Tytuł oryginału: THE WATER DANCER

Redakcja: Dariusz Sośnicki

Korekta: Diana Salmanowicz

Projekt graficzny okładki: Greg Mollica

Obraz na okładce: „THE WATER DANCER 1” by Calida Rawles, © Calida Rawles 2019

Opracowanie graficzne: Maciej Trzebiecki

Redaktor prowadząca: Magdalena Kosińska

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

Copyright © Agora SA, 2021

Copyright © 2019 by Ta-Nehisi Coates

This translation published by arrangement with One World, an imprint of Random House, a division of Penguin Random House LLC

Copyright © for the Polish translation by Dariusz Żukowski 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2021

ISBN: 978-83-268-3790-6

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dla Chany

CZĘŚĆ I

Moim zadaniem było opowiedzenie historii niewolnika. Historia pana nigdy nie potrzebowała narratora

Frederick Douglas

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Wtedy, na kamiennym moście, to musiała być ona – ta tancerka spowita w widmowy błękit – bo właśnie tamtędy na pewno wieźli ją owego dnia, kiedy ja byłem mały, a ziemia Wirginii wciąż jeszcze czerwieniła się życiem, i choć rzekę Goose przecinały także inne mosty, wieźli ją, skutą kajdanami, właśnie przez ten, bo prowadził na wijącą się wśród zielonych wzgórz drogę, która biegła doliną dalej na Południe.

Zawsze omijałem ten most, ponieważ plamiła go pamięć o matkach, wujach i kuzynach wywiezionych do Natchez. Dziś jednak, kiedy znam już niesamowitą moc pamięci, która potrafi otwierać niebieskie drzwi między światami, fałdować ziemię niczym tkaninę i przenosić nas z gór na łąki lub z zielonych lasów na pokryte śniegiem pola, i kiedy wiem, że wspomnienie o niej zepchnąłem w dół, na dno umysłu, bo zapomniałem, mimo że nie zapomniałem – otóż dziś rozumiem już, że ta opowieść, ta Kondukcja musiała się zacząć właśnie tam, na fantastycznym moście między krainami żywych i zatraconych.

Z glinianym dzbanem na głowie tańczyła na moście jubę, wprawiając w grzechotanie naszyjnik z muszli, a unosząca się znad rzeki gęsta mgła skubała jej bose pięty wybijające rytm na kamieniach. Dzban ani drgnął – był niczym część jej i nieważne, jak energicznie unosiła kolana, przykucała, wychylała się i falowała ramionami, on tkwił na głowie niczym korona. Oglądając ten niebywały pokaz, wiedziałem, że kobieta tańcząca jubę jest moją matką.

Nikt inny jej nie dostrzegł – ani rozparty w dorożce Maynard, ani prostytutka, która go sobie przywabiła, ani, co najdziwniejsze, koń, choć podobno konie wyczuwają zjawy zabłąkane z innego świata do naszego. Tylko ja ją zobaczyłem z kozła dorożki i była dokładnie taka, jak mi ją opisywano – taka, jak w dawnych czasach, gdy wskakiwała w środek kręgu utworzonego przez moich krewnych – Jemimę, Młodego P., Honasa, wuja Johna – którzy klaskali, bili się w piersi i klepali w uda, zachęcając ją do tańca, ona zaś energicznie stepowała na klepisku, jakby chciała zadeptać piętami robaki, wysuwała się naprzód zgięta w biodrach, niby podając danie na talerzu, a potem łączyła i rozwierała kolana do rytmu z ramionami, z dzbanem cały czas tkwiącym na głowie. Moja matka była najlepszą tancerką w Lockless, mówiono mi, a ja zapamiętałem to sobie, bo raz, że mnie tych zdolności wcale nie przekazała, a dwa, że właśnie taniec matki zwrócił uwagę mojego ojca i stał się przyczyną mojego pojawienia się na świecie. A poza tym ja pamiętam wszystko – wszystko, ale jej nie.

Była jesień, czas, kiedy na Południu organizowano gonitwy konne. Tego popołudnia Maynard trochę wygrał, postawiwszy na fuksa czystej krwi, i sądził, że dzięki temu może w końcu zyska szacunek wirginijskiej śmietanki. Ale gdy okrążał wielki miejski rynek, rozparty w dorożce z szerokim uśmiechem na twarzy, ludzie z towarzystwa, pykając cygara, odwracali się do niego plecami. Nikt go nie pozdrawiał. Nadal, jak zawsze, pozostawał Maynardem Dziwakiem, Maynardem Niedojdą, Maynardem Głupkiem, robaczywym jabłkiem, które spadło całe mile od jabłoni. Rozjuszony, kazał mi się wieźć do starego domu na skraju naszego miasteczka Starfall, gdzie zapłacił dziewczynie za noc i wpadł na świetny pomysł, by zabrać ją do rezydencji Lockless, po czym, w nagłym przypływie wstydu, na własną zgubę uparł się, żebyśmy opuścili miasteczko okrężną drogą przez trakt Dumb Silk i pojechali aż do krzyżówki ze starym traktem. Tak znaleźliśmy się na brzegu rzeki Goose.

Gdy powoziłem, niczym nieosłonięty, padał miarowy, zimny deszcz, którego krople skapywały mi z kapelusza i zbierały się kałużami w zagłębieniach spodni. Słyszałem, jak z tyłu Maynard próbuje zawrócić dziewczynie w głowie swoimi erotycznymi przechwałkami. Zmuszałem konie do jak najszybszego biegu, bo chciałem się uwolnić choćby od jego głosu, wiedząc, że nigdy w życiu nie uwolnię się od niego samego. Od Maynarda, którego nienawidziłem i kochałem, Maynarda trzymającego mnie na łańcuchu. Maynarda, mojego brata, uczynionego moim panem. Z całych sił próbowałem jakoś odwrócić uwagę od jego słów – wracałem do wspomnień o łuskaniu kukurydzy albo zabawie w ciuciubabkę za młodu. Lecz gdy zerkałem w przegródki umysłu, znajdowałem w nich jedynie ludzi utraconych – mężczyzn na wigilijnym czuwaniu i kobiety na ich ostatnim obchodzie sadów jabłoni, stare panny oddające innym własne ogrody, starców przeklinających wielki dom Lockless. Legiony zatraconych, których przewieziono przez ten fatalny most – legiony ucieleśnione w osobie mojej roztańczonej matki.

Ściągnąłem lejce, a koń zarżał i zadrobił w miejscu. Za późno. Toczyliśmy się nadal i to, co się później wydarzyło, na zawsze podkopało moją wiarę w kosmiczny porządek świata. A od tamtej pory widziałem wiele innych rzeczy, które wskazują, że mało jeszcze wiemy i mnóstwo pozostaje do odkrycia.

Droga zniknęła spod kół, zniknął cały most i przez moment czułem, że płynę w niebieskim blasku. Zrobiło mi się ciepło i dobrze zapamiętałem tę krótką chwilę, bo równie gwałtownie, jak wpłynąłem w światłość, wypadłem z niej wprost do wody – pod wodę – i nawet teraz, gdy wam o tym opowiadam, czuję kolce lodowatego, wdzierającego mi się do gardła nurtu oraz tę szczególną palącą udrękę, jaka towarzyszy tonięciu.

Nie sposób jej porównać z żadnym innym doznaniem, bo w wyjątkowy sposób łączy cierpienie ze zdumieniem. Umysł człowieka przyjmuje za pewnik, że wokół jest powietrze, trzeba więc mocno się skupić, by przemóc instynktowną potrzebę oddychania. Gdybym celowo skoczył z tego mostu, mógłbym się przygotować na to, co mnie czeka. Gdybym się choćby wywrócił i z niego spadł, zrozumiałbym, co się dzieje, bo taką sytuację można sobie wyobrazić. Ja jednak poczułem się tak, jakby wypchnięto mnie z okna wprost w głębinę rzeki. Żadnego ostrzeżenia. Walczyłem o powietrze. Pamiętam swój krzyk o oddech, a jeszcze lepiej – torturę wdzierającej się we mnie wody, na co z kolei zareagowałem szamotaniną, ułatwiając tylko zadanie żywiołowi.

Jednak jakimś sposobem zdołałem uspokoić myśli i zrozumieć, że kiedy wierzgam, przyspieszam własną śmierć. Opanowałem się i spostrzegłem, że wśród ciemności z jednego kierunku napływa światło. Uderzyłem nogami, wyciągnąłem ku niemu ramiona i rozgarniałem wodę, aż w końcu, krztusząc się i kaszląc, wychynąłem na powierzchnię.

Złamałem ciemną taflę i zobaczyłem pejzaż świata – burzowe chmury zawieszone na niewidzialnych nitkach, czerwone słońce przyszpilone nisko za nimi, jeszcze niżej oprószone trawą wzgórza. Odwróciłem się, by spojrzeć na kamienny most, a on był, mój Boże, dobre pół mili ode mnie.

Niósł mnie nurt, most stale uciekał i choć skierowałem się ku brzegowi, silny prąd albo jakieś niewidoczne wiry wciąż ciągnęły mnie w dal. Nigdzie nie widziałem śladu kobiety, za którą Maynard tak beztrosko zapłacił. Nagle, jak to często bywało, w tok moich myśli wdarły się jego wrzaski, bo Maynard najwyraźniej postanowił odejść z tego świata tak samo, jak przez niego szedł. Był blisko, niesiony tym samym prądem. Tłukł ramionami fale, krzyknął, przez chwilę unosił się w nurcie, po czym zniknął pod wodą, by wynurzyć się kilka sekund później, wrzeszcząc, bijąc wodę i wierzgając.

– Pomocy, Hi!

Choć moje własne życie wisiało na włosku nad czarną otchłanią, drugi człowiek wołał mnie o ratunek. Wiele razy próbowałem nauczyć Maynarda pływać, on jednak traktował te nauki jak wszystkie inne – nie chciał się przyłożyć, zachowywał się niefrasobliwie, a potem obrażał się i dąsał, gdy z powodu własnych zaniedbań nie odnosił ze szkolenia żadnych korzyści. Dziś mogę powiedzieć, że zabiło go niewolnictwo – to przez nie nigdy nie dorósł, a kiedy znalazł się w sytuacji, w której żaden niewolnik nie mógł przyjść mu z pomocą, natychmiast zginął. Zawsze go chroniłem. To ja za pomocą żartów i uniżonej postawy powstrzymałem Charlesa Lee, gdy chciał go zastrzelić. To ja różnymi umizgami chroniłem go przed gniewem ojca. To ja codziennie go ubierałem, a wieczorem kładłem do łóżka. Teraz, wyczerpany na ciele i duchu, mierzyłem się z mocnym nurtem i skutkami fantastycznych zdarzeń, które rzuciły mnie w tę sytuację, ale znów miałem ratować tego człowieka, choć ledwie potrafiłem wykrzesać dość sił, żeby ocalić samego siebie.

– Pomóż mi! – zawołał znowu. – Proszę!

Zapamiętałem jego słowa wyjątkowo wyraźnie, bo wypowiedział je błagalnym tonem dziecka, którym zawsze był. I choć śmierć patrzyła mi w oczy, przyszło mi na myśl, że nigdy wcześniej nie słyszałem, by mówił w sposób odzwierciedlający prawdziwy charakter naszych relacji.

– Proszę!

– Nie potrafię! – odkrzyknąłem wśród fal. – Jesteśmy zgubieni!

Gdy tylko zrozumiałem, że zaraz zginę, zalały mnie nieoczekiwane wspomnienia i powrócił niebieski blask, który wcześniej spowijał mnie na moście. Wróciłem myślami do Lockless, do wszystkich, których kochałem, i nagle pośrodku morza mgieł ujrzałem Thenę w dniu opierunku, starą kobietę, która dźwigała wielkie wiadra parującej wody i resztką sił młóciła mokre ubrania, aż czerwieniały jej ręce. Ujrzałem też Sophię w rękawiczkach i czepku, w których przypominała panią, bo jej praca tego od niej wymagała, i tak jak wiele razy wcześniej znów patrzyłem, jak unosi kopułę sukni i idzie ścieżką za domem na spotkanie z mężczyzną, który trzymał ją na łańcuchu. Czułem, że kończyny mdleją mi ze zmęczenia, i raptem przestałem się przejmować tajemniczymi, niezrozumiałymi wydarzeniami, przez które znalazłem się w toni. Gdy kolejny raz zniknąłem pod powierzchnią, nie było już palenia w płucach ani walki o oddech. Poczułem się nieważki i choć szedłem na dno, jednocześnie wznosiłem się ku czemuś innemu. Znalazłem się sam w ciepłej, błękitnej bańce otoczonej zewsząd wodą. Zrozumiałem, że w końcu idę po swoją nagrodę.

