Spis treści

Karta tytułowa wydania papierowego

11. Doroczne zwyczaje ludu polskiego.

Metryczka publikacji:

Karta tytułowa wydania papierowego

RYS GEOGRAFII

Królestwa Polskiego.

SKREŚLIŁ

K. Krynicki.

Z dodaniem mapy litograf. kolorowanej Królestwa Polskiego.

WARSZAWA.

NADKŁADEM KSIĘGARNl

Teodora Paprockiego i S-ki.

41. Nowy-Świat 41. 1887.

Jeżeli książeczka moja zdoła obudzić choć w małej liczbie czytelników zajęcie się tą ziemią, na której mieszkają, będzie to dla mnie dostatecznem za trud podjęty wynagrodzeniem.

(Autor)

11. Doroczne zwyczaje ludu polskiego.

Lud polski przed kilkunastu wiekami nie był pogańskim, o czem wnosić można z niepewnych źródeł, pochodzących z czasów późniejszych, lecz, przeciwnie, czcił jednego Boga, którego nazywał Belbohem (białym bogiem). Pod tem imieniem czczono źródło wszystkiego dobrego. Belboh miał przeciwnika w Czernobohu (bóg czarny), pierwiastku wszystkiego złego. Nieśmiertelność duszy była także dogmatem, przyjętym przez ogół Słowian, więc i przez Polaków. Z następstwem czasów, wskutek stosunków, jakie Słowianie zawierali z sąsiedniemi narodami, do religijnych wyobrażeń naszych przodków przybyło jeszcze dużo przedstawicieli boskich przymiotów, którzy złożyli razem jeden Olimp słowiański.

Powstały ztąd politeizm po przyjęciu chrześcijaństwa zamienił się na zabobonne wierzenia w rozmaite duchy wodne, leśne i t. p., których działalność nie pozostaje bez wpływu na losy ludzi.

Nie wszystkie bożki słowiańskie cieszyły się jednakowym stopniem uszanowania. W rozmaitych bowiem częściach Słowiańszczyzny różne były głównemi; prawie powszechną czcią jednak otaczano Swantewida czyli Światowida, mającego główną świątynię na wyspie Rugii. Słońce było czczone pod wielu postaciami, jako bóstwo obdarzające życiem wszystkie twory, co tak jest widocznem po zimowem przesileniu, gdy promienie jego coraz dłużej ogrzewają ziemię i pobudzają krążenie soków zarówno w zwierzętach, jak i w roślinach. To też nic dziwnego, że obrzędy słowiańskie głównie były skierowane ku oddaniu należnego hołdu słońcu, źródłu życia, lub pognębieniu nienawistnej Marzanny, śmierci czyli zimy. Po przyjęciu chrześcijaństwa, duchowni, nie mogąc wykorzenić głęboko w ludowych sercach i wspomnieniach zakorzenionych pojęć pogańskich, zastosowali pewne obchody do chwil, w których przypadają niektóre uroczystości kościelne. Takim sposobem doroczne obchody pogańskie zamieniły się na chrześcijańskie; w wielu z nich jednak nietrudno dopatrzeć pierwiastku pogańskiego, często pod bardzo łatwą, do odgadnięcia postacią ukrytego. Niemniej często się przytrafia, że nie możemy sobie wytłumaczyć pewnych zwyczajów, chociaż najzupełniej jesteśmy przekonani o ich niechrześcijańskiem pochodzeniu.

Nie we wszystkich okolicach Polski dane obrzędy jednakowo się obchodzą. W pewnych miejscowościach np. topią Marzannę w Popielec, w innych w Wielki Piątek, gdzieindziej znowu w wigilię św. Jana. Z wielu innemi obrzędami to samo się dzieje. (Patrz: O. Kolberg „Lud polski”).

