [εm]

N [εn]

O [o:]

P [pe:]

Q [ku:]

R [εr]

S [εs]

T [te:]

U [u:]

V [faʊ]

W [ve:]

X [iks]

Y [ypsilᴐn]

Z [tset]

Samogłoski z przegłosem (Umlaute)

Ä [ε:]

Ö [ø:]

Ü [y:]

1.2 Wymowa (die Aussprache)

Wymowa niektórych głosek w języku niemieckim różni się od ich wymowy w języku polskim. Zasadniczy wpływ na wymowę ma przy tym otoczenie, w jakim występuje dana głoska.

• Wymowa spółgłosek:

→ ch występujące po samogłoskach -a, -o, -u i po dyftongu -au wymawiane jest jak polskie -ch, np.:

machen (robić), der Koch (kucharz), das Buch (książka), der Knoblauch (czosnek)

wymowa -ch poprzedzonego samogłoskami -e, -i, -ä, -ö, -ü, dyftongami -eu, -ei lub spółgłoskami jest zbliżona do polskiego -ś, np.:

das Pech (pech), das Licht (światło), euch (wam, was), die Eiche (dąb), die Kirche (kościół)

-ch może być również czytane jak -k w wyrazach będących zapożyczeniami z języka greckiego, np.:

der Chor (chór), der Charakter (charakter),

jak również wtedy, gdy po -ch występuje spółgłoska -s, np.:

sechs (sześć), der Fuchs (lis)

→ ck czytamy jak -k, np.:

der Dackel (jamnik), packen (pakować), meckern (zrzędzić, narzekać), der Rucksack (plecak)

→ ph wymawia się jak -f, np.:

die Physik (fizyka), der Philosoph (filozof), das Phänomen (fenomen)

→ qu czytamy zawsze jak -kw, np.:

der Quark (twaróg), bequem (wygodny), die Quittung (kwit), quasseln (gadać, paplać)

→ s na początku wyrazu, między dwoma samogłoskami i po spółgłoskach -l, -m, -n, -r wymawia się jak -z, np.:

sehen (widzieć), die Säge (piła), lesen (czytać), der Rasen (trawnik), der Felsen (skała)

-s (na końcu wyrazu) wymawiamy jak -s, np.:

das Gras (trawa), das Glas (szklanka)

→ ss i -ß wymawia się jak polskie -s, np.:

der Fluss (rzeka), die Nuss (orzech), beißen (gryźć), schließen (zamykać)

→ sch czytamy jak polskie -sz, np.:

die Kirsche (wiśnia), waschen (prać, myć), schön (piękny)

→ sp i -st na początku wyrazu czyta się jak polskie -szp i -szt, np.:

der Sport (sport), sprechen (mówić), starten (startować), die Strafe (kara)

→ th wymawia się jak -t, np.:

das Thema (temat), das Theater (teatr), die Therapie (terapia)

→ v występujące na początku wyrazu wymawia się jak -f, np.:

der Vater (ojciec), der Vetter (kuzyn), das Volk (naród), voll (pełen)

Uwaga! W wyrazach pochodzenia obcego -v czyta się jak -w, także wtedy, gdy spółgłoska ta jest głoską początkową, np.:

die Violine (skrzypce), der Vampir (wampir)

→ z w języku niemieckim wymawiamy jak -c, np.:

zwischen (między), die Zeit (czas), ganz (cały), das Zentrum (centrum)

Podwójne spółgłoski, inaczej niż w języku polskim, wymawiamy jak pojedynczą spółgłoskę,

np.: sie hatten (oni mieli), knurren (warczeć, burczeć), knallen (trzaskać), die Mappe (teczka)

Uwaga! Jeśli pierwsza spółgłoska należy do przedrostka, a druga do czasownika lub rzeczownika, czyta się je oddzielnie, np.:

annehmen (przyjmować), die Abbildung (ilustracja), enttäuschen (rozczarować)

• Wymowa samogłosek z przegłosem (Umlaute):

→ ä czytamy podobnie jak polskie -e, np.:

der Bär (niedźwiedź), spät (późno), der Bäcker (piekarz)

→ ö wymawiamy trzymając język tak, jak przy artykulacji -e zaokrąglając jednocześnie mocno wargi, np.:

schön (piękny), dösen (drzemać), der Löwe (lew)

→ ü wymawiamy trzymając język tak, jakbyśmy chcieli powiedzieć -i jednocześnie mocno zaokrąglając wargi, np.:

das Rührei (jajecznica), die Küche (kuchnia), die Mücke (komar)

• Wymowa dyftongów (dwugłosek):

→ -ei oraz -ai wymowa jest zbliżona do polskiego -aj, np.:

das Ei (jajko), weiß (biały), frei (wolny), der Mai (maj)

→ -eu i -äu wymawia się podobnie jak polskie -oj, np.:

neu (nowy), scheu (nieśmiały), der Käufer (kupiec), die Häuser (domy)

→ -au wymawiamy jak -au, np.:

das Auto (samochód), kaufen (kupować), die Frau (kobieta)

• Wymowa samogłosek długich i krótkich

Samogłoski wymawia się długo lub krótko w zależności od tego, czy występują one w sylabie otwartej, czy zamkniętej.

W sylabie otwartej, tzn. zakończonej samogłoską, samogłoski wymawiamy długo, np.:

sa-gen (mówić), re-den (gadać), ba-den (kąpać się), der Ra-be (kruk).