Mój umysł wciąż cofał się w czasie ku tym, których wywieziono z naszej Wirginii do Natchez, i zastanawiałem się, ilu z nich zawędrowało jeszcze dalej, tak daleko, że powitają mnie teraz w następnym świecie, do którego zmierzałem. Ujrzałem ciotkę Emmę, która latami pracowała w kuchni, jak chodząc z tacą ciasteczek, częstuje zebranych Walkerów, lecz nigdy nie bierze nawet okruszka dla siebie czy sobie podobnych. Może moja matka też tam będzie? Nagle w rozbłysku wyobraźni ujrzałem ją tańczącą z wodą, rozmigotaną w kręgu. Myśląc o tym i wracając do tamtych historii, poczułem spokój, wręcz zadowolenie, że unoszę się ku ciemności i opadam w blask. Błękitne światło było łagodne, dawało spokój większy niż sen i przynosiło wolność. Wtedy zrozumiałem, że starsi nie kłamali i naprawdę mamy własny dom, życie poza Trudem, czas, gdy każda chwila jest niczym świt nad górami. Doznanie swobody było ogromne, lecz nagle poczułem dręczący, na zawsze przypisany mi ciężar, który teraz chciał podążyć za mną ku wieczności. Odwróciłem się i ujrzałem go za sobą – to był mój brat, który wył, wierzgał, krzyczał i błagał o ocalenie.

Całe życie spędziłem jako poddany jego kaprysów. Byłem jego prawą ręką, toteż nie miałem własnej. Teraz to się skończyło, bo wznosiłem się, wznosiłem ku światu błogosławionych i potępionych. Ujrzałem Maynarda po raz ostatni – młócił wodę i chwytał, czego nie mógł chwycić, a potem rozmył mi się przed oczami jak światło rozpierzchające się na zmarszczkach drobnych fal, zaś jego krzyki utonęły w huczącej nicości, która mnie otaczała. I już go nie było. Chciałbym powiedzieć, że ogarnęła mnie rozpacz albo że się tym przejąłem. Ale nie. Zmierzałem do swojego końca. On zmierzał do swojego.

Zjawy stanęły teraz przede mną w bezruchu i zwróciłem spojrzenie na matkę, która już nie tańczyła, lecz klęczała przed jakimś chłopcem. Pogładziła go po policzku, pocałowała w głowę i włożyła mu w garść naszyjnik z muszli. Zacisnęła na nim jego palce i wstała, przyciskając sobie dłonie do ust, po czym odwróciła się i odeszła. Chłopiec najpierw za nią patrzył, a po chwili ją zawołał i pobiegł jej śladem, lecz upadł i tak został, płacząc z twarzą skrytą w ramionach. Wreszcie wstał i ruszył, tym razem ku mnie. Otworzył dłoń i wręczył mi naszyjnik, ja zaś w końcu ujrzałem swoją nagrodę.

ROZDZIAŁ DRUGI

Przez całe życie pragnąłem się wyzwolić. Nie było w tym nic nadzwyczajnego – marzyli o tym wszyscy Utrudzeni. Lecz w przeciwieństwie do reszty – w przeciwieństwie do całego Lockless – ja miałem środki, by to marzenie zrealizować.

Byłem dziwnym dzieckiem. Mówiłem, nim zacząłem chodzić, choć odzywałem się rzadko – głównie obserwowałem i zapamiętywałem. Słowa innych nie tyle słyszałem, ile widziałem. Przybierały przed moimi oczami postać obrazów, kolorowych wstęg, linii, faktur i kształtów, które łatwo zachowywałem w głowie. Otrzymałem dar, dzięki któremu potrafiłem w jednej chwili przywołać te obrazy i przetłumaczyć je z powrotem na dokładnie te same słowa, z których się zrodziły.

Gdy skończyłem pięć lat, po jednokrotnym usłyszeniu potrafiłem wyśpiewać całą pieśń robotników wraz ze wszystkimi jej zawołaniami i odpowiedziami, a także dodać własne zaimprowizowane wstawki, co zdumiewało i zachwycało starszych. Wymyślałem imiona spotkanym zwierzętom zależnie od tego, gdzie i o jakiej porze je zobaczyłem, a także co dane zwierzę akurat robiło; jeden jeleń nazywał się więc Trawa Wiosną, inny Złamana Gałąź Dębu. Tak samo było z watahami psów, przed którymi ostrzegali mnie starsi. Dla mnie nie były to żadne watahy, tylko grupy pojedynczych zwierząt, które zapamiętywałem, nawet jeśli miałbym ich już nigdy nie zobaczyć – istot równie wyjątkowych jak każda dama czy dżentelmen, którzy także zapadali mi w pamięć, nawet jeśli widziałem ich jeden raz.

Nie trzeba mi też było niczego powtarzać, bo jeżeli ktoś mi powiedział, że Hank Powers płakał, gdy urodził mu się syn, od razu to zapamiętywałem, tak samo jak to, że Lucille Simms uszyła na Boże Narodzenie nową sukienkę z roboczych ciuchów matki albo że Johnny Blackwell groził nożem własnemu bratu. Zapamiętałem też listę wszystkich przodków Horace’a Collinsa wraz z miejscami ich urodzenia w hrabstwie Elm i każde pokolenie rodziny Jane Jackson – jej matkę, matkę matki i pozostałe matki aż po brzeg Atlantyku. Choć więc tkwiłem w paszczy rzeki Goose, choć most pode mną zniknął, choć patrzyłem śmierci w oczy, przypomniałem sobie, że nie była to moja pierwsza pielgrzymka do niebieskich wrót.

Zdarzyła mi się już wcześniej, nazajutrz po tym, gdy zabrano i sprzedano moją matkę. Miałem wtedy dziesięć lat. Obudziłem się tamtego mroźnego zimowego poranka, wiedząc z całą pewnością, że już jej nie ma. Nie miałem jednak w głowie jej obrazu ani wspomnienia pożegnania. Zapamiętałem ją pośrednio – wiedziałem, że ją wywieziono, tak samo jak to, że w Afryce żyją lwy, choć nigdy żadnego nie widziałem. Przeszukiwałem pamięć, by znaleźć jakieś wyraźne wspomnienia jej osoby, ale znajdowałem jedynie strzępki. Krzyki. Prośby – ktoś o coś do mnie apelował. Intensywny zapach koni. A w tej mglistej materii jeden wyostrzający się i blednący obraz: długie, wypełnione wodą koryto. Byłem przerażony nie tylko stratą matki, ale też tym, że dotąd pamiętałem wszystkie przeżyte dni w najdrobniejszych szczegółach, tak dokładnie, że mógłbym ich dotknąć. Nagle obudziłem się spłoszony, mając w głowie jedynie widma, cienie i krzyki.

Muszę się wydostać – był to raczej instynkt niż jasna myśl. Wiedziałem, że zdarzyło się coś, czemu nie byłem w stanie zapobiec, a co tkwiło we mnie jak głuchy ból, pęknięcie, rozdarcie. Moja matka zniknęła, a ja muszę ruszyć w ślad za nią. Tamtego zimowego poranka włożyłem jutową koszulę i spodnie, wsunąłem ramiona w rękawy czarnej kurtki i zawiązałem buty. Wyszedłem na Dróżkę, czyli wspólną przestrzeń między dwoma długimi szeregami zbudowanych z bali chat o dwuspadowych dachach, gdzie żyli ci z nas, którzy trudzili się na polu tytoniu. Lodowaty wiatr zamiótł piaszczysty placyk między domami i uderzył mnie w twarz. Była niedziela, dwa tygodnie po świętach, pora tuż przed świtem. W świetle księżyca widziałem czarne kłęby dymu unoszące się znad kominów, a za chatami czarne, nagie drzewa kołyszące się pijacko w podmuchach świszczącego wichru. Gdyby było lato, o tej porze na Dróżce leżałyby już płody rolne: kapusta, marchew czy kurze jaja na wymianę lub nawet na sprzedaż w rezydencji. Lem i inni starsi chłopcy z wędkami na ramieniu uśmiechaliby się do mnie i wołali: „Hi, chodź z nami!”, kierując się w stronę Goose. Zobaczyłbym Arabellę z jej bratem Jackiem, który – na razie zaspany – wkrótce wyłuskiwałby kamyki z okrągłego warzywniczka urządzonego między dwoma chatami. A Thena, najzłośliwsza kobieta na Dróżce, zamiatałaby pewnie frontowe podwórze, trzepała stary dywan albo przewracała oczami i kręciła głową na widok czyjegoś głupiego zachowania. Ale teraz trwała wirginijska zima i wszyscy ludzie o zdrowych zmysłach kulili się w domach przy ogniu. Dlatego na Dróżce nikogo nie zastałem. Nikt nie zerkał przez uchylone drzwi, nikt nie chwycił mnie za ramię i nie pacnął w tyłek, wołając: „Hi, zamarzniesz na śmierć w tym mrozie! Gdzie twoja mama, dziecko?”.

Poszedłem wijącą się ścieżką między drzewa. Stanąłem tuż poza zasięgiem wzroku tych, którzy mogliby mnie dostrzec z chaty Szefa Harlana. Czy on brał w tym udział? Był nadzorcą w Lockless, białym niskiego urodzenia, który nas „korygował”, gdy uznał to za stosowne. Reprezentował karzące ramię niewolnictwa i rządził na polach, podczas gdy jego żona Desi zawiadywała domem. Lecz gdy przesiewałem strzępki wspomnień, nie znalazłem wśród nich Szefa Harlana. Widziałem pełne wody koryto. Czułem zapach koni. Musiałem dostać się do stajni. Byłem pewny, że czeka tam na mnie coś, czego nie potrafię nazwać, coś w istotny sposób związanego z losem mojej matki, może jakaś sekretna, wiodąca do niej ścieżka. Wkraczając między drzewa, omiatany zimowym wichrem, znów usłyszałem nieskierowane do nikogo głosy, które mnożyły się wokół mnie, lecz po chwili mój umysł wrócił do obrazu koryta z wodą.

Pobiegłem przed siebie tak szybko, jak pozwalały mi na to moje krótkie nogi. Musiałem dostać się do stajni. Wszystko zdawało się od tego zależeć. Dobiegłem do drewnianej bramy, odsunąłem skobel, a wtedy odrzwia odskoczyły i obaliły mnie na ziemię. Szybko wstałem, wpadłem do środka i zobaczyłem cząstki porannej wizji: konie oraz długie, wypełnione wodą koryto. Podszedłem kolejno do każdego zwierzęcia i popatrzyłem mu w oczy. Konie gapiły się na mnie tępo. Zbliżyłem się do koryta i spojrzałem w dół, w smolistą czerń. Głosy powróciły. Ktoś mnie o coś prosił. W wodnej czerni zaczęły powstawać jakieś obrazy. Zobaczyłem Utrudzonych, którzy dawniej żyli przy Dróżce, lecz byli już dla mnie straceni. Z czerni zaczęła się unosić błękitna mgła, oświetlona emanującym skądś blaskiem. Ten blask mnie przyciągał, prowadził ku korytu. Wtedy się rozejrzałem i zobaczyłem, że stajnia znika, tak jak wiele lat później zniknie pode mną most, i pomyślałem, że to właśnie sens mojego snu, tajemna ścieżka, która wyzwoli mnie od życia w Lockless i pojedna z matką. Lecz gdy błękitne światło zgasło, wcale jej nie zobaczyłem – patrzyłem na drewniane belki stropowe chaty, z której wyszedłem parę minut wcześniej. Leżałem na plecach na klepisku. Próbowałem wstać, ale ramiona i nogi miałem ciężkie niczym skute łańcuchami. Poczułem się zmęczony jak jeszcze nigdy w życiu, ale się przemogłem, bo wciąż myślałem o matce i próbowałem ją sobie przypomnieć. W naszej izbie, na naszym łóżku, nadal dał się wyczuć jej ostry zapach, ruszyłem więc jego śladem ścieżkami pamięci mojego krótkiego życia, lecz o ile wszystkie ich zakręty i zakamarki jawiły mi się zupełnie wyraźnie, o tyle wspomnienie matki było jak mgła i dym. Próbowałem wyobrazić sobie jej twarz – nie pojawiała się przede mną, pomyślałem więc o jej ramionach i dłoniach, ale widziałem tylko dym, tak samo jak gdy usiłowałem przywołać jej napomnienia czy czułe gesty. Przeszła z ciepłego pokoju pamięci do zimnej abstrakcji wiedzy. Nie byłem w stanie dalej odpychać snu i mu się poddałem.

