© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo M 2021

© Copyright for the translation by Wiesław Szymona OP

Przekład: o. Wiesław Szymona OP

Korekta: Dariusz Godoś

Projekt okładki: TotusArt.pl

ISBN 978-83-8043-798-2

Wydawnictwo M

Al. Słowackiego 1/6, 31-159 Kraków

tel. 12-431-25-50; fax 12-431-25-75

e-mail: biuro@wydawnictwom.pl

www.wydawnictwom.pl

Dział handlowy:
tel. 12-431-25-78; fax 12-431-25-75

e-mail: handel@wydawnictwom.pl

Księgarnia wysyłkowa:
tel. 12-259-00-03; 721-521-521

e-mail: bok@klubpdp.pl

www.klubpdp.pl

Konwersja
Epubeum

Spis treści

Krótka biografia św. Ludwika z Grenady

Skład Apostolski

Słowo wstępne

ROZDZIAŁ I. Pierwszy artykuł Składu Apostolskiego

§ 1 . Wierzę w Boga

§ 2. Ojciec wszechmogący

§ 3. Stworzyciel nieba i ziemi

§ 4. Owoce pierwszego artykułu

§ 5. O grzeszących przeciw pierwszemu artykułowi

ROZDZIAŁ II. Drugi artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Tajemnica Trójcy Świętej

§ 2 . Tajemnica wcielenia i jego przyczyna

§ 3. Owoce drugiego artykułu

§ 4. O grzeszących przeciw drugiemu artykułowi

ROZDZIAŁ III. Trzeci artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Sposób wcielenia się Syna

§ 2. Owoce trzeciego artykułu

§ 3. O grzeszących przeciw trzeciemu artykułowi

ROZDZIAŁ IV. Czwarty artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Męka i śmierć Jezusa Chrystusa

§ 2. Pogrzeb Jezusa Chrystusa

§ 3. Owoce czwartego artykułu

§ 4. O grzeszących przeciw czwartemu artykułowi

ROZDZIAŁ V. Piąty artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Zstąpienie Jezusa Chrystusa do piekieł

§ 2. Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa

ROZDZIAŁ VI. Szósty artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Wniebowstąpienie Jezusa Chrystusa

§ 2. Owoce szóstego artykułu

ROZDZIAŁ VII. Siódmy artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Drugie przyjście Jezusa Chrystusa

§ 2. Szczegółowe elementy Sądu Ostatecznego

§ 3. O grzeszących przeciw siódmemu artykułowi

ROZDZIAŁ VIII. Ósmy artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Trzecia Osoba Trójcy Świętej

§ 2. O postępujących zgodnie z tym artykułem wiary i o tych, którzy go przekraczają

§ 3. Siedem darów Ducha Świętego

ROZDZIAŁ IX. Dziewiąty artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Święty Kościół powszechny

§ 2. Świętych obcowanie

ROZDZIAŁ X. Dziesiąty artykuł Składu Apostolskiego

ROZDZIAŁ XI. Jedenasty artykuł Składu Apostolskiego

ROZDZIAŁ XII. Dwunasty artykuł Składu Apostolskiego

§ 1. Życie wieczne: radości raju

§ 2. Śmierć wieczna: kary piekła

Dekalog

Słowo wstępne

ROZDZIAŁ I. Pierwsze przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ II. Drugie przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ III. Trzecie przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ IV. Czwarte przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ V. Piąte przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ VI. Szóste przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ VII. Siódme przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ VIII. Ósme przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ IX. Dziewiąte i dziesiąte przykazanie Prawa Bożego

ROZDZIAŁ X. O niesłychanym dobrodziejstwie, które Bóg nam dał, ukazując swoją świętą wolę w przykazaniach

