Lucyna Bzowska, Renata Kownacka,
Maria Lorek, Anna Sowińska

Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka

Kraków 2015

Spis treści

Wstęp

Literatura

I Stajemy się uczniami

Witam wszystkich, a szczególnie tych...

Jestem... to jest...

Czy potrafisz tak powiedzieć?

Pociąg z imionami

Głoskomania

Głoskomania – trudniejszy wariant

Łańcuch wyrazów na określoną głoskę

Łańcuch wyrazów na ostatnią głoskę poprzedniego wyrazu

Łańcuch gwiezdny

Sprawdzamy obecność

Sprawdzamy obecność II

Rozsypanka

Szukam swojej wizytówki

Złap moje imię

Imię do imienia

Rytmiczne imiona

Orkiestra imion

Popatrz i zapamiętaj

Pasowanie na sześciolatka – scenariusz

Dziwne polecenia

Zaproszenie do krainy bajek i baśni

Podróż „Bajkolotem”

Pląs radości – a gili-gili, ram-tam-tam

U Królowej Śniegu

Zabawa „kra lodowa”

Spotkanie z Gerdą

Kraina Jasia i Małgosi

Orzeszek

W „Kociolandii”

Zabawa „mysz i kotki”

Pasowanie

II W rodzinnym kręgu

„Witaj Kasiu” – piosenka powitalna

Każdy jest inny

Ciepło – zimno

Moje prawe miejsce jest puste

Kłębek przyjaźni

Wielkie zamieszanie

Dom

Dziecko, dom, przeprowadzka

Znajdź osobę, która...

Łańcuch gwiezdny – do wyrazu „rodzina”

Niedokończone zdanie

III Kraina zmysłów – patrzymy i słuchamy

Co jest w tym kolorze?

Spotkanie kolorów

Dziwne pytanie

Kolorowe pary

Mieszamy kolory

Kolory świata

Czy słyszysz?

Wyprawa po ciszę

Posłuchaj i zapamiętaj

Lustro

Głuchy telefon

Uliczne sygnały

Jakie dźwięki słyszymy w mieście?

Trzy rzędy

Zepsuty autobus

Trzy pociągi

Bezpieczna ulica – scenariusz

Uczęszczana dróżka

Czy potrafimy przechodzić przez ulicę?

Czy potrafimy przechodzić przez ulicę? II

Reagujemy na sygnały

IV Kraina zmysłów – dotykamy

Moje ręce

Kompozycje z rąk

Po czym idę?

Wielkie poszukiwanie

Moje stopy

Worek niespodzianek

Ludzie do ludzi

Dotknij i narysuj

V Kraina zmysłów – wąchamy i smakujemy

Zdrowe imiona

Czy wiesz, co jesz?

Jaki to zapach?

Sałatka owocowa

Spadające liście

Pudło ze skarbami

Praktyczne dary jesieni

Jesienna gra

Ważymy dary jesieni

Owocowe smakołyki z naszej fabryki – scenariusz

VI Na leśnych dróżkach, czyli śladami Jasia i Małgosi

Wybieramy się na wycieczkę

Pakujemy plecak

Leśny pląs na dzień dobry

Wyprawa

Leśna muzyka

Ptaki, gniazdo, las

Odgłosy lasu

Drzewo jak ja...

Ile lat ma drzewo?

Myśliwy i zajączek

Drwale i niedźwiedzie

Kogo brakuje?

Niezwykła wyprawa do lasu

Tajemnicza wyprawa

Jesień w lesie – scenariusz

VII Jesienna pogoda

Odgłosy jesieni

Muzyczna prognoza pogody

Jesienny masaż

Jesienny masaż II

Zabawy z kostką

Zabawy z gazetami

VIII W zdrowym ciele zdrowy duch

Podaj swój ruch

Idziemy – stop

Sportowa kostka

Głowa, ramiona...

IX Stajemy się aktorami

Przedstawienie pantomimiczne

Duży plakat postaci

Aktorzy i publiczność

Chodzimy jak...

Na tronie w koronie

Portret

X W krainie figur

Podaj dalej

Wyczaruj coś

Patyczki

Odwiedzamy Figurolandię – scenariusz

Działania wstępne – wizytówki

W krainie Figurolandii

Pomieszane figury – na podstawie zabawy „Sałatka owocowa”

Obrysowywanie i wycinanie figur geometrycznych

Wspólna gra

Kompozycja z figur

Pląs z figurami

Układanie kompozycji – praca grupowa

Galeria

XI Andrzejki

Działania wstępne

Wejście wróżki

Podział na grupy według znaku zodiaku

Wróżby

Wejście kominiarza

Zabawy ze śpiewem

XII W pałacu Królowej Śniegu

Bajka śpiewanka

Droga Gerdy – gra planszowa

Piękne powitanie

Magiczne klucze

Ratujmy Kaja – zabawa fabularyzowana

Ratujmy Kaja – scenariusz zabawy fabularyzowanej

XIII Mikołaju, Mikołaju

Prezenty

Mikołaj

Pomagamy Mikołajowi

Co podarowalibyście Mikołajowi i dlaczego?

Z czego ucieszyłby się Mikołaj?

List do Świętego Mikołaja

Paczka, komin, Mikołaj

Droga Świętego Mikołaja

Mikołajkowe niespodzianki – scenariusz

Teatrzyk świąteczny

XIV Zima z wróbelkiem Elemelkiem

Chodzimy po tropach

Za co lubię zimę?