Otworzyłem oczy po południu z jasną świadomością, że zostałem sam. Widziałem już wiele dzieci w sytuacji, w jakiej tego dnia się znalazłem – sieroty dręczone tym, że porzucono je na pastwę żywiołów świata. Jedne wpadały w szał, inne chodziły jak otumanione, jeszcze inne płakały całymi dniami, a znowu niektóre w dziwnym skupieniu tkwiły wyłącznie w tu i teraz. Coś w nich umarło i zrozumiały to, o czym wiedzą chirurdzy że martwą część trzeba natychmiast amputować. W takim właśnie położeniu znalazłem się owego niedzielnego popołudnia. Wstałem i znowu wyszedłem, wciąż w tych samych butach oraz jutowej koszuli, lecz tym razem skierowałem się do spichlerza, by odebrać cotygodniowy przydział kukurydzy i funt wieprzowiny, który należał się mojej rodzinie. Przyniosłem jedzenie do domu, ale nie zostałem na miejscu. Zamiast tego wyjąłem swoje szklane kulki – jedyne, co posiadałem, poza workiem wiktuałów i ubraniem na grzbiecie – po czym ruszyłem Dróżką do ostatniego ze stojących przy niej budynków, dużej chaty oddalonej nieco od pozostałych. Domu Theny.

Dróżka była miejscem wspólnotowego życia, ale Thena trzymała się na uboczu i nigdy nie brała udziału w plotkach, rozmowach ani śpiewach. Zbierała tytoń, po czym szła do domu. Zawsze krzyczała na nas, dzieci, za urządzanie hałaśliwych zabaw zbyt blisko jej chaty, a czasem bez wyraźnego powodu wychodziła i z dzikim spojrzeniem wymachiwała ku nam miotłą. Gdyby chodziło o kogoś innego, podobne zachowanie w końcu doprowadziłoby do takich czy innych zatargów. Słyszałem jednak, że Thena nie zawsze taka była – że w innym życiu, które kiedyś wiodła tu, przy Dróżce, matkowała nie tylko pięciorgu własnych dzieci, ale też wszystkim z okolicy.

Działo się to w innej epoce, której ja nie pamiętałem. Wiedziałem tylko, że jej dzieci już nie ma. Co sobie roiłem, stojąc przed jej drzwiami z workiem pełnym wieprzowiny i kukurydzy? Przecież na pewno jacyś inni ludzie, tacy, których cieszyła obecność dzieci, przyjęliby mnie pod swój dach. Ale ja wiedziałem, że ta jedna osoba przy Dróżce zrozumie mój narastający ból. Nawet gdy przeganiała nas miotłą, wyczuwałem nieznośne brzemię jej straty, cierpienie, szał, którego w przeciwieństwie do innych zdecydowała się nie tłumić, a który wydawał mi się autentyczny i uzasadniony. Wcale nie była najpodlejszą kobietą w Lockless, była najbardziej szczera.

Zapukałem, ale nikt nie odpowiedział, a ponieważ zmarzłem, wszedłem do środka. Położyłem worek z jedzeniem przy drzwiach, wspiąłem się po drabinie na poddasze, położyłem się i spoglądałem w dół, czekając na jej powrót. Weszła kilka minut później, uniosła wzrok i posłała mi znajome gniewne spojrzenie. Potem jednak podeszła do pieca, rozpaliła ogień i wzięła patelnię z półki, a kilka minut później izbę wypełnił znajomy zapach wieprzowiny oraz sadzy. Popatrzyła na mnie znowu i powiedziała:

– Jeśli chcesz jeść, musisz zejść na dół.

Przeżyłem z Theną półtora roku, nim poznałem przyczyny jej gniewu. Pewnej ciepłej letniej nocy, gdy spałem na sienniku, który sobie rozłożyłem na poddaszu, obudziły mnie głośne dźwięki. Usłyszałem, jak Thena mówi przez sen. „Już dobrze, John. Już dobrze”. Wypowiadała słowa tak wyraźnie, jakby rozmawiała z jakimś gościem. Gdy jednak popatrzyłem w dół, zobaczyłem, że wciąż śpi. Przestałem się już przejmować duchami nawiedzającymi Thenę, jednak tym razem, im dłużej mówiła, tym większego nabierałem przekonania, że śni jakiś koszmar. Zszedłem na dół, by ją obudzić. Zbliżając się, wciąż słyszałem pojękiwania i słowa: „Już dobrze, dobrze, mówię ci. Już dobrze, John”. Ująłem ją za ramię i potrząsałem tak długo, aż się obudziła, wystraszona.

Popatrzyła na mnie, po czym rozejrzała się po chacie, nie wiedząc, gdzie jest. Po chwili jej oczy zwęziły się w szparki i znów skierowała na mnie wzrok. Przez minione półtora roku zwykle nic sobie nie robiłem z jej ataków szału. Zresztą ku zadowoleniu mieszkańców Dróżki te napady zdarzały się rzadziej, jakby moja obecność pomogła zagoić jakąś zadawnioną ranę. Ludzie nie mieli jednak racji, co uświadomiłem sobie, gdy tylko skupiła na mnie spojrzenie.

– Co ty tu robisz, do diabła?! – krzyknęła. – Mały gnojku, wynoś się stąd! Wynoś się!

Uciekłem na zewnątrz i zobaczyłem, że już prawie świta. Żółta słoneczna mgiełka miała wkrótce pokryć wierzchołki drzew. Poszedłem do starej chaty, w której dawniej mieszkałem z matką, usiadłem na schodkach i czekałem, aż nadejdzie pora Trudu.

Miałem wtedy jedenaście lat. Byłem mały na swój wiek, ale nie zrobiono dla mnie wyjątku i wyznaczono mi różne zajęcia tak jak każdemu mężczyźnie. Oblepiałem gliną ściany chat i zatykałem szpary. Pieliłem pola latem, a jesienią, jak wszyscy, rozwieszałem liście tytoniu. Zastawiałem wnyki i łowiłem ryby. Opiekowałem się ogrodem nawet po zniknięciu matki. Ponieważ szykował się upalny dzień, razem z innymi dziećmi skierowano mnie do zaopatrywania w wodę trudzących się w polu ludzi, więc przez cały dzień stałem na wyznaczonym miejscu w dziecięcym sznurze ciągnącym się od studni przy głównej rezydencji daleko na pola tytoniu. Kiedy zadźwięczał dzwon i wszyscy poszli na kolację, ja nie wróciłem do domu. Usadowiłem się w dogodnym miejscu między drzewami i obserwowałem. Na Dróżce panowało ożywienie, ale ja patrzyłem na chatę Theny. Co jakieś dwadzieścia minut wychodziła przed drzwi i się rozglądała, jakby wypatrując gościa, po czym wracała do środka. Gdy wreszcie poszedłem do chaty, było już późno i zastałem ją na krześle przy łóżku. Na półce nad piecem stały dwie puste miski, po których poznałem, że nic nie jadła.

Zjedliśmy kolację, ale tuż przed pójściem spać powiedziała do mnie chrapliwym szeptem:

– John, Duży John, był moim mężem. Zmarł na gorączkę. Chyba nic się nie stanie, jak ci powiem. Tak, powinieneś dowiedzieć się tego i owego o mnie, o sobie, o tym miejscu. – Urwała i popatrzyła w palenisko, gdzie dogasał żar. – Staram się zbytnio nie przejmować śmiercią. To naturalna rzecz, bardziej naturalna niż to miejsce. Ale śmierć taka jak ta... W niej nic naturalnego nie było. Zamordowano go.

Hałas i zgiełk Dróżki ucichł, słychać było tylko niskie, rytmiczne cykanie nocnych owadów. Drzwi mieliśmy otwarte, by wpuścić delikatne powiewy lipcowej bryzy. Thena zdjęła fajkę z półki nad paleniskiem, nabiła ją i zaczęła pykać.

– Duży John był nadzorcą. Wiesz, co to znaczy?

– Znaczy, że dozorował pól.

– Otóż to – powiedziała. – Wybrano go na nadzorcę wszystkich ekip zbieraczy. Został nim nie dlatego, że zachowywał się najpodlej, tak jak Harlan, ale dlatego, że był najmądrzejszy. Przewyższał tych wszystkich białych i to od niego zależał ich żywot. Bo pola to nie tylko ziemia, Hi. To źródło wszelkiego dobrobytu. Widziałeś to i owo. Napatrzyłeś się na wszystkie cudne rzeczy, co je tam urządzili.

Widziałem. Posiadłość Lockless była ogromna – tysiące wydartych górom akrów ziemi. Uwielbiałem urywać się z pracy w polu, by zwiedzać okolicę. Oglądałem sady ciężkie od złotych brzoskwiń, pola kołyszącej się na letnim wietrze pszenicy, kolby kukurydzy w żółtych koronach z jedwabistego włosia, mleczarnię, kuźnię, stolarnię, lodownię, ogrody pełne bzów i polnych lilii, a wszystko to rozłożone dokładnie według prawideł geometrii i olśniewającej symetrii, rządzone regułami matematyki, których jako malec nie umiałem pojąć.

– Piękne, co? – spytała Thena. – Ale to wszystko zaczyna się tu, na polach, od tego, co mam w tej fajce. A mój mężczyzna, Duży John, wszystkiego pilnował. Nikt się lepiej nie znał na złotym liściu, nikt nie miał większej wprawy. Potrafił ci powiedzieć, jak wykopywać larwy zawisaków albo które liście już trzeba zebrać, a które jeszcze zostawić. Biali szanowali go za to. Stąd mam tu tę wielką chatę. A my się dzieliliśmy. Rozdawaliśmy dodatkowe przydziały jedzenia tym, którzy mieli mało. Sam John nalegał, żeby to robić.

Przerwała, by pyknąć z fajki. Przyglądałem się świetlikom dryfującym w żółtym blasku na tle cieni.

– Kochałam tego człowieka, ale zmarł, a wtedy wszystko się popsuło. Pierwsze mizerne zbiory, jakie pamiętam, przyszły po jego śmierci. Potem kolejne. I kolejne. Ludzie ci powiedzą, że nawet John by nas przed tym nie ocalił, bo sama ziemia przeklęła białych za to, co jej zrobili, jak ją wyjałowili, aż został nagi piach. Zresztą nieważne, czemu tak się stało – od tamtego czasu żyjemy w piekle. Ja w nim żyję. Ty w nim żyjesz.

Dlatego sprzedali twoją mamę – wiesz o tym, nie? Sprzedali ją i twoją ciotkę Emmę. Dobrze je pamiętam – Rose i Emma. Co za para! Kochały się. Kochały tańczyć. Pamiętam je. I choć to czasem będzie boleć, ty też nie możesz zapomnieć, Hi. Rozumiesz? Nie możesz zapomnieć.

Wpatrywałem się w nią z tępą miną. Ja już zapomniałem.

– Na pewno nie zapomnę swoich dzieci – powiedziała Thena. – Zabrali mi całą piątkę na tor jeździecki, wystawili razem z innymi i sprzedali, tak jak się sprzedaje okseft tytoniu.

Thena pochyliła głowę i zasłoniła dłońmi oczy. Gdy znów na mnie spojrzała, po policzku ciekły jej łzy.

– Kiedy to się stało, ciągle przeklinałam Johna, bo myślałam, że gdyby żył, moje dzieci nadal by tu ze mną były. Czułam, że był inny niż my wszyscy, ale nie tylko dlatego, że tyle potrafił. Zrobiłby to, na co mnie zabrakło odwagi – powstrzymałby ich.