ROZDZIAŁ XI. Przykazania Kościoła świętego, naszej Matki

Przypisy

Krótka biografia św. Ludwika z Grenady

Święty Ludwik z Grenady – nazywany tak, ponieważ w tym właśnie mieście urodził się w roku 1505 – należy do plejady wybitnych osób stanowiących chlubę katolickiej Hiszpanii tamtego stulecia. W młodym wieku wstąpił do zakonu św. Dominika i szybko zwrócił na siebie uwagę swymi talentami i cnotami, zwłaszcza skromnością, łagodnością i gorliwością apostolską. Z początku z dużym powodzeniem głosił Ewangelię w wielu miastach Andaluzji, a później pełnił najważniejsze funkcje w swym zakonie, zarówno w Hiszpanii, jak i w Portugalii, do której zaprosił go pewien kardynał, infant tego królestwa. Odmawiał przyjmowania proponowanych mu zaszczytów kościelnych i jako pokorny i uczony zakonnik w roku 1561 zamieszkał w klasztorze dominikanów w Lizbonie, gdzie żył w odosobnieniu, poświęcając się pracy i modlitwie do samej śmierci w roku 1588.

Jego liczne dzieła są arcydziełami nie tylko z racji czystej, wzniosłej doktryny i znajomości ojców Kościoła, ale także ze względu na docierający do serca ludzkiego i pełen namaszczenia język. Najlepszą rekomendację dla dusz chrześcijańskich zapewnili im: Grzegorz XIII, który gorącą pochwałę wyrażał bezpośrednio samemu autorowi; św. Karol Boromeusz, arcybiskup Mediolanu, który przypisał im całe dobro wyświadczane przez siebie ludowi w kazaniach; św. Franciszek Salezy, który nazywał je swoim drugim brewiarzem, i św. Teresa mówiąca w jednym ze swoich listów o swym pragnieniu porozmawiania z człowiekiem, którego pisma napełniały jej serce słodką pociechą.

Św. Ludwik z Grenady

Skład Apostolski[1]

Słowo wstępne

Pierwszą część nauki chrześcijańskiej stanowi Credo, czyli Skład Apostolski. Zanim przejdziemy do jego objaśniania, przypomnijmy, że w człowieku są dwie zasadnicze części, czyli władze: rozum i wola. Bóg domaga się oddawania obydwu w Jego służbę, ponieważ przemiana tych władz pociąga za sobą przemianę całego człowieka.

W odniesieniu do pierwszej z nich Bóg chce, żeby rozum człowieka został naprawdę rozjaśniony i pouczony i miał tak jasne i czyste poznanie swego Stwórcy, że wykluczałoby błędy zarówno co do Jego natury, jak i w kwestiach Jego władzy, woli, sprawiedliwości, miłosierdzia, wiedzy oraz dawnych i teraźniejszych dobrodziejstw – tak żeby z pomocą Jego światła człowiek mógł należycie cenić i adorować swego Boga, otwierać uszy na Jego głos, oddawać się Mu, pokładać w Nim nadzieję, zdawać się na Jego wolę, a wreszcie dziękować Mu za wszystkie otrzymane od Niego dobra. Gdyby bowiem człowiek stworzył sobie fałszywy obraz Stwórcy, wtedy nie Jego by adorował i nie Jemu ufał, lecz jakiemuś fałszywemu bożkowi, owocowi jego własnej zniekształconej przez błędy wyobraźni, i w konsekwencji – mając stanowiące podstawę wiary błędne poznanie prawdziwego Boga – potępiłby się. Gdyby wszedł przez złą bramę, wtedy musiałby posuwać się coraz dalej błędną drogą prowadzącą na koniec do śmierci. Jeśli mnie teraz zapytacie, na czym polega ta tak konieczna dla człowieka droga, odpowiem wam, że Kościół zatroszczył się o podanie jej streszczenia i stawia nam je przed oczy, żeby, po pierwsze, odrzucić mnóstwo rozmaitych opinii i ostrzec nas przed kierowaniem się naszymi własnymi pomysłami, a po drugie, żeby nas uzdolnić do uczenia się i łatwiejszego trzymania się podstawowych punktów jego nauki. Dlatego krótko i w prosty sposób formułuje wszystko to, w co religia chrześcijańska każe wierzyć, co mamy wyznawać i czego nauczać o Bogu. Tego właśnie dzieła – z pomocą Ducha Świętego i Bożych świateł Pisma Świętego – dokonał Kościół dla naszej wiedzy i zbawienia.