Idąc porządkiem czasów, zaczniemy od Kolędy, t. j, obrzędu, spełnianego ku chwale noworodzącego się słońca. Niektórzy przypuszczają, że Kolada (Kolęda) było to imię matki słońca; pewniejszem jest jednak wierzyć, że wyraz ten pochodzi od łacińskiego wyrażenia „calendae,” oznaczającego pierwszy dzień miesiąca, gdyż pierwotnie Nowy Rok miał miejsce w końcu obecnego Grudnia, t. j. mianowicie w czasie, gdy jeszcze i obecnie śpiewają kolędy. Lecz pieśni kolędowe dzisiejsze, ułożone ku uwielbieniu Dzieciątka Jezus, w bardzo małych wyjątkach przedstawiają słabiuchny ślad pogańskiej epoki. Cały zaś obrzęd polega właśnie na śpiewaniu odpowiednich pieśni i rozdawaniu darów, przyczem w niektórych okolicach wiejscy chłopcy, kolędnicy, przebierają się za tura, wilka, niedźwiedzia i t. p. — i to może właśnie jest śladem pogańskiego obrzędu. Przytem po wsiach chłopcy, z ulepioną z papieru i z wewnątrz oświetloną wielką gwiazdą, obchodzą gospodarzy, zbierając dary, któremi się później dzielą (ślad dawnych wspólnych uczt pogańskich); po miastach zaś chłopcy, wyuczywszy się rozmaitych piosnek, czasami zupełnie nieodpowiadających ani chwale Chrystusa, ani czci słońca, obnoszą po domach mały przenośny teatrzyk, zwany „szopką.” W nim, przy pomocy drewnianych figurek, przedstawiają rozmaite sceny z życia Jezusa i zwyczajnych ludzi, ku wielkiej uciesze zazwyczaj małoletniej publiczności. Kolędowanie ciągnie się do Trzech Króli lub do święta N. M. P. Gromnicznej. Z szopkami chłopcy chodzą przez cały karnawał. W Krakowskiem we zwyczaju jest i po wsiach szopki obnosić.

Ś-ty Szczepan (26 Grudnia). W tym to czasie obsypywano się niegdyś ziarnem, co miało przedstawiać wróżbę obfitości i szczęścia na rok przyszły. Obecnie, gdy w czasie nabożeństwa ksiądz przechodzi środkiem kościoła, skrapiając ludzi i przyniesione zboże wodą święconą, lud polski obrzuca księdza owsem, na pamiątkę ukamienowania św. Szczepana. W tym dniu parobcy zwykle odchodzą od gospodarzy, ztąd przysłowie: „Na Ś-ty Szczepan każdy se pan.”

Nowy Rok obchodzi się we wszystkich okolicach jednakowo. Zwykle domownicy oczekują przybycia Nowego Roku i dlatego siedzą w nocy, bawiąc się rozmową lub tańcem aż do godziny 12-tej, t. j. do chwili, w której stary rok ustępuje miejsca następcy. Wtedy następują życzenia. W Lublinie był zwyczaj, że w czasie publicznego balu z d. 31 Grudnia na 1 Stycznia, o samej północy zjawiał się stróż nocny z terkotką i przechodził, terkocząc, przez salę.

Trzy Króle (6 Stycznia). W ten dzień lud piekł dawniej pewien rodzaj chleba pszennego, kształtu rogatego, który zwano szczodrak albo rogal; obdarzano się nim nawzajem, a także i kolędników. Szczególniej w ten dzień obnoszą gwiazdkę z muzyką i śpiewem. Za chłopcem, trzymającym gwiazdę, stoi Toruń (?), który napada nagle na tych, co się zbytnio na gwiazdę zapatrzyli. Gwiazda ta jest symbolem gwiazdy, która była przewodniczką Trzech Króli, zdążających do Betleem. Na ich też pamiątkę w tym dniu w kościołach święcą tak nazwaną: mirę, kadzidło i złoto, a drzwi domów oznaczają literami G. M. B. (Gaspar, Melchior i Baltazar). U niepiśmiennych włościan robi to najczęściej organista, który za to oddzielną pobiera zapłatę.