Widzisz, jaka jestem. Słyszałeś, co o mnie mówią. Wiesz, że w twojej ciotce Thenie coś pękło, ale kiedy zobaczyłam cię tam na poddaszu, zrozumiałam, że i z tobą jest marnie. Wybrałeś mnie. Coś tak pokierowało twoim młodym umysłem, że wybrałeś właśnie mnie.

Wstała i jak co wieczór zaczęła sprzątać. Wszedłem na górę.

– Hi! – zawołała. Uniosłem wzrok i nasze spojrzenia się spotkały.

– Tak, ciociu? – powiedziałem.

– Nie mogę być ci matką. Nie mogę być Rose. To była piękna, serdeczna kobieta. Lubiłam ją, a niewielu dziś lubię. Nie plotkowała, umiała dochować tajemnicy. Nie mogę być dla ciebie tym, kim ona. Ale wybrałeś mnie i ja to rozumiem. Chcę, żebyś wiedział, że to rozumiem.

Tamtej nocy długo nie spałem, wpatrując się w belki stropu i rozmyślając o słowach Theny. Piękna, serdeczna kobieta, nie plotkowała, umiała dochować tajemnicy. Dodałem te fakty do wspomnień, które zebrałem na temat matki od ludzi z Dróżki. Thena nie miała pojęcia, jak bardzo potrzebuję tych drobnych kawałeczków układanki, które z biegiem lat łączyłem w portret kobiety żyjącej w snach jak Duży John – portret utkany z dymu.

A co z moim ojcem? Co z panem Lockless? Bardzo wcześnie się dowiedziałem, kim jest, bo ani moja matka, ani on sam nie robili z tego tajemnicy. Od czasu do czasu widywałem go na koniu podczas objazdu włości, a kiedy nasze spojrzenia się spotykały, przystawał i uchylał mi kapelusza. Wiedziałem, że sprzedał moją matkę, bo Thena pilnowała, bym nigdy o tym nie zapomniał. Ale ja byłem chłopcem i widziałem w nim to, co wszyscy chłopcy widzą w ojcach – formę, z której powstać może ich własna męskość. Co więcej, zaczynałem dostrzegać ogromną przepaść dzielącą Wartościowych od Utrudzonych – Utrudzeni, pochyleni na polach, znoszący tytoń ze wzgórz do okseftu, wiedli życie wypełnione harówką, a Wartościowi, mieszkający w wysoko położonej rezydencji, siedzibie Lockless, byli wolni od tego losu. Uświadomiwszy to sobie, w naturalny sposób zacząłem podziwiać ojca, bo widziałem w nim symbol życia wśród splendoru i bogactw. Wiedziałem też, że gdzieś tam u góry mam brata, chłopca, który pławi się w luksusach, gdy ja się mozolę, i zastanawiałem się, jakie to prawo jemu pozwoliło na próżniackie życie, mnie zaś skazało na Trud. Musiałem wymyślić sposób na podniesienie własnej pozycji i stworzyć okazję, by wykazać własną wartość. O tym właśnie myślałem owej niedzieli, gdy mój ojciec pojawił się na Dróżce i odmienił moje losy.

Thena była tamtego dnia w lepszym humorze niż zwykle – siedziała na werandzie, a gdy grupki małych dzieci przebiegały w pobliżu, nie posyłała im gniewnych spojrzeń ani ich nie przeganiała. Ja byłem na tyłach osady, między skrajem pól a Dróżką, i śpiewałem pieśń pracy:

O, Panie, jaki ciężki trud,

O, Panie, jaki ciężki trud.

Nikt mego trudu nie zna oprócz Boga,

Nikt o tym nie wie nic oprócz Boga.

Śpiewałem zwrotka po zwrotce – o trudzie, pracy i nadziei, o trudzie i wolności. Zwrotka po zwrotce. Wyśpiewując wołanie, robiłem to jak pracujący w polu mężczyzna, który intonuje pieśń – nisko i przesadnie wyraźnie. Wyśpiewując odpowiedź, imitowałem, jeden po drugim, głosy ludzi z okolicy. Dorośli byli urzeczeni, a ich zachwyt rósł wraz z kolejnymi strofami piosenki, aż zaśpiewałem głosem każdego z nich. Lecz tamtego dnia nie przyglądałem się moim starszym pobratymcom. Obserwowałem białego człowieka siedzącego na koniu rasy tennessee pacer z kapeluszem głęboko naciągniętym na czoło, który – przysłuchując się mojemu śpiewowi – podjechał do mnie z uśmiechem aprobaty. To był mój ojciec. Zdjął kapelusz i po otarciu brwi chusteczką znów go nałożył. Sięgnął do kieszeni, coś z niej wyjął i pstryknięciem posłał to w moją stronę, a ja, nie odwracając wzroku od jego oczu, złapałem ten przedmiot jedną ręką. Stałem tak przez dłuższą chwilę, wciąż na niego patrząc. Za sobą wyczuwałem napięcie, które narastało wśród starszych – bali się, że moje zuchwałe zachowanie sprowadzi na nich gniew Harlana. Jednak ojciec, uśmiechnięty, skinął mi głową i odjechał.

Napięcie zelżało, a ja wróciłem do chaty ciotki Theny i wspiąłem się na swoje poddasze. Wyjąłem z kieszeni monetę, którą rzucił mi ojciec. Była miedziana, miała nierówne, szorstkie brzegi, z przodu profil jakiegoś białego człowieka, a z tyłu wizerunek kozła. Siedząc na poddaszu, przesuwałem opuszkami po chropowatych krawędziach przekonany, że właśnie odkryłem metodę, dostałem glejt, bilet, który pozwoli mi się wyrwać ze świata pól i Dróżki.

I faktycznie to się stało, następnego dnia po kolacji. Wychynąłem z poddasza i zobaczyłem Desi oraz Szefa Harlana rozmawiających ściszonymi głosami z Theną. Bałem się o nią. Nigdy nie widziałem tamtych dwojga w gniewie, ale wystarczyły mi opowieści, których się nasłuchałem. Ponoć Szef Harlan zastrzelił raz człowieka za to, że użył niewłaściwej motyki, a Desi oćwiczyła dziewczynę z mleczarni dorożkarskim batem. Widziałem, że Thena patrzy w podłogę i tylko czasem kiwa głową. Gdy goście poszli, zawołała mnie na dół.

W milczeniu zabrała mnie na pola, gdzie nikt nie mógł nas podsłuchać. Było już późne popołudnie. Ciężkie upalne powietrze rzedło z nadejściem wieczora. Przeczuwałem, co usłyszę, wyczekiwałem tego niecierpliwie, a kiedy zewsząd zaczął nas dobiegać chór nocnej przyrody, miałem wrażenie, że to śpiew na cześć wspaniałej przyszłości.

– Hiram, ja wiem, że ty dużo widzisz. I chociaż wszyscy musimy się zmagać z brutalnym światem, tobie idzie to lepiej niż niejednemu dorosłemu, ale ten świat stanie się jeszcze brutalniejszy – oznajmiła.

– Tak, ciociu.

– Biali ludzie przyszli mi powiedzieć, że twoje dni na polu dobiegły końca i idziesz w górę. Ale oni nie są twoją rodziną, Hiram, pamiętaj. Nie możesz się tam zapomnieć i nie możemy zapomnieć o sobie nawzajem. Wzywają nas na górę, rozumiesz? Nas oboje. Za sprawą tej twojej sztuczki – widziałam ją, wszyscy widzieli – mnie także biorą. Mam się tobą opiekować. Może ci się wydaje, że mnie od czegoś wybawiłeś, ale prawda jest taka, że przez ciebie trafię im wprost pod oczy.

– Pod oczy? – spytałem.

– Tu, na dole, mamy własny świat: żyjemy, gadamy i śmiejemy się po swojemu, nawet jeśli nie widzisz często, żebym to robiła. Lecz tu, na dole, mam wybór. Niezbyt wielki, ale własny. Tam, na górze, gdy oni patrzą się na ciebie... no, to co innego.

– Ale... ja... – wyjąkałem.

– Będziesz musiał na siebie uważać, synu. Być ostrożny. Pamiętaj moje słowa. To nie jest twoja rodzina, chłopcze. Ja tu i teraz jestem ci bardziej matką, niż ten biały mężczyzna na koniu kiedykolwiek będzie ci ojcem.

Starała mi się to wyjaśnić, przestrzec mnie przed tym, co mnie czeka. Lecz ja zostałem obdarowany pamięcią, a nie mądrością. I następnego dnia, kiedy przyszedł po nas Roscoe – dobroduszny kamerdyner mojego ojca o szyi pogrubionej wolem – z trudem ukrywałem podniecenie. Pomaszerowaliśmy w górę, za pola tytoniu, na których mężczyźni śpiewali piosenki:

Gdy trafisz do nieba, wspomnij o mnie,

O mnie i mojej grzesznej duszy,

Biednej, grzesznej duszy.

A kiedy minęliśmy pola pszenicy, kiedy przeszliśmy przez zielony trawnik i wkroczyliśmy do kwietnego ogrodu, ujrzałem stojącą na niewysokim wzgórzu rezydencję Lockless, jaśniejącą jak samo słońce. Zobaczyłem kamienne kolumny, portyk i okienko nad drzwiami wejściowymi. Wszystko było tu przewspaniałe. Nagle przeszedł mnie dreszcz, gdyż poczułem, że ten dom należy do mnie. Jest mój prawem krwi. Mój. I miałem rację, choć nie w tym sensie, o jakim wówczas myślałem.

Roscoe odwrócił się i – chyba na widok błysku w moich oczach – zrobił kwaśną minę.

– Idziemy tędy – powiedział.

Poprowadził nas z dala od drzwi ku podstawie małego wzgórza, na którym stał dom, i zobaczyłem wlot tunelu. Weszliśmy tam i kiedy przemierzaliśmy mniejsze, łączące się z głównym korytarze, Utrudzeni wychodzili z bocznych kwater, by przywitać Thenę i Roscoego. Znajdowaliśmy się w zatłoczonej norze, podziemnym świecie pod wielkim domostwem.

Stanęliśmy przed jedną z bocznych izb, najwyraźniej przeznaczonej dla nas. W środku były łóżko, stół, miednica, dzbanek i ręcznik. Żadnego poddasza. Żadnej piwniczki. Żadnego okna. Roscoe stał w progu wraz ze mną, a Thena odłożyła worek ze swoimi rzeczami. Wpatrywała się we mnie przez cały czas i widziałem w jej spojrzeniu ten sam komunikat co poprzednio: „Oni nie są twoją rodziną”. Po chwili odwróciła wzrok i powiedziała krótko:

– Możesz już go zabrać na górę.

Roscoe położył mi dłoń na ramieniu i poprowadził mnie korytarzami Norowiska ku podziemnym schodom. Weszliśmy na górę i stanęliśmy przed ścianą. Roscoe czegoś dotknął i ściana odsunęła się w bok. Wyszliśmy z ciemności wprost do obszernego, zalanego światłem pokoju pełnego książek.

Stałem w wejściu jak porażony: oszołomiły mnie słoneczny blask, zapach terpentyny, złoto-niebieskie perskie dywany, lśniące deski podłóg oraz książki, które najbardziej przykuły moją uwagę. Już wcześniej je widywałem – przy Dróżce zawsze mieszkały jedna czy dwie osoby, które umiały czytać i trzymały w chacie stare dzienniki albo śpiewniki – ale nigdy w takich ilościach, na regałach sięgających sufitu i zasłaniających wszystkie ściany. Starałem się nie gapić. Wiedziałem, jaki los spotyka kolorowych, którzy zbytnio się interesują światem poza granicami Wirginii.

Odwróciwszy wzrok od książek, zobaczyłem ojca, który siedział w rogu pokoju w koszuli i kamizelce, obserwując mnie oraz Roscoego. W drugim rogu ujrzałem białego, starszego ode mnie chłopca. Jakiś podszept krwi podpowiedział mi natychmiast, że to mój brat. Ojciec wykonał drobny gest, który Roscoe odczytał jako sygnał do wyjścia – odwrócił się na pięcie jak musztrowany żołnierz i zniknął za przesuwną ścianą. W ten sposób zostałem sam na sam z moim ojcem, Howellem Walkerem, oraz bratem. Obaj w ciszy przyglądali mi się ciekawie. Sięgnąłem do kieszeni, namacałem miedzianą monetę i przesunąłem opuszkiem palca po chropowatej, nierównej krawędzi.