Zimowa pogoda

Zabawy z gazetami

Zabawy i sporty zimowe – scenariusz

Zziębnięty ptaszek

Szukamy karmnika

Wróbel, karmnik, zima

W karmniku

Zamieszanie w karmniku

Gra dźwięków

Wyprawa do Ptakolandii

XV Dzień Babci i Dziadka

Krótkie działania w ruchu

Przedszkola naszych dziadków – scenariusz

Uroczystości Dnia Babci i Dziadka – scenariusz

XVI Bal karnawałowy

Bal karnawałowy – scenariusz

XVII Podróż przez kontynenty

Niezwykły sen

Podróż przez kontynenty – scenariusz

Zaczarowane zwierzęta

Parada zwierząt

Imię i zwierzę

Śpiewanki o zwierzętach – zabawa tematyczna

Poplątany wąż

Poplątane węże

Węże

Wspomnienie z podróży do Afryki

Afrykańskie maski

Taniec afrykański

Afrykańskie bębny

Groźne zwierzę

Przeprawa przez gąszcz

XVIII Zwierzęta naszego lasu

Znajdź swoją rodzinę

Ptaszki

Nosy

Gęsia mama

Gra z nastrojami

XIX Wiosna tuż, tuż

Pląs kropelek wody

Nadchodzi wiosna – scenariusz

Okrzyk radości

Wiosenny poranek

Pszczoły, ul, wiosna

Cztery pory roku

Drzewo w każdej z czterech pór roku – scenariusz

Wiosna – teatr rąk

Wiosenne kwiaty

Kwiatki

Wiosenny taniec motyli

W lesie – scenariusz

Drzewo w swoim środowisku – scenariusz

Co ma las wspólnego z tortem?

XX Koszyczek Czerwonego Kapturka

Wysyłamy życzenia

Szukamy wielkanocnego zajączka

Szukamy wielkanocnego zajączka II

Szukamy koszyczków

Ukryte jajka

Wielkanocny koszyczek

XXI Ważne zawody

Strażak

Pracujemy jak strażacy

Poplątany wąż

Zaszyfrowana wiadomość

Sygnały świetlne

Odtwórz sygnał

Co mówi sygnał?

Doktor drzew

Czy znamy zawody?

Moc dobrych uczynków

XXII Bawimy się wyobraźnią, czyli do czego mogą służyć stare gazety?

Czy gazety służą tylko do czytania?

Gra „Kto pierwszy?”

Dokończ...

Ruloniki

Reliefowe prace

Tory przeszkód

Jarmark różności

Kompozycje z liter i cyfr

Bijemy rekordy

Reklamy

XXIII Święto rodziny

Dzieci z różnych stron świata

Co nas łączy, a co różni?

Skojarzenia

W co się lubimy bawić?

Moja mama

Czy rozpoznam swoje dziecko?

Moja mama – scenariusz

Scenariusz obchodów uroczystości Dnia Mamy i Taty I

Scenariusz obchodów uroczystości Dnia Mamy i Taty

Repertuar

XXIV Zabawy z pacynką

Pacynka

Pacynkowe rymowanki

Była sobie lala mała

Pacynkowe mernory

Scenki rodzajowe

Casting

Pamiętaj pacynko

XXV Tęczowe wierszyki

Lubię chodzić...

Mam tornister oraz książki

Krąg rodzinny

Domek

Ważne kolory

Pada

Kręta dróżka

Zdrowe zęby

Teatr

Trójkąt

Czworokąty

Prostokąt

Ptaki

Podróż

Ślady

Święty Mikołaj

Bombki

Zmarznięty ptaszek

Sam w domu

Lubię tańczyć

Straż pożarna

Zimowe sporty

Śnieżne gwiazdki

Bałwanek

Babcia

Dziadek

Wiosna tuż, tuż

Powrót ptaków

Idzie wiosna

Podróż

Jak smakuje jesień?

Cztery pory roku i kolory

Koty i kolory

Trzy po trzy Trajkotki

XXVI Uczymy się bawiąc – zabawy matematyczne

Witam wszystkich, a szczególnie...

Tak czy nie?

Czarny Piotruś

Grupa siedem

Kostka matematyczna

Przedstawiamy zadania

Słyszymy, przedstawiamy, liczymy

Zgadnij, o jakiej liczbie myślę? – chodniczek matematyczny

Zgadnij, o jakiej liczbie myślę?

Jaką jestem liczbą?

Połamana oś liczbowa

Matematyczne roboty

Ustawienie do zdjęcia

Rytmicznie i sprawnie

Radiotelefon

Matematyczna musztra

Ustaw się i policz

Obracający się krąg

Chodzenie pod dyktando

Szukanie skarbu

Kreślenie egipskich wzorów – dyktando graficzne

Ćwiczenia rytmiczne

Przekładanie rytmów na wzory

Gra matematyczna

Konstruowanie gier – opowiadań

Matematyczny pociąg

Moje prawe miejsce jest puste...

Liczba do liczby

Policz i rzuć

Odbijanie i liczenie

Przeprawa przez strumyk

Stań i podaj odpowiednie działanie

Pląs „magiczna liczba 7”

Idzie sobie stonoga

Liczbowy spadochron

Podaj dalej

Szukam swojego działania

W krainie Figurolandii

Pomieszane figury

Wspólna gra

Kompozycja z figur

Pląs z figurami

XXVII W Krainie liter

Zabawa fabularyzowana

XXVIII Pląsy i zabawy integracyjne

Ul

Dyrdy-myrdy

Powitanka

Hop- hop

Piosenka do pary

Głaskany

Imię przedszkolaka

Kasztanki

Literowa układanka

Mały przedszkolak

Przyjaciele przedszkolaka

Serdeczny taniec

Taneczek

Tańczące koła

A hej, a ho!

Zabawa rytmiczna bez muzyki

Rytm i dźwięk

Strona redakcyjna

Wstęp

Współczesne tendencje w reformie oświaty kierują nauczycieli ku takim pomysłom dydaktycznym, które w jak największym stopniu zbliżą edukację do problemów funkcjonowania dzieci „tu i teraz” oraz w przyszłości. Coraz większą uwagę zwraca się, aby uczyć tego, co istotne i niezbędne, to jest kompetencji intelektualnych sprzężonych z systemem wartości.