Niekiedy żydzi muzykanci przychodzą z kolędnikami i przyjmują udział w śpiewach, przekręcając je na swój sposób. Zdarzyło się, że jeden żyd śpiewał: „....przyjechali trzej królowie we czterech, we czterech....”, a gdy go zapytano: „zkądże się wziął czwarty?” — przytomny muzykus odparł: „nu, przecieć furman był czwarty.”

Zapusty czyli Mięsopust trwają od Nowego Roku aż do Środy Popielcowej. Jestto czas zabaw. Ludzie pustakują, jedzą mięso i tak w ciągłych wieczorynkach spędzają czas, naśladując pogańskich przodków, którzy szeregiem uroczystości oddawali hołd wzrastającemu w siłę ciepła i światła słońcu. Rzadkim wypadkiem teraz jest kulig, t. j. niespodziewany napad zebranego i przebranego dużego towarzystwa na nieprzygotowanego do przyjęcia gości gospodarza. Goście zwykle przebierali się za krakowiaków lub górali, albo też wciągali na się cudzoziemskie stroje, a poprzedzani przez posłańca, zawiadamiającego gospodarza o zbliżającym się ku-ligu, najeżdżali go i hulali czasami przez kilka dni z rzędu, zatykając na dzień otwory w okienicach, aby słoneczne światło nie przerywało zabawy. Głównemi osobami w kuligu, który zwykle zjeżdżał pod postacią krakowskiego wesela, byli: starosta weselny, starościna, bakałarz, mówiący zwykle humorystyczną mowę, — żyd arendarz, państwo młodzi i cała falanga drużbów i druchen.

Tłusty Czwartek jest zwykle koroną karnawału; w tym dniu odbywają się najhuczniejsze zabawy, gdyż jestto ostatni Czwartek zapustny. W Krakowskiem i Poznańskiem nazywają go Combrem. Podobno, że Comber było to nazwisko wójta czy burmistrza krakowskiego, który okrutnie obchodził się szczególniej z przekupkami — i losy tak chciały, że umarł nagle w Tłusty Czwartek; wtedy nadzwyczajna radość zapanowała między udręczonemi i na tę pamiątkę przed niedawnym jeszcze czasem ich następczynie sprawiały sobie na rynku krakowskim bal, zwany pospolicie „Babskim Cząbrem;” wszystkie tańczyły zapamiętale i śpiewały, wciągając do zabawy każdego przechodnia, bez różnicy wieku i stanu; jeżeli schwytały kawalera, stroiły go w grochowy wieniec i przyczepiały klocek, i dotąd nań wołały „comber, comber!” dopóki się nie okupił. Inni twierdzą, że zwyczaj ten odbywał się w pierwszy Czwartek postu. Obecnie pozostaje tylko jego wspomnienie.

Ostatki inaczej Kusaki, gdyż podobno w te dnie dyabeł Chrystusa kusił — są to trzy dni przed Środą Popielcową czyli Wstępną. Wszyscy hulają do upadłego i czasami zarywają i parę dni postu: przebierają się, dowcipkują, śpiewają, a chłopcy obchodzą domostwa po wsiach i zbierają datki. Uosobieniem ochoty jest Zapust, parobek, ubrany w kożuch odwrócony kudłami na zewnątrz, w papierowej czapce z wstążkami, a w ręku trzymający drewniany toporek z dzwonkiem. Towarzyszy mu drugi, mniej strojno lub za dziada ubrany, i ten zbiera do koszyka dary. „Zapust” odpowiada na pytanie „kto jesteś?” — w ten sposób: „Ja jestem Zapust, mantuański książę, idę z mojego kraju, gdzie psi ogonami szczekają, ludzie gadają łokciami, a jedzą uszami..."