ROZDZIAŁ TRZECI

To, jakie zadanie wyznaczył mi ojciec, dotarło do mnie przez Desi, która przekazała polecenie Thenie, a brzmiało: przydaj się na coś. Każdego dnia wstawałem więc przed świtem jak wszyscy Utrudzeni i krążyłem po domu, pomagając, gdzie się dało – rozpalałem ogień w kuchni dla szefowej kucharek Elli, przynosiłem mleko z mleczarni, zbierałem tace po śniadaniu, wraz z Roscoem czyściłem i oporządzałem konie albo u boku Pete’a szczepiłem jabłonie w sadzie. Zawsze było coś do roboty, bo choć potrzeby domu się nie zmniejszyły, spadła liczba Utrudzonych, i wtedy po raz pierwszy zaświtało mi, że nawet stąd mogą człowieka wysłać do Natchez. Pracowałem z werwą, zwłaszcza gdy widziałem, że ojciec zerka na mnie z cienkim, krzywym uśmiechem na ustach. Okazałem się przydatny.

Nastała jesień dwunastego roku mojego życia, cztery miesiące od chwili, gdy zamieszkałem w rezydencji. Ojciec ogłosił zabawę na cześć zbiorów. Przez cały dzień wszyscy pracujący w domostwie wydawali się dziwnie zmęczeni. Z samego rana zaniosłem jajka Elli, w której ciepłym uśmiechu zacząłem już widzieć znak tych wczesnych godzin. Lecz tego dnia nic nie odbywało się normalnie i gdy przyszedłem z wiklinowym koszem pełnym jaj, pokręciła tylko głową i pokazała gestem, żebym postawił go na stole, przy którym Pete przebierał owoce.

Chwilę później stanęła obok Pete’a, wyjęła sześć jajek i zaczęła ubijać białka. Odezwała się cicho, prawie szeptem, dusząc emocje:

– Oni nie myślą o niczym i o nikim. Tak się nie robi, Pete. Dobrze wiesz.

– Nie przejmuj się, Ella – odparł. – O takie rzeczy nie warto się gniewać.

– Ja się nie gniewam. Chcę tylko, żeby okazali zrozumienie. Czy to za dużo? Miała być mała kolacja. Nagle zjeżdża się całe hrabstwo.

– Wiesz przecież, o co chodzi – powiedział Pete. – Wiesz, co się u nich dzieje.

– Nic nie wiem – odpowiedziała Ella. – Hi, podaj mi ten wałek. I rozpal w piecu, dobrze?

– Masz oczy i widzisz – odparł Pete. – Nie jest jak dawniej. Złoty liść już nie ten sam. Wszystkie stare rody wywędrowały na zachód. Do Tennessee. Baton Rouge. Natchez. Takich tam miejsc. Nie zostało wielu. A ci, co zostali, poczuli się niepewnie. Jeszcze się trzymają, ale dziś mała kolacja to dla nich większa sprawa. Żadne nie wie, kto wywędruje następny. To spotkanie może być ostatnim.

Ella zaśmiała się cicho pod nosem, ale w tym śmiechu było coś buńczucznego i kpiarskiego, coś, co sprawiło, że i ja chciałem się roześmiać, choć nie działo się nic zabawnego.

– Hi, skarbie, daj mi tamto coś – powiedziała, wskazując na półki. Kiedy nazwała mnie skarbem, poczułem ciepło w środku. Wstałem od ognia, zdjąłem z półki i podałem jej wycinarkę do ciasta. Wciąż cicho się śmiała. Spojrzała na mnie i na moment, jak to ona, uśmiechnęła się szeroko.

Po chwili jej uśmiech stężał, popatrzyła na mnie – wręcz przeze mnie – martwym spojrzeniem i powiedziała do Pete’a:

– Nie obchodzą mnie ich uczucia. Ten chłopiec wie więcej o pożegnaniach niż oni wszyscy razem wzięci. A to jeszcze dziecko.

Przez cały dzień wyczuwałem u Utrudzonych to samo napięcie co u Elli. Lecz ani mój ojciec, ani Desi go nie zauważyli i niczym się nie przejmowali. Wieczorem, gdy zaczęły się zjeżdżać powozy i dorożki, wszyscy się uśmiechaliśmy i uprzejmie witaliśmy przybyłych. Przydzielono mnie do obsługi kelnerskiej. Umiałem już wówczas tak się umyć i uczesać, by aż lśnić. Potrafiłem też trzymać srebrną tacę w lewej ręce, a prawą podawać talerze, i wiedziałem, jak zniknąć w cieniu pod ścianą i wyłaniać się z niego tylko wtedy, gdy trzeba. Po kolacji pozbieraliśmy naczynia, przeszliśmy do salonu urządzonego w wiśniowoczerwonych barwach i czekaliśmy na polecenia, podczas gdy goście rozparli się w głębokich fotelach i na otomanach.

Spojrzałem na drugą stronę pomieszczenia i napotkałem wzrok trojga innych ludzi, których zadaniem było spełniać wszelkie życzenia gości. Później powiodłem wzrokiem po samych gościach, próbując przewidzieć, czego mogą potrzebować. Przyjrzałem się rozpartemu w fotelu panu Fieldsowi, nauczycielowi Maynarda, młodemu, nad wyraz poważnemu mężczyźnie o głęboko osadzonych oczach. Trudno było mi się skupić. Podziwiałem kobiece stroje – białe czepki, różowe wachlarze, upięte z boku loki, kwiaty gipsówki i stokrotki we włosach. Mężczyźni nie byli równie interesujący, bo nosili się na czarno. Oni jednak także wydawali mi się piękni – poruszali się z godnością i nawet ich najmniejszym gestom towarzyszyła gracja, kiedy otwierali wykuszowe drzwi, by wyjść na patio z tyłu budynku, nachylali się do któregoś z Utrudzonych, aby zapalił im cygaro, albo rozmawiali o dżentelmeńskich sprawach. Wyobraziłem sobie wśród nich siebie, rozpartego w fotelu lub szepczącego coś do ucha damy.

Rozegrali siedemnaście rozdań w karty. Wypili trzy gąsiory cydru. Zjedli tyle tortów, że z trudem trzymali się na nogach. Stopniowo zapanowała atmosfera rozprzężenia. Kelnerów ogarnęło ledwie wyczuwalne napięcie, którego goście z pewnością nie byli świadomi. Minęła północ. Jakaś kobieta w przekrzywionym czepku zaczęła histerycznie chichotać. Jeden z mężczyzn w czerni zaczął łajać żonę. Inny drzemał w rogu. Mój ojciec siedział zapatrzony w ogień, a pan Fields, rozparty w fotelu, wydawał się znudzony. Tamta kobieta przestała chichotać i zdjęła czepek, miała twarz jak spękana maska pokryta nierównymi zaciekami makijażu.

Była to Alice Caulley, członkini rodziny, która niedawno się rozpadła: jedna część wyprowadziła się do Kentucky, druga pozostała na miejscu. Zapamiętałem tę kobietę, bo ci Caulleyowie, którzy się wynieśli, zabrali ze sobą swoich Utrudzonych, a wśród nich Patience, siostrę Pete’a. Nigdy jej nie poznałem, lecz Pete często o niej opowiadał, a zawsze, gdy z Kentucky przez rozgałęzioną jak winorośl sieć Utrudzonych otrzymał wieść, że jest cała, zdrowa i wciąż przebywa z resztką rodziny, która z nią pojechała, oblicze mu jaśniało i przez resztę tygodnia śpiewał sam do siebie w jabłkowych sadach.

– Zaśpiewajcie nam! – krzyknęła Alice, a kiedy nie doczekała się reakcji, podeszła do Cassiusa, jednego z kelnerów, i uderzyła go w twarz. Krzyknęła ponownie: – Śpiewaj, do diabła!

Wiedziałem z opowiadań, że zawsze było tak samo. Znudzeni biali zmieniali się w barbarzyńców. Póki odgrywali arystokratów, widzieli w nas eleganckich, stoickich kelnerów. Kiedy jednak zmęczyli się dostojeństwem, wychodziło szydło z worka. Wymyślali nowe rozrywki, traktując nas jak pionki na planszy. To było przerażające. Nam, ludziom z drugiego końca łańcucha, mogli zrobić dosłownie wszystko, i to za pozwoleniem ojca.

Dźwięk policzka wybił go z zadumy. Wstał i rozejrzał się nerwowo.

– Daj spokój, Alice. Mamy coś lepszego niż murzyńskie przyśpiewki – powiedział i popatrzył na mnie. Choć nie dodał już ani słowa, wiedziałem, czego oczekuje.

Rozejrzałem się po salonie i na jednym ze stolików kawowych zobaczyłem talię dużych kart. Maynard uczył się z nich czytać. Z jednej strony każdą zdobiła identyczna mapa znanego świata, natomiast z drugiej – wyobrażenie akrobaty złożonego w kształt litery, któremu towarzyszyła wypisana poniżej rymowanka. Słyszałem, jak Maynard czyta z tych kart podczas nauki. Rzucając na nie okiem i przysłuchując się czasem jego lekcjom, zapamiętałem wszystkie te niemądre wierszyki, bo mnie bawiły. Teraz sięgnąłem po talię i zwróciłem się do Alice Caulley.

– Pani Caulley, zechce je pani potasować?

Nachyliła się chwiejnie, wzięła ode mnie karty i je potasowała. Następnie poprosiłem, by pozwoliła mi obejrzeć talię, a potem, by rozłożyła karty na stoliku rewersem do góry w dowolnej kolejności. Obserwowałem jej ręce, aż cały stolik pokryły miniaturowe mapki.

– I co teraz, chłopcze? – spytała z rezerwą.

Poprosiłem, by podniosła dowolną kartę i pokazała ją, komu zechce, tylko nie mnie. Zrobiła to, po czym odwróciła się ku mnie z uniesionymi brwiami. Powiedziałem:

– „Aby z innymi nie wadzić się, w darze im niesie literę E”.

Jej brwi nieco opadły i sceptycyzm zamienił się w zaintrygowanie.

– Jeszcze raz – poleciła i podniosła inną kartę, pokazując ją jeszcze większemu gronu.

Powiedziałem:

– „Wije się i skręca wciąż, by się złożyć w S jak wąż”.

Wyraz zaciekawienia ustąpił lekkiemu uśmiechowi. Poczułem, że panujące w salonie napięcie nieco opadło. Kobieta sięgnęła po kolejną kartę i pokazała ją innym, a ja wyrecytowałem:

– „Ćwiczy dużo, ale chętnie, by utworzyć C bezbłędnie”.

Wtedy Alice Caulley się roześmiała, a ja spojrzałem na ojca – jego cienkie usta układały się w półuśmiech. Choć inni pracujący tego wieczora wciąż stali na baczność, zobaczyłem, że z ich kamiennych twarzy odpływa lęk. Alice Caulley coraz szybciej sięgała po kolejne karty, lecz ja potrafiłem dorównać jej tempu. „To znak V okazały, szpic ma niczym grot strzały”. „Wzniesione ramiona prostuje, literę H pokazuje”.

Gdy talia się skończyła, goście śmiali się i klaskali. Mężczyzna w rogu już nie chrapał, tylko rozglądał się, próbując zrozumieć przyczynę nagłego poruszenia. Kiedy brawa ucichły, Alice Caulley z uśmiechem, któremu wciąż towarzyszył groźny cień, zapytała:

– I co jeszcze, chłopcze?

Patrzyłem na nią przez chwilę, dłużej, niż wypada Utrudzonemu, po czym skinąłem głową. Miałem dopiero dwanaście lat, ale dobrze wiedziałem, co zrobić. Tę sztuczkę długo ćwiczyłem w dole na Dróżce. Teraz, gdy zyskałem zaufanie gości, poprosiłem ich, by stanęli rzędem pod ścianą salonu. Podszedłem najpierw do Edwarda Mackleya, który blond loki spinał po kobiecemu z tyłu głowy, i poprosiłem, by powiedział mi o chwili, gdy pokochał swoją żonę. Później poprosiłem Armatine Caulley, kuzynkę Alice, żeby opisała swoje ukochane miejsce, a następnie – Morrisa Beachama, by opowiedział o swoim pierwszym polowaniu na bażanty. W ten sposób przechodziłem od jednej osoby do drugiej i zapamiętywałem ich historie – wysłuchałem ich tak wiele, że nikt inny nie potrafiłby stwierdzić, która należała do kogo, ani przypomnieć sobie szczegółów wydarzeń. Tylko pan Fields, burkliwy nauczyciel Maynarda, odmówił udziału w zabawie. Kiedy jednak cofnąłem się na początek rzędu i powtórzyłem każdemu gościowi jego historię w najdrobniejszych szczegółach, a do tego udramatyzowaną i upiększoną, zauważyłem, że spojrzenie siedzącego na brzegu krzesła nauczyciela pałało jak oczy wszystkich pozostałych. Tak samo dawniej błyszczały oczy moich starszych pobratymców na odległej Dróżce.