Podkreśla się ideę edukacji zorientowanej humanistycznie – pedagogiki holistycznej – łączącej w całość rozwój intelektualny, moralny, estetyczny i fizyczny wychowanków.

Ważnym krokiem w klasach początkowych było zjednoczenie przedmiotów w tzw. kształcenie zintegrowane. Ta zmiana organizacyjna dała szansę integracji, jednocześnie skupionej wokół jakiegoś problemu oraz oddziałującej na wiele obszarów społecznych i kulturowych.

Nauczyciele stale wprowadzają nowe metody, starają się organizować takie sytuacje dydaktyczne, które wspomogą edukację zintegrowaną. Bogusław Śliwerski w publikacji Edukacja w wolności słusznie obserwuje, że są różne drogi dochodzenia nauczycieli do własnych koncepcji nowatorskich: „Jedni, nie chcąc tracić czasu na wymyślanie oryginalnych rozwiązań pedagogicznych, adaptują do własnych warunków sprawdzone w innych krajach rozwiązania programowe, metodyczne i organizacyjne. W ten sposób powstają klasy, w których edukację odwołuje się do koncepcji Montessori, Steinera, Kamińskiego, Korczaka, Freineta itp. Inni nowatorzy poszukują sposobów przeciwko szkolnej patologii, pseudonauczaniu, łącząc obce rozwiązania z własnymi przemyśleniami i doświadczeniami”1.

Najwłaściwszą wydaje się droga „złotego środka”, czyli łączenia tradycyjnych, sprawdzonych i efektywnych rozwiązań z mądrym, racjonalnym, a czasem i intuicyjnym nowatorstwem.

- Konfucjusz już 2 500 lat temu radził:

- Połącz to, co najlepsze w nowym i starym.

- Ucz się poprzez działanie.

- Wykorzystuj cały świat jako szkołę.

- Stosuj muzykę i poezję do uczenia się i nauczania.

- Łącz pracę umysłu z ćwiczeniami fizycznymi.

- Ucz się, jak uczyć, nie ograniczaj się do poznawania faktów.

- Zaspokajaj potrzeby uczniów o różnych stylach uczenia się.

- Kształtuj właściwe zachowanie i system wartości.

- Dawaj wszystkim równe szanse2.

G. Dryden oraz J. Vos, w swojej książce Rewolucja w uczeniu we wstępie do rozdziału „Najważniejsze lata”, będącego próbą odpowiedzi na pytanie, jak wykorzystać decydujący okres od urodzenia do dziesiątego roku życia, to jest również etap edukacji wczesnoszkolnej w klasach 0–III, piszą:

„– Pięćdziesiąt procent zdolności człowieka do uczenia się rozwija się w pierwszych czterech latach życia.

– Kolejne trzydzieści procent wykształca się do ósmego roku życia.

– Podczas tych decydujących lat tworzą się drogi nerwowe, na których opiera się cała przyszła zdolność uczenia się.

– Po ukończeniu przez dziecko dziesięciu lat dendryty, które nie wytworzyły połączeń, obumierają.

– Dzieci są najlepszymi pedagogami, a rodzice ich najlepszymi pierwszymi nauczycielami.

– Dzieci uczą się najlepiej tego, czego doświadczają wszystkimi zmysłami, należy więc odpowiednio je stymulować.

– Nasze domy, plaże, lasy, place zabaw, ogrody zoologiczne i muzea są najlepszymi szkołami.

– Proste ćwiczenia fizyczne mogą ogromnie wspomóc umiejętność uczenia się małego dziecka.

– Dzieci rozwijają się według określonego schematu, należy więc nauczyć się go wykorzystywać.

– Nauka, w tym także nauka czytania, pisania i liczenia, może i powinna być zabawą”3.

Cytowana powyżej obszerna publikacja obok własnych przemyśleń i poglądów autorów jest również w opinii Tony Buzana, twórcy map mentalnych, „wspaniałym przeglądem najważniejszych odkryć i koncepcji, które nadadzą kształt edukacji w XXI w.”4. Autorzy, śledząc wyniki szkół i przedszkoli, w których wykorzystywane są m.in. Projekty edukacyjne M. Montessori czy G. Domana zwracają uwagę na fakt, że wykorzystują one całą gamę palisensorycznego doświadczania świata. W placówkach tego typu troszczy się o odpowiedni udział zajęć muzycznych i rytmicznych, pamięta, że ćwiczenia ruchowe odgrywają istotną rolę w rozwoju mózgu, docenia zabawę, która będąc połączeniem konkretności działania jest jedną z najskuteczniejszych metod nauki. W zakończeniu cytowanego powyżej rozdziału wskazującego na sedno efektywnej nauki czytamy:

„– Twórz program tak, by wszyscy mogli odnieść sukces.

– Ucz się od osób, które mają osiągnięcia w danej dziedzinie.

– Skup się na sześciu podstawowych czynnikach:

– bezpieczeństwie fizycznym,

– bezpieczeństwie emocjonalnym,

– własnej tożsamości,

– poczuciu przynależności,

– kompetencji,

– misji”5.

Publikacja Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka jest właśnie taką próbą dostarczenia innym nauczycielom pomysłów do opracowania takiego projektu, który pomoże dzieciom odnieść sukces. Myślimy tu o wszystkich dzieciach, lecz w sposób szczególny o tych najbardziej zapomnianych w szkolnych systemach, to jest kinestetykach. Z obserwacji oraz badań wynika, że w tradycyjnym systemie nauczania na porażki szczególnie narażone są dzieci kinestetyczne. Według M. Grindera, są oni „wyrzuceni poza nawias systemu szkolnego”6. H. Olechnowicz pisze, że dzieci „karmione są, a nawet przekarmiane doznaniami zmysłów „dalekich” – wzroku i słuchu [...], pozbawiane zaś niemal zupełnie doznań karmiących zmysły „bliskie”, przede wszystkim dotyk, ale także węch, odczucie własnego ruchu i doznania zmysłu równowagi”7.