Jeśli w wyrazie występuje podwójna samogłoska, to taką samogłoskę również wymawiamy jak długą, np.:

das Boot (łódka), der Staat (państwo), leer (pusty).

Samogłoskę należy czytać długo także wówczas, gdy tuż po niej występuje -h (jest to tzw. nieme -h i nie należy go wypowiadać po samogłoskach):

sehen (widzieć), die Bahn (kolej), der Lehrer (nauczyciel), nah (blisko).

W sylabach zamkniętych, tzn. zakończonych spółgłoską, samogłoskę wymawiamy krótko,

np.:

die Mutter (matka), kennen (znać), das Fenster (okno).

2. Rodzajnik (der Artikel)

W języku niemieckim wyróżniamy dwa typy rodzajników:

• rodzajnik określony (der bestimmte Artikel): der (rodzaj męski), die (rodzaj żeński), das (rodzaj nijaki), die (dla wszystkich rodzajów w liczbie mnogiej);

• rodzajnik nieokreślony (der unbestimmte Artikel): ein (rodzaj męski), eine (rodzaj żeński), ein (rodzaj nijaki); w liczbie mnogiej rodzajnik nieokreślony nie występuje.

Rodzajniki występują jedynie w połączeniu z rzeczownikami, określając ich rodzaj gramatyczny, liczbę i przypadek:

Dort steht ein Auto. (rodzaj nijaki, liczba pojedyncza, mianownik) – Tam stoi (jakiś) samochód.

Auf dem Tisch liegt eine alte Landkarte. (rodzaj żeński, liczba pojedyncza, mianownik)
– Na stole leży jakaś stara mapa.

Ich kenne den Mann nicht. (rodzaj męski, liczba pojedyncza, biernik) – Nie znam tego

mężczyzny.

Sie müssen darüber mit den Studenten sprechen. (rodzaj męski, liczba mnoga, celownik)

– Musi Pan porozmawiać o tym ze studentami.

2.1 Rodzajnik określony
(der bestimmte Artikel)

• Odmiana rodzajnika określonego

Singular (liczba pojedyncza)

Kasus
(przypadek)

Maskulinum

(rodzaj męski)

Femininum

(rodzaj żeński)

Neutrum

(rodzaj nijaki)

Nominativ (mianownik)

der

die

das

Genitiv (dopełniacz)

des

der

des

Dativ (celownik)

dem

der

dem

Akkusativ (biernik)

den

die

das

Kasus (przypadek)

Plural

(liczba mnoga)

Nominativ

die

Genitiv

der

Dativ

den

Akkusativ

die

Przykłady:

Der Kuchen schmeckt ausgezeichnet. – To ciasto smakuje znakomicie.

Die Mutter gibt dem Kind ein Schinkenbrot. – Matka daje dziecku kanapkę z szynką na śniadanie.

Die neue Freundin von David ist sehr belesen. – Nowa przyjaciółka Dawida jest bardzo oczytana.

Ich habe den Roman mit großem Interesse gelesen. – Przeczytałem tę powieść z wielkim zainteresowaniem.

W otoczeniu niektórych przyimków, w szczególności: an, auf, bei, durch, für, in, von, zu, rodzajniki określone der i das w bierniku lub celowniku mogą połączyć się z poprzedzającym je przyimkiem, na przykład:

Der Sessel steht am (an + dem) Fenster. – Fotel stoi przy oknie.

Er hat gestern beim (bei + dem) Kollegen übernachtet. – On nocował wczoraj u kolegi z pracy.

Der gelangweilte Schüler hat zum (zu + dem) Fenster hinausgesehen. – Znudzony uczeń wyjrzał przez okno.

Es ist schwierig, ohne Freunde durchs (durch + das) Leben zu gehen. – Trudno jest iść przez życie bez przyjaciół.

In diesem Reiseführer findet man viele fantastische Tipps fürs (für + das) Wochenende.

– W tym przewodniku znaleźć można wiele fantastycznych rad, jak spędzić weekend.

2.2 Rodzajnik nieokreślony
(der unbestimmte Artikel)

• Odmiana rodzajnika nieokreślonego

Singular

Kasus

Maskulinum

Femininum

Neutrum

Nominativ

ein

eine

ein

Genitiv

eines

einer

eines

Dativ

einem

einer

einem

Akkusativ

einen

eine

ein

UWAGA! Liczba mnoga rzeczownika nie ma rodzajnika nieokreślonego!

Przykłady:

Am Nachmittag müssen wir noch Flugtickets besorgen. – Musimy jeszcze po południu załatwić bilety lotnicze.

Peter kann nicht ausgehen, weil er sich auf eine Prüfung vorbereitet. – Piotr nie może dziś wyjść, ponieważ przygotowuje się do egzaminu.

Die Konferenzteilnehmer wurden in einem Hotel im Zentrum untergebracht. – Uczestnicy konferencji zostali zakwaterowani w hotelu w centrum.

Gibt es hier ein Lebensmittelgeschäft in der Nähe? – Czy jest tu gdzieś w pobliżu sklep spożywczy?

2.3 Użycie rodzajnika określonego i nieokreślonego

Rodzajnika określonego używamy:

• gdy mówimy o osobach, zwierzętach lub rzeczach, na których temat posiadamy już pewne informacje, znamy je:

Das Auto, das vor unserem Wohnblock steht, gehört den Nachbarn. – Samochód, który stoi przed naszym blokiem, należy do sąsiadów.

Die Uhr geht nach. – Zegarek się późni.

Die Flasche ist schon leer. – Ta butelka jest już pusta.