Tych zredagowanych przez Kościół artykułów Składu Apostolskiego jest dwanaście. Niektórzy twierdzą, że jest ich czternaście, przez to absolutnie nie powiększając jednak ani nie umniejszając liczby dwunastu. Te prawdy wiary nazwano artykułami, ponieważ w odniesieniu do różnych części mistycznego ciała Kościoła pełnią one tę samą funkcję, jaką w ciele człowieka pełnią stawy: przez łączenie i zespalanie różnych jego elementów oraz przez funkcjonowanie każdego członka zapewniają harmonię całości i decydują o sile całego ciała. Podobnie jest też z podstawowymi prawdami naszej wiary: stanowią w Kościele żywą więź łączącą ze sobą członków jego ciała mistycznego, to znaczy wiernych, którzy je tworzą przez wyznawanie tych prawd; inni natomiast ludzie nie należą do niego i są od niego całkowicie odłączeni.

Oto te dwanaście artykułów Credo, razem z imionami apostołów, którym je przypisuje jedna z tradycji:

1) Święty Piotr: Wierzę w Boga wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi;

2) Święty Andrzej: Wierzę w Jezusa Chrystusa, Syna jedynego, Pana naszego;

3) Święty Jakub Starszy: Wierzę w Jezusa Chrystusa, który począł się z Ducha Świętego i narodził się z Maryi Panny;

4) Święty Jan: Wierzę w Jezusa Chrystusa umęczonego pod Poncjuszem Piłatem, ukrzyżowanego, zmarłego i pogrzebanego;

5) Święty Tomasz: Wierzę, że Jezus zstąpił do piekieł i trzeciego dnia zmartwychwstał;

6) Święty Jakub Młodszy: Wierzę, że wstąpił na niebiosa i siedzi po prawicy Ojca;

7) Święty Filip: Wierzę, że przyjdzie sądzić żywych i umarłych;

8) Święty Bartłomiej: Wierzę w Ducha Świętego;

9) Święty Mateusz: Wierzę w święty Kościół powszechny i świętych obcowanie;

10) Święty Szymon: Wierzę w grzechów odpuszczenie;

11) Święty Juda (albo Tadeusz): Wierzę w ciała zmartwychwstanie;

12) Święty Maciej: Wierzę w żywot wieczny. Amen.

Zanim przejdziemy do objaśniania kolejnych artykułów stanowiących syntezę naszej wiary, chcemy zwrócić uwagę na to, że dzieli się ona na trzy części, z których każda odnosi się do jednej z trzech Osób Bożych: pierwsza do Ojca, druga do Syna, trzecia do Ducha Świętego.

Ojcu przypisywane są szczególnie stworzenie i wszechmoc; są to wprawdzie przymioty całej Trójcy, ale tylko Ojciec jest Źródłem bez źródła i pierwszą Osobą czcigodnej Trójcy.

Synowi przypisuje się mądrość i odkupienie, ponieważ jest On przedwiecznym Słowem Ojca, które wcieliło się, żeby uczyć ludzi, oznajmić im wolę Ojca, a potem za nich umrzeć.

Duchowi Świętemu przypisuje się w sposób szczególny łaskę i uświęcanie ludzi.

Tak więc te trzy części Składu Apostolskiego odnoszą się kolejno do trzech Osób Bożych i uczą nas, w co mamy odnośnie do Nich wierzyć. Będziemy więc o nich mówić nie w sposób czysto teoretyczny, czyli jedynie w celu oświecenia naszego rozumu, ale także w sposób praktyczny, czyli dla umocnienia naszej woli w jej dążeniu do dobra. Ostrzegamy też czytelnika, że kiedy w tym objaśnianiu Credo mówimy o wierze, mamy na myśli nie wiarę martwą i jałową, lecz taką, która działa przez miłość i swoje przekonania usiłuje wyrażać w uczynkach.