Dlatego też zdecydowana większość zbaw proponowanych w niniejszej publikacji to zabawy ruchowe.

Ch. Lindenberg pisze: „Radości ruchu u dziecka odpowiada zarazem wrażliwość, rzekłbym: podatność na wszystko to, co w otoczeniu się porusza [...].

Fakt, że ciało ludzkie w całości jest organem ekspresji [...] szczególnie widać [...] u małych dzieci, których jeszcze wychowanie nie oduczyło tej podstawowej formy wypowiedzi [...]. Doprawdy szkoda byłoby nie zatroszczyć się o tę dziecięcą radość ruchu, nie podtrzymać jej”8.

H. Gardner, wskazując na siedem rodzajów inteligencji: językową, logiczno-matematyczną, wizualno-przestrzenną, muzyczną, intrapersonalną, interpersonalną oraz kinestetyczną, m.in. tak opisuje osoby obdarzone tą ostatnią:

- Lubi dotykać, manipulować.

- Lubi działać.

- Słuchając, bawi się różnymi przedmiotami.

- Wierci się, jeśli jest za mało przerw.

- Najlepiej uczy się przez ruch9.

Powyższe zestawienie to jakby opis większości kilkulatków. Sześciolatek to człowiek aktywny. Jego aktywność przejawia się w wielu aspektach. Jednak aktywność ruchowa w tej mierze przoduje. „Między 5–6 rokiem życia następuje szybki przyrost mięśni i nasila się potrzeba ruchu. Określa się to jako „głód” ruchu. Dziecko staje się wszędobylskie, skaczące, a nie chodzące czy stojące. Ruch jest wewnętrzną potrzebą Od piątego roku życia ruchy te stają się już bardziej celowe, skoordynowane, zręczniejsze i precyzyjniejsze. [...] W toku manipulacji rozwija się koordynacja wzrokowo-mięśniowa, podporządkowanie ruchów spostrzeżeniom wzrokowym. Daje to wzrost celowości ruchów dziecka, umożliwiając mu działanie w nowych sytuacjach przy realizacji pomysłów i wykonywaniu prac”10. Sensomotoryka dla młodszych dzieci jest typową drogą poznania, zdobycia informacji. „Uznając istotność ekspresyjnej sfery kinestetyki człowieka, a także biorąc pod uwagę koncepcję preferowanego przez małe dziecko kanału percepcji świata (J. Grochulska, 1994), należy stwierdzić „iż jedną z najbardziej pożądanych dróg rozwoju kilkulatka winna być edukacja oparta na modalności kinestetyczno-cielesnej. Przyswajanie informacji w toku aktywności ruchowej, komunikowanie się dzięki „mowie ciała” będzie najtrafniejsze właśnie w tej fazie rozwoju”11.

Dobrze się dzieję, że ideą edukacji przez ruch coraz częściej interesują się nauczyciele. Często wykorzystywane są elementy Metody Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherbome, metody, która poprzez ruch, dotyk, ćwiczenia fizyczne pogłębia jednocześnie całą sferę społeczną człowieka12. Metoda została opracowana w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych (w Polsce znana jest od lat siedemdziesiątych). Obok jej klasycznego wykorzystania, stanowi inspirację dla jej nowych form, nowych możliwości (patrz bibliografia). Badania nad efektywnością Ruchu Rozwijającego, bazującego na metodzie W Sherbome, prowadzi w Polsce Marta Bogdanowicz. Profesor Bogdanowicz od wielu lat jest orędowniczką wykorzystania ruchu w edukacji. Łącząc go ze słuchem i wzrokiem, opracowała polską wersję metody Bon Depart. Dzięki metodzie Dobrego Startu, dzieci w wieku przedszkolnym znakomicie przygotowują się do pisania i czytania, ćwiczą małą i dużą motorykę, symultanicznie wykorzystują trzy kanały poznawcze:

- słuch – piosenka dobrana tematycznie i rytmicznie do potrzeb dydaktycznych,

- wzrok – wzorzec graficzny (lub litera),

- ruch i kinestetyka – ćwiczenia ruchowe polegające na odtwarzaniu wzorca graficznego. Zajęcia obejmują trzy fazy: wprowadzenie, zajęcia właściwe, zakończenie.

W trakcie wprowadzenia dzieci, poza różnymi formami powitań, ćwiczeń orientacyjno-porządkowych, korekcyjnych, słuchają po raz pierwszy piosenki, która będzie im towarzyszyć w ciągu dalszych zajęć. Ta faza to również pole popisu dla nauczyciela, który tematykę bądź melodię piosenki może wykorzystać do innych zadań lub twórczej aktywności swoich wychowanków.

Zajęcia właściwe zaczynają się ćwiczeniami ruchowymi, poczynając od ruchów globalnych całego ciała, kończąc na precyzyjnych ruchach dłoni i palców. Dzieci najpierw ćwiczą jedną ręką, potem obiema. W tej części ćwiczeń należy również proponować zajęcia relaksacyjne. W kolejnym etapie zajęć właściwych ponownie pojawia się piosenka. Stanowi ona kanwę do ćwiczeń, będących swoistym rytmicznym tańcem dłoni i palców. Często wykorzystuje się tu woreczki z piaskiem. Poćwiczeniach ruchowo-słuchowych przychodzi kolej na najważniejszą część, to jest ćwiczenia ruchowo-słuchowo-wzrokowe. Podstawą jest tu wzorzec graficzny. Profesor Bogdanowicz w książce Metoda dobrego startu w pracy z dzieckiem w wieku od 5 do 10 lat proponuje następujący schemat tej części zajęć:

l. Próba samodzielnego odtwarzania ruchem rytmu piosenki lub dobieranie wzoru do piosenki.