Wstępna Środa, Popielec. Powszechnym jest, że kawalerom i pannom, którzy w upłynionym karnawale nie wstąpili w związki małżeńskie, przyczepiają klocki, czasami wcale nieestetyczne i nawet niszczące ubranie. Po wsiach szczególniej kobiety chwytają także nieżonatych i niezamężne i przywiązują ich do dużego kloca, poczem każą kloc ciągnąć do karczmy, gdzie przywiązani do niego łatwo się wykupują. Wiejskie kobiety w ten dzień tańczą w karczmie, podskakując wysoko, aby im się len i konopie rodziły; taniec ten nazywa się „tańcem na konopie.” Panowanie śmierci—zimy coraz bardziej ustępuje rozwielmożniającemu się słońcu, wreszcie z początkiem postu (bo zwykle w Popielec) całkiem ustaje, to też chłopcy biorą bałwana, zrobionego ze słomy lub gałganów, i topią go w rzece lub stawie. Nazywa się to „topieniem śmierci.”

Od Środy Popielcowej, zwanej tak dlatego, że księża w kościołach posypują głowy popiołem, mówiąc: „prochem jesteś i w proch się obrócisz” — nastaje panowanie śledzia i żuru t. j. barszczu, kiszonego z grubej mąki. Nie obywa się to także bez stosownych pieśni.

Dzień Ś-go Józefa (19 Marca) odróżnia się od innych postnych u nas tem, że można w ciągu niego uży-wać tańców i zabaw. Wyjątek ten zrobiło duchowieństwo dla ks. Józefa Poniatowskiego, którego imieniny zwykle hucznie obchodzono w pałacyku „pod blachą;” zakres tej swobody rozszerzono następnie i do osób prywatnych, ztąd też zdarza się, że i wesela w tym dniu się odbywają.

Półpoście czyli Środopoście przypada w połowie Wielkiego postu. W niektórych wsiach chłopcy rozciągają sznur pomiędzy dwiema chatami, a na nim wieszają garnek z popiołem lub żurem i rozbijają go w chwili, gdy ktoś nieostrożny pod nim przechodzi. Po miastach tłuką o drzwi garnki próżne lub także z popiołem.

Gregoryankami nazywano żaków, świeżo, bo w dzień Ś-go Grzegorza (28 Lutego) oddanych do szkoły. Był to zwyczaj powszechny w tym dniu chłopców w szkołach pomieszczać, na pamiątkę, jakoby S-ty Grzegorz wykupywał dziatki w niewolę uprowadzone i do szkół je oddawał.

W Białą Niedzielę także topią śmierć-zimę — Marzannę. W Wielką Środę rozrywają na sztuki bałwana, wyobrażającego Judasza; robią to także i w Wielki Piątek.

W Niedzielę Palmową czyli Kwietnią ksiądz święci palmy, t. j. wydłużone miotełki z bazi wierzbowych, i rozdaje je między ludzi. Palma zatyka się w chacie za obraz i służy do odganiania chmury gradowej. Palmy święcą się na pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy.

W Wielki Czwartek biskupi umywają 12 dziadom nogi, na pamiątkę, że to zrobił Chrystus 12 apostołom; od tego także dnia milkną dzwony kościelne, ustępując miejsca kołatkom i grzechotkom. W Wielki Piętek i Sobotę odbywa się zwiedzanie grobów po kościołach, urządzanych na pamiątkę śmierci Zbawiciela.

Wielkanoc — dzień radosny dla świata chrześcijańskiego, niemniej radosnym był i dla pogańskich przodków naszych: słońce stanowczą przewagę brało nad zimą. Dnie wciąż dłuższe, ciepła coraz stateczniejsze, roślinność się oznajmia przez pierwsze kwiecie. Obchód w obecnych czasach polega na obfitem jedzeniu i piciu, oraz na dzieleniu się jajkiem. Ora ono prawie najznaczniejszą rolę w dzień Wielkiejnocy. Jest też symbolem utajonego życia: jak w jajku, niby martwem, spoczywa utajona żywa istota, tak też i przyroda, do czasu obumarła, pod wpływem słońca się ożywi. Stół ubiera się zielenią na znak powracającej roślinności.