ROZDZIAŁ I
Pierwszy artykuł Składu Apostolskiego

„Wierzę w Boga wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi”

§ 1
Wierzę w Boga

„Wierzę w Boga”. Krótkie to słowa, ale mają tak wielką skuteczność, że jeśli tylko wypowiada się je z głębi serca i z rzeczywistym wyczuciem ich znaczenia, wtedy dusza jednym skokiem wznosi się do życia wiecznego.

Są trzy sposoby wierzenia. Można powiedzieć: Wierzę, że jest Bóg (credo Deum); wierzę Bogu (credo Deo); wierzę w Boga (credo in Deum).

„Wierzyć, że jest Bóg” – to znaczy wierzyć, że Bóg istnieje i stanowi pierwszy stopień, na który musimy się wznieść, jeśli chcemy się zbawić. Czynimy to, gdy wierzymy w istnienie w Boga i we wszystko, co Pismo mówi nam o tym pierwszym Bycie. Taką wiarę możemy nazwać historyczną, i jest ona wspólna ludziom i demonom, o których św. Jakub Apostoł mówi: „wierzą i drżą” (Jk 2,19).

„Wierzyć Bogu” to drugi stopień zbawiającej nas wiary. Równa się on przyjmowaniu, że Bóg jest Prawdą i prawdziwe są wszystkie Jego słowa; oznacza mocne wierzenie wszystkim Jego obietnicom i Jego groźbom. Wiara ta jest wspólna wszystkim chrześcijanom – zarówno złym, jak i dobrym, grzesznikom i sprawiedliwym.

„Wierzyć w Boga” to trzeci stopień, najbliższy zbawieniu. Taka wiara skłania nas do pokładania całej naszej nadziei w Bogu; sprawia, że kochamy Go jako największe Dobro i przez pełnienie dobrych uczynków dążymy do Niego jako do naszego celu ostatecznego. Stanowi ona przywilej wyłącznie dobrych wiernych, ponieważ tacy trzymają się drogi rzeczywistej sprawiedliwości. Teologowie nazywają ją wiarą żywą i uformowaną, bo jak uczy nas Paweł: „działa ona przez miłość” (Ga 5,6) i tych, którzy ją mają, czyni sprawiedliwymi przed Bogiem. Musimy jednak rozumieć, że nabycia takiej żywej wiary nie potrafią zapewnić żadne ludzkie wysiłki. Jest ona darem Boga, który daje ją proszącym o nią, zachowuje w nas i umacnia. Dlatego gdy Piotr wyznał wiarę w Jego boskość, Jezus mu odpowiedział: „Nie objawiły ci tego ciało i krew, lecz Ojciec mój, który jest w niebie” (Mt 16,17). Bóg, w którego wierzymy, jest nieskończenie wyżej niż wszelkie Jego imię, toteż żadne słowo nie potrafi Go wyrazić ani określić w Nim samym. W tym sensie Pismo Święte nazywa Go na zmianę Panem, Najwyższym, Obrońcą, Życiem, Światłem, Miłosierdziem, Najmiłosierniejszym itd.

Kiedy więc mówimy o Bogu prawdziwym albo kiedy o Nim myślimy, powinniśmy zawsze rozumieć, że jest to duch czysty, substancja wieczna, nieskończenie dobra, potężna i inteligentna, niemająca początku i końca, niematerialna, niezmierzona, niepojęta, doskonale prosta, niewyrażalna, niewysłowiona, niezmienna, wszechobecna, będąca pierwszym źródłem wszystkich rzeczy, od którego wszystko otrzymuje istnienie i trwanie, nad którą nie można pojąć nic większego, lepszego i doskonalszego. Taka powinna być nasza idea Boga. Nie próbujmy jednak całkowicie przenikać tajemnicy Bożej substancji, bo wtedy nasza ciekawość byłaby tylko niesłychaną zuchwałością i autentycznym szaleństwem. Poprzestańmy na wierze i adorowaniu.