Das Bild hängt an der Wand. – Obraz wisi na ścianie.

• gdy mówimy o osobach, zwierzętach lub rzeczach wymienionych lub wspomnianych już wcześniej:

Ich habe gestern ein Portemonnaie gefunden. Das Portemonnaie ist aus Leder. – Znalazłem wczoraj portmonetkę. [Ta] portmonetka jest ze skóry.

Sabine hat eine Schwester. Die Schwester studiert Medizin. – Sabina ma siostrę. [Ta] siostra studiuje medycynę.

Der Briefträger hat einen Brief in der Hand. Der Brief ist bestimmt von unserem Sohn. – Listonosz ma w dłoni list. [Ten] list jest na pewno od naszego syna.

Auf dem Tisch liegt ein Foto. Ich habe das Foto im letzten Urlaub gemacht. – Na stole leży zdjęcie. Zrobiłem to zdjęcie podczas ostatniego urlopu.

• gdy wskazujemy konkretną osobę, zwierzę lub rzecz:

Das Haus ist schon verkauft. – Ten dom jest już sprzedany.

Das Gemälde finde ich äußerst interessant. – Uważam ten obraz za niezwykle interesujący.

Helft dem Jungen! – Pomóżcie temu chłopakowi!

Gib mir den Bleifstift! – Daj mi ten ołówek!

• gdy opisujemy osoby, zjawiska lub rzeczy będące unikatami:

Der Papst hat die heutige Messe zelebriert. – Papież celebrował dzisiejszą mszę.

Der Millionär plant einen Flug zum Mond. – Milioner planuje lot na księżyc.

Der Kölner Dom ist eines der höchsten Kirchenbauten der Welt. – Katedra w Kolonii jest jedną z najwyższych budowli kościelnych na świecie.

Die Erde dreht sich um die Sonne. – Ziemia krąży wokół Słońca.

• w wypowiedziach o charakterze ogólnym, w których dany rzeczownik jest reprezentantem całej klasy:

Die Tanne ist ein Nadelbaum. – Jodła jest drzewem iglastym.

Der Zander ist ein Süßwasserfisch. – Sandacz jest rybą słodkowodną.

Der Zug ist ein Verkehrsmittel. – Pociąg jest środkiem lokomocji.

Der Euro ist die Währung der Europäischen Union. – Euro jest walutą Unii Europejskiej.

• przed nazwami rzek, mórz, jezior, gór, wysp i półwyspów:

der Rhein (Ren)

die Donau (Dunaj)

die Ostsee (Bałtyk)

das Mittelmeer (Morze Śródziemne)

der Bodensee (Jezioro Bodeńskie)

die Tatra (Tatry)

die Alpen (Alpy)

die Krim (Krym)

• przed nazwami gazet, czasopism, a także tytułami dzieł literackich i nazwami dzieł sztuki:

Nach Informationen der „Berliner Zeitung” wird die neue Galerie nächste Woche eröffnet. – Według informacji „Berliner Zeitung” nowa galeria zostanie otwarta w przyszłym tygodniu.

Der Kommentar der „Rzeczpospolita” erstaunte die Öffentlichkeit. – Komentarz „Rzeczpospolitej” zadziwił opinię publiczną.

„Die Klavierspielerin” von Elfriede Jelinek ist 1983 veröffentlicht worden. – „Pianistka” Elfriede Jelinek została opublikowana w roku 1983.

Die „Mona Lisa” ist eines der berühmtesten Werke der Renaissancemalerei geworden. – „Mona Liza” stała się jednym z najsławniejszych dzieł malarstwa renesansowego.

• przed rzeczownikami poprzedzonymi przymiotnikiem w stopniu najwyższym:

Diese Bibliothek hat die größte Büchersammlung in der Stadt. – Ta biblioteka ma największy zbiór książek w mieście.

Martin hat immer die besten Noten in Mathe. – Martin ma zawsze najlepsze oceny
z matematyki.

Das ist das interessanteste Buch, das ich je gelesen habe. – To najbardziej interesująca książka, jaką kiedykolwiek czytałem.

Wir befinden uns jetzt im schönsten Saal des Museums. – Znajdujemy się teraz

w najpiękniejszej sali muzeum.

• przed rzeczownikami poprzedzonymi liczebnikiem porządkowym:

Petra hat im fünften Studienjahr nur wenige Vorlesungen. – Na piątym roku studiów Petra ma niewiele wykładów.

In der dritten Zeile deines Aufsatzes gibt es einen Fehler. – W trzeciej linijce twojego wypracowania jest błąd.

Wir sitzen in der dritten Reihe. – Siedzimy w trzecim rzędzie.

Unsere Mannschaft hat wieder den ersten Platz erobert. – Nasza drużyna ponownie zdobyła pierwsze miejsce.

• w wielu idiomach:

die Beine in die Hand nehmen – brać nogi za pas

die Nase voll haben – mieć czegoś dosyć (po dziurki w nosie)

der Teufel steckt im Detail – diabeł tkwi w szczegółach

etwas unter die Lupe nehmen – wziąć coś pod lupę, dokładnie się czemuś przyjrzeć

UWAGA! Nie należy w sposób dowolny zmieniać rodzajnika określonego na nieokreślony (i odwrotnie) ani też go opuszczać, jeśli dany rodzajnik wchodzi w skład wyrażenia idiomatycznego.

Rodzajnika nieokreślonego używamy:

• opisując osoby, zwierzęta lub rzeczy, na których temat nie posiadamy bliższych informacji lub też wspominamy o nich po raz pierwszy:

Wir haben vor, am Samstag einen Ausflug zu organisieren. – Mamy zamiar zorganizować
w sobotę wycieczkę.