W drugim dniu "Wielkiejnocy bywa wszędzie prawie Dyngus czyli Śmigust: mężczyźni i kobiety oblewają się nawzajem wodą. Parobcy po wsiach chwytają dziewki i podprowadziwszy pod studnię, obficie zlewają wodą. Na Kujawach postępują tak: jeden chłopiec, siedząc na dachu i brząkając w metalową miednicę, zwołuje tym sposobem ludzi, poczem drugi, stojąc na dole, wymienia imiona tych dziewek, które mają być oblewanemi. Jeżeli stojący na dole wymieni dziewkę nieporządną, wtedy siedzący na dachu wykrzykuje mniej więcej w ten sposób: „zaprzęgajcie konie, woły, bo wywieziemy fafoły (np.) Maryśki Dorędówny; a brać na nią cztery fury piasku (do szorowania), pięć fur perzu (na wiecheć), dwadzieścia kubłów wody i mydliska i t. d. Jeżeli dziewka porządna, to ilość wody, piasku i t. p. bywa mniejsza. Gdy dziewka się okupi, to siedzący na dachu chwali ją, i mówi, że nie wodą, ale wódką w karczmie oblać ją trzeba. Po miastach skrapiają się w tym dniu także wodą lub perfumami.

Pochodzenie tego zwyczaju jest niewątpliwie pogańskie. Dotąd w Huli nad Gangesem obchodzą podobnież święto wiośniane. Według zdania niektórych wyraz „Dyngus” pochodzi od litewskiego „Dungas,” co znaczy niebo, chmury, z których wypada deszcz. „Smigust” zaś od „śmigać,” gdyż w wielu okolicach chłopcy i dziewczęta uderzają się, śmigają prątkami wierzbowemi, naśladując tem śmiganie, błyskanie wiosennych błyskawic.

W Krakowskiem obchodzą z „Traczykiem.” Jestto baranek z piłą, wyrobiony z drzewa: przedstawia on P. Jezusa niewinnego, a piła — jestto symbol pomocy, jakiej P. Jezus udzielał swemu opiekunowi Józefowi. Wszystko się odbywa z odpowiedniemi pieśniami.

Za czasów pogańskich w tym czasie przypadało także święto umarłych. Dotąd u niektórych plemion słowiańskich dzień Zaduszny przypada w naszę Przewodnią Niedzielę. Śladem tego jest obchód Rękawki w Krakowie.

Zwykle na parę dni przed Wielkanocą bywa Prima Aprilis: młodzież sprawia sobie niespodzianki, powszechne zwodzenie się jest we zwyczaju. „Prima Aprilis” pochodzi prawdopodobnie z Rzymu, gdzie dzień ten (pierwszy Kwietnia) poświęcano bożkowi śmiechu i wesołości. Do nas nie wiadomo kiedy zwyczaj ten przybył.

Poganie przez cały czas wiosny i lata, dopóki słońce tylko rosło w siłę, wciąż oddawali mu hołd.

Czcili je przytem pod różnemi nazwiskami i coraz to inne ku temu wymyślali obrzędy. Gdy w obecnych czasach przypada dzień Zielonych Świątek, a bywa to zwykle w Maju, pogańscy przodkowie nasi domy swoje umajali, t. j. przyozdabiali liśćmi, gałęziami, kwiatami, a to wszystko na chwałę wiosny. Dotąd u pobratymczych nam ludów: Czechów, Morawian, Serbów na Białej Rusi — obchodzą po wsiach dziewczęta, z których jedna przedstawia boginię wiosny; dlatego obsypują ją towarzyszki kwiatami lub obwijają wiankami, przyczem śpiewają pieśni. Jestto „Dodola” narodów południowo-słowiańskich.