§ 2
Ojciec wszechmogący

Boga nazywamy Ojcem, ponieważ z samej swej natury jest On Ojcem naszego Pana Jezusa Chrystusa, Słowa Wcielonego; w porządku łaski jest Ojcem wszystkich wiernych, którzy – jak mówi św. Jan Apostoł – „wierzą w Jego imię”, a wreszcie, w sensie mniej ścisłym, ponieważ jest Ojcem wszystkich stworzeń, które wyszły z Jego rąk.

Bóg jest „Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa” (Ef 1,3), którego rodzi przez wszystkie wieki jako swoje Słowo. Rodzi z siebie i przez siebie, ze swej własnej substancji, bez udziału kogoś drugiego, dając Mu całą swoją własną substancję, a nie tylko jej część. Nie należy uważać, że rodzenie to powołuje do istnienia innego Boga. Te dwie Osoby, Ojca i Syna, są całkowicie odrębne, ale są jednym i tym samym Bogiem. Ani Ojciec nie istniał przed Synem, ani Syn nie zaistniał później niż Ojciec; nie można by pojąć jednego bez drugiego, bo mają Oni jedną i tę samą istotę, jedną i tę samą boskość, jedną i tę samą wieczność.

Bóg jest Ojcem wiernych, przez to że ludzi pochodzących według ciała od grzesznika Adama ponownie rodzi nie ze swej własnej substancji, jak swego jedynego Syna, lecz z nasienia czysto duchowego, jakim jest Jego słowo prawdy. Tego drugiego narodzenia dokonuje Jego własny Syn, Jego Słowo przedwieczne, głoszona przez Niego dobra nowina i ustanowione przez Niego sakramenty oraz moc Ducha Świętego. Dokonuje się to jednak tylko wtedy, gdy ludzi tych ożywia żywa wiara, o której mówiliśmy wcześniej. Tego właśnie uczą nas święci apostołowie Piotr, Paweł i Jan, ukazując plany nieskończonego Miłosierdzia wobec tych, których zbawia z łaski, bez żadnej z ich strony zasługi: „Niech będzie błogosławiony Bóg i Ojciec Pana naszego Jezusa Chrystusa. On w swoim wielkim miłosierdziu […] na nowo zrodził nas do żywej nadziei, do dziedzictwa niezniszczalnego i niewiędnącego, które jest zachowane dla was w niebie” (1 P 1,3–4). Jednym słowem – odpowiednio do stopnia cieszenia się tymi nieskończonymi, jednakowymi dla wszystkich wybranych dobrami – przez to nowe narodzenie Bóg obdarza każdego uczestniczeniem w swej własnej naturze, nieśmiertelności, chwale i życiu wiecznym.

Podczas gdy wieczne rodzenie Słowa stanowi przynależność właściwie i jedynie pierwszej Osoby Trójcy Świętej, którą nazywamy Ojcem, to drugie ojcostwo duchowe jest wspólne wszystkim trzem Osobom i tak samo jak Ojcu przynależy również Synowi i Duchowi Świętemu. Z tego właśnie powodu prorok Izajasz nadaje Synowi imię Przedwiecznego Ojca (Iz 9,5) i zgodnie z tą samą zasadą Kościół nazywa Ducha Świętego „Ojcem ubogich” (sekwencja na Zesłanie Ducha Świętego). Żeby jednak pokazać, jak bardzo – bardziej niż wszyscy ojcowie na ziemi – Bóg zasługuje na imię Ojca, Skład Apostolski dodaje Mu przymiot wszechmogącego. Ojców jest istotnie całe mnóstwo, ale jeden tylko jest wszechmogący, a jest nim Bóg, którego moc jest równa Jego woli, i do stworzenia wszystkich rzeczy na ziemi i w niebie wystarczy akt Jego woli. W porównaniu z Jego mocą wszystkie połączone siły ziemi, piekła i nieba są mniejsze niż ziarno piasku w porównaniu z całą ziemią, albo kropla wody w porównaniu z olbrzymim oceanem i z niezliczonymi źródłami, zasilającymi go od początku świata.