Teraz nawet kelnerzy nie potrafili utrzymać poważnych min i się uśmiechali. Spośród wszystkich zebranych jedynie pan Fields zdołał zachować poważny nastrój, choć jego zmrużone oczy lśniły. Zrobiło się późno. Ojciec pożegnał gości, którzy rozeszli się do pokojów w różnych częściach starego domu, a nas wysłano, byśmy się upewnili, czy każdemu jest wygodnie. Kiedy wszyscy już zajęli swoje kwatery, my, wyczerpani, wycofaliśmy się do Norowiska, wiedząc, że jutro od samego rana znów ruszamy do pracy, goście będą się bowiem spodziewać śniadania krótko po obudzeniu.

W poniedziałkowy poranek po przyjęciu pomagałem Thenie w naszykowaniu kąpieli, kiedy Roscoe wezwał mnie i kazał się udać na spotkanie z ojcem w bocznym saloniku. Najpierw poszedłem do swojego pokoju, umyłem się i przebrałem w domową odzież, a następnie tylnymi schodami wszedłem do głównego korytarza, przebyłem go i zobaczyłem ojca stojącego w salonie, jakby na mnie czekał. Za nim przy swoim biurku siedział zajęty pisaniem Maynard, nad którym stał jakiś dżentelmen. Był to pan Fields, który trzy razy w tygodniu przychodził uczyć mojego brata. Miał na twarzy wyraz cierpienia i frustracji, a Maynard wyglądał bardzo nieszczęśliwie.

Ojciec uśmiechnął się do mnie, lecz nie znaczyło to jeszcze, że się cieszy, dysponował bowiem całym wachlarzem uśmiechów – wyrażał nimi niezadowolenie, znudzenie, zaskoczenie czy zdumienie. Uśmiechał się tak często, że trudno go było przeniknąć, lecz ten konkretny uśmiech już kiedyś widziałem – było to rok temu przy Dróżce opodal pól, gdzie pstryknięciem posłał mi miedzianą monetę.

– Dzień dobry, Hiram – powiedział. – Jak się masz?

– Dobrze, proszę pana – odparłem.

– Świetnie, świetnie. Hiram, chciałbym, żebyś spędził kilka chwil z panem Fieldsem. Zrobisz to dla mnie?

– Tak, proszę pana – zgodziłem się.

Ojciec, wciąż uśmiechnięty, spojrzał na Maynarda i powiedział:

– Chodź, synu.

Na twarzy wstającego od zadań chłopaka natychmiast odmalował się wyraz ulgi. Nie popatrzył na mnie, gdy wraz z ojcem opuszczał pokój. W tamtym okresie trzymaliśmy się z Maynardem na dystans. Wymienialiśmy tylko trywialne uwagi, nie wiedząc, kim właściwie dla siebie jesteśmy.

Pan Fields mówił z akcentem, jakiego wcześniej nie słyszałem, i natychmiast wyobraziłem sobie, że może pochodzić z Natchez, o którym tyle opowiadali starsi.

– Ta sztuczka, którą wtedy pokazałeś, to nie byle co – powiedział.

Pokiwałem w milczeniu głową, zastanawiając się, jakie ma intencje. Dla Utrudzonych, którzy nauczyli się czytać, przewidziano kary, i uświadomiłem sobie teraz, że moja „sztuczka” mogła sprowadzić na mnie czyjś gniew. Nie polegała jednak na czytaniu, bo tego nie umiałem. Po prostu zapamiętywałem zasłyszane niezborne odpowiedzi Maynarda i kojarzyłem je z kartami, które zostawiał rozsypane na stole. Lecz pan Fields nie znał tej metody, a ja nie byłem pewny, jak – i czy – powinienem mu ją opisać.

Wpatrywał się we mnie przez chwilę, po czym wyjął talię zwykłych kart i mi ją podał.

– Obejrzyj je.

Kolejno wyciągałem karty z talii i oglądałem je przez dłuższą chwilę, marszcząc brwi raczej dla efektu niż dlatego, że zajęcie wymagało ode mnie wysiłku. Kiedy skończyłem, pan Fields polecił:

– A teraz każdą z nich połóż wierzchem do góry na stole.

Ułożyłem cztery równe rzędy po trzynaście kart. Pan Fields poprosił, bym podał wartość każdej, którą podniesie, a trzymał je tak, że tylko on widział awers. Spełniłem polecenie. Jego twarz pozostawała poważna.

Następnie sięgnął do torby i wyjął pudełko. Kiedy je otworzył, zobaczyłem zestaw małych krążków z kości słoniowej, z których każdy miał na sobie rysunek twarzy, zwierzęcia lub jakiegoś symbolu. Rozłożył krążki na stole i kazał mi na nie patrzeć przez minutę, po czym poodwracał je wzorem do dołu. Gdy mnie później poprosił, żebym odnalazł ten z obrazkiem długonosego starca, ładnej panienki o długich lokach albo ptaka na gałęzi, miałem wrażenie, jakbym wciąż wyraźnie widział wszystkie rysunki – mógł ich równie dobrze nie odwracać.

W końcu pan Fields wyciągnął z torby kartkę oraz książkę z obrazkami. Otworzył ją na stronie z widokiem mostu i powiedział, żebym się na nim skupił, a minutę później zamknął książkę, wręczył mi pióro i kazał samodzielnie ten most narysować. Niczego podobnego wcześniej nie robiłem i nie znałem jego zamiarów, już wtedy wiedziałem natomiast, że Wartościowi nie lubią zbyt ambitnych Utrudzonych, chyba że tę ambicję mogą przekuć we własny zysk, toteż spojrzałem na niego nierozumiejącym wzrokiem, udając, że nie do końca pojąłem, o co mu chodzi. Powtórzył zadanie, a potem się przyglądał, jak chwytam pióro i, początkowo nieśmiało, zaczynam szkicować. Dla efektu spoglądałem w górę, jakbym z wysiłkiem odtwarzał ten obraz w umyśle. Ale w rzeczywistości nie musiałem niczego sobie przypominać, bo most był tu, przede mną, na pustej kartce i wystarczyło go odrysować. A więc odrysowałem jedno kamienne przęsło i łuk drugiego, biegnącego powyżej, małą zatoczkę po prawej stronie, skalistą wychodnię z tyłu oraz porośnięty drzewami wąwóz poniżej, którego brzegi łączyła cała konstrukcja. Dopiero wtedy, oglądając, jak rysuję, pan Fields zrobił wielkie oczy. Wstał i poprawił marynarkę. Następnie zabrał kartkę, kazał mi zaczekać i wyszedł.

Wrócił z moim ojcem, który ze swojej kolekcji uśmiechów wybrał ten świadczący o samozadowoleniu.

– Hiram – odezwał się – czy chciałbyś regularnie pracować z panem Fieldsem?

Wbiłem wzrok w podłogę i udawałem, że zastanawiam się nad tym pytaniem. Zrozumiałem, że otwiera się przede mną nowa ścieżka, a przez szczelinę w bramie świeci na mnie światło. Musiałem spuścić głowę, bo nie chciałem, by zauważył, jak bardzo się cieszę. Lockless należało wszakże do Wirginii – było wręcz samym jej sercem. Jeszcze nie wiedziałem, co ten moment zapowiada.

– A powinienem, proszę pana? – spytałem.

– Tak, Hiram – odparł ojciec. – Myślę, że powinieneś.

– Więc będę, proszę pana – potwierdziłem. – Będę.

Tak zaczęły się lekcje – czytanie, arytmetyka, elementy recytacji – i mój świat rozkwitł nową wiedzą. Swą zachłanną pamięć wypełniałem już nie tylko obrazami, lecz także słowami, które okazały się znacznie potężniejsze, niż sądziłem, miały bowiem własne kształty, rytmy i kolory i same były jak obrazy. Spotykaliśmy się trzy razy w tygodniu na godzinę, zawsze po lekcjach Maynarda, i kiedy Maynard wychodził, a ja wchodziłem, w oczach pana Fieldsa dostrzegałem ulgę, której z całych sił starał się nie okazywać. Ten moment stał się dla mnie źródłem zarówno dumy, jak i pogardy – byłem lepszy od Maynarda, bo otrzymałem tak mało, a przekułem to w tak wiele.

Maynard miał jasne włosy i był niezdarny. Ciągle mrużył oczy, jakby wciąż niepewnie szukał oparcia dla stóp. Był niesumienny i nieuprzejmy. Gdy ojciec zapraszał gości na herbatę, on beztrosko wpadał do pokoju i plótł, co mu akurat przyszło do głowy. Uwielbiał żartować i to była jego najlepsza cecha, ale nawet ona go zdradzała, gdy opowiadał nieprzyzwoite dowcipy młodym córkom Wartościowych. Przy kolacji sięgał nad stołem po rogaliki i gadał z pełnymi ustami.

Byłem pewny, że ojciec dostrzega to równie wyraźnie jak ja, i zastanawiałem się, co czuł, kiedy chłopak mający uosabiać jego cnoty tak się zachowywał w miejscu, gdzie ojciec się go nie tylko nie spodziewał, ale wręcz absolutnie go sobie nie życzył, gdyż w grę wchodziła jego reputacja.

Próbowałem pamiętać o przestrodze Theny: „to nie jest twoja rodzina”. Teraz oglądałem jednak posiadłość – jej łagodne zielone wzgórza latem, las zakwitający czerwienią i złotem na jesieni, śnieg pokrywający wszystko białymi cętkami w zimie – i podziwiałem rezydencję: wielkie, wspierające portyk kolumny, blask zachodzącego słońca w świetliku nad drzwiami, labirynty korytarzy, portrety moich dziadka i babci, w których oczach widziałem własne odbicia, i w chwilach zadumy, choć żyłem na dole, zacząłem wyobrażać sobie siebie pośród tych ludzi. Czasem ojciec ni stąd, ni zowąd zabierał mnie na bok i opowiadał o naszym rodowodzie sięgającym od jego ojca Johna Walkera aż do praszczura Archibalda Walkera, który przybył tu z mułem, dwoma końmi, żoną Judith, dwoma małymi synami i dziesięciorgiem Utrudzonych. Opowiadał mi te historie, jakby chciał odkryć przede mną na mgnienie oka kuszącą cząstkę mojego dziedzictwa. A ja niczego nie zapominałem.

W niektóre wieczory po skończeniu Trudu wędrowałem daleko na wschodnie rubieże posiadłości i na porośniętej tymotką oraz koniczyną łące zatrzymywałem się, pełen szacunku, przed pamiątkowym głazem ustawionym w miejscu, gdzie wykarczowano pierwsze działki, które później przeistoczyły się w Lockless. A kiedy ojciec opowiadał mi zasłyszane od dziadka historie o przepędzaniu pum, polowaniu z nożem myśliwskim na niedźwiedzia, powalaniu ogromnych drzew, ściąganiu głazów z pól, zmienianiu biegu potoków i samodzielnym budowaniu posiadłości, którą miałem teraz przed oczami – jakże mógłbym nie pragnąć dostrzec w tych dowodach odwagi, mądrości i chwały własnego dziedzictwa?