Unter dem Tisch liegt ein Rucksack. – Pod stołem leży plecak.

Der Student möchte eine Wohnung mieten. – Student chciałby wynająć mieszkanie.

Die Mutter liest ihrem Kind ein Märchen vor. – Matka czyta swojemu dziecku bajkę.

• przed rzeczownikami, pełniącymi w zdaniu funkcję orzecznika, zwłaszcza jeśli rzeczowniki
te poprzedzają przymiotniki:

Sonja ist ein sympathisches Mädchen. – Sonja jest sympatyczną dziewczyną.

Herr Künzle ist ein erfahrener Arbeiter. – Pan Künzle jest doświadczonym pracownikiem.

Das war eine elegante Frau. – To była elegancka kobieta.

Er ist ein begabter Musiker. – On jest zdolnym muzykiem.

• po konstrukcji „es gibt” (jest, są):

In diesem Raum gibt es schon einen Stuhl. – W tym pomieszczeniu jest już krzesło.

Gibt es eine Sauna in diesem Hotel? – Czy w tym hotelu jest sauna?

Gibt es hier eine interessante Sehenswürdigkeit? – Czy jest tu jakiś interesujący zabytek?

2.4 Opuszczanie rodzajnika (der Nullartikel)

Nie używamy żadnego rodzajnika:

• przed większością nazw państw i miast:

Wir verbringen die kommenden Ferien in Frankreich. – Spędzimy nadchodzący urlop

we Francji.

Ihre Familie kommt aus Deutschland. – Jej rodzina pochodzi z Niemiec.

Der Mann hat das Jurastudium in London absolviert. – Ten mężczyzna ukończył

studia prawnicze w Londynie.

Nächstes Wochenende fliegen wir nach Paris. – W przyszły weekend lecimy do Paryża.

Diese Agentur vermittelt Arbeitsstellen in ganz Deutschland. – Ta agencja pośredniczy

w znajdowaniu miejsc pracy na całym terenie Niemiec.

UWAGA! Jeśli nazwę kraju lub miasta poprzedza przydawka, użyjemy rodzajnika określonego:

Dieses Gemälde stellt das heutige Rom dar. – Ten obraz przedstawa dzisiejszy Rzym.

Bei dieser Kälte träume ich vom warmen Italien. – Kiedy jest tak zimno, marzę o słonecznych Włoszech.

Nazwy państw w rodzaju żeńskim i męskim muszą być poprzedzone rodzajnikiem określonym.Należą do nich m.in. die Schweiz (Szwajcaria), die Türkei (Turcja), die Ukraine (Ukraina), die Slowakei (Słowacja), der Libanon (Liban), der Sudan (Sudan), der Iran (Iran), der Irak (Irak). Również przed nazwami krajów występujących w liczbie mnogiej, jak np. die USA, die Vereinigten Staaten (Stany Zjednoczone), die Niederlande (Holandia) używa się rodzajnika określonego.

Przykłady:

Die Schweiz hat vier offizielle Amtssprachen. – Szwajcaria ma cztery języki urzędowe.

In den Niederlanden leben viele Ausländer. – W Holandii żyje wielu obcokrajowców.

• przed rzeczownikami, które są poprzedzone liczebnikiem głównym:

Wir brauchen noch zwei Personen für dieses Projekt. – Potrzebujemy jeszcze dwóch osób do tego projektu.

Unsere Wohnung hat zwei Badezimmer. – Nasze mieszkanie ma dwie łazienki.

Im Kühlschrank sind nur drei Eier. – W lodówce są tylko trzy jajka.

Das Vokabel habe ich in vier Lexika nachgeschlagen. – Sprawdzałem to słówko w czterech słownikach.

• przed rzeczownikami, pełniącymi w zdaniu funkcję orzecznika, które są określeniem zawodu, pełnionej funkcji, narodowości lub przynależności do jakiegoś światopoglądu:

Meine Tochter ist Zahnärztin von Beruf. – Moja córka jest z zawodu dentystką.

Der Junge ist Italiener. – Ten chłopak jest Włochem.

Ein bekannter Regisseur wird Vorsitzender des diesjährigen Filmfestivals. – Znany reżyser zostanie przewodniczącym tegorocznego festiwalu filmowego.

Der Jugendliche möchte Vegetarier werden. – Ten młody człowiek chciałby zostać wegetarianinem.

• w konstrukcjach, w których rzeczownik poprzedzony jest innym rzeczownikiem, będącym określeniem ilości, miary lub ciężaru:

eine Flasche Mineralwasser – butelka wody mineralnej

ein Glas Milch – szklanka mleka

ein Kilo Tomaten – kilogram pomidorów

zwei Meter Draht – dwa metry drutu

• przed rzeczownikami abstrakcyjnymi, szczególnie jeśli określają one cechę charakteru:

Sie hatte Mut, über die schwierige Situation zu sprechen. – Miała odwagę porozmawiać
o tej trudnej sytuacji.

Die Eltern haben volles Vertrauen zu ihrem Kind. – Rodzice mają pełne zaufanie do swojego dziecka.

• przy bliżej nieokreślonych rzeczownikach materiałowych lub niepoliczalnych:

Herr Schmitt hat seiner Frau eine Armbanduhr aus Gold gekauft. – Pan Schmitt kupił swojej żonie zegarek ze złota na rękę.