Ta idea wszechmocy Boga wspaniale nam dopomaga w przezwyciężaniu wszelkich ludzkich pomysłów, jakie w naszych umysłach rodzą niektóre trudności wiary, i jednocześnie ją w nas umacnia. Na zarzut, który podsuwa nam demon – sam albo z pomocą niewiernych, żydów i heretyków – możemy opowiedzieć z pomocą tego jednego argumentu, jakim są słowa anioła do Maryi: „Dla Boga nie ma nic niemożliwego” (Łk 1,37). Możemy też powiedzieć za królewskim prorokiem: „Cokolwiek Panu się spodoba, to uczyni na niebie i na ziemi i we wszystkich głębinach” (Ps 134,6).

Zauważmy jednak, że ta przypisywana Ojcu wszechmoc stanowi przymiot także Syna i Ducha Świętego, bo trzy Osoby Boże mają tę samą moc w jednej i tej samej istocie.

§ 3
Stworzyciel nieba i ziemi

Swoją wszechmoc Bóg ukazał najpierw w stwarzaniu nieba i ziemi, z nicości powołując wszystko do istnienia przez samą decyzję swej woli. Jak mówi Pismo, Jego pierwsze dzieło stanowią niebieskie przestworza „z wszystkimi ich ozdobami” (zob. Rdz 2,1): słońcem, księżycem i gwiazdami, z ich działaniem i ruchem. Następnie Bóg stworzył jaśniejsze i wspanialsze niebo, zwane empirejskim, i w nim ustawił tron swej chwały; tam też, w przepychu raju, błogosławieni radują się kontemplowaniem Go twarzą w twarz. Nowym aktem stwórczym napełnił raj anielskimi duchami, podzielonymi na trzy promieniujące światłem i pięknem hierarchie i dziewięć chórów. Potem Bóg stworzył świat, w którym my mieszkamy, i napełnił go mnóstwem wspaniałych stworzeń, zgodnie z tym, co mówią święte Księgi: „Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre” (Rdz 1,31).

Ale jak wszechmoc, mimo iż jest przypisywana szczególnie Ojcu, stanowi przymiot całej Trójcy, tak też stworzenie świata, mimo iż jest przedstawiane jako Jego dzieło, jest tak samo dziełem Syna i Ducha Świętego. Prorok mówi: „Przez słowo Pana powstały niebiosa i wszystkie ich zastępy przez tchnienie ust Jego” (Ps 33,6). „Pan” wskazuje na Ojca, „słowo Pana”, na Jego Syna, a „tchnienie ust Jego” na Ducha Świętego, trzecią Osobę czcigodnej Trójcy.

Ponieważ zachowanie bytów w istnieniu opiera się na tej samej zasadzie co ich stwarzanie, musimy uznać, że Bóg jest nie tylko Stwórcą, ale także zachowuje w istnieniu wszystkie byty i nimi zarządza. Od Niego wszystkie stworzenia otrzymały istnienie, On też je w nim zachowuje. Najwyższa Dobroć, której miłość góruje nad miłością wszystkich ojców, nie mogłaby dopuścić do tego, żeby któreś z ich zginęło lub poniosło szkodę z winy Jego Opatrzności – chyba że On sam tak by zadecydował lub do tego dopuścił. Jego Opatrzność czuwa nad każdym z nich i troszczy się o nie, tak jakby było jedyną rzeczą na świecie; wszystkie razem cieszą się dostateczną Jego opieką, tak jak cieszy się nią każda z nich. Potwierdza to sam Pan w 10 rozdziale Ewangelii św. Mateusza: „Czyż nie sprzedają dwóch wróbli za asa? A przecież bez woli Ojca waszego żaden z nich nie spadnie na ziemię”. Jeśli Bóg tak bardzo się troszczy o te małe zwierzątka stworzone dla waszego pożytku, to jak wielką troską musi otaczać was, „którzy jesteście ważniejsi niż wiele wróbli? [...] U was policzone są nawet wszystkie włosy na głowie, a przecież bez woli Ojca waszego żaden z nich nie spadnie na ziemię” (Mt 10,29n). Wierzcie więc, że Bóg będzie czuwał nad wami tak bardzo, jak domaga się tego szacunek do człowieka, arcydzieła Jego rąk na ziemi. Dlatego Dawid wołał: „Pan jest moim pasterzem, nie brak mi niczego; Pan światłem i zbawieniem moim, kogóż mam się lękać?” (Ps 23,1; 27,1). W innym miejscu ów królewski prorok wysławia Opatrzność, „której wyglądają oczy wszystkich” i która „otwiera swą rękę i wszystko, co żyje, nasyca do woli” (zob. Ps 145,15n).