Wraz z historiami ojca zacząłem jednak poznawać także inne fakty na temat Lockless. Poznałem opowieści Pete’a i Elli, w których wspominali o Natchez i Baton Rouge. Poznałem tragedię Dużego Johna i mojej matki. Do tego wszystkiego zacząłem dodawać przypadkowe fragmenty tekstów z pisma De Bow’s Review, które ojciec pozostawiał w swoim gabinecie, a w którym nieustannie zrzędzono na spadające ceny tytoniu. Dużo się także dowiadywałem z rozmów samych Wartościowych. Potęga Lockless, a nawet całego hrabstwa Elm, opierała się na tytoniu. Tymczasem z roku na rok zbiory marniały, a wraz z nimi dochody wysokich rodów Wirginii. Dni liści wielkich niczym słoniowe uszy należały do przeszłości, w każdym razie w naszym hrabstwie, gdzie kolejne zasiewy jałowiły glebę. Lecz dalej na zachodzie, za doliną i górami, na brzegach Missisipi i wokół Natchez, leżały tereny czekające na spożytkowanie, na panów do nadzorowania prac oraz na ludzi do zbiorów i orki – takich jak ci z podupadających pól Lockless.

– Kiedyś wstydzili się sprzedać człowieka – powiedział pewnego razu Pete, gdy pracowałem w kuchni.

– Łatwo się wstydzić przy dobrych plonach – dodała Ella. – Trudniej, gdy sieje się w piachu.

To były ostatnie słowa, jakie od niej usłyszałem. Tydzień później znikła.

Sytuację tę rozumiałem na swój młodzieńczy, specyficzny sposób – tym, co zgubiło Lockless, była nie ziemia, ale zarządzający nią ludzie. W Maynardzie zacząłem upatrywać skandaliczny przykład cech całej jego klasy. Zazdrościłem im. A jednocześnie mnie przerażali.

Poznając dom, ucząc się czytać i przyglądając się Wartościowym, zacząłem rozumieć, że tak jak pola wraz z ich pracownikami stanowią podstawę wszelkiego dobrobytu, tak i domostwo upadłoby bez trudzących się w nim ludzi. Mój ojciec, jak wszyscy panowie, stworzył cały system mający na celu ukrycie tej słabości i zamaskowanie swojej prawdziwej niemocy. Tunel, którym pierwszego dnia wszedłem do domu, był jedynym wejściem dostępnym dla Utrudzonych. Zorganizowano to w ten sposób nie tylko w celu wywyższenia panów, lecz także po to, by nas ukryć. Ten podziemny korytarz był tylko jednym z wielu inżynieryjnych cudów zastosowanych w rezydencji, dzięki którym miało się wydawać, że napędza ją jakaś niewidoczna energia. Zamontowano windy do transportu dań, by obfite posiłki pojawiały się jak gdyby znikąd, oraz dźwignie, po pociągnięciu których odpowiednia butelka wina przybywała jak za sprawą czarów z piwnicznych czeluści domu, zaś w pokojach sypialnych pod łoża z baldachimami wsunięto leżanki, by ludzi odpowiedzialnych za opróżnianie nocnika ukryć głębiej niż sam nocnik. Czarodziejska ściana, która tamtego pierwszego dnia rozsunęła się przede mną, ukazując mi jaśniejący świat rezydencji, zasłaniała schody wiodące do Norowiska – motoru napędowego Lockless, którego żaden gość nigdy nie miał oglądać. A kiedy już się pojawialiśmy w kulturalnych przestrzeniach domu, jak na przykład podczas wieczorków, musieliśmy być pięknie ubrani i czyści, aby nikomu nie przyszło nawet do głowy, że jesteśmy niewolnikami, by mieli nas raczej za tajemnicze dekoracje, które swoją obecnością dodają uroku rezydencji. Ja jednak poznałem prawdę – głupota Maynarda, choć szczególnie rażąca, nie była wcale wyjątkowa. Panowie nie potrafili bez naszej pomocy zagotować wody, zaprząc konia czy zawiązać troków u własnych kalesonów. Byliśmy od nich lepsi – musieliśmy być. Dla nas próżnowanie oznaczało dosłownie śmierć, natomiast dla nich stanowiło główny cel życia.

Uświadomiłem sobie wówczas, że moja inteligencja także nie była wyjątkowa, bo gdziekolwiek spojrzałem, dostrzegałem geniusz tych, na których pracy opierało się Lockless – geniusz rąk, które wyrzeźbiły kolumny portyku, geniusz pieśni wzbudzających najgłębsze radość i smutek nawet w białych, geniusz muzyków wydobywających łkania i trele ze strun skrzypiec podczas potańcówek, geniusz zaklęty w bukiecie zapachów przynoszonych z kuchni dań, geniusz wszystkich naszych utraconych ludzi, geniusz Dużego Johna. Geniusz mojej matki.

Wyobrażałem sobie, że być może pewnego dnia moja wartość zostanie dostrzeżona, a wtedy jako ten, który rozumie mechanizmy funkcjonowania domostwa oraz pól, a także zna się na sprawach szerszego świata, stanę się dziedzicem, prawowitym dziedzicem Lockless. Wówczas dzięki swej wielkiej wiedzy sprawię, że pola znów wydadzą świetne plony, i w ten sposób ocalę nas od sprzedaży na aukcji, nie dopuszczę do rozdzielania krewnych oraz wyratuję wszystkich od upadku w ciemność Natchez, Natchez-trumny, co – byłem tego pewien – niechybnie nas czekało pod rządami Maynarda.

Pewnego dnia wszedłem tylnymi schodami do gabinetu na lekcję u pana Fieldsa, podekscytowany, ponieważ zajmowaliśmy się teraz astronomią oraz mapami gwiezdnymi – poznałem już Małą Niedźwiedzicę, a wkrótce miałem się dowiedzieć czegoś o kolejnych gwiazdozbiorach. Kiedy otworzyłem drzwi, zobaczyłem jednak nie nauczyciela, lecz własnego ojca.

– Hiram – powiedział – nadszedł czas.

Ogarnął mnie śmiertelny lęk. Pobierałem nauki u pana Fieldsa już od roku. Przyszło mi do głowy, że może mnie w ten sposób tylko podtuczano, jak to się robi z gęśmi, przed posłaniem w ślad za Ellą. Może jakimś cudem usłyszeli moje myśli albo dostrzegli w zamglonych oczach marzenia godne uzurpatora. A może sami dodali dwa do dwóch i zrozumieli, że moja edukacja prowadzi wprost do przewrotu.

– Tak, proszę pana – odpowiedziałem, nie wiedząc nawet, na co takiego nadszedł czas. Zacisnąłem zęby, próbując ukryć strach, który promieniował spod mostka.

– Kiedy cię zobaczyłem wtedy na polu i obejrzałem twoje salonowe sztuczki, zrozumiałem, że jest w tobie coś wyjątkowego, chłopcze, coś, czego inni tam, na dole, nie dostrzegli. Masz szczególny dar, który może nam się przydać, bo żyjemy w chudych czasach i musimy korzystać w tym domu z każdego talentu, jaki się nadarzy.

Patrzyłem na niego z twarzą bez wyrazu, usiłując nie okazać zmieszania. Kiwałem tylko głową w oczekiwaniu, aż wyjaśni, w czym rzecz.

– Nadszedł czas, byś zajął się Maynardem. Ja nie będę żył wiecznie, a jemu przyda się dobry służący – ktoś taki jak ty, kto zna się trochę na polach i trochę na domu, a nawet wie to i owo o świecie. Przyglądałem ci się, chłopcze, i wiem, że nigdy o niczym nie zapominasz. Poleć coś mojemu Hiramowi, a masz pewność, że wszystko zrobi, jak należy. Nie ma wielu takich jak ty – ludzi tak wartościowych.

Popatrzył na mnie i oczy mu zalśniły.

– Większość ludzi tu, na górze, zaraz wystawiłaby takiego chłopca na aukcję. Mogliby liczyć na spory zysk. Nie ma nic cenniejszego niż kolorowy z odrobiną mózgu. Ale ja tak nie robię. Wierzę w Lockless. Wierzę w hrabstwo Elm. Wierzę w Wirginię. Mamy obowiązek ocalić tę krainę, żeby ziemia, którą twój pradziad wydarł puszczy, znowu nie zarosła. Rozumiesz?

– Tak, proszę pana – powiedziałem.

– To nasz obowiązek. Nas wszystkich, Hiram. A zaczyna się tu i teraz. Jesteś mi potrzebny, chłopcze. Maynard potrzebuje cię u swego boku, a dla ciebie to wielki zaszczyt.

– Dziękuję, proszę pana.

– Świetnie – powiedział. – Zaczynamy jutro.

I tak w chwili, gdy poznałem cel moich nauk, dobiegły one końca. Następne siedem lat życia spędziłem jako osobisty służący Maynarda. Dziś może się to wydawać dziwne, ale obelżywe jarzmo, które nałożył na mnie ten układ, nie przytłoczyło mnie od razu. Jego ciężar narastał stopniowo i nieubłaganie z biegiem lat, kiedy przyglądałem się poczynaniom Maynarda. Stawka była bardzo wysoka – życie wszystkich ludzi, których zostawiłem tam, na Dróżce, a nawet nas samych, zamieszkałych w tym jasnym, podupadającym pałacu, zależało od tego, czy Maynard wyrośnie na kompetentnego zarządcę włości, nieważne, czy mu się ten tytuł należał czy nie. Lecz on się nie nadawał.

Świadomość tej sytuacji przygniotła mnie wieczorem przed brzemiennym w skutki dniem wyścigów konnych. Miałem dziewiętnaście lat. W gabinecie ojca na piętrze, posortowawszy jego korespondencję do odpowiednich szufladek mahoniowego sekretarzyka, pod srebrnymi ramionami lampy Arganda zagłębiłem się w najnowszym numerze De Bow’s Review. Pełen zachwytu czytałem opis terytoriów Oregonu, które dotąd znałem tylko z map porozkładanych bez wyraźnego powodu po całym domu. Teraz na stronach pisma przedstawiano to miejsce jako prawie raj, obszar tak bogaty, że zdolny z wielką nadwyżką utrzymać całą Wirginię, krainę wzgórz, dolin oraz zasobnych w zwierzynę lasów porastających czarnoziem tak żyzny, że roślinność wprost z niego bucha.

Wciąż pamiętam słowa, po których aż wstałem z wrażenia: „To właśnie tu, bo gdzieżby indziej, znajduje się kraina wolności, sukcesu i dobrobytu”. Zamknąłem pismo. Zacząłem krążyć po pokoju. Spojrzałem przez okno w dal, za rzekę Goose, i zobaczyłem czerniejące na południu giganty – Trzy Wzgórza. Odwróciłem się i przez kilka minut podziwiałem wiszącą na ścianie grawiurę. Skuty łańcuchami Kupidyn i roześmiana Afrodyta.

I wtedy pomyślałem o swoim bracie Maynardzie. Nosił długie, splątane włosy. Jego broda wyglądała jak porośnięta nierównymi kępkami mchu. W wieku męskim wciąż nie nabył ogłady towarzyskiej ani wdzięku. Uprawiał hazard i pił na umór, bo mógł. Bił się na ulicy, bo nieważne, jak bardzo go poturbowali, i tak nikt nie mógł strącić go z tronu. Oddał dziwkom fortunę, bo wszystko, co przepuścił, pokrywała harówka – a czasem sprzedaż – Utrudzonych. Podczas spotkań pozostających jeszcze w Elm członków rodziny często rozmawiano o losach Lockless, a gdy Maynard oddalił się poza zasięg głosu, przeklinano jego imię i wymyślano różne intrygi, by znaleźć innego dziedzica zdolnego pokierować rodzinnymi włościami. Jednak żadnych innych dziedziców nie było – kiedy kuzyni przebadali genealogię rodziny Walkerów, okazało się, że wszyscy z pokolenia Maynarda wyjechali tam, gdzie żyzna ziemia dawała obfite plony. Wirginia była stara. Należała do przeszłości. Jej ziemia umierała, a tytoń marniał. A ponieważ brakowało odpowiedniego dziedzica, ród Walkerów martwił się o przyszłość Lockless.

Ojciec miał własne plany – zamierzał znaleźć Maynardowi odpowiednią utalentowaną partnerkę, tym samym włączając inną rodzinę w walkę o ocalenie posiadłości. I, co niebywałe, udało mu się to zamierzenie zrealizować: Corrine Quinn, odziedziczywszy fortunę po zmarłych rodzicach, była wówczas prawdopodobnie najbogatszą kobietą w całym hrabstwie Elm. Wśród Utrudzonych krążyły różne pogłoski na temat jej spadku i okoliczności śmierci rodziców. Wartościowi uważali ją za lepszą od Maynarda pod każdym względem. Tak czy inaczej, potrzebowała męża, bo w Wirginii obowiązywał jeszcze kodeks dżentelmeński i wciąż istniały miejsca, do których nie miała wstępu, oraz zawierano interesy, w których nie mogła uczestniczyć. Potrzebowali więc siebie nawzajem: Maynard nie mógł się obyć bez inteligentnej partnerki zdolnej uratować jego włości, a Corrine – bez dżentelmena reprezentującego jej interesy.