Seit kurzem kann man hier Skulpturen aus Eis und Schnee bewundern. – Od niedawna można tu podziwiać rzeźby z lodu i śniegu.

Trinkt deine Schwester jeden Tag Milch? – Czy twoja siostra pije mleko każdego dnia?

Meine Kinder essen gern Gemüse. – Moje dzieci chętnie jedzą warzywa.

UWAGA! Jeśli rzeczownik materiałowy jest bliżej określony (konkretny), stosujemy rodzajnik określony:

Das Roggenbrot schmeckt mir nicht. – Ten chleb żytni mi nie smakuje.

Das Fleisch lässt sich nicht essen. – Tego mięsa nie da się jeść.

3. Rzeczownik (das Substantiv)

Rzeczowniki to wyrazy oznaczające istoty żywe (osoby i zwierzęta), a także przedmioty lub pojęcia abstrakcyjne. Pod względem znaczeniowym można podzielić rzeczowniki na dwie grupy:

• imiona własne (Eigennamen) będące nazwami pojedynczych osób (imiona, nazwiska, przezwiska), nazwami krain geograficznych, gór, rzek, jezior itp., a także tytułami książek, gazet, filmów lub dzieł sztuki, np. die Ostsee (Morze Bałtyckie), der Rhein (Ren).

• rzeczowniki pospolite (Gattungsnamen) będące oznaczeniami całej klasy przedmiotów, istot lub zjawisk, np. die Katze (kot), der Zug (pociąg), die Pflanze (roślina), der Finger
(palec).

Rzeczowniki pospolite dzieli się z kolei na:

• rzeczowniki abstrakcyjne (Abstrakta) nazywające zjawiska, cechy, procesy nie postrzegane zmysłami, np. das Vertrauen (zaufanie), der Verkauf (sprzedaż),

die Freundschaft (przyjaźń)

• rzeczowniki konkretne (Konkreta) oznaczające istoty żywe i przedmioty dostępne
zmysłom, np.:

• rzeczowniki materiałowe – das Wasser (woda), der Schnee (śnieg),

• rzeczowniki jednostkowe (Individuativa) – der Baum (drzewo), der Tisch (stół),

• rzeczowniki zbiorowe (Kollektiva) – das Obst (owoce), die Familie (rodzina)

Rzeczowniki w języku niemieckim, podobnie jak w języku polskim odmieniają się przez rodzaje, liczby i przypadki. Charakterystyczne dla tej części mowy w języku niemieckim jest użycie rodzajnika przed rzeczownikiem, jak również to, że rzeczowniki piszemy zawsze wielką literą.

3.1 Rodzaj rzeczownika
(das Genus des Substantivs)

Rzeczowniki w języku niemieckim mogą występować w trzech rodzajach:

• rodzaj męski (Maskulinum), np. der Fernseher (telewizor), der Stuhl (krzesło)

• rodzaj żeński (Femininum), np. die Wand (ściana), die Schule (szkoła)

• rodzaj nijaki (Neutrum), np. das Bett (łóżko), das Dach (dach)

Rodzaj rzeczownika odpowiada w wielu przypadkach jego rodzajowi naturalnemu, tj. płci człowieka lub zwierzęcia, które dany rzeczownik określa:

Maskulinum (rodzaj męski)

Femininum (rozdzaj żeński)

der Mann (mężczyzna)

die Frau (kobieta)

der Sohn (syn)

die Tochter (córka)

der Lehrer (nauczyciel)

die Lehrerin (nauczycielka)

der Hengst (ogier)

die Stute (klacz)

Nie jest to jednak regułą, np. das Weib (kobieta, baba), das Mädchen (dziewczyna).

UWAGA! Rodzaj rzeczownika w języku niemieckim nie musi pokrywać się z jego rodzajem w języku polskim. W związku z tym należy zawsze, przyswajając sobie nowe słownictwo, zapamiętywać rzeczownik wraz z przypisanym mu rodzajnikiem.

der Radiergummi (gumka do ścierania)

der Haartrockner (suszarka do włosów)

die Blume (kwiatek)

die Seife (mydło)

das Buch (książka)

das Heft (zeszyt)

W języku niemieckim istnieją pewne grupy rzeczowników, obejmujące rzeczowniki jednego rodzaju. Również niektóre sufiksy (przyrostki) wskazują na konkretny rodzaj gramatyczny rzeczownika. W obrębie wymienionych poniżej grup rzeczowników zdarzają się jednak wyjątki.

Rodzaju męskiego (Maskulinum) są:

• rzeczowniki będące określeniem osób i zwierząt rodzaju męskiego, np.: der Spanier (Hiszpan), der Verkäufer (sprzedawca), der Trainer (trener), der Onkel (wujek), der Hahn (kogut),
der Kater (kocur), der Bock (kozioł)

• nazwy pór roku, miesięcy, dni tygodnia i większości pór dnia, np.: der Frühling (wiosna),
der Dezember (grudzień), der Montag (poniedziałek), der Morgen (ranek), der Vormittag (przedpołudnie)

UWAGA! Wyjątkiem są die Nacht (noc), die Mitternacht (północ). Innego rodzaju są też
das Jahr (rok), das Wochenende (weekend), die Woche (tydzień).