Już te wspaniałe dzieła stworzenia, zachowywania i zarządzania stworzeniami zapewniają nam zdumiewające objawienie i poznanie Boga. Jego potęga ukazuje się w pięknie Jego dzieł, a Jego dobroć wyraziście przejawia się w Jego bezinteresowności – bo przecież nic nie brakowało Temu, który posiada pełnię dóbr i sam jest tą pełnią. Także mądrość naszego Boga odkrywamy w zarządzaniu stworzeniami (mądrość, którą zwiemy Opatrznością), w cudownym porządku panującym we wszystkich Jego dziełach, w doskonałej harmonii cechującej to ogromne zbiorowisko, w Jego hojności wobec człowieka okazanej przez stworzenie mającego mu służyć całego widzialnego świata, a wreszcie w wielkim okazywanym nam miłosierdziu. Mimo iż za Jego dobroć bywamy niewdzięczni, On nadal ją nam okazuje przez swe dobrodziejstwa. „On sprawia, że słońce Jego wschodzi nad złymi i nad dobrymi i On zsyła deszcz na sprawiedliwych i niesprawiedliwych” (Mt 5,45).

Takie jest objaśnienie pierwszego artykułu. Po rozważeniu tego, co oświeca umysł, przyjrzyjmy się teraz stronie praktycznej, czyli temu, co rozpala wolę.

§ 4
Owoce pierwszego artykułu

Teraz, gdy poznaliśmy już i wyznali wszechmoc, nieskończoną dobroć i miłosierdzie Boga, rozumiemy, że temu wszechmocnemu Panu powinniśmy okazywać lęk, posłuszeństwo i ufność.

Pierwszy owoc. Zacznijmy od ufności. Prawdy, które przed chwilą objaśniliśmy, uczą nas o obowiązku uciekania się do Boga we wszystkich naszych pracach, niepokojach i trudnościach i udawania się do Niego tak, jak dzieci przychodzą do Ojca, o którym wiedzą, że jest wszechmogący, nieskończenie mądry, dobry i miłosierny. Są przekonane, że Ten, który je wydobył z nicości i obdarzył istnieniem, będzie zawsze im bliski w miarę ich potrzeb i w stosownym czasie, w sprawach zarówno ciała, jak i duszy. Przejęte tym duchem, nasze serca będą mocne i wolne od lęku przed naszymi nieprzyjaciółmi: szatanem, światem i ciałem. „Jeżeli Bóg z nami, któż przeciwko nam?” (Rz 8,31). Razem z prorokiem Dawidem możemy wołać: „Chociażbym chodził ciemną doliną, zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną, Panie” (Ps 23,4). „Chociażby stanął naprzeciw mnie obóz, moje serce bać się nie będzie […] nawet wtedy będę pełen ufności […] Wydźwignął mnie na skałę nieporuszoną, podniósł mą głowę nad wszystkich moich nieprzyjaciół”(zob. Ps 27,3.6). Tak wielką ufność budzi w nas świadomość nieskończonej potęgi i dobroci naszego Boga; taki jest spoczynek, który Jego miłość zapewnia naszym duszom na ziemi.