Tamtego wieczora wyszedłem z gabinetu poruszony i wstrząśnięty. Przemierzałem dom, aż dotarłem do saloniku, z którego sączył się blask kominka i dobiegały głosy dwóch pogrążonych w rozmowie osób – Maynarda i ojca. Jej tematem był Edwin Cox, patriarcha jednej z najstarszych, owianych legendą rodzin w regionie. Minionej zimy wyszedł z domu i złapała go potężna śnieżyca, która tamtego ranka rozpętała się w górach, pokrywając bielą całe hrabstwo. Jakimś cudem zgubił drogę powrotną i następnego dnia znaleziono go zamarzniętego na kość zaledwie kilka kroków od rezydencji jego przodków. Przez chwilę stałem w cieniu za drzwiami saloniku i się przysłuchiwałem.

– Podobno wyszedł sprawdzić, czy wszystko w porządku z koniem – powiedział ojciec. – Kochał tę cholerną bestię, ale w śnieżycy nie dało się nawet odróżnić stajni od wędzarni. Tamtego dnia sam też wyszedłem na werandę i, na Boga, w zamieci nie widziałem własnej wyciągniętej dłoni.

– Dlaczego nie posłał służącego? – zapytał Maynard.

– Pozbył się prawie wszystkich poprzedniego lata. Wywiózł ich do Baltimore – ma tam krewnych – i zostawił własnemu losowi. Biedni głupcy. Pewnie nie przeżyli nawet tygodnia.

W tej chwili Maynard zauważył mnie stojącego przy drzwiach.

– Co tam robisz, Hi? – spytał. – Wejdź, ogrzej się przy kominku.

Wszedłem i spojrzałem na ojca, który przypatrywał mi się z tym częstym ostatnio wyrazem twarzy – jakby miał do wypowiedzenia dwie różne opinie i na żadną nie umiał się zdecydować. Posłał mi dziwny uśmiech czy raczej stężały, makabryczny grymas. Nie sądzę, by chciał na mnie zrobić złowieszcze wrażenie. Pewnie się nad tym nie zastanawiał. Howell Walker nie był człowiekiem nawykłym do dywagacji, choć pewnie się za takiego uważał, ponieważ przyszedł na świat w pokoleniu wzorującym się na rewolucyjnych uczonych ery dziadków – Franklinie, Adamsie, Jeffersonie i Madisonie. Cała rezydencja Lockless pełna była instrumentów naukowych i akcesoriów dla odkrywców, takich jak wielkie mapy świata czy generatory elektrostatyczne, a ponadto dysponowała biblioteką, w której sam często przesiadywałem. Ale do map mało kto zaglądał, urządzenia wykorzystywano do robienia sztuczek na przyjęciach, a po biblioteczne tomy sięgała tylko moja dłoń. Ojciec ograniczał się do lektury czasopism praktycznych – De Bow’s Review, The Christian Intelligencer, The Register. Książki były dla niego oznaką klasy, statusu i podążania za modą, co miało go odróżniać od białej hołoty z wiosek mieszkającej w chatach z klepiskiem przy małym poletku kukurydzy czy pszenicy. Lecz o czym to świadczyło? Że tylko ja, niewolnik, przesiadywałem rozmarzony wśród tych tomów?

Mój ojciec założył rodzinę później niż większość mężczyzn. Teraz przekroczył już siedemdziesiątkę i tracił wigor. Jego niebieskie oczy o świdrującym, uważnym spojrzeniu były podkrążone i naznaczone kurzymi łapkami. Oczy potrafią wiele przekazać – błysk gniewu czy ciepło radości – lecz u niego straciły wszelki wyraz. Dawniej był chyba przystojnym mężczyzną, a może po prostu tak chciałem o nim myśleć. Lecz poza widokiem jego oczu tamtego dnia zapamiętałem również widok wyżłobionych troskami bruzd na jego twarzy, zmierzwionych, zaczesanych w tył włosów i zaniedbanej, nastroszonej brody. Wciąż, jak przystało na dżentelmena z grona Wartościowych, ubierał się elegancko w jedwabne pończochy i liczne warstwy odzieży – koszulę, żabot, jasną kamizelkę, czarny kaftan – ale należał do ostatnich przedstawicieli bardzo szczególnego gatunku i wystarczyło na niego spojrzeć, by się zorientować, że umiera.

– Jutro są wyścigi, tato – powiedział Maynard. – Tym razem im pokażę. Postawię sporą sumkę na tego konia Diamonda i solidnie się odkuję.

– Niczego nie musisz im pokazywać, May – powiedział ojciec. – Oni się nie liczą. Wszystko, co się naprawdę liczy, masz tutaj.

– Akurat! – powiedział Maynard w nagłym przypływie gniewu. – Przez tego typa wyrzucili mnie z klubu jeździeckiego, a potem on groził mi pistoletem. Ja im pokażę! Przejadę się w tej nowej dorożce Millenium i im przypomnę...

– Może nie powinieneś. Lepiej daj sobie z tym spokój.

– Właśnie że powinienem. Niech ich szlag. Ktoś musi bronić honoru nazwiska Walkerów.

Z ledwie dosłyszalnym westchnieniem ojciec odwrócił się z powrotem ku ogniowi.

– Tak jest – dodał Maynard. – Jutro będzie się działo.

Dostrzegłem w półmroku, jak mój ojciec, zmęczony przechwałkami pierworodnego, spogląda na mnie z ukosa zbolałym wzrokiem i przesuwa palcami po brodzie. Zrozumiałem ten gest, ponieważ widywałem go przez pół życia: „Chroń swojego brata”, mówił.

– Lepiej się zacznę szykować na jutro – powiedział Maynard. – Hi, idź sprawdzić konie.

Zszedłem do Norowiska i tunelu. Obejrzałem konie, po czym wróciłem tą samą drogą. Maynard już sobie poszedł, lecz mój ojciec wciąż siedział przed ogniem. Często tam nawet zasypiał, aż Roscoe budził go i zabierał do łóżka. Tym razem służącego nie było w pobliżu. Podszedłem, by dorzucić do ognia.

– Zostaw, Hiram, niech się wypali – powiedział ojciec. – Zaraz stąd idę.

– Tak, proszę pana – powiedziałem. – Czy mogę coś podać?

– Nie – odparł.

Spytałem, czy Roscoe jest nadal na służbie.

– Nie. Dzisiaj zwolniłem go wcześniej – oznajmił.

Roscoe miał dwóch młodych synów, którzy mieszkali dziesięć mil na zachód od nas, i odwiedzał ich przy każdej okazji. Gdy mój ojciec był w dobrym humorze, puszczał go wcześniej, by mógł z nimi spędzić kilka godzin więcej.

– Chodź, usiądź przy mnie na chwilę – powiedział.

Złożenie takiej propozycji Utrudzonemu było dość osobliwe, lecz między nami dwoma panowały inne zwyczaje i często zostawaliśmy sami – z każdym dniem coraz częściej. W kuźni i stolarni nikogo już nie było. Carla, Emmanuela, Theseusa i wszystkich innych, którzy tam niegdyś pracowali, posłano do Natchez. Lodownia stała nieużywana od dwóch lat. Całym domem zajmowała się tylko jedna pokojówka, Ida. Do przeszłości należał nie tylko porządek, który zapamiętałem z dzieciństwa, lecz także ciepły uśmiech Beth, śmiech Leah i smutne, puste spojrzenie Evy. W kuchni pracowała nowa dziewczyna, Lucille, która wydawała się zupełnie zagubiona, czym często budziła gniew Maynarda. Lockless pustoszało i szarzało. Zresztą nie tylko ono – wszystkie rezydencje leżące wzdłuż rzeki Goose straciły iskrę życia, gdy serce kraju przesunęło się na zachód.

Usiadłem na tym samym fotelu, który opuścił Maynard. Przez kilka długich minut mój ojciec się nie odzywał. Patrzył tylko w przygasający ogień, a ja obserwowałem ciemniejący żółty poblask na jego twarzy.

– Będziesz pilnował brata, prawda? – zapytał.

– Tak jest – potwierdziłem.

– Dobrze – odparł. – Dobrze.

Zamilkł na dłużej, nim odezwał się znowu:

– Hiram, wiem, że nie wolno mi było dać ci zbyt wiele – oznajmił – ale ile było wolno, tyle dałem, i chyba dowiodłem, jak bardzo cię cenię. Ja wiem, że to niesprawiedliwe – nic tu nie jest sprawiedliwe – lecz przyszło mi żyć w czasach tak przeklętych, że muszę patrzeć, jak moich ludzi wywożą przez most Bóg wie gdzie.

Znów zamilkł i pokręcił głową. Potem wstał, podszedł do półki nad kominkiem i wydłużył knot stojącej tam lampy, a wtedy rozedrgany blask padł na salonowe portrety naszych przodków i ich wykonane z kości słoniowej popiersia.

– Jestem stary – ciągnął. – Nie potrafię się już dostosować do nowego świata. Odejdę wraz z tą Wirginią i życie w trudnych czasach przypadnie Maynardowi, a zatem tobie. Musisz go ocalić, synu. Musisz go chronić. Nie mówię tu tylko o jutrzejszych wyścigach. Nadchodzą zmiany, spadną na nas wszystkich wielkie kłopoty, a Maynard, którego kocham nade wszystko, nie jest gotowy. Pilnuj go, synu. Pilnuj mojego chłopaka. – Przerwał i popatrzył prosto na mnie. – Pilnuj swojego brata, słyszysz?

– Tak, proszę pana – odparłem.

Posiedzieliśmy jeszcze może trzydzieści minut, po czym ojciec oznajmił, że idzie spać. Ja także wstałem i poszedłem do swojego pokoju w Norowisku. Siadłem na brzegu łóżka i wspomniałem dzień, kiedy mój ojciec przywołał mnie z pola, uśmiechnął się do mnie i rzucił mi miedzianą monetę. Tamta chwila zadecydowała o całym dalszym biegu mojego życia. Dzięki niej nie doświadczyłem najgorszych stron naszego losu. Chyba każdy Utrudzony w Lockless zamieniłby się ze mną miejscami. Życie tak blisko Wartościowych nakładało też jednak na człowieka jarzmo, przed którym próbowała mnie ostrzec Thena. Jego nieznośny ciężar potęgowała wiedza o ich prawdziwym życiu – o luksusach, w jakich się pławili, i o tym, jak wiele nam odebrali.

Tamtej nocy śniłem, że znów jestem na polach tytoniu wśród Utrudzonych, lecz wszyscy byliśmy skuci kajdanami przymocowanymi do długiego łańcucha, który ściskał zagubiony w myślach Maynard, niemal nieświadom tego, że trzyma w ręku nasz los. Rozejrzałem się i spostrzegłem, że wszyscy jesteśmy starzy, natomiast Maynard z młodego mężczyzny, którego znałem, przeobraził się w niemowlaka raczkującego po przystrzyżonej łące. Utrudzeni zaczęli stopniowo znikać – ich znajome twarze i ciała rozpływały mi się kolejno przed oczami, aż zostałem sam – starzec na łańcuchu trzymanym przez dziecko. Potem znikło wszystko – Maynard i łąka – a mnie ogarnął mrok nocy. Zobaczyłem wokół siebie czarne gałęzie leśnych drzew, bałem się i nie wiedziałem, gdzie jestem, ale uniosłem głowę i zobaczyłem srebrny księżyc oraz rozmigotaną gwiazdami czerń. Odnalazłem Małą Niedźwiedzicę, mistyczne zwierzę, które ukryło dawnych bogów, o czym wiedziałem, ponieważ pan Fields podczas naszego ostatniego spotkania pokazał mi ten gwiazdozbiór na mapie nieba. Patrząc na ogon niedźwiedzicy, ujrzałem coś jeszcze – znak moich przyszłych dni spowity w olśniewający, nieziemski błękit: Gwiazdę Północy.