• marki samochodów: der Škoda, der Volvo, der Mercedes

• nazwy stron świata, wiatrów i opadów atmosferycznych, np.: der Osten (wschód), der Süden (południe), der Föhn (wiatr halny), der Monsun (monsun), der Schnee (śnieg), der Hagel (grad)

• nazwy minerałów i skał, np.: der Granat (granat), der Opal (opal), der Sand (piasek), der Kies (żwir), der Kalk (wapień)

• nazwy alkoholi, np.: der Wein (wino), der Sekt (wino musujące), der Champagner (szampan), der Whiskey (whiskey)

UWAGA! das Bier (piwo)

• rzeczowniki zakończone sufiksami: -ant, -(i)ent, -eur, -ig, -ismus, -ist, -ling, -or oraz większość rzeczowników z sufiksem -er: der Musikant (muzykant), der Patient (pacjent), der Kontrolleur (kontroler), der Honig (miód), der Humanismus (humanizm), der Komponist (kompozytor), der Feigling (tchórz), der Moderator (moderator), der Fußgänger (pieszy)

Rodzaju żeńskiego (Femininum) są:

• rzeczowniki oznaczające osoby płci żeńskiej oraz osobniki żeńskie u zwierząt, np.: die Polin (Polka), die Dichterin (poetka), die Erzieherin (wychowawczyni), die Enkelin (wnuczka),
die Kuh (krowa), die Ziege (koza), die Füchsin (lisica)

• nazwy wielu drzew i kwiatów, np.: die Erle (olcha), die Eiche (dąb), die Tanne (jodła),
die Tulpe (tulipan), die Narzisse (narcyz)

UWAGA! Do wyjątków należą m.in.: der Ahorn (klon), das Veilchen (fiołek),
das Vergissmeinnicht (niezapominajka)

• wiele nazw owoców, np.: die Banane (banan), die Pflaume (śliwka), die Orange (pomarańcza), die Himbeere (malina), die Kiwi (kiwi)

UWAGA! der Pfirsich (brzoskwinia), der Apfel (jabłko)

• nazwy wielu rzek, np.: die Oder (Odra), die Themse (Tamiza), die Donau (Dunaj), die Loire (Loara)

UWAGA! der Rhein (Ren), der Main (Men), der Inn (Inn), der Neckar (Neckar)

• rzeczowniki zakończone sufiksami: -age, -anz, -e, -ei, -(i)enz, -heit, -in, -(at)ion, -(i)tät, -keit, -schaft, -ung, -ur, np.: die Reportage (reportaż), die Eleganz (elegancja), die Falle (pułapka), die Bücherei (biblioteka), die Konsequenz (konsekwencja), die Gesundheit (zdrowie), die Studentin (studentka), die Nation (naród), die Qualität (jakość), die Möglichkeit (możliwość), die Gemeinschaft (wspólnota), die Rettung (ratunek), die Kultur (kultura)

Rodzaju nijakiego (Neutrum) są:

• rzeczowniki będące określeniem osobników młodych, niedorosłych, np.: das Fohlen (źrebię), das Küken (pisklę), das Kalb (cielę), das Ferkel (prosię)

UWAGA! der Welpe (szczenię)

• nazwy pierwiastków chemicznych i metali, np.: das Helium (Hel), das Kalium (potas),
das Messing (mosiądz), das Kupfer (miedź), das Silber (srebro)

• rzeczowniki oznaczające kolory, np.: das Grün (zieleń), das Rot (czerwień), das Schwarz (czerń)

• rzeczowniki utworzone od innych części mowy, np. das Lernen (uczenie się), das Deutsche (język niemiecki), das Nicht (nie), das Beste (to, co najlepsze)

• rzeczowniki zakończone sufiksami zdrabniającymi -chen i -lein, np.: das Häuschen (domek), das Bällchen (piłeczka), das Fräulein (panienka), das Tischlein (stoliczek)

• rzeczowniki z prefiksem (przedrostkiem) Ge-, np.: das Gemälde (obraz), das Gebäck
(wypiek), das Gepäck (bagaż), das Getreide (zboże)

UWAGA! Do wyjątków należą m.in.: der Geschmack (smak), der Geruch (zapach),
die Geschichte (historia)

• rzeczowniki zakończone sufiksami: -tum, -zeug, -ment, -um, np.: das Eigentum (własność), das Spielzeug (zabawka), das Experiment (eksperyment), das Studium (studia)

UWAGA! W języku niemieckim istnieją rzeczowniki, które występują w tej samej formie i tym samym znaczeniu z podwójnym rodzajem gramatycznym, np.: der / das Dschungel (dżungla), der / das Joghurt (jogurt), das / der Gulasch (gulasz)

3.2 Tworzenie liczby mnogiej
(die Pluralbildung)

W języku niemieckim rzeczowniki występują, tak jak w języku polskim, w liczbie pojedynczej
(der Singular) oraz liczbie mnogiej (der Plural). W liczbie mnogiej wszystkie rzeczowniki bez względu na ich rodzaj poprzedza rodzajnik określony die. Rodzajnik nieokreślony nie ma w liczbie mnogiej swojego wykładnika słownego:

Ich leihe die Bücher zum zweiten Mal aus. – Pożyczam (te) książki po raz drugi.

Der Student leiht jede Woche Bücher und Zeitschriften aus. – (Ten) student co tydzień wypożycza książki i czasopisma.