2. Pokaz i omówienie wzoru, demonstracja ćwiczenia.

3. Utrwalanie wzoru i jego powiązania z piosenką – wodzenie palcem po wzorze.

4. Odtwarzanie wzoru różnymi technikami:

a) w powietrzu ręką (odwzorowanie z planszy), na podłodze nogą;

b) na powierzchni stołu lub podłogi – palcem, na tackach z piaskiem – palcem;

c) na dużym arkuszu (np. papieru pakowego), gumolitu lub na tabliczkach kredą (węglem, kredkami woskowymi);

d) na kartce papieru z bloku rysunkowego – pędzlem, ołówkiem, kredą, w zeszycie bez liniatury ołówkiem;

e) w liniaturze zeszytu – ołówkiem (mazakiem, długopisem)13.

Ćwiczenia ruchowo-słuchowo-wzrokowe są, jak pisze B. Kosmowska, „ukoronowaniem metody dobrego startu. Kształcą wszechstronnie funkcje psychomotoryczne, rozwijają percepcję wzrokową, jej pamięć, koordynację wzrokowo-ruchową, wspomagają precyzję i koordynację ruchów. Prowadzą do prawidłowej orientacji w przestrzeni, wdrażają do poprawnego odtwarzania wzorów literopodobnych, dając podstawę do wyrabiania prawidłowych nawyków w posługiwaniu się pismem”14.

Dzięki temu, że wykonywaniu znaków graficznych towarzyszy śpiewana przez dzieci piosenka, a ruchy podczas ćwiczeń są przyporządkowane jej metrum, dochodzi do współdziałania trzech analizatorów, ćwiczenia te kształcą więc koordynację ruchowo-wzrokowo-słuchową.

Ostatnia faza – zakończenie to czas zabaw relaksacyjnych, podsumowania, ewentualnego wyciszenia emocji i zainspirowania do dalszych tego typu zajęć.

Metodę Dobrego Startu opisujemy dość szczegółowo – odsyłając Czytelnika do źródeł, czyli publikacji prof. M. Bogdanowicz (patrz bibliografia) – ponieważ proponowane przez nas rytmiczne „Tęczowe wierszyki” są oparte na tej właśnie metodzie. Rytmiczne wierszyki doskonalą w atrakcyjny sposób małą motorykę, kształcą pamięć, skupienie uwagi. Dotyczą zagadnień przyrodniczych, okolicznościowych, matematycznych, niektóre nawiązują do treści baśni, opowiadań. Innymi słowy, są wkomponowane w tematykę cykli realizowanych w grupach sześciolatków i w klasach młodszych. Wykorzystują formę ćwiczeń logorytmicznych. Według J. Stadnickiej „ćwiczenia te można również potraktować jako technikę pobudzającą, odreagowującą i wyciszającą emocje oraz rozładowującą i odreagowującą napięcia [...] Rytmizowana mowa jest ponadto techniką ćwiczącą pamięć ogólną i muzyczną, aparat mowy, poczucie rytmu, poczucia metrum, tempa i dynamiki”15. E. Malmquist w książce Nauka czytania w szkole podstawowej tak podkreśla rolę krótkich rytmizowanych wierszyków: „Rymy, rymowanki i wyliczanki są również doskonałymi ćwiczeniami przygotowawczymi w rozwoju słuchu, by dzieci mogły łatwiej uchwycić i rozróżnić dźwięki i inne elementy wyrazu w przyszłej nauce czytania”16. Rytmiczne wierszyki powstały na bazie doświadczeń w pracy z dziećmi. Widząc, jak trudne i nużące jest dla nich rysowanie skomplikowanych pętelek, płotków, czy litero-podobnych znaków, postanowiłyśmy nadać im bardziej ciekawą i urozmaiconą formę. Przy wprowadzeniu rytmicznych wierszyków jako ćwiczeń koordynacji słuchowo-wzrokowo-ruchowej postępujemy według następującego schematu:

- Uczymy dzieci rymowanki, stosując wybrane przez siebie metody (np. na zasadzie echa).

- Demonstrujemy wzór szlaczka i sposób rysowania podczas wypowiadania tekstu (dzieci naśladują czynności, rysując palcem w powietrzu, na plecach kolegi itp.).

- Rozdajemy uczestnikom przygotowane wcześniej kartki ze wzorem szlaczka. Dzieci, siedząc przy stolikach, powoli, rytmicznie wypowiadają tekst, jednocześnie rysując kredką szlaczek.

Szlaczki dopasowane są do wierszyków i mają różnorodne wzory zależnie od tematyki rymowanek. Przy każdej propozycji znajduje się dokładny opis postępowania przy realizacji ćwiczenia. Najczęściej każdemu ruchowi ręki odpowiada jedna sylaba, ale w niektórych propozycjach może to być także wyraz (za każdym razem jest to dokładnie opisane). Następnie prowadząca mówi tekst rymowanki, jednocześnie rysując na tablicy szlaczek – pionowe kreski. Jeszcze raz powtarza czynności, a dzieci rysują kreski w powietrzu. Następnie otrzymują kartki z odpowiednim wzorem i wypowiadają tekst wierszyka, jednocześnie rysując kreski (po wzorze), pamiętając, że jednej sylabie odpowiada jeden ruch ręki, czyli jedna kreska. Wierszyk należy powtórzyć kilkakrotnie, za każdym razem zmieniając kolor kredki. Wierszyki można powtarzać codziennie, utrudniając zadanie przez przygotowanie wzorów na mniejszym formacie (zaczynamy oczywiście od dużych szlaczków, które stopniowo pomniejszamy, jednak w dalszym ciągu pracujemy na przygotowanym wzorze).