Umajanie domów trwa dotąd. Tradycyjnemi także w dniu tym są majówki mieszczan, szczególniej Warszawian w drugim dniu Zielonych Świątek na Bielany pod Warszawą. Toż samo powtarza się w Krakowie.

Wigilia ś-go Jana (24 Czerwca) łączy się z dniem najdłuższym, gdy słońce doszło najwyższej swojej potęgi. Liczne musiały być w tym czasie pogańskie obrzędy, z których pozostały dotąd: Sobótki, puszczanie wianków, majenie domów i inne.

Sobótki są to pozapalane stosy słomy, gałęzi lub beczki smoły, wokoło których zebrana młodzież śpiewa pieśni i tańczy, a niekiedy parami przez ogień przeskakuje. Ogień wyobraża palące, piekące słońce. Cała uroczystość odbywa się późnym wieczorem. Na Litwie, Rusi, w Czechach przepędzają przez ogień bydło, co ma pomagać przeciw rozmaitym chorobom. Wianki puszczają dziewczęta na każdą wodę, szczególniej na bieżącą. Ta prędzej za mąż wyjdzie, której wianek rychlej przez czatujących chłopców zostanie porwany. Podług ludowego wierzenia, tejże nocy, z 24 na 25 Czerwca, zakwita po lasach paproć błyszczącym, jako gwiazda, kwiatem, a kto go znajdzie, przed tym odkryją się zawarte pod ziemią i t. p. skarby. Że paproć kwitnie, tego dowiedli uczeni (Polacy: Sumiński i Strasburger), ale kwitnie niekoniecznie w wigilię ś-go Jana, przytem nie gwiaździstym kwiatem, lecz innym, wcale niepozornym i cudownych własności nieposiadającym. Sobótki odprawiają się nakształt pogańskiej uroczystości Kupały. W Lubelskiem bywa to pod jesień, gdy już wszystkie zboża sprzątnięto.

Dożynki lub Zażynki mają miejsce po żniwach: żniwiarze, poprzedzani przez najpilniejszą żniwiarkę, niosąc wieńce, splecione z kłosów i kwiatów, nad wieczorem przybywają do dworu z muzyką i pieśniami. Oboje państwo wieńce odbierają, darzą „przodownicę” pieniędzmi i wszystkim robotnikom sprawiają ucztę. Ogólna ochota, w której przyjmują udział państwo i ich goście, przeciąga się niekiedy do samego rana. Zwyczaj ten w obecnych czasach zaczyna ulegać zmianie: państwo dają znaczniejszą ilość pieniędzy, a żniwiarze, odśpiewawszy kilka pieśni, idą na ochotę do karczmy. Pochodzenie tego zwyczaju zapewne takie: na wyspie Rugii czyli Rujanie (na morzu Bałtyckiem) była świątynia najstarszego z bożków słowiańskich, Światowida (Swantewita). Miał on 4 głowy, zwrócone w 4 strony świata; w jednym ręku trzymał róg bawoli — symbol obfitości, w drugim koło — symbol słońca. Po żniwach szedł lud dziękować Światowidowi za obfite plony, a zarazem prosić bożka o opiekę na rok przyszły. Pieczono wtedy wielki kołacz ze świeżego zboża i ze śpiewami niesiono go do świątyni. Tu kapłan kładł kołacz przed bożkiem i, chowając się zań, pytał: „czy mnie widać?” Jeśli go nie było widać, uważano to za wróżbę dobrych urodzajów. Następnie kapłan zaglądał do rogu, który corocznie w czasie dożynkowej uroczystości napełniano miodem, i z ilości znajdującego się tam płynu wróżył, czy rok będzie suchy lub dżdżysty. Uroczystość kończyła się powszechną ucztą. Dotąd jeszcze (w Lubelskiem) gospodarz, przepijając do przodownicy lub do pierwszego robotnika, tylko pół kieliszka wychyla, resztę zaś wylewa na zagon, nakształt dawnych libacyj, bogom oddawanych.