W liczbie mnogiej rzeczowniki mogą przybierać następujące końcówki:

• -n lub -en: dotyczy to większości rzeczowników rodzaju żeńskiego; rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego, szczególnie tych zakończonych w liczbie pojedynczej na -e, ale również jednosylabowych rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego oraz wielu rzeczowników obcego pochodzenia, np.:

Singular

Plural

die Gasse (uliczka)

die Gassen (uliczki)

die Buchhandlung (księgarnia)

die Buchhandlungen (księgarnie)

die Tastatur (klawiatura)

die Tastaturen (klawiatury)

das Auge (oko)

die Augen (oczy)

der Affe (małpa)

die Affen (małpy)

der Angeklagte (oskarżony)

die Angeklagten (oskarżeni)

der Junge (chłopak)

die Jungen (chłopcy)

das Ohr (ucho)

die Ohren (uszy)

das Bett (łóżko)

die Betten (łóżka)

der Mensch (człowiek)

die Menschen (ludzie)

der Dozent (docent)

die Dozenten (docenci)

der Professor (profesor)

die Professoren (profesorowie)

der Patient (pacjent)

die Patienten (pacjenci)

• -e: większość jednosylabowych rzeczowników rodzaju żeńskiego i męskiego tworzy liczbę mnogą za pomocą końcówki -e i przegłosu (przy samogłoskach a, o, u, au), np.:

Singular

Plural

die Bank (ławka)

die Bänke (ławki)

die Wand (ściana)

die Wände (ściany)

die Frucht (owoc)

die Früchte (owoce)

der Zug (pociąg)

die Züge (pociągi)

der Markt (rynek, targ)

die Märkte (rynki, targi)

der Saft (sok)

die Säfte (soki)

• -s: tę końcówkę otrzymują w liczbie mnogiej rzeczowniki obcego pochodzenia, szczególnie zapożyczenia z języka angielskiego oraz rzeczowniki skrócone, np.:

Singular

Plural

das Baby (niemowlę)

die Babys (niemowlęta)

das Menü (karta dań, menu)

die Menüs (karty dań)

das Kino (kino)

die Kinos (kina)

der Rolli (golf)

die Rollis (golfy)

der Kuli (długopis)

die Kulis (długopisy)

die Demo (demonstracja)

die Demos (demonstracje)

• -er lub -er: w ten sposób tworzą liczbę mnogą rzeczowniki rodzaju męskiego i nijakiego, np.:

Singular

Plural

der Mann (mężczyzna)

die Männer (mężczyźni)

der Wald (las)

die Wälder (lasy)

der Mund (usta, buzia)

die Münder (usta, buzie)

das Glas (kieliszek, szklanka)

die Gläser (kieliszki, szklanki)

das Gesicht (twarz)

die Gesichter (twarze)

das Fahrrad (rower)

die Fahrräder (rowery)

• -e: jedno- lub wielosylabowe rzeczowniki rodzaju nijakiego otrzymują końcówkę -e bez przegłosu, np.:

Singular

Plural

das Haar (włos)

die Haare (włosy)

das Heft (zeszyt)

die Hefte (zeszyty)

das Spiel (gra)

die Spiele (gry)

das Geräusch (odgłos)

die Geräusche (odgłosy)

das Programm (program)

die Programme (programy)

UWAGA! Rzeczowniki rodzaju nijakiego z końcówką -nis w liczbie pojedynczej otrzymują w liczbie mnogiej końcówkę -se, np: das Hindernis (przeszkoda) – die Hindernisse (przeszkoda), das Ereignis (wydarzenie) – die Ereignisse (wydarzenia).

• bez końcówki i bez przegłosu tworzą liczbę mnogą rzeczowniki rodzaju nijakiego z końcówką -er, -el, -en -chen, -lein w liczbie pojedynczej, np.:

Singular

Plural

das Fenster (okno)

die Fenster (okna)

das Mitbringsel (upominek)

die Mitbringsel (upominki)

das Wahrzeichen (symbol)

die Wahrzeichen (symbole)

das Mädchen (dziewczyna)

die Mädchen (dziewczyny)

das Bettlein (łóżeczko)

die Bettlein (łóżeczka)

• niektóre rzeczowniki rodzaju nijakiego, zwłaszcza rzeczowniki pochodzenia obcego, mają w liczbie mnogiej końcówkę -ien, np.:

Singular

Plural

das Stadion (stadion)

die Stadien (stadiony)

das Aquarium (akwarium)

die Aquarien (akwaria)

• do rzeczowników rodzaju żeńskiego, które w liczbie pojedynczej zakończone są na -in, dodaje się w liczbie mnogiej końcówkę -nen, np.:

Singular

Plural

die Studentin (studentka)

die Studentinnen (studentki)

die Chefin (szefowa)

die Chefinnen (szefowe)

die Engländerin (Angielka)

die Engländerinnen (Angielki)

die Löwin (lwica)

die Löwinnen (lwice)

• bez żadnej końcówki tworzą liczbę mnogą rzeczowniki rodzaju męskiego zakończone w liczbie pojedynczej na -el, -en, -er, przy czym niektóre rzeczowniki z wymienionymi końcówkami mogą
w liczbie mnogiej otrzymać przegłos, np.:

Singular

Plural

der Mantel (płaszcz)

die Mäntel (płaszcze)

der Löffel (łyżka)

die Löffel (łyżki)

der Rasen (trawnik)

die Rasen (trawniki)

der Laden (sklep)

die Läden (sklepy)

der Einwohner (mieszkaniec)

die Einwohner (mieszkańcy)

der Hammer (młotek)

die Hämmer (młotki)

• rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówką -ismus/-ysmus tworzą liczbę mnogą za pomocą końcówki -ismen/-ysmen, np.:

Singular

Plural

der Organismus (organizm)

die Organismen (organizmy)

der Extremismus (ekstremizm)

die Extremismen (ekstremizmy)

der Kataklysmus (kataklizm)

die Kataklysmen (kataklizmy)