Działania z wierszykami można poszerzyć o elementy kinezjologii. Wówczas po opanowaniu rymowanek przez dzieci odchodzimy od rysowania po wzorze i tworzymy symetryczne obrazki obiema rękami jednocześnie, palcami, łokciami, stopami. Takie symetryczne rysunki wykonujemy na papierze o dowolnym formacie, na tablicy, piasku, ławce, ścianie, w powietrzu, na plecach kolegi, na swoich udach. W pracy wykorzystujemy kredki, pastele, mazaki, pędzle. Staramy się tak przemyśleć działania, by oddziaływać na różne kanały poznawcze dzieci.

Zabawy rytmiczne proponujemy w różnych pozycjach, także ,,na siedząco”. Ten typ zabaw bardzo podoba się dzieciom, wprowadza więc pogodny nastrój, integruje grupę, a jednocześnie kształci poczucie rytmu, wyobraźnię. Jest propozycją pokazującą prowadzącym, jak można płynnie, nie odbiegając od tematu zajęć, zmienić formę aktywności dzieci. Może się więc stać inspiracją, do samodzielnego działania nauczycieli w tym kierunku.

W tytule niniejszej książki poza zabawami wskazujemy również na baśń, potocznie nazywaną zarówno przez dzieci, jak i rodziców bajką. Uznałyśmy ją za niezmiernie ważną w działaniach pedagogicznych.

Baśnie przypisane są dzieciństwu. Są jego atrybutem, czymś nieodłącznym, odwiecznym. Dzięki nim dzieci tworzą kanwę dla zrozumienia i oswojenia się z realnym światem i jego problemami. „Baśń to elementarz, z którego dziecko uczy się czytać we własnym umyśle, elementarz napisany w języku obrazów. Jest to jedyny język, dzięki któremu możemy zrozumieć siebie i innych zanim dojrzejemy intelektualnie. Dziecko potrzebuje kontaktu z tym językiem i winno być z nim obeznane, jeżeli ma zyskać panowanie nad własną psychiką”17. Autor tych słów to najbardziej znany na całym świecie popularyzator baśni Bruno Bettelheim, jeden z największych psychologów XX wieku, terapeuta dzieci, pisarz, humanista.

Psycholodzy, literaci, literaturoznawcy zawsze podkreślali i podkreślają ich znaczenie – choć niejednokrotnie ataki ,,realistów pedagogicznych” odsuwały baśń z instytucji edukacyjnych, bo z domów rodzinnych wykrzewić ich się nie dało. „Bajki niosą i porządkują emocje. W bajkach zawarte są podstawy etyki – to w nich dobro zawsze zwycięża zło i zarówno jedno, jak i drugie jest precyzyjnie i obrazowo scharakteryzowane, w sposób przemawiający do dziecięcej wyobraźni”18.

„Bajka to zwierciadło, w którym można przyjrzeć się wielu sprawom. Dzieci to najwięksi miłośnicy bajek. Miłośnicy jak najbardziej współcześni, szczerzy, spontaniczni, obdarzeni swobodą i nieposkromioną wyobraźnią”19.

Warto w tym miejscu zacytować przynajmniej jeszcze jeden fragment pasjonującej książki B. Bettelheima Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni.

Wybrałyśmy go, aby zachęcić nauczycieli do czytania baśni w szkołach i przedszkolach w celu uczynienia z nich literackich fundamentów do budowania różnorodnej przestrzeni edukacyjnej. Argumentem niech będą te słowa:

„Jeśli opowieść ma naprawdę przykuć uwagę dziecka, musi je zabawić i obudzić w nim ciekawość. Jeśli jednak ma wzbogacić jego życie, musi pobudzać wyobraźnię, pomóc dziecku w rozwijaniu inteligencji i porządkowaniu uczuć, musi mieć związek z jego lękami i dążeniami oraz umożliwić mu pełne rozeznanie własnych trudności, a zarazem poddać sposoby rozwiązywania nękających je problemów. Krótko mówiąc, musi się odnosić jednocześnie do wszystkich aspektów dziecięcej osobowości i niczego przy tym nie bagatelizować. Przeciwnie, winna traktować trudne tematy dziecięce z całą powagą, a zwłaszcza budzić w dziecku wiarę w siebie i swoją przyszłość. Z tych i wielu innych powodów żadna «literatura dziecięca» (poza nielicznymi wyjątkami) nie może równać się [...] z baśnią”20.

W tytułach rozdziałów książki Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka Czytelnik odnajdzie kilka baśni, które mogą się stać osnową tygodnia czy miesiąca pracy z dziećmi.

Jaś i Małgosia to nie tylko sceneria lasu i tematyki z nią związanej, to również problematyka bezpieczeństwa, co robić, aby się nie zgubić, jak się zachować w trudnej sytuacji, wreszcie jak wyjść z trudnego położenia. Domek z piernika to punkt wyjścia do rozmów o powściągliwości przed zachłannością, uleganiu pokusie. Czarownicę i jej plany trzeba pokonać mądrym rozeznaniem sytuacji, przewidywaniem i działaniem. Daje nam to możliwość zastanowienia się nad biernością, szukania rozwiązania problemu.

Królowa Śniegu to opowieść o przyjaźni, poświęceniu, uporczywym dążeniu do celu. To inspiracja, aby zastanowić się nad magicznymi kluczami, które topią zamki w drzwiach do ludzkich serc. Jednak poza obszarem działań wychowawczych możemy porozmawiać o tym, czym podróżowała Gerda, a czym podróżujemy my. Ratując Kaja, możemy zorganizować dzień zagadek. Mała rozbójniczka może nauczyć nas tropów. Baśniową krainę lodu możemy po równać z Antarktydą.

Czerwony Kapturek daje nam okazję do bardzo ważnego – zwłaszcza w ostatnich czasach – poruszenia problemu, że jeżeli będziemy ufać każdemu, możemy wpaść w pułapkę. Lekkomyślność, zbaczanie z drogi, przedkładanie przyjemności nad obowiązek może mieć fatalne konsekwencje. Dla kilkulatków to bardzo cenna nauka.