Drugi owoc. Jednak wiara ta ma rodzić w nas inny jeszcze, ważniejszy owoc. Ukazując nam powody, dla których Bóg jest naszym Ojcem, skłania nas do najczulszej i najgłębszej miłości, do radosnego, synowskiego posłuszeństwa i do całkowitego zdawania się na wolę tego serdecznego Ojca. Co więcej, świadomi wszystkich materialnych i duchowych dóbr, jakie Mu zawdzięczamy, powinniśmy uważać się za zobowiązanych wobec Niego i okazywać Mu największą, na jaką może się zdobyć nasze serce, wdzięczność oraz zapraszać wszystkie stworzenia do wysławiania tego miłego Pana i dobrego Ojca. Bądźmy też gotowi raczej do stracenia w razie potrzeby wszystkich dóbr posiadanych na tym świecie, niż do odmówienia Mu posłuszeństwa i zranienia Go przez przekroczenie najmniejszego nawet Jego przykazania – jeśli w woli takiego Pana i Ojca może w ogóle być coś małego. Składajmy Mu w hołdzie nasz umysł i naszą wolę, czyniąc to z radością, ale też szczerze i pokornie. Poddajmy się bez wahania wszystkim pouczeniom świętego katolickiego Kościoła rzymskiego, który jest naszą Matką. Wierzmy mocno, że Pan nie mija się z prawdą w żadnym swym słowie, jest święty we wszystkich swych czynach i przedziwny we wszystkich postanowieniach. Wykorzystujmy rozważnie wszystkie Jego dobrodziejstwa, postępując w tym zgodnie z Jego wolą. W ten sposób nasza wiara w Opatrzność Bożą umocni w nas świętą ufność, jaką – zgodnie ze słowami psalmisty: „Pan nie opuszcza swych świętych; będą na zawsze mieszkać na ziemi” (Ps 37,28n) – powinniśmy pokładać nie w sobie ani w żadnym stworzeniu, lecz tylko w Panu.

Trzeci owoc. Taki jest w rzeczy samej następujący owoc: wiara rodzi w sercu sprawiedliwego niezachwianą nadzieję i staje się źródłem boskich pociech. To, co w duszy niewierzącego byłoby błędem i zarozumiałością, brakiem chrześcijańskiej sprawiedliwości i dobrych uczynków, to w tej, o jakiej mówimy, staje się cnotą. Niech nas nie zwodzą pozory. Wydaje się niekiedy, że Bóg faworyzuje i broni złych, prawdą jednak pozostają zawsze słowa Apostoła: „Tylko sprawiedliwym dane zostały obietnice życia teraźniejszego i przyszłego” (zob. 1 Tm 4,8). Do nich tylko odnoszą się inne słowa świętych Ksiąg: „Szczęśliwy mąż, który złożył swą nadzieję w Panu” (Ps 40,5).

§ 5
O grzeszących przeciw pierwszemu artykułowi

Na zakończenie objaśniania pierwszego artykułu dobrze będzie jeszcze się dowiedzieć, jak można przeciwko niemu grzeszyć, żebyśmy – rozumiejąc szczęście tych, którzy wiernie się go trzymają, i jednocześnie nieszczęście wykraczających przeciw niemu – byli bardziej skłonni do naśladowania tych pierwszych.

Grzeszymy przeciw temu artykułowi, jeśli wierzymy, że jest wielu bogów, jeśli odrzucamy boską Opatrzność i jeśli zarządzanie sprawami ziemskimi przypisujemy nie Bogu, lecz przypadkowi czy losowi. Przeciw temu artykułowi grzeszą również ci, którzy – nie znając potęgi Boga i nie poddając się Jego woli – chcą osiągnąć swój cel na drodze pewnych tajemniczych praktyk. Największym jednak grzechem przeciwko temu artykułowi jest poddawanie się rozpaczy na myśl o surowej sprawiedliwości Bożej i o swoich dawniejszych grzechach, albo spowodowane przeciwnościami losu przygnębienie. To właśnie stanowi nieszczęście tych, którzy nie wierzą w nieskończoną potęgę, mądrość, miłosierdzie i dobroć naszego Boga.

Przypisy

[1] Traité de la Doctrine chrétienne („Traktat doktryny chrześcijańskiej”). Księga I w całości, przełożona z wydania hiszpańskiego, tom I wszystkich dzieł Ludwika z Grenady, Madryt 1786. W odpowiednich miejscach zaznaczyliśmy nieliczne zresztą rozdziały, w których w celu uniknięcia znacznych dłużyzn skracaliśmy tekst autora, nie pomijając jednak przez to niczego z jego doktryny i formy.