Rzeczowniki występujące w tylko w liczbie mnogiej (Pluraliatantum)

Niektóre rzeczowniki, tzw. Pluraliatantum, używane są w języku niemieckim wyłącznie w liczbie mnogiej. Do tej grupy należą między innymi:

• nazwy geograficzne (geographische Bezeichnungen), np.: Alpen (Alpy), USA,

Niederlande (Holandia)

• rzeczowniki opisujące grupy osób (Personengruppen), np.: Eltern (rodzice), Geschwister

(rodzeństwo), Leute (ludzie)

• nazwy odcinków czasowych (Zeitbegriffe), np.: Flitterwochen (miesiąc miodowy), Ferien

(ferie, wakacje)

• nazwy chorób (Krankheiten), np.: Röteln (różyczka), Pocken (ospa), Masern (odra)

• rzeczowniki zbiorowe o tematyce handlowej i gospodarczej (Sammelnamen im Handel

und in der Wirtschaft), np.: Lebensmittel (artykuły spożywcze), Textilien (tekstylia)

Möbel (meble)

• oraz inne rzeczowniki, np.: Kosten (koszty, wydatki), Spaghetti (spaghetti), Realien (realia)

UWAGA! Niektóre rzeczowniki należące w języku polskim do grupy Pluraliatantum mogą mieć
w języku niemieckim liczbę mnogą i pojedynczą, jak np.:

Singular

Plural

die Brille (okulary, jedna para)

die Brillen (kilka par okularów)

die Schere (nożyczki)

die Scheren (kilka nożyczek)

die Hose (para spodni)

die Hosen (kilka par spodni)

die Tür (jedne drzwi)

die Türen (kilka drzwi)

die Geige (jedne skrzypce)

die Geigen (kilka skrzypiec)

Rzeczowniki występujące w tylko w liczbie pojedynczej (Singulariatantum)

Niektóre rzeczowniki, tzw. Singulariatantum występują tylko w liczbie pojedynczej.

Należą do nich przede wszystkim:

• rzeczowniki materiałowe (Stoffnamen): der Schnee (śnieg), die Milch (mleko), das Fleisch (mięso), das Glas (szkło), das Plastik (plastik)

• rzeczowniki zbiorowe (Sammelnamen / Kollektiva): das Obst (owoce), das Gepäck (bagaż) die Bevölkerung (ludność), der Schmuck (biżuteria, ozdoba)

• rzeczowniki abstrakcyjne (Abstrakta):der Glaube (wiara), die Ruhe (cisza, spokój),

der Fleiß (pilność, pracowitość)

3.3 Deklinacja rzeczownika
(die Deklination des Substantivs)

W języku niemieckim rzeczowniki są odmieniane przez cztery przypadki:

mianownik (der Nominativ) – odpowiadający na pytanie kto? co? (wer? was?)

dopełniacz (der Genitiv) – odpowiadający na pytanie kogo? czego? czyj? (wessen?)

celownik (der Dativ) – odpowiadający na pytanie komu? czemu? (wem?)

biernik (der Akkusativ) – odpowiadający na pytanie kogo? co? (wen? was?)

Razem z rzeczownikiem odmienia się również stojący przed nim rodzajnik.

3.3.1 Deklinacja mocna rzeczownika
(die starke Deklination des Substantivs)

W deklinacji mocnej rzeczownik rodzaju męskiego i nijakiego otrzymują w dopełniaczu (Genitiv) liczby pojedynczej końcówkę:

-s – jeśli są to rzeczowniki wielosylabowe, np.: des Messers (noża), des Löffels (łyżki), des Mitarbeiters (współpracownika)

-es – jeśli rzeczowniki składają się z jednej sylaby, np.: des Meeres (morza), des Blattes (liścia),
des Rockes (spódnicy), des Jahres (roku) lub zakończone są na: -s, -ss, -ß, -x, -tz, -z, np.: des Fusses (stopy), des Schlosses (zamku/zamka), des Schmalzes (smalcu).

W celowniku (Dativ) liczby mnogiej rzeczowniki wszystkich rodzajów otrzymują końcówkę -n, o ile nie miały tej końcówki w mianowniku (N) liczby mnogiej.

UWAGA! Rzeczowniki zakończone w mianowniku liczby mnogiej spółgłoską -s również nie otrzymają w celowniku liczby mnogiej końcówki -n, np.: das Kino – celownik liczby mnogiej: den Kinos, der Park – celownik (D) liczby mnogiej: den Parks

Wzór odmiany rzeczowników po rodzajniku określonym

Rodzaj męski (Maskulinum)

Kasus

Singular

Plural

N

der Löffel (łyżka)

die Löffel (łyżki)

G

des Löffels (łyżki)

der Löffel (łyżek)

D

dem Löffel (łyżce)

den Löffeln (łyżkom)

A

den Löffel (łyżkę)

die Löffel (łyżki)

Rodzaj żeński (Femininum)

Kasus

Singular

Plural

N

die Gabel (widelec)

die Gabeln (widelce)

G

der Gabel (widelca)

der Gabeln (widelców)

D

der Gabel (widelcowi)

den Gabeln (widelcom)

A

die Gabel (widelec)

die Gabeln (widelce)

Rodzaj nijaki (Neutrum)

Kasus

Singular

Plural

N

das Messer (nóż)

die Messer (noże)

G

des Messers (noża)

der Messer (noży)

D

dem Messer (nożowi)

den Messern (nożom)

A

das Messer (nóż)

die Messer (noże)