Koszyczek Czerwonego Kapturka poprzez skojarzenia, nawiązuje do koszyczka wielkanocnego, symboli niektórych pokarmów, wartości zdrowotnych i odżywczych pożywienia. Wszak zawartość koszyczka przeznaczona była dla chorej babci. Kiedy dziewczynka pyta babcię, czemu ma wielkie uszy, oczy, ręce i straszne zęby nawiązuje do czterech zmysłów: słuchu, wzroku, dotyku i smaku. To również moment wskazania na konieczność korzystania z wszystkich, aby poznać i zrozumieć świat.

W tych i innych baśniach nauczyciel znajdzie kopalnię pomysłów wartościową, niebanalną i pozbawioną schematów dydaktycznych głównie opartych na tzw. czytankach. Dzieci nie tylko chętnie słuchają baśni, lubią je także przedstawiać w formie teatralnej. Teatr zaś, będąc swoistą syntezą sztuk, daje możliwość niestereotypowej integracji, o którą współczesna edukacja tak zabiega. Podsumowując powyższe rozważania, akcentujemy te obszary, które uznałyśmy za bardzo ważne, acz niedoceniane w działaniach pedagogicznych. Przyjęłyśmy, że:

1. Zabawa jest podstawową formą działania dzieci, nauka może też być zabawą.

2. Baśnie należą do najbardziej wartościowej literatury w tym etapie rozwoju.

3. Dzieci nie lubią się nudzić, potrzebują dużej różnorodności zarówno tematycznej, treściowej, jak i tej związanej z formami zajęć.

4. Aktywność-zwłaszcza twórcza-jest najskuteczniejszą drogą edukacji.

5. Edukacja przez ruch jest dla kilkulatka najbardziej naturalna.

6. Sprawdzonym elementem łączącym świat dorosłych i dzieci oraz atrakcyjnym bodźcem do współuczestnictwa w zajęciach jest maskotka.

Hipotezy te stały się inspiracją do napisania niniejszej książki. Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka to zbiór konkretnych gier, zabaw oraz pomysłów metodycznych, wplecionych w naturalny rytm pracy z dziećmi sześcioletnimi w ciągu całego roku szkolnego.

1. Książka wprowadza dzieci w rolę uczniów rozdziałem „Stajemy się uczniami”.

2. Podkreśla rolę rodziny i konieczność współpracy z domem rodzinnym. Znaczenie tego problemu akcentuje rozdział „W rodzinnym kręgu” oraz szereg scenariuszy zamieszczonych przy różnych okolicznościach.

3. Zwraca uwagę na kształcenie wszystkich zmysłów. Podkreśla rangę polisensorycznego doświadczania świata w rozdziałach: „Kraina zmysłów – patrzymy i słuchamy”, „Kraina zmysłów – dotykamy”, „Kraina zmysłów – wąchamy i smakujemy”.

4. Wprowadza w świat baśni, który jest inspiracją do różnorodnych działań – poznawania siebie, innych, przyrody i zwyczajów. Ten wątek spotkamy w rozdziałach: „Na leśnych dróżkach, czyli śladami Jasia i Małgosi”, „W pałacu Królowej Śniegu”, „Zima z wróbelkiem Elemelkiem”, „Koszyczek Czerwonego Kapturka”.

5. Przez całą książkę przewija się rytm pór roku, zjawisk atmosferycznych – pogody. Przykładem mogą być rozdziały „Jesienna pogoda” czy „Wiosna tuż, tuż”.

6. Zwracamy też uwagę na zdrowie, bezpieczeństwo, odpowiednie zachowanie dzieci – często przy okazji czytanych baśni – choć nie tylko. „W zdrowym ciele, zdrowy duch” jest tu nie tylko przysłowiem, ale również tytułem rozdziału.

7. W zakresie edukacji matematycznej najwięcej propozycji dotyczy stosunków przestrzennych i autoorientacji – poczucia schematu własnego ciała. Dużo miejsca poświęcamy również figurom geometrycznym – „W krainie figur”.

8. Uwzględniając potrzebę grania różnych ról przez dzieci, zabawy w teatr proponujemy w części „Stajemy się aktorami”.

9. Podkreślamy niezwykle ważną umiejętność twórczej aktywności dzieci. Edukacja wyobraźni, tak często pomijana w późniejszych latach szkolnych, znajduje tu dużo miejsca. Jej szczególnym akcentem jest rozdział „Bawimy się wyobraźnią, czyli do czego mogą służyć stare gazety?”.

10. Dzieci kochają zwierzęta – dlatego też między innymi maskotką i przyjacielem dzieci w niniejszym opracowaniu jest kotka Trajkotka – nie kot – choćby z przekory dla tego typu bajkowo-pacynkowych przewodników, jak Miś Uszatek, Kubuś Puchatek, Plastuś, Klik, Ufoludek, Ekoludek, Smok Elementary itp., którzy są rodzaju męskiego. Dzieci poznają tu zarówno zwierzęta rodzime: „Zwierzęta naszego lasu”, jak i egzotyczne: „Podróż przez kontynenty”.

11. Czytelnicy znajdą też pomysły gier i zabaw związanych z zawodami – „Ważne zawody”.

12. Nauczyciele co roku stają przed koniecznością wymyślania ciekawych rozwiązań metodycznych związanych z pasowaniem na ucznia, Andrzejkami, Mikołajkami. Sądzimy, że pomogą im w tym rozdziały: ,,Andrzejki”, „Mikołaju, Mikołaju”, „Dzień Babci i Dziadka”, „Bal karnawałowy”, „Święto rodziny”.

13. Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka zawiera także dwa rozdziały – „Zabawy z pacynką” oraz „Tęczowe wierszyki”. Sprawdzone w praktyce są lubianą przez dzieci formą ćwiczeń grafomotorycznych. Dla nauczyciela zaś zapewne cenny będzie fakt, że dotyczą okolicznościowej tematyki: „Lubię chodzić do zerówki”, „Krąg rodzinny”, „Zdrowe zęby”, „Teatr”, „Ptaki”, „Zimowe sporty”, „Wiosna tuż, tuż” itp.

14. „W krainie liter” jest propozycją zabawy ze scenariuszem, w której może brać udział większa liczba dzieci lub grup właśnie poznających alfabet. Bajkowa konwencja, okrzyki, pląsy i zabawy w grupie to potrzebne elementy, aby nauka stała się przyjemnością.

15. Rozdział „Uczymy się, bawiąc – zabawy matematyczne” pokazuje, jak można poprowadzić zajęcia matematyczne na bazie metody czynnościowej opartej na pedagogice zabawy.

16. Ostatni rozdział „Pląsy i zabawy integracyjne” – autorstwa Ewy i Leszka Gęców – to kompleksowo zebrany i przemyślany zestaw podkładów muzycznych i pomysłów na pląsy i zabawy muzyczne.

17. Podsumowując, publikacja Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka składa się z 28 rozdziałów.

Z zabawą i bajką w świecie sześciolatka napisałyśmy w zespole skupionym wokół Stowarzyszenia Nauczycieli Edukacji Początkowej – SNEP oraz Polskiego Stowarzyszenia Pedagogów i Animatorów – KLANZA. Mamy nadzieję, że doświadczenie i inspiracje, które czerpiemy z dorobku wspomnianych stowarzyszeń, będą pomocne wszystkim, którzy po tę publikację zechcą sięgnąć.

Literatura

Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, przeł. D. Danek, Warszawa 1996.

Bogdanowicz M., Metoda dobrego startu w pracy z dzieckiem w wieku 5 do 10 lat, Warszawa 1989.

Dryden G., Vos J., Rewolucja w uczeniu, przeł. B. Jóźwiak, Poznań 2000. Kosmowska B., Dzisiaj się bawimy. Rewalidacja indywidualna prowadzona metodą dobrego startu, Warszawa 1999.

Krasoń K., Poczucie własnego ciała i przestrzeni a rozwój modalności kinestetycznej dziecka 5–6-letniego [w:] Edukacja dla rozwoju, red. H. Moroz, Katowice 1996.

Lindenberg Ch., Szkoła bez lęku, przeł. J. Dąbrowski, Warszawa 1993.

Malmquist E., Nauka czytania w szkole podstawowej, przeł. A. Thierry, Warszawa 1982.

Olechnowicz H., Jaskiniowcy zagubieni w XXI wieku. Praca terapeutyczna z małymi dziećmi, Warszawa 1999.

Rostańska E., Sześciolatek człowiek aktywny [w:] Apli-Papli. Książka dla nauczyciela, red. M. Lorek, E. Rostańska, K. Krasoń, Katowice 1997. Sherbome W., Ruch rozwijający dla dzieci, przeł. M. Bogdanowicz, Warszawa 1997.

Stadnicka J., Terapia dzieci muzyką, ruchem i mową, Warszawa 1998. Szpilkawska K., Bajki przydrożne – bajki dzisiejsze [w:] Sztuka i ekspresja dziecka – w poszukiwaniu sensu tworzenia, red. K. Krasoń, Katowice 2003.

Śliwerska W., Śliwerski B., Edukacja w wolności, Kraków 1991.

1W. Śliwerska, B. Śliwerski, Edukacja w wolności, Kraków 1991, s. 8.

2G. Dryden, J. Vos, Rewolucja w uczeniu, przeł. B. Jóźwiak, Poznań 2000, s. 508.

3Ibidem, s. 226.

4Ibidem (zob. recenzja na okładce książki).

5Ibidem, s. 268.

6Ibidem, s. 353.

7H. Olechnowicz, Jaskiniowcy zagubieni w XXI wieku. Praca terapeutyczna z małymi dziećmi, Warszawa 1999, s. 6–7.

8Ch. Lindenberg, Szkoła bez lęku, przeł. J. Dąbrowski, Warszawa 1993, s. 93.

9G. Dryden, J. Vos, op. cit., s. 352.

10E. Rostańska, Sześciolatek człowiek aktywny [w:] Apli-Papli. Książka dla nauczyciela, red. M. Lorek, E. Rostańska, K. Krasoń, Katowice 1997, s. 7.

11K. Krasoń, Poczucie własnego ciała i przestrzeni a rozwój modalności kinestetycznej dziecka 5–6-letniego [w:] Edukacja dla rozwoju, red. H. Moroz, Katowice 1996, s. 113.

12W. Sherborne, Ruch rozwijający dla dzieci, przeł. M. Bogdanowicz, Warszawa 1997.

13M. Bogdanowicz, Metoda dobrego startu w pracy z dzieckiem w wieku 5 do 10 lat, Warszawa 1989, s. 32.

14B. Kosmowska, Dzisiaj się bawimy. Rewalidacja indywidualna prowadzona metodą dobrego startu, Warszawa 1999, s. 19.

15J. Stadnicka, Terapia dzieci muzyką, ruchem i mową, Warszawa 1998, s. 191.

16E. Malmquist, Nauka czytania w szkole podstawowej, przeł. A. Thierry, Warszawa 1982,s. 74.

17B. Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, przeł. D. Danek, Warszawa 1996, s. 256.

18K. Szpilkowska, Bajki przydrożne – bajki dzisiejsze [w:] Sztuka i ekspresja dziecka – w poszukiwaniu sensu tworzenia, red. K. Krasoń, Katowice 2003, s. 85.

19 Ibidem, s. 84.

20Ibidem, s. 23.

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2003

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Agata Fuks

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7308-545-9

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-7850-841-0

Ofi cyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2015