Dzień 2 Listopada poświęcony jest pamięci zmarłych. Są to Zaduszki: w kościele odbywa się nabożeństwo za umarłych, na grobach zaś kładą wieńce, palą światła i t. p. Niegdyś święto umarłych miało miejsce w czasie wiosennym, co dotąd u Słowian greckiego wyznania pozostało. Zdaje się jednak, że właściwszą jest na ten obchód jesień, niż wiosna. Jestto bowiem czas, gdy lato — życie całkiem obumarło, słońce straciło moc swoję; widok ponurego nieba przygnębia duszę, a człowiek mimowoli wobec posępności całej przyrody myślio śmierci i o tych, których mu ona zabrała. Święto Zaduszek jest dowodem, że pogańscy Słowianie wierzyli w nieśmiertelność duszy.

Dzień ś-tej Katarzyny i wigilia ś-go Andrzeja (25 i 30 Listopada) są dniami, wyrokującemi o przyszłości: pierwszy — mężczyzn, drugi — kobiet. Znać swoję przyszłość — jestto rzecz bezsprzecznie nadzwyczaj ciekawa, oddawna też starano się jej dociec przy pomocy rozmaitych guseł. Przyszłość jednak bardziej widać zajmuje kobiety, szczególniej niezamężne, niż mężczyzn, bo o ile ci dosyć obojętnie traktują dzień 25 List., o tyle pier wsze żywo 30-tym List. się zajmują. W dniu tym wróży się o pójściu za mąż lub o śmierci. Wróżby co do pierwszego są takie: a) rzucają dziewczęta kilka gałek z mięsa na ziemię,— której gałkę pies pierwej zje, ta wprzódy pójdzie za mąż; b) puszcza każda po dwie świeczki woskowe na wodę, — której świeczki się połączą, ta niedługo w czepek się ubierze; c) odlewają się figurki z wosku lub cyny; d) pod poduszki kładzie się kartki z imionami znajomych kawalerów i t. p. Wróżba o śmierci jest taka: puszczają na wodę świeczki, — czyja świeczka wprzódy zgaśnie, ta pierwej umrze.

Oto prawie wszystkie ważniejsze obrzędy, w spełnianiu których często udział przyjmujący, nie zdając sobie sprawy z ich pochodzenia. Znaczenie ich się zmieniło: dawniej (z wyjątkiem tych, które są ściśle chrześcijańskiego pochodzenia) były uroczystościami religijnemi, obecnie są obrzędami zwyczajowemi.

Metryczka publikacji:

Nie łam praw autorskich i pokrewnych. Niniejszy ebook zabezpieczony jest Watermarkiem identyfikującym nabywcę tej publikacji. Watermark jest niewidoczny dla zwykłego użytkownika. Usunięcie jest niemożliwe nawet po podziale, lub konwersji pliku. Ten ebook przeznaczony jest wyłącznie do twojego użytku prywatnego. Osoba, która pierwsza rozpowszechniła ten ebook z naruszeniem przepisów prawa zostanie rozpoznana po tym Watermarku i poniesie konsekwencje wynikające z ustawy o ochronie praw autorskich i pokrewnych.

Rys Geografii Królestwa Polskiego – K.Krynicki 1887 (opracowanie)

Autor opracowania: Marcin Gliński

Projekt okładki: I.S. Fox

Niniejszy ebook opracowano na podstawie egzemplarza wydanego w 1887 r. nakładem księgarni Teodora Paprockiego i S-ki. Niestety zmuszeni byliśmy pominąć stanowiącą załącznik mapę litograficzną, kolorowaną. Zrezygnowaliśmy również z zamieszczania skorowidza alfabetycznego, gdyż elektroniczna forma publikacji umożliwia jej swobodne przeszukiwanie bez tego skorowidza.

Wydawca:

Symen.pl Sp. z o.o. spółka komandytowa

03-290 Warszawa, Kartograficzna 77A / 32

biurokomandytowej@symen.pl

ISBN 978-83-64136-00-9